सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

उदयस्तवासना ४०१ अथाऽऽरब्धोऽधिकारो निरूपित इति फक्किकयाऽऽह—इत्युदयास्तवासनाधिकार इति । उदयास्तयोर्दृक्कर्मज्ञानाधीनत्वाद्दृक्कर्मवासनानिरूपणेन तदधिकारवासनैव निरूपिता । तत्रोक्तस्य सुगमोपपत्तिकत्वादित्यर्थः । एतेनैव ग्रहच्छायाधिकारवासना प्रतिपादितेति सूचितम् । दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपार्श्वश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । याता शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं दृक्कर्मयुक्तिनिचयाधिकृतिः स्फुटेयम् ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वरगणकवि- रचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये दृक्कर्मवासनाधिकारः संपूर्णः ॥ केदारदत्तः—मन्द बुद्धि विद्यार्थी या कवि के लिए कहा जा रहा है कि— गुरु मुख से सम्यगध्ययन में मन न लगाने से विषय बुद्धिगत न होते हुये भी विषय ज्ञान के गर्व (मिथ्या) से, रस के अतिशयत्व लाभ से, पर विश्वास से या अत्यन्त प्रमाद से, बुद्धिमान विद्यार्थी भो मोह के वश में आकर अशुद्ध सिद्धान्त को भी शुद्ध मान बैठता है तो मन्दबुद्धि विद्यार्थी के लिये कहना ही क्या है ? कुत्सित काव्य रचयिता मन्दबुद्धि का कुकवि व्याकरण सिद्ध शब्द के महत्त्व को नहीं जानते, काव्यरचना के अभिमान से उत्पन्न सन्तोष से दूसरे के सही अर्थ बोधक वाक्य को भी नहीं मानते । वेश्या सेवनत्वेन रसिक होने के मिथ्याभिमान से सज्जन वृन्द से कृत निन्दा की भी उपेक्षा करते हैं । अर्थात्—शिष्टाचार और मर्यादा भङ्ग की भी ऐसे लोग उपेक्षा करते हैं । ग्रहगणित सिद्धान्त ग्रन्थों में उक्त प्रकार के ग्रन्थ रचयिता लोगों पर आचार्य ने यह कड़ा आक्षेप दर्शाया है आचार्य के इस कथन से लल्लनाचार्य पर ही अधिक आक्षेप हो सकता है।।२३।।२४।। इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रहगोलाध्याय के उदयास्तवासनाध्याय :—१० की श्री पण्डित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत “केदारदत्तः” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न । २६

अथ शृङ्गोन्नतिवासना अथ शृङ्गोन्नतिवासना । तत्र शुक्लत्वे च कारणमाह— तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्री- र्घट इव निजमूर्त्तिच्छाययैवाऽऽतपस्थः ॥१॥ सूर्यादधःस्थस्य विधोरधःस्थमर्धं नृदृश्यं सकलासितं स्यात् । दर्शेऽथ भार्धान्तरितस्य शुक्लं तत्पौर्णमास्यां परिवर्तनेन ॥२॥ कक्षाचतुर्थे तरणेर्हि चन्द्रकर्णान्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् । पादोनषट्काष्ट८९ल्वान्तरेऽतो दलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥३॥ ४५ उपचितिमुपयाति शौक्ल्यमिन्दोस्त्यजत इनं व्रजतश्च मेचकत्वम् । जलमयजलजस्य गोलकत्वात् प्रभवति तीक्ष्णविषाणरूपताऽस्य ॥४॥ यद्याम्योदक् तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तूर्ध्वाधरमपि तयोर्यच्च तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽग्राच्चकोटिस्तदग्रे चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन शौक्ल्यम् ॥५॥ वा० भा०—स्पष्टम् । अस्य वासना पूर्वं कथितैव । तथाऽपि किंचिदिहोच्यते । प्राग्वद्भित्तेरुत्तरपार्श्वे चन्द्रकक्षां रविकक्षां च विलिख्य तत्रोध्वंरेखां तिर्यग्रेखां च कृत्वा चन्द्रकक्षाोध्वंरेखासंपाते चन्द्रबिम्बं विलिख्येदं दर्शयेत् । तिर्यग्रेखाया उपरि चन्द्रकक्षाव्यासार्धमितेऽन्तरेऽन्यां तिर्यग्रेखां कुर्यात् । ता रेखा प्रत्यग्रविकक्षायां यत्र लग्ना तत्र स्थित एवार्क ऊर्ध्वं रेखावच्छिन्नचन्द्रबिम्बार्धं पश्चिमतः शुक्लं भवति । तस्यार्धमधस्तनं मनुष्यदृश्यम् । तत्रस्थेऽर्के व्यर्केन्दुः सपादचतुर्भागोनं राशित्रयं भवति । २५ । ४५ । एतावत्येव व्यर्केन्दुभुजे बिम्बार्धं पश्चिमं पूर्वं वा शुक्लं भवि- तुमर्हति । न त्रिभे ॥१॥-॥३॥४॥५॥

...? Let's look closely at भ्रमरूपममत्वेनाविवेकाच्चन्द्रो: भ्र - म - रू - प - त - म - स्त्वे - ना - वि - वे - का - च्च - न्द्रो! Wait! Look at त: it's तnotम! Then म: म. Then स्त्वे: स्+त्वे! YES! तमस्त्वेनाविवेकाच्चन्द्रो! "भ्रमरूप-तमस्त्वेन अविवेकात् चन्द्रो न दृश्यते"! Because of the confusion/illusion that it is the darkness of space! आकाशभ्रमरूपतमस्त्वेनाविवेकाच्चन्द्रो! Let's re-verify: तदफलनाच्छ्यामतयाऽऽकाशभ्रमरूपतमस्त्वेनाविवेकाच्चन्द्रो न दृश्यत इति भावः । Yes! That makes 100% philosophical/astronomical sense and matches the glyphs: त - म - स्त्वे - ना! Excellent! * L30: तदन्ते । भार्धान्तरितस्य सूर्यषड्राश्यन्तरितचन्द्र गोलस्य तत् । नृदृश्यगोलार्धं शुक्लं स्यात् । Wait, is there a space betweenचन्द्रandगोलस्य`? Look

४०४ | गोलाध्याये वात्संपूर्णमण्डलं श्वेतं न भवति तथाऽपि व्यवधानेनातिसूक्ष्मश्यामतया संजातासंपूर्ण- श्वेतमण्डलं संपूर्णतया दृश्यते । न्यूनशरे च किरणाप्रतिफलनस्य भूगोलेन निवारितत्वादृग (दृग्)हणमेव भवतीति भावः ॥२॥ अथ दर्शपौर्णिमान्तयोः सिताभावपरमत्वोक्तेः फला(पक्षा)र्धे त्रिभान्तरितचन्द्रमण्डल- स्यार्धं श्वेतं न्यायासिद्धं पूर्वाचार्यसंमतं निराकर्तुं युक्त्याऽन्यत्र चन्द्रमण्डलार्धं श्वेतं भवतीत्यु- पजातिकया प्रतिपादयति—कक्षाचतुर्थ इति । यतः कारणात् । अस्माच्चन्द्रात् । इनः सूर्यः । कर्णान्तरे । चन्द्रयोजनकर्णोनरवियोजनकर्णमितरविचन्द्रान्तररूपकर्णोन्दर्शान्ते शौक्ल्याभावः । पौर्णमास्यन्तरे रविचन्द्रस्पष्टयोजनकर्णयोगमितसूर्यचन्द्रान्तररूपकर्णे शौक्ल्यपरमत्वं तत्र तयोरूर्ध्वाधरान्

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का सम्पूर्ण देवनागरी पाठ पंक्ति-दर-पंक्ति दिया गया है:

भावात् । अथ त्रिभेऽन्तरे यतः कर्णान्तरे चन्द्रसूर्यस्तिर्यग्भवति । न सरलरेखान्तरेणातस्त- त्राधिकशौक्ल्यसंभवादित्यध्याहारेण तदूनेऽन्तरेऽर्धशौक्ल्यसंभावादयुक्तोऽर्थ इति चेन्न । उक्तभागान्तरे तत्संभवे कारणाकथनात् । कर्णान्तरे इत्यस्यानुपपत्तेश्च ॥ ३ ॥ अथ फलितं प्रश्नोत्तरं तत्प्रसङ्गाच्छृङ्गोन्नतिवासनां चाह—उपचितिमिति । इनं सूर्यम् । त्यजतश्चन्द्रस्य शौक्ल्यमुपचितिमुपचयमुपयाति । प्राप्नोति । व्रजतः सूर्यं प्रति गच्छतश्चन्द्रस्य मेचकत्वं श्यामत्वमुपचयं प्राप्नोति । चकारोव्यवस्थाथर्कः । तथा च दर्शान्ते सूर्यचन्द्रयोः समत्वेन केवलमूर्ध्वाधरान्तरत्वात्सूर्यकराश्चन्द्रोर्ध्वगोऽलार्धे प्रतिफलिताः । न तदधो गोलार्धे मनुष्यदृश्ये । ततश्चन्द्रो बहुगत्याऽर्काद्यथा यथाऽग्रे भवति तथा तथा सूर्यस्य पश्चिमभागस्थत्वेन सूर्याभिमुखचन्द्रगोलार्धे दृश्यादृश्यात्मके सूर्यकराः प्रतिफलिता- इत्युत्तरोत्तरं दृश्यार्धशौक्ल्यवृद्धिः । एवं पौर्णमास्यन्ते षड्भान्तरत्वात्सूर्याभिमुखचन्द्रगो- लदृश्यार्धे सूर्यकराः प्रतिफलिता इति संपूर्णमण्डलं श्वेतम् । ततस्तदधिकान्तरे सूर्यस्य तत्पूर्वभागस्थत्वेन सूर्यकराश्चन्द्रगोलार्धे दृश्यादृश्यात्मके पूर्वभागे पतन्तीति दृश्यगोलार्ध- पश्चिमभागे तदफलनाऽसितत्वमित्युत्तरोत्तरमसितवृद्धिः शौक्ल्यापचयः । अत एव सिता- सितवृद्ध्या मासपक्षयोः शुक्लकृष्णत्वमिति भावः । नन्वेवमर्धमण्डलो येनशृंगतायांगोत्तचं कथमुपलभ्यते इत्यत आह—जलमयजलजस्येति । अस्य प्रत्यक्षसिद्धस्य जलमयश्चसौ- जलजश्चेति पृथिवीभागोपष्टम्भकोपष्टम्भ्यजलभागात्मकचन्द्रस्येत्यर्थः । गोलकत्वात् । कन्दु- काकारत्वात् । तीक्ष्णविषाणरूपता । तीक्ष्णशृङ्गरूपत्वम् । प्रभवति । संभवति । एतच्छृ- ङ्गोन्नत्यधिकारे विस्तरेण प्रतिपादितम् । अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जर- गाश्च पुष्पिताग्रेत्युक्तेरिदं पुष्पिताग्रा वृत्तम् । पुराणमतानुसारिणस्तु—चन्द्रस्य जलम- यगोलत्वे सर्वमिदं भवदुक्तमुपपन्नं स्यात्तत्रैव च मानाभावः । अनुमानेन तेजोमयमण्डल- त्वस्यैव व्यवस्थापनात् । तथा हि—विमतमिन्दुबिम्बं तैजसं भास्वररूपाधिकरणत्वाद्वी- पवदिति सर्वावयवोपपन्नेनान्वयव्यतिरेकिणैवाभिमतसिद्धेरिति । न च दीपे योग्योष्णस्प- र्शाधिकरणत्वमुपाधिः । आकरजे सुवर्णादौ प्रभादौ च व्यभिचारेण साध्याव्यापनात् । नापि चन्द्रबिम्बमतैजसम् । शीतस्पर्शाधिकरणत्वात् । भास्वररूपाधिकरणत्वानुपपत्तेः । सितवृद्धि- क्षयौ तु दक्षशापादिति पुराणेषु प्रसिद्धत्वात्प्रथमं पिबते वह्निरित्यादिश्रुत्या भागं देवेभ्यो विधातीत्यादिश्रुत्या च तत्कलानां देवताभोज्यदानत्वाभ्यामित्याहुः । ज्योतिर्विदस्तु नैतदनु- मानं चन्द्रस्य तेजोमयमण्डलत्वे मानं हेत्वसिद्धेः । तथा हि—न तावदिन्दुबिम्बे तत्स्वाभाविकं रूपम् अपि तु चण्डकरकरनिकरप्रसारानुसारितया तदुपचयदर्शनेन याचितकमण्डनकमनी यतान्यायेनजपाकुसुमसंनिहितस्फटिकशिलातलारुणगुणत्ववदस्यापि सौरकिरणाश्रयणोभास्वर- स्त्रपस्यौपाधिकत्वात् । किंच तद्रूपं न चन्द्रसमवेतं तेजोजलान्यतररूपत्वे सत्यावद्द्रव्यभावि त्वाद्व्याप्तवृत्तित्वादन्यसंबन्धानुविधायित्वात्कादाचित्कत्वाच्च । अपि च । तस्य तदीयत्वा भिमाने कथममादौ तथाविधरूपाभावः । अत्र वेदबोधितविविधविबुधपीतत्वं न विषयः । सर्व- थैवै तस्यायोग्यत्वनिश्चयात् । तथा च तथाविधवेदप्रामाण्यनिर्वाहायावश्यमेवास्मदुक्तमिन्दो-

रम्यत्वमभ्युपेयम् । अन्यथाऽनुपपन्नतत्वेन तस्य निर्वोढु मेिवाशक्यत्वात् । अथ स्यादेतत्कथ- मनुषपत्तिरस्मन्मतेऽपि चन्द्रबिम्बस्योपवृद्ध (ष्टम्भ्य) द्रव्यत्वेन जलावयवसंमिश्रितत्वेन तयो ग्य- तोपपादनादिति चेत्तर्हीहासिताचतुर्दश्यमादौ योग्यतया जलभागस्य पीतत्वेन तत्संपर्काभावेना- भिभावकाभावात्खरतररविकरप्रसारपरम्परावशेन ऽऽतपसंपादनद्वारा ऽविरलतेजस्युपस्थितावपि दिनकरतुल्यतया क्षणदाया अपि दिनतापत्तिः । अपि च स्ववशमिलन्मधुपालिपालीसमलं- कृतसकलभूमण्डलजलगत्कमलवनसंजीवनक्षमत्वमपि स्यादेव प्रद्योतनवदिति । अथ तथा- भूतस्यापि पुनरुत्पादे किं बाधकमिति चेन्न । कारणचक्रान्तःपातिप्रागभावाद्ध्यकारणविरहे सकलकारणयौगपद्यरूपसामग्र्यभाव एव । ननु तर्हि पुनस्तदेव द्रव्यान्तरमुत्पाद्यतां तदुत्पादे तु बाधकाभावात् । नवो नवो भवति जायमान इत्यादिनैकवाक्योपस्थितत्वेन विरोधादित्य- स्येव तस्यापि वेदेन नवीनत्वोपपादनादिति चेन्न । तत्रैकवाक्यताया एवाभावात् । भावे वा तस्य प्रमाणान्तरबाधितार्थार्थकत्वात् । यतो द्वितीयामारभ्य पञ्चमीमवधीकृत्याथवा कृष्णैकादश्यादिचतुर्दशीपर्यन्तमविकृतस्यैवाशेषबिम्बस्य केवलं सितोपचयापचयवतः सर्व- जनोपलब्धत्वेन स्वरूपापलापस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अपि च तत्स्वरूपापलापपक्षे वलक्षपक्षा- दाविनासन्नतया पश्चादेवोदयनियमो न स्यात् । लुप्तकिरणत्वानभ्युपगमेनान्यस्यैवो- त्पादस्वीकारात् । किंच चतुर्दशीनिशावसानसमये सूर्यापेक्षया द्वादशभागोन्मितान्तरेण पश्चादुपलक्षितापमण्डलस्थानदिनद्वयानियमेन पुनर्द्विगुणान्तर एव द्वितीयायामुदयनिश्चयो न स्यात् । प्रत्युत्सन्नापरनक्षत्रकेत्वादिवत् । अपि च दिनकरदिश्येव प्रथमकलिकोत्पादनिय- मोऽपि न भवेद्देवकार्यन्तरत्वेन कदाचिदपि विपर्यासस्यार्धपूर्णत्वाद्देवां(व) केनाप्यनिवारि- तत्वेनोत्पादप्रसङ्गात् । किंच तदपि भवेदेव । अन्यसम्बन्धानपेक्षत्वेनानियम्यत्वादिति । तथा च तथोपगमे दोषसहस्रोपदर्शनेन वेदस्यापि प्रत्यहमधिकाधिकप्राशस्त्यप्रतिपादनादिपरतयो- त्प्रेक्षादिन्यायैनान्यत्रैव तात्पर्यम् । अन्यथा नवीनांशतात्पर्यकत्वे तिरते दीर्घमायुरित्यादिना भागस्याऽऽनर्थक्यं पूर्वैरपि समाधातुमशक्यमेवेति । तन्नाशोपगमेन परमोपप्लवापादने तदधः कृता दापितिरश्चा (?) । किंच तत्र जलस्योपष्टम्भकत्वमपि विवेकविरुद्धम् । तयोरुपष्ट- म्योपष्टम्भकभावाभ्युपगम उभयोविरोधि तया तदेकतरनाशापत्तेः । नन्वारम्भकस्य तेज- स्त्रैविद्ध्यात्कथमत्र विरोधापादनमयोग्यत्वादिति चेत्सत्यम् । किमेतदिन्दुमण्डलारम्भक- मुद्भूतरूपस्पर्शमथोद्भूतस्पर्शमनुद्भूतरूपमनुद्भूतस्पर्शमुद्भूतरूपं चेति । नाऽऽद्यः । उष्णस्पर्शानुपलम्भात् । तदुभयसाम्योपगमे तु का हानिरिति चेत्सुन्दोपसुन्दन्यायेन प्रथम- मन्योन्यापाय एव । अथ कथमपीश्वरेच्छादिना तदपायप्रतिबन्धोऽपि तेजोभागगतस्पर्श- स्योत्कर्षेण जलभागस्पर्शाभिभावकत्वं भवेदेव । बलवत्त्वादिरोधित्वाच्चेति तदनुपलम्भप्रसङ्ग इति । ननु तत्राप्यन्योन्यसमानबलत्वोपगमे किमुत्तरमिति चेन्न । आश्रयस्याऽऽधिक्यमन्तरा तथात्वस्यासंभवात् । अपि च समबलजला नलसंयोगात्सोऽनुष्णाशीत एव स्यात् । अथ प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्योपष्टम्भकस्य भूयस्त्वकल्पने प्रत्युतान्यगुणानामभिभूतत्वे तथाविधरूप- स्यादर्शनप्रसङ्गः । तस्याप्यभिभूतत्वात् । न द्वितीयः । तस्य स्वपरप्रकाशकत्वेन सकल-

लोकावगतरूपवत्तयाऽनुद्भूतरूपकत्वाभावाद्यदुद्भूतस्पर्शाभावाच्च । नान्त्यः । तस्यानुद्भूत- स्पर्शत्वेन व्यवधानेऽपि द्रव्यान्तरस्पर्शापनायकत्वं न स्यात् । व्यवहितसुवर्णादिवत् । अन्यथा कनकस्यापि पीतभागगतस्पर्शापनायकत्वं व्यवधानेऽपि भवेदेव । सजातीयतया द्वयोर- विशेषात् । किंच जलतेजसोरुभयोरपि विरलावयवतया तदेकतरोपष्टम्भेऽपि चिरानपायं कार्यं न निर्वहेदेव । तस्यापि विरलावयवतया प्रबलप्रभञ्जनाघातेनाथवा प्रत्यहमारोहाव- रोहविधौ नीचोच्चदेशसम्बन्धे सूतादेरिव कदाचिदप्यवयवविभागापत्तेरिति दृढतरपिण्डी- भावापादनायोभयभूयसां भूभागानामप्युपष्टम्भकत्वमवश्यमास्थेयम् । तथा चोपष्टम्भक- भूयस्त्वेनाऽऽरम्भकभागगतरूपाभिभवापत्तिः । नन्वारम्भकरूपस्योत्कृष्टत्वेनाविरोधितया चोपष्टम्भकभूयस्त्वेऽपि न तेन तस्याभिभव इति चेन्न । रजतेऽपि तदनभिभवापत्तेः । उपष्टम्भकभूयस्त्वेऽपि तदारम्भकरूप उत्कर्षाविरोधयोः सत्त्वादिष्टापत्तिरत्रेति चेत्तर्हि निबिडतमे तमसि रजतस्योपलम्भप्रसङ्गो रूपस्यानभिभूतत्वात् । तस्माज्जलस्य तदुपष्टम्भ- कत्वानुपपत्त्याऽनेकप्रकारावगतं वरमारम्भकत्वमेव तस्येति । तथा चेन्दुबिम्बमाप्यं शीत- स्पर्शाधिकरणत्वात्करकावदिति सर्वावयवोपपन्नेन निर्दुष्टेनान्वयव्यतिरेकिणा सिद्धमिन्दो- रम्मयमण्डलत्वम् । नन्वत्रापि हेत्वसिद्धिर्दोषः । तस्योपष्टम्भकजलभागगतत्वेन चन्द्रस्य तदनाश्रयत्वादिति चेन्न । ज्ञातमतिप्राज्ञोऽसि । यतोऽनन्तरोक्तं सर्वमेव विस्मरसीति हन्त सम्भवति तस्योपष्टम्भकत्वे किल हेतोरसिद्धिः । प्रत्युत तदेवासिद्धमिति किमर्थमिद- मनर्थकमाशङ्कनम् । तथा चासिततरपृथिवोपरमाणुपरम्परोपष्टब्धा जलपरमाणव एव परम्परयाऽऽरम्भकत्वेन व्यवस्थिता इति सिद्धम् । किंच स्वानुविधे(द्धे) वस्तुविशेषे जला- नलनभस्वतामुत्कर्षाविसरे सजातीयद्रव्योत्पादनसामर्थ्यमखिलजनसिद्धम् । तद्यथा—अर्कस्य लोहविशेषादर्शच्छुरिकाकरवालस्वन्तशिलातलादौ संमुखतापन्ने तेजोन्तरजनकत्वमथवा भौमदहनस्याप्यन्तसंयोगिनि घृततैलादौ वह्न्युपचयारम्भकत्वमथवा वर्षाकाले जलदस्योत्कर्षे लवणक्षारेक्षुविकारादौ स्वानुविद्धे जलजनकत्वमेवं प्रकृतेऽपि स्वानुवृद्धितया शशि- कान्तशिलासु जलभागाविर्भाविहेतुत्वेन नियमानुरोधादपि वक्तुमुचितमेवास्यापि तथात्वमिति । अपि च यच्चैतदुपलभ्यमानं रूपं वस्तुतस्तदोयमेवाभविष्यत्तदा तैजसव्यवस्थापकमप्यभविष्यत् । अथ तत्तदाश्रितमेव स्याद्यावद्द्रव्यभावि स्यादव्याप्यवृत्ति वा न स्यादन्यसंबन्धानु- विधायि वा न स्यादित्यादिप्रतिकूलतर्कपराघातेन तैजसत्वाभिमानमात्रोच्छेदे व्यवस्थित- मिन्दोरम्मयत्वमिति । ननु भवतु तावदस्य जलमयगोलकत्वं परंतु प्रतिपादितसितवृद्धि- क्षयोपपत्तौ स्मृतिवेदाविरोधप्रसङ्ग इति चेन्न । तयोरनेकोपपत्तिविरोधितया तदतात्पर्य- कत्वात् । तथा हि—दिनकरबिम्बापेक्षया पूर्वापरयाम्योत्तरान्तरानुसारेण स्फुरदादित्यकर- प्रसारपरम्परावशेन कलोपचयापचयदर्शनेन शृङ्गस्यापि तदनुविधानेनैवोन्नमनादन्वयव्यति- रेकाभ्यामनयोस्तदेकनिमित्तत्वमेवावसीयते । यतः सर्वत्र लौकिकप्रमाणावगतहेतुभावे तयो- रेव नियामकत्वात् । तथा चानुमानमपि—चन्द्रे सितोपचयापचयौ संगतादित्यकरनिकर- प्रसारापसारनिमित्तकौ । अनन्यथासिद्धतदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । यद्यदन्वयव्य-

।' (चेत् followed by space and danda)

• 'अत्र वदन्ति । चन्द्रस्य दिननिष्प्रभत्वरात्रिसुप्रभत्वयोः सर्वलोकानुभवसिद्धयोरनु-'

पपत्तिः । अहोरात्रयोस्तदेकरूपतया दर्शनप्रसङ्गश्च । ननु रश्मिप्रसरपक्षापेक्षया किमत्र प्रति-

• 'पपत्तिः । अहोरात्रयोस्तदेकरूपतया दर्शनप्रसङ्गश्च । ननु रश्मिप्रसरपक्षापेक्षया किमत्र प्रति-'

बिम्बपक्षे वैलक्षण्यमवगतं येन मन्मत एवायमनुयोगो यतस्त्वत्पक्षेऽप्येतदाशङ्कायास्तुल्य-

• 'बिम्बपक्षे वैलक्षण्यमवगतं येन मन्मत एवायमनुयोगो यतस्त्वत्पक्षेऽप्येतदाशङ्कायास्तुल्य-'

Let's recount lines in the page: Line 1: तिरेकानुविधायि... Line 2: तस्मात्तथेति... Line 3: त्पत्तिमत्स्यात्... Line 4: स्यादनियतोत्पत्तिकत्वात्... Line 5: वतीति तस्य... Line 6: पिबते वह्नि... Line 7: चन्द्रः क्षयी... Line 8

..." Wait: during the day, does moonlight reveal anything? "...प्रखरं तेजोऽपसार्य प्रतिबिम्बभागस्य चक्षुषा सह संयोगयोग्यत्वेन स्वाभिव्यक्तिजननार्हत्वात् ।" Wait, is it "अन्तर्-स्थितमन्धकारं"? Let's check if the word is "अन्धकारं": Look at the letters after "चन्द्रकरस्यान्तर्-": Letter 1: 'स्' Letter 2: 'थ' with 'ि' = 'स्थि' Letter 3: 'त' Letter 4: 'म' Letter 5: 'प्र' or 'भ' or 'ध्व'? Wait, look at the next word: "प्रतिहत्य"! Wait, what is "प्रतिहत्य"? Who destroys what? Or striking what? "प्रखरं तेजोऽपसार्य"? Wait, could it be: "चन्द्रकरस्यान्तर्-" "-स्थितस्तमःप्रसारं प्रतिहत्य"? No, 'व्यापारं'! Look at: 'व-्-य-ा-प-ा-र-ं' -> that is clearly 'व्यापारं'! Now what is before 'व्यापारं'? There is: 'म' + 'घ'? 'म' + 'ध'? 'म' + 'भ'? Wait, look at: "स्थितम" - then a letter that looks like 'भ' with a bar? Or 'स्व'?

४१० गोलाध्याये श्चीनतामात्रेणोपस्थितौ कथमुक्तं निर्णीहिदिति चेन्न। पूर्वापरयाम्योत्तरान्तरानुसारितिर- श्चीनतालाभे कराणामनुसरणीयवस्तुन्नतभागकृते प्रतिबिम्बावधि संनिभत्वेन घटादेरात- पप्रदेशोपस्थापनेन बालैरपि ज्ञायमानत्वात्। अपि च सकलं गोलार्धमुज्ज्वलं न स्यात्। प्रतिबिम्बस्याल्पप्रमाणत्वात्। ननु तथात्वे तस्य का, उपपत्तिरिति चेन्न। यथा तडागे लघुतरमण्यादौ चाणुत्तरो भागविशेष एव प्रति बिम्बसंभवेनोज्ज्वलतामुपगच्छति न तु तेषा- मर्धेऽपि तद्वत्प्रकृतेऽपि तथा कथं न भवेदिति। प्रकृते तथैवो पगमेनेष्टापत्तिरिति चेन्न पौर्ण- मास्यन्तेऽखिलदृश्यतैव संपद्यत इति। तथा च सिद्धान्तसुन्दरे—भानुश्चेत्प्रतिबिम्बितो जलमये शीतांश्रुगोले दिवा निस्तेजा निशि सुप्रभः कथमथो किं सूर्यबिम्बासमः: गोलार्धं रविसो(णो)ज्ज्वलं च सकलं न स्यात्तडागे यथा मासार्धेखिलदृश्यतेति गणकाञ्ज्ञाना- ह्वयः पृच्छतीति। केचित्तु—सुराः सुधामण्डलमपिबन्ति दिनेषु कृष्णप्रतिपन्मुखेषु। तदेव सत्यं न भवेत्वार्थं वा पुराणवेदागमशास्त्रमूलम्। नवो नवोऽयं भवतीति जायमानोऽह्नि केतुः सद्द्योऽधर्मेत्य। भागं च देवेषु ददाति चन्द्रः सुदीर्घमायुस्तिरते तथैव। वेदे सुराः सूर्यकराः प्रसिद्धास्त एव पृच्छन्ति कलाक्रमेण। सितेऽसिते ते क्रमतो हरन्ति तदैकवाक्य- त्वमिदं मतं चेत्याहुः ।। ४ ।। अथ प्रसङ्गात्स्पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजांश इन्दोरित्यादिना शृङ्गोन्नत्यधिकार आनीतं क्षेत्रं मन्दाक्रान्तया गोलशुक्लमागविबोधकं प्रदर्शयति—यद्याम्योदगिति। सूर्यचन्द्रयोर्दक्षिणोत्तरमन्तरं स्वभुजसंस्कारजं यत्संख्याकं भवति तन्मितोऽत्र शृङ्गोन्न- त्युपजीव्यजात्यत्यस्रे भुजः स्यात्। तुकारात्सूर्यचन्द्रयोरूर्ध्वाधरं, अपि शब्दादन्तरं कोटिः। तयोः सूर्यचन्द्रयोश्चकारादन्तरं तिरश्चीनम्। यतस्तद्भुजकोटिवर्गैक्यमूलरूपम्। स तन्मितः कर्ण इति क्षेत्रम्। नन्विदमसंगतं तयोः केवलं याम्योत्तरान्तरस्योर्ध्वाधरान्तरस्य चासिद्धेः। बिम्बयोस्तिर्यगन्तरस्य कर्णत्वे भुजकोटिसंबन्धाभावाच्चेत्यत आह—दोर्मूल इति। सूर्यो भुजस्य मूले। चन्द्रो यदिहि सूर्यादुत्तरे दक्षिणे वा तद्दिशीत्यर्थः। भुजस्याग्रम्। अग्रा- त्कोटिश्चकाराद्दण्डरूपेति ब्रह्मगुप्तोक्ततिरश्चीनकोटेन्निरास इति सूचितम्। तदग्रे कोटयग्रे। चन्द्रबिम्बकर्णो रविंदिक्चन्द्रबिम्बप्रतिफलनयोग्यसूर्यबिम्बमध्यभागस्थकिरणमार्गः कर्ण इत्यर्थः। तथा च सूर्याधःशङ्कोश्चन्द्रोर्ध्वशङ्कोरधिकस्तदा चन्द्रशङ्कुमूलात्सूर्याधःशङ्कुतुल्यं सूत्रं तथैवावलम्बयेत्सा कोटिश्चन्द्रादवलम्बरूपा शङ्क्वैक्यमिता कोटिमूलसूर्यबिम्बयोस्तिर्यं- गन्तरसत्त्वेऽपि तयोर्याम्योत्तरान्तरं स्पष्टभुजतुल्यसूत्रं कोटिमूलाद्भुजो रवितश्चन्द्रस्य भुजा- न्तरत्वात्सूर्यो भुजमूले पूर्वापरान्तरसत्त्वेऽपि याम्योत्तरान्तराभावादविरुद्धो भुजमूलचन्द्रबिम्ब- योरन्तरं कर्णः। एवं सूर्याधःशङ्कोश्चन्द्रोर्ध्वशङ्कुरुनस्तदाऽधोग्रं शङ्कमूलसक्तं चन्द्रशङ्कु- तुल्यं सूत्रं तदनुसारमूर्ध्वं धार्यं सा शङ्क्वैक्यरूपा कोटिः सूर्यादूर्ध्वावलम्बरूपा। कोटिमूल- चन्द्रबिम्बयोस्तिर्यगन्तरसत्त्वेऽपि स्पष्टभुजतुल्यं सूत्रं कोटिमूलाद्भुजः। अत्रापि पूर्वापरान्त- रसत्त्वेऽपि याम्योत्तरान्तराभावाद्भुजाद्भुजाग्रे चन्द्रः। भुजाग्रसूर्ययोरन्तरं कर्ण इति क्षेत्रं गोले प्रत्यक्षमिति भावः। नन्व त्क्षेत्रस्य प्रयोजनं किमत आह—अनयेति। तेन। यतः कर्णो

शृङ्गोन्नतिवासना ४१९ रविदिक्तेन कारणेनेत्यर्थः । तेनेत्यस्य पुनरावृत्त्या सूर्येण । अनया स्वाभिमुखकर्णमार्गेणेत्यर्थः । शुक्लं स्वकिरणप्रतिफलनसंपादनेन चन्द्रगोले शुक्लरूपं दीयते । संपाद्यत इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मगुप्तोक्तकर्णबिम्बस्यैतद्बिम्बान्तररूपत्वात्तदनुरोधेन चन्द्रसूर्यकरप्रतिफलनं युक्तमतः स्वाभि- मतकर्णस्य साक्षात्तदन्तरत्वाभावात्तदनुरोधेन शुक्लरूपमुक्तमसंगतं तथाऽपि तत्कर्णमार्गेण शुक्लदर्शनात्तथोक्तमिति ध्येयम् ॥५॥ केदारदत्तः—चन्द्रबिम्ब में शुक्लत्व और कृष्णत्व दर्शन का हेतु— अमृतमय चन्द्रबिम्ब, सूर्य की किरणों के सम्पर्क से सूर्याभिमुख चन्द्र बिम्ब आकाश में द्योतित (चमकीला) होता है । सूर्य की विपरीत दिशा में रमणीय रमणी के शिर में उत्पन्न श्याम वर्ण के केश समूह की श्यामल‌ता की तरह, सूर्याभिमुख धूप में स्थापित घट की तरह अर्थात् सूर्याभिमुख घड़े में घट की उज्ज्वलता, तथा घड़े की विरुद्ध दिशा में घट की श्यामल‌ता की तरह चन्द्रमा दिखाई देता है । सूर्य कक्षास्थ सूर्य से नीचे की चन्द्रकक्षा गत चन्द्रमा का आधा भाग दृश्टा के दृष्टियोग्य भाग दृश्य और १/२ भाग अदृश्य होता है । अमान्त काल में दृश्यभाग कृष्ण और अदृश्य भाग उज्ज्वल रहता है । तथा पूर्णान्त में सू० से चन्द्रमा ६ राशि आगे रहता है । प्रतिदिन सम्बन्धी सूर्य चन्द्र की गतियों के आधार से परिवर्त्तन रहने से प्रकाश मय १/२ चन्द्रमा दृश्य और १/२ भाग अदृश्य रहता है । यह सामान्य और स्थूल नियम है । सूर्य बिम्ब से चन्द्रबिम्ब जब भगण के चतुर्थांश से अन्तरित होता है तो नरदृष्टि से अर्द्धदृश्यमान चन्द्रमा का आधा बिम्ब शुक्ल का दृश्यमान होता है । जलज होने से जलमय चन्द्रबिम्ब में सूर्य से आगे होते होते शुक्लवृद्धि से शुक्लता और सूर्य समोपगमन में दृश्य चन्द्रबिम्ब में शुक्ल की हानि होती है । अत एव चन्द्र दर्शन शृङ्गाकार बिम्ब की तरह दीखता है क्योंकि सूर्य और चन्द्रमा दोनों बिम्बों का स्वरूप गोलाकार है । सूर्य चन्द्रमा का याम्य अन्तर = भुज = याम्योत्तर, तथा सूर्यचन्द्रमा का जो ऊर्ध्वाधर अन्तर = कोटि, भु² + को² = कर्ण² । कर्ण वर्ग का मूल = कर्ण । भुज मूल में सूर्य से चन्द्र दिशाऽभिमुख भुजाग्र से कोटि के अग्रभाग में चन्द्रमा को कर्ण मार्ग से सूर्य; सित = शुक्लाङ्गुल देता है ॥१-५॥ अथाध्यायोपसंहारश्लोकमाह— ईषदीषदिह मध्यमगादौ ग्रन्थगौरवभयेन मयोक्ता । वासना मतिमता सकलोह्या गोलबोध इदमेव फल हि ॥६॥ वा० भा०—हि यस्मात्कारणाद्गोले ज्ञात इदमेकं फलं यदश्रुताऽपि वासनोह्यते ॥६॥ इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलभाष्ये मिताक्षरे शृङ्गोन्नतिवासनाध्यायः ।

४१२ गोलाध्याये मरीचिः—अथ गोलप्रश्नाध्याये शृङ्गोन्नतिप्रश्नानन्तरं प्रश्नो नास्ति । तदुत्तरोत्तर- मुत्तरान्तरं च नास्तीति क्षेपकनिवारणसूचनार्थं पूर्वार्धग्रन्थोक्तवासनां स्वाङ्गतयोपसंहरति— ईषदीषदिति । इह गोलाध्याये । मध्यगमादौ । मध्यानां ग्रहाणां गमो ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति ज्ञानं यस्मिन्निति मध्यगमो मध्यमाधिकारः । आदिशब्दात्स्पष्टाधिकारादीनां ग्रहणम् । तद्विषय इत्यर्थः । मया भास्कराचार्येण । ईषदीषत् । सर्वत्रोपपत्तिकथनाशक्यत्वाद्व्यवहिते स्थले स्थलेऽतिकठिनभूतेऽल्पा संक्षिप्तेत्यर्थः । वासनापदार्थस्तत्त्वविचारणा उक्ता प्रतिपा- दिता । ननु विस्तरेण वासना कुतो नोक्तेत्यत आह—ग्रन्थगौरवभयेनेति । सर्वत्र विस्तरतया तन्निरूपणे ग्रन्थबाहुल्यं भवति । तद्भयेन संक्षिप्तोक्ताऽतिविस्तृतग्रन्थे प्रेक्षावतां विलोकन- श्रमाधिक्येनाप्रवृत्तेरिति भावः । ननु तर्हि पदार्थान्तरवासना गणितोपपत्तिश्च कथं ज्ञेयेत्यत आह—मतिमतेति । गोलस्वरूपतत्त्वज्ञेन सुबुद्धिना गणकेन सकला पूर्वार्धोक्ताखिलपदार्थ- गणितसंबन्धिनी वासना । ऊह्या ज्ञेया । स्वतः । ननु स्वतोऽज्ञातवासनावगमः कथं स्यादि- त्यत आह—गोलबोध इति । हि यस्मात्कारणात् । गोलबोधे गोलस्वरूपतत्त्वे ज्ञाते सति । इदं स्वतोऽज्ञातवासनाज्ञानं फलं प्रयोजनम् । अन्यथा गोलज्ञानस्याप्रयोजकत्वेऽत्र प्रवृत्त्यनु- पपत्तेः । एवकारादेतत्फलातिरिक्तं प्रधानं फलान्तरं नास्तीति सूचितम् । गोले सा विमला करामलकवत्प्रत्यक्षतो दृश्यते । इत्युक्तत्वात् । मदुक्तत्वात् । मदुक्तरीत्या च सुबुद्धेस्तदव- गमो नाश्क्यः । ईषन्मय। निगदितेयमिहोपपत्तिर्योज्या बुधैर्निजधिया परिभाव्य चान्या । शास्त्रं करोति विदुषामुपदेशलेशं तत्तैलवत्पयसि ते प्रथयन्ति सम्यगिति श्रीपत्युक्तेरिति भावः ॥६॥ अथ प्रारब्धोऽधिकारो निरूपित इति फक्किकयाऽऽह——इति शृङ्गोन्नतिवासनाधिकार इति । स्पष्टम् । दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपाश्वंर्श्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । याता शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं शीतांशुशृङ्गनमनोन्नतिवासनेयम् ॥ अथ तदधिकारसमाप्त्यैवाऽऽरब्धो वासनाध्यायः समाप्त इति स्पष्टं मन्दार्थं फक्कियाऽऽ- ह—इति श्रीभास्करीयसिद्धान्तशिरोमणौ वासनाध्याय इति । स्पष्टम् । वासनाध्यायममलं मरीचिस्थं मुहुर्मुहुः । दृष्ट्वाऽन्तः परमानन्दं लभन्तां गणकोत्तमाः ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमश्रीरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वर- गणकविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये वासनाध्यायः संपूर्णः ॥ केदारदत्तः—अध्याय के उपसंहार के अवसर पर आचार्योक्ति— मध्यम स्पष्टादि और समग्र ग्रन्थ के अन्य अधिकारों में मुख्य मुख्य विषयों पर यथोचित कुछ न कुछ उपपत्ति कह दी है । विद्वान् खगोलज्ञों ने सभी विषयों की व्याख्या करते रहनी चाहिए । गोलबोध का यही स्पष्ट फल है । ॥६॥

शृङ्गोन्नतिवासना ४१३ भू-पृष्ठ से आकाश दर्शन में आकाशीय कोई भी पदार्थ आधा से भी कम दिखाई देता है और वह भी गोलाकार दीखता है । क्षेत्र देखने से स्पष्ट हो रहा है । इति । वास्तव में दृष्टा और दृश्य बिम्बों में परस्पर की स्पर्श रेखाओं के अन्तर्गत दृश्य बिम्ब का आधे से अल्प बिम्ब दृश्य और आधे से अधिक बिम्ब सदा अदृश्य होता है । जैसे—स्प पृ स्प॑ = ३६०° – ( < पृ स्प के + < पृ स्प' के + < स्प के स्प स्प' इन तोनों कोणों का योग १८० अंश से अधिक है जिसे ३६०° में घटा देने से स्प पृ स्प दृश्य बिम्ब- कोण का मान १८०° से कम स्वतः सिद्ध है । इस प्रकरण को इसी ग्रन्थ के ग्रह गणिताध्याय के शृंगोन्नति अधिकार के पृ० २५६- सं० केदारदत्त जोशी कृत शिखा भाष्य उपपत्ति के साथ तथा गुरूणां गुरु श्री पं० सुधाकर द्विवेदी कृत वास्तव चन्द्रशृङ्गोन्नति ग्रन्थ अवश्य देखिये । ग्रन्थ विस्तार भय से यहाँ पर इस विषय का अधिक व्याख्यान अनावश्यक है । इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रहगोलाध्याय शृङ्गोन्नति अधिकार की पण्डित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्तजोशी कृत “केदारदत्तः” सोपपत्तिक हिन्दी व्याख्यान सुसम्पन्न ।

अथ यन्त्राध्यायः अथ यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह— दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः। वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित् ॥१॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुर्घटी चक्रम्। चापं तुर्यं फलकं धोरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥२॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥१॥२॥ मरीचिः—अथ सिद्धान्तपदार्थोद्देशक्रमेणाऽऽलब्धोऽयं यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽ- र्या तन्निरूपणं सप्रयोजनं प्रतिजानीते—दिनगतकालावयवा इति। यतः कारणात्। यन्त्रैः विप्रकर्षेणासुलभस्य कृतिभूयस्त्वसाध्यस्य कतिपयोपयुक्तार्थस्य साक्षादिवोपलब्धिजन- कोऽनुकल्पितो वस्तुविशेषो यन्त्रम्। तैरित्यर्थः। विना। व्यतिरेकेण। दिनगतकालावयवाः। दिनगताः सूर्योदयकालादभीष्टतद्दिनीयकाले ये कालावयवा घट्यादिरूपास्ते ज्ञातुमशक्याः। तेषां ज्ञानं शक्यं नेत्यर्थः। ततस्तस्मात्कारणात्। यन्त्राणि वक्ष्ये। तत्स्वरूपादिना कथयिष्ये। तथा च ज्योतिःशास्त्रोक्तफलादेशस्य लग्नग्रहबलादिद्वारा कालाधीनत्वात्तज्ज्ञानं यन्त्रैरिति तत्कथनमावश्यकम्। यद्यपि छायात्रिप्रश्नाधिकारोक्तप्रकारेण कालज्ञानं संभवति तथाऽपि तत्र गणितश्रमाधिक्यादल्पगणितेन विना गणितं वा यन्त्रात्कालसिद्धिरत एवैतत्कथनेन ग्रन्थस्य सचमत्कारत्वमिति भावः। ननु यन्त्रनिर्माणस्य श्रमाधिक्यात्त्रि- प्रश्नोक्त्यैव कालज्ञानं सम्यगित्यत आह—तत्स्फुटानीति। तन्निर्माणे श्रमाधिक्याभावात्तस्य स्थिरत्वेनान्यदाश्रमासंभवाच्च यन्त्रात्कालज्ञानमतिलघुभूतमिति भावः। यद्वा गणितानपेक्ष- तया सुखेन तत्सिद्धिः स्थूलत्वसूचिकेत्यत आह—स्फुटानीति। सूक्ष्माणीत्यर्थः। यन्त्रा- त्कालज्ञानं सूक्ष्मं न स्थूलं तस्य गोलस्थितितत्त्वतया सिद्धत्वादिति भावः। नन्वेकैकयन्त्र- निरूपणस्य पूर्वं विस्तृतत्वात्सर्वयन्त्रनिरूपणमतिविस्तरेण भवतीति सर्वग्रहगणितवासनोक्ति- वद्यन्त्रनिरूपणमुपेक्षणीयमित्यत आह—संक्षेपतः इति। तदुक्तिसारमादाय तन्निरूपणं स्वल्पग्रन्थेन संभवतीत्यनुपेक्षणीयमिति भावः। ननु तथाऽपि यन्त्राणामनेकत्वात्संक्षेपतस्त- न्निरूपणे ग्रन्थविस्तृतत्वापत्तिरत आह—कतिचिदिति। यन्त्राणां बुद्धिवैभवेन कल्पितत्वात्त- दानन्त्यसंभवेनाखिलानां वक्तुमशक्यत्वादल्पान्येव यन्त्राणि वक्ष्य इति न ग्रन्थविस्तरः संभवतीति भावः ॥१॥

यन्त्राध्यायः ४१५ अथ प्रतिज्ञातयन्त्राणां न्यूनाधिकत्वव्यवच्छेदार्थमुद्देशमुद्गीत्याऽऽह—गोलो नाडीवलय- मिति । यन्त्रमिति प्रत्येकमन्वयः । नाडीवलयमित्येकम् । घटोचक्रमिति यन्त्रद्वयनेकम् । एवं फलकान्तं नव यन्त्राणि । एकं बुद्धियन्त्रम् । एकमिति पृथगुद्देशेन प्रागुद्दिष्टयन्त्रेभ्यो- ऽभ्यर्हितत्वं सूचितम् । कुत इत्यतस्तद्विशेषणमाह—पारमार्थिकमिति । अन्यानि पूर्वोक्तानि यन्त्राण्यनुकल्परूपाण्यवास्तवानि बुद्धिस्तु नानुकल्परूपा स्वयमेव वस्तुभूता यन्त्रम् । उत्कृष्टार्थबोधकमिति वा तया चाभ्यर्हितत्वं सहजतः सिद्धमिति भावः । एनेन कतिचिदि- ह्यत्र तानि कियन्तोत्युपस्थितप्रश्नस्य निरासः सूचितः ॥२॥ केदारदत्तः—ब्रह्मांडगत सौर मण्डल की कतिपय वस्तु विशेष की यथार्थ उपलब्धि कराने वाली मानव बुद्धि द्वारा निर्मित पदार्थ का नाम यन्त्र है— स्थूल और सूक्ष्म भेद से भी समय की आनन्त्योन्मुखी गति का ज्ञान करना संभव नहीं है । महान् काल ब्रह्मा का, आदि और अन्त कहाँ से कहाँ तक, यह कहना असम्भव नहीं तो अति कठिन अवश्य है । "बुद्धिरेव बीजमिति" यथा शक्ति बुद्धिगम्य विषयों पर प्राग्कालीन महामनीषी ब्रह्मर्षियों ने प्रकाश दिया है । प्रकाश नामक एक भौतिक पदार्थ भी गमनशील है । वह भी कालाधीन है या काल ही प्रकाश का कारण है या प्रकाश का विस्तार ही काल है इत्यादि खगोल त्रिश्यों की गतिविधि समझने के लिये तादृश या तादृक् भौतिक उपकरणों से मानव द्वारा आज तक निरन्तर प्रयत्न होता आ रहा है, इस विशाल वस्तुस्थिति के ज्ञान के लिये इन भौतिक साधनों को 'यन्त्र' कहा जाना चाहिए और कहा भी जा रहा है । आकाशस्थ ग्रह पिण्डों द्वारा समय ज्ञान के लिये यहाँ पर आचार्य कुछ प्रसिद्ध यन्त्रों के उपयोग द्वारा सूक्ष्माति सूक्ष्म दिनगत काल के अवयवों के ज्ञान के लिये यन्त्रों द्वारा इस अध्याय का आरम्भ कर रहे हैं कि आधुनिक युग में घण्टा मिनिट सेकण्ड ˙˙˙˙ -सूचक घटी यन्त्र सर्वत्र सुलभ है । यन्त्रों के बिना दिनगत काल के सूक्ष्माति सूक्ष्म अवयवों का ज्ञान नहीं होता है, अत एव संक्षेप से समय सूचक कतिपय यन्त्रों का वर्णन इस यन्त्राध्याय नाम के अध्याय में किया जा रहा है । इस प्रकार यन्त्रों में (१) गोलयन्त्र (२) नाडीवलय (३) यष्टि (४) शङ्कु, (५) घटी, (६) चक्र, (७) चाप, (८) तुर्य और (९) फलक यन्त्रों के वर्णन के साथ सर्वोपरि सर्वोत्तम एक यन्त्र है जिसका नाम “धी” अर्थात् बुद्धि यन्त्र है । वह जो आध्यात्मिक विषय है वही सर्वोपरि सर्वत्र गमनशील एक सर्वज्ञता बोधक पारमार्थिक “धी” यन्त्र है ॥१॥२॥

४१६ गोलाध्याये अथ प्रथमं गोलयन्त्रमाह— अपवृत्तगरविचिह्नं क्षितिजे धृत्वा कुजेन संसक्ते। नाडीवृत्ते बिन्दुं कृत्वा धृत्वाऽथ जलसमं क्षितिजम् ॥३॥ रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते। उडुगोले कुजबिन्द्वोर्मध्ये नाड्यो द्युयाताः स्युः ॥४॥ वा० भा०—यथोक्तविधिना खगोलान्तर्भगोलं तत्र क्रान्तिवृत्ते मेषादोरारभ्य र४भुक्ताराशिभागाद्यं दत्त्वा तदग्रे यच्चिह्नं तदपवृत्तगरविचिह्नमुच्यते । भगोलं चालयित्वा रविचिह्नं क्षितिज धार्यम् । तथा धृते सति क्षितिजं प्राच्यां विषुवन्म- ण्डले यत्र लग्नं यत्र खटिकया बिन्दुः कार्यः। ततः क्षितिजवृत्तं जलसमं यथा भवति तथा गोलयन्त्रं स्थिरं कृत्वा भगोलस्तथा चाल्यो यथा रविचिह्नस्थ च्छाया भूगर्भे पतति । तथा कृते सति विषुपद्वृत्ते क्षितिजबिन्द्वोर्मध्ये यावत्यो घटिका- स्तावत्यस्तस्मिन् काले दिनगता ज्ञेयाः। अपवृत्ते मेषादेरारभ्य प्राक्क्षितिजपर्यन्तं यद्राशिभागाद्यं तल्लग्नं ज्ञेयम्। इतिगोलयन्त्रम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ मरीचिः—अथ गोलबन्धोक्तविधिना सिद्धदृष्टान्तगोलस्यैव गोलयन्त्रत्वसिद्धेस्तद्यन्त्रा- त्प्रथमोद्दिष्टात्कालज्ञानं गीत्यार्याभ्यामाह—अपवृत्तगरेति। अपवृत्तगरविचिह्नम्। खगो- लान्तर्भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते मेषादेस्तत्कालिकस्पष्टार्कभोगं दत्त्वा कृतचिह्नमित्यर्थः । क्षितिजे। खगोलबद्धक्षितिजप्राग्भागसमसूत्रे। कृत्वा। भगोलप्रचालनेन संपादयेत्यर्थः। तदानीं कुजेन क्षितिजवृत्तप्राग्भाप्रदेशेन। संसक्ते समसूत्रतया संलग्ने। नाडीवृत्ते। विषु- वद्वृत्तप्रदेशे बिन्दुचिह्नं कृत्वा। अथ तदनन्तरम्। जलसमं जलं यथा समानमस्ति नोच्चा- वचं तद्वत् । क्षितिजं खगोलबद्धक्षितिजवृत्तं यथा स्यात्तथा खगोलान्तर्गतभगोलरूपं गोलयन्त्रं धृत्वा। ऊर्ध्वाधःस्वस्तिकयोः परमोच्चनीचतासंपादनद्वारा कृत्वेत्यर्थः । अन- न्तरम् । रविचिह्नस्य। भगोलस्थक्रान्तिवृत्तसूर्यचिह्नस्य । आकाशस्थसूर्यबिम्बजनिता छाया कुमध्ये। भगोलााश्रयभूतयष्टिमध्यप्रोतशिथिलभूगोलमध्यगर्भे यथा पतति तदाऽयं ( ग्रं ) भवतीत्यर्थः। तथा भ्रमणेन। उडुगोले गले विधृते सति । कुजबिन्द्वोर्विषुवद्वृत्ते खगोलबद्धक्षितिसमसूत्रेण यत्स्थानं तत्कुजम्। बिन्दुविषुवद्वृत्ते पूर्वं क्षितिजसससूत्रेण कृतं चिह्नं तयोरित्यर्थः । मध्ये। अन्तराले विषुवद्वृत्तप्रदेशे। अङ्किता घटचो दिनस्य गता भवन्ति। विषुवद्वृत्ते षष्टिवटीनावडीकतत्वात् । अत्रोपपत्तिः—अपवृत्तगरविचिह्नं क्षितिजे कृत्वेत्यनेन सूर्योदयकालिका गोलस्थितिरुक्ता। ततः प्रवाहानिलशेन सूर्यगमनेन दिनगत- कालवयवानामुत्पत्तेः । तत्र ततः सूर्यबिम्बस्योर्ध्वगमनेन स्वाभीष्टकाले सूर्याधिष्ठितद्यु- रात्रवृत्ते क्षितिजसमसूत्रसक्तद्युरात्रप्रदेशसूर्यबिम्बकेन्द्रयोरन्तरे या अङ्किता घटद्यो दिन- गतघटचो द्युरात्रवृत्तस्य षष्डिघट्यङ्कितत्वात् । अत्रापि क्रान्तिवृत्ते प्रतिप्रदेशं द्युरात्रवृत्ता-

Wait, "सिद्धयर्थम्": look at "द्धय": 'द्ध' + 'य'. Yes, "सिद्धयर्थम्". "रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते उडुगोले इत्युक्तम् ।" All clear!

Line 9: "अन्यथा सूर्यबिम्बक्रान्तिवृत्तस्यार्कचिह्नयोरूर्ध्वाधरान्तरसत्त्वेऽप्यभिन्नदृङ्मण्डलानुकारेणा-" Wait, look at "दृङ्मण्डलानुकारेणा-": "दृ" + "ङ्म" (ङ with म underneath, or ङ् + म) + "ण्डलानुकारेणा-". In Unicode: दृङ्मण्डलानुकारेणा- (दृ + ङ् + म + ण्डलानुकारेणा-). Clear!

Line 10: "वस्थानोपपत्तेः । तदा विषुवद्वृत्तस्थचिह्नस्याप्यर्कचिह्नानुरोधेन भ्रमणाद्विषुवद्वृत्ते" All clear!

Line 11: "कुजबिन्दोरन्तरालघट्यो दिनघट्य इति सम्यगुक्तम् । दृष्टान्तगोले भूगर्भक्षितिजवृत्तनिब-" All clear!

Line 12: "न्धनादुक्तदिशा भूगर्भसूर्योदयाद्गतघट्यो न भूपृष्ठसूर्योदयोदितो दृष्टान्तगोले निबद्धक्षिति-" Wait, "भूप

४१८ गोलाध्याये

क्रान्तिवृत्त में मेषादि बिन्दु से प्राक्क्षितिज पर्यन्त जो राश्यादिक होती है उसका मान लग्न मान होता है । यह गोलयन्त्र है ॥४॥ अथ नाडीवलयमाह— अपवृत्ते कुजलग्ने लग्नं चाथो खगोलनलिकान्तः । भूस्थं ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं षष्ट्या निजोदयैश्चाङ्क्यम् ॥५॥ व्यस्तैर्यष्टीभायामुदयेऽर्कं न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः । इष्टच्छायासूर्यान्तरेऽथ लग्नं प्रभायां च ॥६॥ केनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेऽत्र धृते । अथवा कीलच्छायातालमध्ये स्युर्नता नाड्यः ॥७॥ वा० भा०—अत्र चारुदारुमयमिष्टप्रमाणं चक्राकारं समं नेम्यां षष्टिघटिकाङ्कं यन्त्रं स्वगोलमध्यस्थायां ध्रुवयष्टौ पृथिवीमध्यस्थाने प्रोतं कार्यम् । तथा स्वोदय- प्रमाणैर्मेषादिराशिभिरसमैरुभयपार्श्वयोः षड्वर्गेण च बुद्धिमताऽङ्कनीयम् । तैश्चो- दयैर्विलोमैरङ्कनम् , मेषात् पश्चमतो वृषो वृषात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि । इत्यादि । स चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा मया पठितः— वृत्तौ चक्रभागैस्तदन्तर्घटीभिः स्वदेशोदयैश्चाङ्कयेदस्य पार्श्वम् । प्रतिस्रोदयै खाग्निभिः क्षेत्रभागैस्त्रिभागाग्निभिर्द्वादशांशैर्नवांशैः ॥ त्रिभागैर्द्विभागैस्तथा स्वस्वनाथैः प्रयत्नेन षड्वर्गमेवं विभज्य । एवं यन्त्रं कृत्वा यस्मिन् दिने तेन कालज्ञानं तस्मिन् दिने यावानोदयिको रविस्तद्भुक्तान् राशीन् मेषादेर्दत्त्वा भुज्यमानराशेर्भागान् क्षेत्रभागेषु दत्त्वाग्रे रवि- चिह्नं कार्यम् । तस्मिन् दिन उदयकाले यष्टिच्छाया या पश्चिमतो गता तस्यां छायायां रविचिह्नं यथा भवति तथा यन्त्रं स्थिरं कार्यम् । ततोऽनन्तरं रविर्यथा यथोपरि याति तथा तथा छायाऽधो गच्छति । छायार्कचिह्नयोर्मध्ये या घटिकास्ता दिनगता ज्ञेयाः । तथा यष्टिच्छायायां यो राशिर्ये च क्षेत्रांशास्तल्लग्नं ज्ञेयम् । सच षड्वर्गः । अथवा किं खगोलान्तःस्थेन यष्टिप्रोतेन । चक्रान्तरिष्टप्रमाणं कीलकं प्रोतं कृत्वा स कीलको ध्रुवाभिमुखो यथा भवति तथा केनचिदाधारेण चक्रं स्थिरं कार्यम् । तथा कृत इष्टकाले कीलच्छाया यत्र लगति तस्य यन्त्राध- श्चिह्नस्य च मध्ये नतनाडिका ज्ञेयाः । इति नाडीवलयम् ॥५॥६॥७॥ मरीचिः—अथास्माद्यन्त्रादभीष्टकाले लग्नज्ञानमुद्देशकक्रमप्राप्तनाडीवलयप्रतिपादनं तस्माद्दिनगतलग्नज्ञानं च गीत्यार्याभ्यामाह—अपवृत्ते कुजेति । क्रान्तिवृत्ते क्षितिजसंलग्ने लग्नं ज्ञेयम् । चः समुच्चये । तेन यत्काले दृष्टान्तगोले घटिका गृहीतास्तत्काले

क्षिणभागस्थयष्टेश्च्छाया भवतीति ध्येयम् । ततो" Wait, "स्थयष्टेश्च्छाया": "स्थयष्टेश्च्छाया" - yes, 'ष्टे' + 'श्' + 'छा' with double chha? 'च्छा'. "दक्षिणगोले दक्षिणपार्श्वे दक्षिणभागस्थयष्टेश्च्छाया भवतीति ध्येयम् । ततो"

Line 23: "यथा यथा रविरूर्ध्वं याति तथा तथार्कचिह्नाद्यष्टिच्छाया चक्रेऽग्रे यात्यतोऽभीष्टकालिक-" Wait, "तथार्कचिह्नाद्यष्टिच्छाया चक्रेऽग्रे यात्यतोऽभीष्टकालिक-" or "चक्रेऽग्रो"? Wait, look at 'चक्रेऽग्रो' vs 'चक्रेऽग्रे': The letter is 'ग', subscript 'र' (making 'ग्र'), and then: is there an 'ा' (aa-danda) and an 'े' stroke? Look at 'ग्रो' in line 8: "भूगोलानुकल्पकाष्ठगोलो" -> 'गो' has a danda and stroke. In line 23: look at "चक्रेऽग्रे": there is 'ग', '्र', and the top stroke is attached to 'ग' directly, with NO following danda! That is definitely 'ग्रे'! Wait, what is the little mark after 'ग्रे'?

४२० गोलाध्याये छाया दक्षिणभागे इत्युभयपार्श्वे राश्याद्यङ्कनं युक्तम् । अत्र चक्रे राश्यङ्कवत्क्रमेण सूर्यचिह्नं कृत्वा स्वदेशानुरुद्धं खगोलं धृत्वोदयकालिकयष्टिच्छाया चक्रे यत्र पतिता तत्र स्थिरं कृत्वाऽग्रे सूर्यगमनानुरोधाच्छाया चलति तथा तथाऽन्तराद्दिनगतघटिकाः । अथ सूर्योदयकालेऽर्कतुल्यलग्नसंभवादग्रे छाया यथाऽङ्कितराश्यनुमार्गे चलति तथाऽभीष्टकाले लग्नं भवतीत्युक्तमुपपन्नम् । पूर्वोक्तरीत्याऽत्र कालस्यासकृत्साधनं न । औदयिकसूर्यचिह्ना- देवोक्तरीत्या दिनगतस्य सूक्ष्मत्वसिद्धिरित्यवधेयम् ।।६।। अथास्माद्यन्त्रात्खगोलानपेक्षतया कालज्ञानं लाघवादुपगीत्याऽऽह—केनचिदाधारेणेति । अथ खगोलनलिकाद्वयप्रोतध्रुवयष्टिप्रोतचक्रकरणतद्भ्रमणादिगौरवात्तदनन्तरमित्यर्थः । वा । प्रकारान्तरेण । राशिशेषे यत्र यस्मिंश्चक्रे षष्टिविभागे पूर्वोक्तोदयपूर्वकपश्चिमक्रम- राश्यङ्किते ध्रुवाभिमुखकीलके तच्चक्रकेन्द्रे सूक्ष्मं छिद्रं विधाय सूक्ष्मैककीलो निवेश्यस्तथा यथोभयपार्श्वे कीलः समः स्यात्प्रमाणं यथा चक्रनेम्यां छायाग्रं पतति तथा कार्यम् । स उत्तरभागस्थकीलक उत्तरध्रुवाभिमुखो यथा स्यात्तथेत्यर्थः । केनचिदाधारेण वंशाद्या- धारेण । धृते यन्त्रे । दिनेऽभीष्टकाले कीलच्छाया यत्र पतिता तत्स्थानं यत्र कीलप्रोत- सूत्रावलम्बनेन यन्त्रनेम्यामधःस्थानं तयोरन्तराले या घटिकास्ता नता नाड्यः स्युः । अत्रोपपत्तिः—ध्रुवाभिमुखवरणेन ध्रुवद्वयमध्यस्थत्वसंभवात्तच्चक्रस्य नाडीवलयत्वसिद्धिः । यदा च याम्योत्तरवृत्तेऽर्कस्तदा यन्त्राधः कीलच्छाया तत्र नतकालाभावादभीष्टकाले कीलच्छायायन्त्रतलयोरन्तरे नतघट्य इत्युपपन्नम् । अत्र यद्यपि सूर्यचिह्ने सूर्योदय- कालिकच्छायाग्रं यथा भवति तथा वंशाद्याधारेण धृते पूर्वोक्तरीत्या दिनगतलग्नज्ञाने स्तस्तथाऽपि सूर्योदयकाले ध्रुवादर्शनात्तदभिमुखकीलकयन्त्रसिद्धयसंभवादाचार्यैः पूर्वोक्तमुपेक्ष्य नतघटीज्ञानमुक्तम् । यदि च ध्रुवाभिमुखमाधारेण रात्रिशेषं संपाद्य सूर्योदये तद्यन्त्रभ्रमण- संभवे सूर्योदयकालिककीलच्छाया पूर्वचिह्ने यथा पतति तथा स्थिरीकृते यत्र(न्त्र)दिनगत- लग्नज्ञाने भवत एवेति ध्येयम् । सूर्योदयकालिककीलच्छायाग्रचिह्नाभीष्टकालिककीलच्छा- याचिह्नयोरन्तरे उन्नतकालघटिकाः सूर्यचिह्नं विना भवन्त्यपि सूर्योदयज्ञानावश्यकता- गौरवात्तथा नोक्तम् । मेषव्यवधानेन सूर्योदयकालाज्ञानेऽभीष्टकाले तद्व्यवधानेप्युन्नतकाल- ज्ञानसंभावान्नतघटीनां ज्ञानं लाघवादुक्तं युक्तम् ।।७।। केदारदत्तः—(२) नाडीवलय यन्त्र से कालज्ञान— सुन्दर श्रेष्ठतम इष्ट सुदृढ़ लकड़ी की वृत्ताकार चक्र की परिधि में ६० घटिकाओं का चिह्न लगा कर (खगोलान्तर्गतभगोल) खगोल के मध्य में उक्त ध्रुवयष्टि में पृथ्वी के बीच में उसे ध्रुवप्रोत की तरह रखना चाहिए । स्वदेशोदय प्रमाण के मेषादि द्वादश राशियों के असमान उदय मानों से उक्त वृत्त में चिह्न करने चाहिए । यह चिह्न विलोम क्रम से भी मेष के अनन्तर पश्चिम में वृष, वृष के अनन्तर पश्चिम में मिथुन इत्यादि इस प्रकार से करने चाहिए ।