सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
यन्त्राध्यायः ४५७
स्तच्चिह्नान्तराले दिनशेषघटिकाः । अतः सूर्यबिम्बस्य दूरस्थितत्वातदनुकल्पेनाभीष्टकाले सूर्यस्थानज्ञानार्थं यष्टिः केन्द्रे सूर्याभिमुखा धृता । सा तु त्रिज्यापरिमिता । सूर्यभूगर्भ- योरन्तरे त्रिज्यात्वात् । तत्र भूगर्भज्ञानाद्वृत्तकेन्द्रमेव भूमध्यं भूपृष्ठस्थे कल्पितम् । भूपृष्ठीयकालस्यापेक्षित- त्वाच्च । तस्याः सूर्याभिमुखत्वसंपादनार्थं नष्टच्छायात्वमुक्तम् । तत्र यष्ट्यग्रसूर्योदयस्थानसक्तद्युज्यावृत्तमाकाशे कर्तुमशक्यमिति भुवि केन्द्रादेव द्युज्यावृत्तं लिखितम् । तत्र घटिकाज्ञानार्थं यष्ट्यग्रोदयस्थानान्तराले सूत्रं द्युज्यावृत्ते संपूर्णज्यालेखितद्युज्यावृत्ते षष्टयङ्किते देया । तद्धनुषि घटिका दिनगताः । यष्ट्य- ग्रास्तस्थानान्तरालसूत्ररूपसंपूर्णज्यादानावगतधनुषि घटिका दिनशेषाः । तत्र ज्याग्रान्तराले- ऽत्यल्पं वृत्तखण्डं धनुः । उत्तरगोले त्रिंशदधिकघटीज्ञानार्थं महद्वृत्तखण्डं धनुरित्येतल्लाभार्थं प्राक्पश्चादित्यत्र पूर्वमावृत्त्या सम्यग्व्याकृतमिति ध्येयम् । अथ प्रतिक्षणं द्युरात्रवृत्तभेदा(द)यष्ट्यग्रसूर्योदयस्थानान्तरसूत्रस्यैकद्युरात्रवृत्ते संपूर्ण- ज्यात्वासंभवाल्लिखितद्युरात्रवृत्ते तद्दानेन घटीज्ञानमयुक्तमिति चेन्न । दिनगतार्थं भूपृष्ठसूर्योदयकालिकां शेषा(शा)र्थं च भूपृष्ठसूर्यास्तकालिकां प्रथमक्रान्ति- ज्यां द्युज्यां प्रसाध्योक्तरीत्या घट्यः साध्यास्ततस्तत्कालिकां द्युज्यामग्रां प्रसाध्य तदग्रां त्रिज्याद(वृ)त्ते यथायोग्यं दत्वा तद्द्युज्यावृत्तं च कृत्वा तत्पूर्वयष्ट्यग्रादुक्तरीत्या घट्य- स्ततोऽपि तात्कालिकां द्युज्यामग्रां प्रसाध्योक्तदिशा पूर्वयष्ट्यग्रादेव घट्य इत्यसकृद्यावद- विशेष इत्यवधारणात्स्वल्पान्तराद्धोक्तस्य युक्तत्वात् ।।२८-२९-३०।। केदारदत्तः—यष्टि यन्त्र की रचना बताई जा रही है— पारा (पारदा)या जलादि से समतल समान भूमि पर त्रिज्या व्यासार्ध से एक वृत्त की रचना कर दिक्साधन के अनन्तर पूर्वविन्दु और पश्चिमविन्दु से उत्तर दक्षिणगोल क्रम को समझ कर तत्कालीन अग्रा में ज्या की तरह अग्रादान करना चाहिए । अग्राग्र विन्दुगत सूत्र का नाम स्वोदयस्त सूत्र होता है । त्रिज्यावृत्तान्तर्गत उसी केन्द्र से द्युज्या व्यासार्ध से अन्य और एक वृत्त की रचना कर इस वृत्त में ६० घटिकाओं के चिह्न १-२-३ क्रम से करने चाहिए । केन्द्र में त्रिज्याङ्गुलात्मका यष्टि का मूल केन्द्र लग्न कर यष्टि का अग्रभाग सूर्याभिमुख ऐसे रखना चाहिए जिससे यष्टि की छाया ही न हो सके । पूर्व दिशा में त्रिज्यावृत्तगत अग्राग्रचिह्न और यष्टि के अग्रभाग के चिह्न के बीच की जगह को अंगुल से माप की शलाका को जीवा की तरह निवेशित कर इन दोनों शलाकाओं के बीच में वृत्त का जो चाप होगा उसमें १-२-३ जो घटिकाएँ इष्ट समय में होंगी वही दिन गत घटिका होती हैं । उपपत्ति—भूमि गत त्रिज्या वृत्त = क्षितिज वृत्त । यष्टि = त्रिज्या
४५८ गोलाध्याये पूर्व पश्चिम में अग्रा, अग्राग्रगत सूत्र = स्वोदयास्त सूत्र । प्राक्क्षितिज में अग्राग्र बिन्दु पर उदित सूर्य, जैसे जैसे अहोरात्र वृत्त में उदय से ऊर्ध्वंङ्गत होता है, वैसे वैसे केन्द्र स्थापित यष्टि मूल से अग्र तक भ्रमण कराने से यष्टि की छायाशून्यता होता है क्योंकि यष्टि के अग्रभाग में सूर्य बिम्ब है । अतः अग्राग्र से सूर्य तक अहोरात्र वृत्त में गणनया जो जो घटिका होती हैं वही दिन गत घटिका गणनया स्पष्ट होती हैं । गोल आकाश में द्युज्यावृत्त लिखा नहीं जा सकता अतः अग्राग्र और यष्टि अग्र का अन्तर अंगुल से मापा गया है, अतः भूमि पर प्रदर्शित द्युज्यावृत्त में गणनया उपलब्ध ज्या रूप अंगुल मान का चाप द्युज्यावृत्त में प्रदर्शित घटिकाओं का मान होता है । यहीं दिनगत घटिका होती है स्पष्ट है ।।२८-२९-३०।। अथान्यदाह— यष्टयग्रप्रालम्बोना ज्ञेया दृग्ज्या नृकेन्द्रयोर्मध्ये । वा० भा०—नष्टद्युतेर्यष्टेरग्रादधो यावान् लम्बस्तावंस्तस्मिन् काले शङ्कुः । शङ्कुकेन्द्रयोर्मध्ये दृग्ज्या ज्ञेया । शङ्कुप्राच्यपरयोरन्तरं बाहुः । प्रागपराशा- नरान्तरं बाहुरिति वक्ष्यति । मरीचिः—अथाऽतीतघटीनां शुद्धयवगमाय शङ्कुदृग्जयोर्ज्ञानं पलभाया अज्ञानेऽग्रा- ज्ञानाभावात्कथमस्माद्यन्त्रात् कालसाधनमित्याशङ्क्योत्तररूपमग्राज्ञानं चाऽस्यैवाऽऽह—यष्ट्य- ग्रालम्बोनेति । यष्टयग्रात् । नष्टद्युतेर्यष्टेरग्रादित्यर्थः । लम्बो भूमिपर्यन्तं लम्बायमान- मन्तरम् । ना इष्टकाले शंकुः । तथा चास्मात्किंचित्स्थूलाद्भूपृष्ठशङ्कोस्त्रिप्रश्नोक्तविधिना घटद्यः स्वल्पान्तरेण पूर्वागतघटीतुल्या इति शुद्धिः । त्रिप्रश्नोक्तप्रकारस्य भूगर्भे सूक्ष्मत्वा- दिति भावः । केदारदत्तः—शङ्कु ज्ञान— नष्ट छाया की यष्टि के अग्र भाग से नीचे जो लम्ब होता है वह उस समय में इष्ट शङ्कु होता है । शंकुमूल से केन्द्र तक दृग्ज्या, शङ्कु मूल और पूर्वापर सूत्र का अन्तर भुज पूर्व में सिद्ध हो चुका है ।।३०१/२।। केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षभामाह— उदयेऽस्ते यष्टयग्रप्राच्यपरामध्यमग्रा स्यात् ॥३१॥ शङ्कूदयास्तसूत्रान्तरमर्कगुणं नरोद्धृतं पलभा । वा० भा०—उदयकालेऽस्तकाले वा यष्टिर्नष्टद्युतिर्ध्रियमाणा सकलैव भूग्ना स्यात् । एवं यष्टद्यग्रप्राच्यपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्ते ज्यार्धवत् स्थितम् । साऽग्रा ज्ञेया । ततः प्राग्वदुदयास्तसूत्रमिष्टकाले शङ्कुश्च । शङ्कूदयास्तसूत्रयोरन्तरं द्वादशगुणं शङ्कुना भक्तं पलभा स्यात् । Indological Truths
यन्त्राध्यायः ४५९ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। तद्यथा। यद्यस्य शङ्कोः शङ्कूदयास्तसूत्रयोरन्तरं शङ्कुतलं भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः क इति। फलं विषुवती भवति॥ मरीचिः—प्रसङ्गाद्दृग्ज्याज्ञानमाह—ज्ञेयेति। नृकेन्द्रयोः शङ्कुमृलवृत्तकेन्द्रयोर्मध्येऽन्त- राले सूत्रं दृग्ज्या ज्ञेया। पलभां विनाऽग्राज्ञानमाह—उदये इति। सूर्योदयकाले सूर्यास्तकाले वा। यष्टयग्रप्राच्यपरामध्यम्। नष्टच्छायायष्टेर्भू संलग्नाया अग्रं त्रिज्यावृत्तपरधिसक्तं पूर्वापरदिक्चिह् नं तयोर्मध्यमन्तरालं वृत्तान्तरार्धं ज्याकारम्। अग्रा स्यात्। अयमर्थः—सूर्योदयकालिकनष्टच्छाययष्टयग्र सक्तपरिधिप्रदेशपूर्वचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रमग्रा तत्काले सूर्यास्तकालिकनष्टच्छाययष्टयग्रसक्तपरिधिप्रदेशपश्चि- मचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रं तत्कालेऽग्रा स्यादिति। अत्रोपपत्तिः—यष्टयग्रस्य सूर्यबिम्बानुकल्पत्वेन तस्मालम्बसूत्रं भूपृष्ठे शङ्कुः किं- चित्स्थूलः। वृत्तकेन्द्रात्त्रिज्यामितयष्टयग्रलम्बरूपत्वात्। त्रिज्याया भूपृष्ठे कर्णत्वाभावात्। भूगर्भसूत्रस्याभावाच्च। शङ्कुमुलकेन्द्रयोरन्तरसूत्रं दृग्ज्या साऽपि किंचित्स्थूला। उदयास्त- काले पूर्वापरस्थानादग्रान्तरेण सूर्यसद्भावादुदयास्तकालिकनष्टच्छायायष्टयग्रेणाग्रज्ञाना- न्मूलस्य प्राच्यपरसूत्रे सत्त्वाच्चोक्तमग्राज्ञानमुपपन्नम्॥ केदारदत्तः—दिशाज्ञान से पलभाज्ञान— उदयकाल और अस्तकाल में नष्ट छाया की तरह की स्थापित यष्टि समग्रवृत्त में भूमि लग्न होती है। इस प्रकार यष्टि का अग्र और पूर्वपश्चिम स्वस्तिकों का अन्तर ज्या खण्ड की तरह हो जाता है। यही अग्रा होती है और उदयास्त सूत्र से पूर्व स्वस्तिक तक शङ्कु होने से, शङ्कु और उदयास्त सूत्र का अन्तर शङ्कुतल होता है। १ उपपत्तिः—यदि शङ्कु में शङ्कुतल तो १२ शङ्कु में भुजज्ञान से भुज ही पलभा हो जाती है। शङ्कुतल × १२ ───────────── = पलभा उपपन्न होती है ॥३१ १/२॥ शङ्कु अथोद्यन्तमर्कमदृष्ट्वाऽपि— भुजयोरेकान्यदिशोरन्तरमैक्यं रविक्षुण्णम् ॥३२॥ शङ्क्वन्तरहृत् पलभा प्रागपराशान्तरं बाहुः। वा० भा०—स्पष्टार्थम्। अत्रोपपत्तिः। यत्र देशे विषुवती ४ तत्रोत्तरगोले प्रथमशङ्कुस्त्रिंशदङ्गुलो दृष्टः। तस्य याम्यो भुजः पञ्चाङ्गुलः। अन्यश्च षट्त्रिंशदङ्गुलः। तस्य याम्यो भुजः सप्ताङ्गुलः। अत्राग्रया विना किल शङ्कुतलं न ज्ञायते। किंतु भुजाग्र-
योर्यावदन्तरं शङ्कुतलयोरपि तावदेवान्तरं भवति । 'तच्छङ्कुतलं कल्पितम् २ । कस्य । शङ्कूच्छ्रयान्तरतुल्यस्य शङ्कोः ६ । यद्यस्य शङ्कोरिदं शङ्कुतलं तदा द्वादशाङ्गुलस्य किमिति । फलं पलभा ४ । अथवा पलभाप्रमाणं या १ । यदि द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः पलभा शङ्- कुतलं तदा त्रिंशदङ्गुलस्य षट्त्रिंशदङ्गुलस्य वा किमिति १२ । या १ । ३० ।। १२ । या १ । ३६ । एवं ज्ञाते शङ्कुतले पृथक् पृथक् या ३० । १२ या ३६ । एते स्वस्वयाभ्यभुजाभ्यां रहिते जाते उत्तरे अग्रे या ३० रू ६० । या १२ १२ ३६ रू ८४ । अनयोरग्रयोः समीकरणे छेदगमे च क्रियमाण इयं क्रियोपपद्यते । १२ मरीचिः-अथ ज्ञाताग्रायाः शुद्धयर्थं पलभाज्ञानं प्रकारान्तरेण पलभाज्ञानं च वक्ष्य- माणां प्रतिज्ञां च शिष्यावधानार्थमाद्यद्वयेनाऽऽह-शङ्कूदयास्तेति । अभीष्टकाले यत्र शङ्कुमूलं पूर्वोक्तप्रकारेण दिनगतशेषक्रमेण सूर्योदयकालिकां सूर्यास्त- कालिकां वा ज्ञाताग्रां त्रिज्यावृत्ते पूर्वापरचिह्नाभ्यामुक्तरीत्या दत्त्वा तदग्रयोः सक्तं रेखा- सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । तयोर्याम्योत्तरमङ्गुलात्मकं यन्मितमन्तरं द्वादशगुणम् । अभीष्टकालि- कावलम्बरूपशङ्कुमानेन भक्तं फलं तद्देशे पलभा । अस्या अक्षकर्णं प्रसाध्यानुपातानीता- ग्रासमत्वेन ज्ञाताग्रायाः शुद्धिर्वधेयेति भावः । ननुदयास्तकाले व्यवधानादिना वृत्तेऽर्कसंस्थानज्ञानाभावादुक्तरीत्या पुनः कालसाधनम- शक्यमित्यतोऽग्राज्ञानार्थं पलभाज्ञानमाह-भुजयोरिति । कस्मिंश्चिद्दिवसेऽभीष्टकालद्वय- संबन्धिभुजौ ज्ञेयौ । तयोर्भिन्नदिशयोः क्रमेणान्तरमैक्यं वा द्वादशगुणम् । भुजद्वयसंबन्धि- कालद्वयज्ञातालम्बरूपशङ्क्वोरन्तरेण भक्तं पलभा स्यात्तस्या अनुपातेन क्रान्तिज्यातोऽग्रा- ज्ञानं स्यादेवेति कालसाधनं नाशक्यमिति भावः । नन्वस्य पलभाज्ञानप्रकारस्य भुजाधीनस्य भुजाज्ञानात्कथं संभव इत्यत आह-प्राग- पराशानरान्तरमिति । पूर्वापरसूत्रावलम्बरूपशङ्क्वोर्र्याम्योत्तरं स भुजः । तथा च वृत्ते दिगङ्कनात्पूर्वापरसूत्रज्ञानान्नष्टच्छायायष्ट्यग्रावलम्बरूपशङ्कुमूलज्ञानाच्च । तयोर्याम्योत्त- रान्तरप्रदेशस्य भुजत्वावगमादुक्तरीत्या कालद्वये भुजं शङ्कुं च ज्ञात्वोक्तप्रकारेण पलभाज्ञानसंभव इति भावः । अथ तथाऽपि वृत्ते दिक्साधनस्य भुजाज्ञानादसम्भवादन्योन्याश्रयदोषाइभुजाज्ञानमिति पलभाज्ञानस्योक्तप्रकारेणासंभव इत्यस्वरसात्प्रकारान्तरं विवक्षुस्तावत्तत्प्रतिजानीते- यष्ट्येति । नष्टच्छा[य]या यष्ट्या कस्मिंश्चिद्दिवसे । शङ्कुत्रितयम् । भिन्नभिन्नाभीष्टकाल- त्रितयेऽवलम्बरूपं शङ्कुं प्रत्येकमेवं शङ्कुत्रितयमित्यर्थः । एककाले तत्त्रितयासम्भवात् ।
बाकारशङ्कोः किमित्यनुपातेन"
Then below it:
या० शं १
underneath: १२
Wait, no!
Look at:
या० शं १
Wait, look at line 12:
या० शं १ then या० १ । १२ । ११?
No, look at:
या०
शं १
Wait! Is it:
Line 12: या० शं १ (above) and १२ (below)?
Let's look at line 13:
तथा हि—दक्षिणे गोले भुजस्याप्राशङ्खुतलैक्यरूपतया शङ्खुतलोनदक्षिणभुजोऽग्रा या०
And below या०:
Line 14: शं १ । भु १२ । १२ ।
Wait!
In line 13, at the end:
या०
शं १ । भु १२
-----------
१२
Wait! Is that a fraction split across lines?!
YES! Look at line 13-14:
Line 13 ends with: भुजोऽग्रा then there is:
या० (on line 13)
शं १ । भु १२ (on line 14)
Wait, no! Look at the alignment:
Line 13:
४६२ गोलाध्याये योरल्पल्पान्तरत्वादन्तरं शङ्क्वोरन्तरेण भक्तमित्यनेनापि पलभासिद्धिरुपलभ्यते । दर्शितं चोदाहरणं त्रिप्रश्नाधिकारव्याख्यायां भाद्वयस्येत्यादिपद्योपपत्ताविति । केदारदत्तः—इष्ट कालीन भुजाओं से पलभाज्ञान— एक ही या भिन्न दिशाओं के दो भुजों के अन्तर को १२ से गुणाकर दोनों कालों के शङ्कुओं के अन्तर से भाग देने से लब्धफल पलभा होती है ॥३२½॥ उपपत्ति—४ अंगुल पलभादेश में, उत्तरगोलीय प्रथम शङ्कु ३० अंगुल, जिसका याम्य भुज = ५ अंगुल । दूसरे शङ्कु का मान ३६, दक्षिण भुज=७ अंगुल । अग्रा के बिना शङ्कुकेतल का ज्ञान नहीं होता है । किन्तु भुजाओं का अन्तर = ७ - ५ = २ यही अन्तर शंकु तलों का भी अन्तर होता है। यदि शंकुतल = २ और शंकुओं की ऊँचाइयों का अन्तर = ३६ - ३० = ६ है तो अनुपात से (शंकु तलान्तर × १२) / शंकु अन्तर = (२ × १२) / ६ = पलभा = ४ उपपन्न होती है । यतः सायन मेषादि में उस नगर की पलभा नापने से भी ४ ही अंगुल प्रत्यक्ष देखी गई है । अथवा बीजगणित से उपपत्ति । कल्पनांकिया पलभा = या तो अनुपात से— अनुपात से, (या × शं) / १२ = शं० त०, तथा (या × शं) / १२ = शं'त ∵ शं त ± भु = अग्रा = (या × शं) / १२ × भु, तथा अग्रा' = (या × शं') / १२ × भु' ∵ भु ~ भु' = (या × शं) / १२ ~ (या × शं) / १२ = या / १२ (शं ~ शं') = ((भु ~ भु') × १२) / (शं ~ शं') = या । द्वादशगुणित भुजान्तर को तत्कालीन शङ्कुओं के अन्तर से विभक्त करने से वेधोपलब्ध पलभा के तुल्य पलभा हो जाती है । उपपन्न होता है ॥३२½॥ इदानीं दिग्देशकालानामज्ञाने केवलार्कदर्शनादेव सर्वमाह— यष्ट्या शङ्कुत्रितयं ज्ञात्वा वा कथ्यते सर्वम् ॥३३॥ आद्यन्तशङ्कुशिरसोस्तिर्यक् सूत्रं निबध्य तत्सक्ते । मध्यमशङ्क्वग्राद्द्वे सूत्रे भूमिं पृथङ्नेये ॥३४॥ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं तत्रोदयास्तसूत्रं स्यात् । तत्केन्द्रान्तरमग्रा सूत्रादत्रान्तरे ततः प्राची ॥३५॥
यन्त्राध्यायः ४६३ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया तच्छ्रुतिबिहताग्रकार्कसंगुणिता । क्रान्तिज्या त्रिज्याघ्नी जिनभागज्योद्धृता + दोर्ज्या ॥३६॥ वा० भा०—त्रिज्यावृत्तं विलिख्य प्राग्वद्यष्ट्या शङ्कुत्रितयमभीष्टे काले ज्ञात्वा प्रथमतृतीयशङ्क्वग्रयोरेकं सूत्रं तिर्यग्बद्ध्वा मध्यस्थशङ्कोरग्रेऽन्यसूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा तत् सूत्रं तिर्यक्सूत्रलग्नं यथा भवति तथा प्रथमशङ्क्वभिमुखमधः कर्ण- गत्या त्रिज्यावृत्तपरिधि नेत्वा तत्र पूर्वभागे चिह्नं कार्यम् । ततोऽन्यत् सूत्रं तदेव वा तृतीयशङ्क्वभिमुखमनेनैव प्रकारेण नत्वा वृत्तपश्चिमभागे चिह्नं कार्यम् । तयोश्चिह्नयोरुपरि गतं सूत्रमुदयास्तसूत्रं स्यात् । सूत्रकेन्द्रयोरन्तरमग्रा । उदयास्त- सूत्रादग्रातुल्येऽन्तरे केन्द्रोपरि प्राच्यपरा रेखा कार्या । ततः शङ्कूदयास्तसूत्रान्तर- मित्यादिना पलभाज्ञानम् । शेषं स्पष्टम् । अत्र गोलेऽहोरात्रवृत्ते यथोक्तं क्षितिजसंपातयोरुदयास्तसूत्रं बद्ध्वा तस्मिन्ने- वाहोरात्रवृत्ते चिह्नत्रयं कृत्वा तानि शङ्कुशिरांसि प्रकल्प्याऽऽद्यन्तचिह्नयो- स्तिर्यक्सूत्रं च निबध्य मध्यसूत्रात् तिर्यक् सूत्रसक्तमधः नीयमानमुदयास्तसूत्र एव लगतीत्युपपत्तिर्दर्शनीया । ततोऽग्रादिक्पलभाज्ञानं युक्तियुक्तम् । पलभाज्ञाने तद्देशज्ञानम् ॥३३॥३४॥३५॥३६॥ मरीचिः—अन्ये त्वेकगोलीयभुजाग्रयोर्यावदन्तरं तावदेव शङ्कुमुलयोरन्तरमिति शङ्क्वन्तररूपश ङ्कोरेकान्यदिकक्रमसिद्धभुजान्तरयोगरूपशङ्कुतलं तदा द्वादशाङ्गुलस्य किमि- त्यनुपाते भुजयोरित्याद्युक्तं पलभानयनमुपपन्नमित्याहुः ॥३३॥ अथ प्रतिज्ञातं विवक्षुः प्रथमं तत्रोदयास्तसूत्राग्रादिशां ज्ञानमार्यागीतिभ्यामाह— आद्यन्त्यशङ्कुशिरसोरिति । समभूमिभागे त्रिज्याव्या सार्धेन वृत्तं कृत्वा तत्केन्द्रे त्रिज्यामितां शलाकां नष्टच्छायां सूर्याभिमुखीं कृत्वा यष्ट्यग्रलम्बस्थाने तन्मितमृतकाष्ठशङ्कुमभीष्टकाले स्थापयेत् । एवं तदुत्तरान्यकालयोर्व्यवहितयोः शङ्कू स्वस्थाने धार्यौ । तत आद्यन्तशङ्कुशिरसोः प्रथमतृतीय- शङ्क्वग्रयोरेकं सूत्रं तिर्यक्शिथिलं निबध्य । मध्यमशङ्क्वग्रात् । प्रथमतृतीयमध्यस्थद्वितीय शङ्कोरग्रात् । द्वे सूत्रे निबध्य । तत्सक्ते । तिर्यक्सूत्रसंलग्ने । भूमि भूस्थत्रिज्यावृत्त- परिधिम् । पृथग्भिन्नमार्गेण । प्रथमतृतीयशङ्क्वभिमुखक्रमेण । कर्णगत्या नेये । नीत्वा वृत्तपरिधौ स्थानद्वये चिह्नं कार्यमित्यर्थः । भूचिह्नद्वितयोपरि तच्चिह्नद्वितयोपरि तच्चिह्नद्वयावधीत्यर्थः । तत्र । वृत्ते सूत्रं रेखा- कारम् । उदयास्तसूत्रं भवति । तत्केद्रान्तरम् । उदयास्तसूत्रवृत्तकेन्द्रयोरन्तरं याम्योत्तर- रूपम् । केन्द्राद्याम्योत्तराऽग्रा स्यात् । ततः सूत्रादु दयास्तसूत्रात् । अग्रान्तरे प्राची स्यात् । पूर्वविभागस्थपरिधिसूत्रसंपाते ज्याग्रं यथा भवति तथा वृत्तेऽग्रामर्धज्यारूपां दत्त्वा तदुत्क्रमज्यासूत्रसक्तपरिधिप्रदेशे पूर्वेत्यर्थः । उपलक्षणात्पश्चिमभागस्थपरिधिसूत्र-
४६४ गोलाध्याये संपातादुक्तदिशा वृत्तपरिधिस्थानं पश्चिमा । पूर्वापरचिह्नावधिरेखा वृत्ते पूर्वापरसूत्र- मित्युक्तप्रायम् । अत्रोपपत्तिः—शङ्क्वग्रेऽहोरात्रवृत्तसंबन्धात्प्रथमतृतीयशङ्क्वग्रयोर्बद्धमेकं सूत्रं संपाता- दुक्तदिश्यहोरात्रवृत्तप्रदेशस्य तच्छङ्कद्वयाग्रान्तरालस्थितपूर्णचापस्य संपूर्णज्या । मध्यम- शङ्क्वग्रात्सूत्रद्वयमुभयतस्तत्सूत्रस्पर्शसंपादनेन भूलिखितवृत्तपरिधौ स्वमार्गानुरोधेन नेयम् । वृत्तपरिधौ पूर्वापरभागयोर्यत्र सूत्रं लग्नं तत्र ग्रहोदयास्तसंभवाच्छङ्क्वग्रयोस्तात्कालिकयोर्भू- संलग्नतया तदहोरात्रवृत्तसंबन्धात्तच्चिह्नावधिरेखोदयास्तसूत्रम् । सूत्रद्वयस्याहोरात्रवृत्तस्थि- संपूर्णज्याकारेणोदयास्तचिह्नमार्गपरिवृद्ध्यर्थमेव प्रथमतृतीयशङ्क्वग्रबद्धतिर्यक्सूत्रसंस्पर्शेऽ- प्यावश्यकोऽन्यथा तदसिद्धेः । यद्यप्यहोरात्रवृत्तभेदादिदमसंगतम्, तथाऽप्येकस्मिन्दिने स्वल्पान्तरत्वादेकद्युरात्रवृत्ता- भ्युपगमाद्युक्तमेत एव दिनान्तरसंबद्धशङ्कुभ्य उक्तप्रकारेण नोदयास्तसूत्रसिद्धिः । वृत्तकेन्द्रस्य पूर्वापरसूत्रमध्यत्वेनावगमादुदयास्तसूत्रकेन्द्रयोर्याम्योत्तरमग्रा । पूर्वापरोदयास्तसूत्रयोरन्तरा- लेऽग्रात्वात् । अत एवोदयास्तसूत्राद्यन्तप्रदेशाभ्यामग्रान्तरेण प्राच्यपरे इत्यादि सुगमतरम् ।।३४।।३५।। अथाऽऽर्यया पलभाज्ञानं तच्छुद्ध्यर्थं क्रान्तिज्यानयनं च प्रसङ्गात्तच्छुद्ध्यर्थदोर्ज्यानयनं चाऽऽह-प्राग्वदत इति । अतः । उदयास्तसूत्रज्ञानात् । प्राच्यपरसूत्रज्ञानाद्वा । प्राग्वत् । क्रमेण शङ्कूदयास्त- सूत्रान्तरमर्कगुणमित्यादिना प्रागपराध्वान्तरं बाहुरित्यनेन भुजद्वयज्ञानाद्भुजयोरेकान्य- दिशोरित्यादिना वा पलभा स्यात् । यद्यप्यस्याः शुद्धिर्द्वादशकोटावक्षकर्णः कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ कः कर्ण इत्यनु- पातानीता प्रायः पूर्वविगताग्रासत्त्वेन तथाऽपि पलभायास्तदग्रानुरोधेन साधितत्वात्तस्याः सैव सिद्ध्यतीति शुद्धौ संशयसंभवात्पलभाशुद्ध्यवगमार्थं क्रान्तिज्यानयनमाह—सच्छ्रुति- विहृतेति । पूर्वविगताग्रा द्वादशगुणित । पलभावर्गवेदेन्द्रयुतिमूलरूपपलकर्णेन भक्ता फलं क्रान्तिज्या । तथा च द्युज्यावृत्तनिमित्तं पूर्वं क्रान्तिज्याया आनीतत्वात्तत्समैतत्क्रान्ति- ज्यात्वेन पलभायाः शुद्धिरवधेयेति भावः । ननु पूर्वविगतक्रान्तिज्याशुद्धिनिर्णयेऽस्याः शुद्धिरिति पूर्वं क्रान्तिज्याशुद्धिनिर्णयः कथमवगत इत्यतः क्रान्तिज्यायाः सायनार्कभुजज्यानयनमाह—त्रिज्याघ्नीति । क्रान्तिज्या त्रिज्यया गुणिता चतुर्विंशत्यंशज्यया भक्ता फलं सायनार्कभुजज्या । तथा च सायनार्क- भुजज्यायाः क्रान्तिज्यासाधनात्तत्क्रान्तिज्याया वैपरीत्येन सायनार्कभुजज्यासंवादेन शुद्धि- निर्णयोऽस्त्येवेति भावः । अत्रोपपत्तिः—शङ्कतलज्ञानाद्भुजयोर्ज्ञानाद्वा प्रागुक्तप्रकारेण पलभा सिद्ध्यत्येवेति किं चित्रम् । पलकर्णे द्वादशकोटिस्तदाऽग्राकर्णे का कोटिरित्यनुपातेन क्रान्तिज्या । परम-
यन्त्राध्यायः ४६५ क्रान्तिज्यया त्रिज्यातुल्या दोर्ज्या तदाऽभीष्टक्रान्तिज्यया केत्यनुपातेनाभीष्टसायनार्क- दोर्ज्येति ॥३६॥ केदारदत्तः—दिग्देश कालादि में किसी का भी ज्ञान होने पर भी केवल सूर्यदर्शन से भू पृष्ठ में निज स्थानादि का ज्ञान— यष्टि से और तीन समयों में तीन शङ्कुओं से सूर्य वेध द्वारा भूमण्डल में वेध स्थान कहां है ? और वर्ष के १२ महीनों में कौन मास आदि है इत्यादि के ज्ञान से समग्र पञ्चाङ्ग ज्ञान जिस विधि से यन्त्र या वेध विधि से होता है वह सब मात्र सूर्य दर्शन से हो जाता है—जैसे— अभीष्ट समय में तीन शङ्कुओं का ज्ञान कर समतल भूमि में त्रिज्या व्यासार्ध से एक वृत्त बनाकर, प्रथम और तीसरे शङ्कु के अग्र में एक तिर्यक सूत्र बांध कर, मध्य- शंकु के अग्र में अन्य एक सूत्र का अग्र भाग रखकर वह यंत्र लम्बरूप जैसे हो कण- गति से प्रथम शंकु के नीचे त्रिज्या वृत्त की परिधि तक ले जाकर पूर्व विभाग में एक चिह्न करना चाहिए । तथा अन्य सूत्र या वही सूत्र तीसरे शंकु के अभिमुख पूर्व प्रकार ले जाकर वृत्त के पश्चिम भाग में चिह्न करना चाहिए । इन दोनों चिह्नों पर गये हुए सूत्र का नाम उदयास्त सूत्र होता है । सूत्र और केन्द्र का आकार = अग्रा । उदयास्त सूत्र से अग्रा तुल्य आकार में केन्द्र से पूर्वापर रेखा देनी चाहिए । इस प्रकार शङ्कु मूल और उदयास्त सूत्र का अकार शंकुतल आदि के ज्ञान से पूर्वोक्त विधि से पलभा का ज्ञान हो जाता है । उपपत्ति—पूर्वापर समानान्तर उदयास्त सूत्र और द्युज्या का सार्ध से केन्द्र से क्रियमाण अहोरात्र वृत्त में उदयास्तादि सूत्र ज्ञान पूर्वक अहोरात्रवृत्त वृत्त तीन शंकुओं के तीन अग्र बिन्दु ज्ञान कर, आद्यन्त सूत्र के शिर में लम्ब सूत्र बाध कर, मध्य सूत्र से लम्बरूप नीचे की तरफ नीयमान उदयास्त सूत्र में ही उक्त सूत्र लगेगा, अतः अग्रा शंकुतल के ज्ञान से पलभा ज्ञान पूर्वक भूमण्डलस्थ वेध स्थानीय भूपृष्ठ बिन्दु में पलभा- अक्षांशादि ज्ञान हो जाते हैं । उपपत्ति—आद्यन्त शंकुओं के ऊपर, एक सूत्र जो आदि शंकु की दिशा के अभिमुख- भूमि में जहाँ लगेगा तथा अन्त्य शंकु अग्र अग्र से भूमि पर गत सूत्र जहाँ लगेगा उन बिन्दुओं पर गई हुई रेखा स्वोदयास्त सूत्र होती है जो पूर्वापर सूत्र की समानान्तरा होती है । पूर्वापर स्वोदयास्त सूत्रों का अन्तर = अग्रा । शंकुमूल से स्वोदयास्त सूत्र तक शंकुतल । ३०
४६६ गोलाध्याये अग्रा = शंकुतल = भुज ज्ञान से पूर्ववत् पलभा का ज्ञान और पलभा ज्ञान से अक्षांश ज्ञान के अनन्तर स्वदेश ज्ञान होता है ॥३६॥ [चित्र-संकेतानि: तृतीय शङ्कु, द्वितीय शङ्कु, प्रथम शङ्कु, स्वोदयास्त सूत्र, पूर्वापर सूत्र] अथ कालज्ञानमाह— तद्धनुराद्ये चरणे वर्षस्यार्कः प्रजायतेऽन्येषु । भार्द्धाच्च्युतः स भार्धो भगणात् पतितोऽब्दचरणानाम् ॥३७॥ ऋतुचिह्नैर्ज्ञानं स्यादृतुचिह्नान्यगतस्ततो वक्ष्ये । भात्रितयाद्भाभ्रमणं न सदस्माद्दिक्पलाद्यं च ॥३८॥ छायातोऽग्रातो वा भानुः सक्रान्तिपात एव स्यात् । पातोनाः स्फुटभानुः स्फुटभानूनो भवेत् पातः ॥३९॥ वा० भा०—अत्राग्रातस्तच्छुतिविहताग्रकार्कसंगुणितेत्यादिविलोमविधिना या स्फुटार्कदोर्ज्याऽऽनीता तस्या यद्धनुः स रविर्भवति । एवं वर्षस्य प्रथमचरणे । द्वितीये भार्द्धाच्च्युतस्तृतीये सभार्धश्चतुर्थे भगणात् पतित इति व्यस्तविधिः । वर्षचरणज्ञानमृतुचिह्नैः । अत्रान्यैराचार्यैर्भात्रितयाद्दिग्ज्ञानं दिग्ज्ञाने भाभ्रमरेखां चोत्पाद्य केन्द्रभाभ्र- मरेखयोर्यद्याम्योत्तरमन्तरं सा मध्यच्छाया । ततः क्रान्तिज्या । विलोमविधिना तस्या रविरक्षश्चेवं वक्ष्यमाणमहाप्रश्नभङ्गार्थं यत् कृतं तदसत् । कुतः । यद्भा-
ऋतु" or maybe "संबन्धृतु"? Wait, if it's 'ऋ', then it is "संबन्धऋतुकालस्य"! Wait, look at L21 again: "संबन्ध" then 'ऋ' then 'तु' = "संबन्धऋतुकालस्य"! Wait, could it be "संबद्धऋतुकालस्य"? Look at the anusvara: there is an anusvara on 'स': 'सं'. Then 'ब', then 'न्ध'. Wait, is there a gap between ध and ऋ? Yes, "संबन्ध ऋतुकालस्य" or "संबन्धऋतुकालस्य". And later in L21: "पूर्वापरविभागज्ञानं चर्तुचिह्ना-" -> Wait, "चर्तुचिह्ना-" or "च ऋतुचिह्ना-" or "चर्तुचिह्ना-"? Look at: "च" + "र्तु" (त with repha and u-matra) = "चर्तु"! Yes, "चर्तुचिह्ना-"!
रम्भात्त्रिंशत्सोदान्तर्गतान्तर्गताभीष्टदिनक्रमेण । Wait! Let's read L22 carefully: "रम्भात्त्रिंशत्सोदान्तर्गतान्तर्गताभीष्टदिनक्रमेण ।" Wait: "रम्भात्" + "त्रिंशत्" + ... What is after त्रिंशत्? Is
मीचीनो"! This book has typos! Look at L28: "वर्गवेदेन्द्रद्युतिमूलरूपकर्णानुरोधात्त्रिज्यावृत्तेऽप्रा" -> 'ऽप्रा' instead of 'ऽग्रा'! So the typesetter of this book makes typos! Let's transcribe accurately what the image shows, including typos if they are in the printed text, but let's be careful to read the print correctly.
Let's do a complete line-by-line check:
४६४ गोलाध्याये वसन्तादिषडृतूनां ज्ञापकवस्तूनि । अग्रतः । यन्त्राध्यायसमाप्त्यव्यवहितानन्तरम् । वक्ष्ये । कथयिष्ये । अत्रर्तुवर्णने यन्त्रप्रतिपादनमध्ये काव्यग्रन्थः प्रेक्षावतामुन्मत्तप्रलपितो लगतीति पृथक्तद्वर्णनाध्यायः कृतः इति भावः । अत्रोपपत्तिः-प्रथमचरणे मेषादित्रयान्तर्गतत्वेन दोर्ज्याधनुरेवार्कः । द्वितीयपदे षड्भाच्छुद्धेन भुजसंभवादोर्ज्याधनुर्भाद्यं भुजः षड्भाच्छुद्धोऽर्को भवति । तृतीयपदे षड्भि- रूनोन भुजसंभवाद्भुजः षड्भयुतोऽ
मीनान्त तक सूर्य का परम भुजांश ३ राशि तक होता" Wait, "धनुषान्त" or "धनुषान्त,"? Yes, comma.
L30: "है तो वेध से सिद्ध उक्त रवि भुजांश को वर्ष के किस चरण में माना जायगा ? संशय"
L31: "निराकरण के लिये, मेषादि सूर्य में उक्त भुजांश ही स्वयं स्पष्ट रवि हैं । वर्ष के दूसरे"
Let's check the line markers and overall layout: Header: यन्त्राध्यायः ४६१
Lines to . Everything is clear and accurately matched to the text.[यन्त्राध्यायः] [४६१]
साधितोऽस्मात्कारणात् । दिग्देशांशो । आद्यशब्दात्क्रान्तिज्याख्यादिसाधनम् । चकारान्न सद्भवत्यत एव तदुपेक्ष्य मया भिन्नमार्गेणाग्रादिज्ञानमुपकल्प्योक्तम् । दिने छायाग्राणां बहुत्वसंभवाद्द्रुतभिन्नभित्रितयेन प्रत्येकं छायाभ्रमवृत्तं भिन्नं भवतीति दक्षिणोत्तररेखाया अपि भिन्नत्वम् । न वा सर्वच्छायाभ्रमणवृत्तानां याम्योत्तररेखायामेकत्र संपातो येन मध्याह्नच्छायानिश्चयज्ञा
४६० गोलाध्याये चरण में वेध से प्राप्त रवि भुजांश है तो उक्त भुजांश ६ राशि में घटाने से और तृतीय चरण में ६ राशि जोड़ने से और चतुर्थ चरण में १२ राशि में घटाने से स्पष्ट सूर्य का ज्ञान होता है । मकरादि २, दो राशियों के सूर्य में शिशिर, मीन मेष के सूर्य में वसन्त, वृष मिथुन के सूर्य में ग्रीष्म, कर्क सिंह के सूर्य में वर्षा, कन्या तुला के सूर्य में शरद और वृश्चिक धनु के [सूर्य में हेमन्त ऋतु होती है, इस प्रकार रवि भुजांश ज्ञान से मेषादि द्वादश राशिगत सायन सूर्य का ज्ञान होता है । कुछ आचार्यों ने छाया भ्रमण से अर्थात इष्ट काल में १२ अंगुल शंकु की तीन समय की छाया, ज्ञान कर तीनों छायाग्रों लम्ब रेखाओं के (मत्स्य मुख पुच्छ रेखा) योगादि सम्बन्ध से छायाग्रत्रितयसूत्रस्पृक् परिधि में छाया का भ्रमण आदि (भाभ्रम) छाया भ्रमण वृत्तात्मक परिधि मार्ग में बताया है। स्वल्पान्तर से एक दिन सम्बन्धिनी अभीष्ट छाया भ्रमण वृत्त में हो सकता है। क्रान्तिगति का एकरूप वेग न होने से छाया का भ्रमण वृत्त में न होकर वृत्तों के वलयादि परिवलयादि मार्गों में होता है इत्यादि। विस्तारभय से यह विषय यहाँ अलम समझ कर विशेष ज्ञान के लिये म० म० पं० सुधाकर द्विवेदी विरचित दिङ्मीमांसा, भाभ्रम आदि ग्रन्थों को देखना चाहिए। तथा—उक्त प्रकार से वेधज्ञान से साधित स्पष्ट सूर्य का मान चल मेषादि, (नाडी क्रान्तिवृत्त का वर्त्तमान सम्पात) से होता है । यतः सारा फलित ज्योतिष निरयण गणना से होने से वेधसाधित उक्त स्पष्ट रवि में पात नाम अयनांश कम करना चाहिए, जिससे अहर्गण से साधित स्पष्ट रवि के तुल्य फलादेश के उपयोग का स्पष्ट रवि हो जावेगा । सौरसिद्धान्तानुसार पात नाम अयन की दोलायमान गति स्थिर सम्पात से :- २७° अंश पूर्व पुनः २७° पश्चिम पुनः २७ अंश पश्चिम और पुनः २७° पूर्व एवं २७ × २ = ५४ तथा ५४ × २ = १०८ अथवा २७ × ४ = १०८ अंश पूर्व पश्चिम सम्पात चलन से अयनांश का १ भगण होता है अतः ऐसी परिस्थिति में वेधसिद्ध सूर्य स्पष्ट को पात में कम करने से निरयण स्पष्ट रवि होता है । ततः स्पष्ट रविज्ञान से विलोम विधि से मध्यम रवि और मध्यम रवि ज्ञान के अनन्तर मध्यम रवि से विलोम से अहर्गण ज्ञानकर अहर्गण ज्ञान के अनन्तर विलोम विधि से कल्पगत सौर वर्षों का ज्ञान करना चाहिए ॥३७॥३८॥३९॥ इदानीं धीयन्त्रं विवक्षुरादौ तत्प्रशंसामाह— अथ किमु पृथुतन्त्रैर्धीमतो भूरियन्त्रैः स्वकरकलितयष्टेर्दत्तमूलाग्रदृष्टेः । न तदविदितमानं वस्तु यद्दृश्यमानं दिवि भुवि च जलस्थं प्रोच्यतेऽथ स्थलस्थम् ॥४०॥
यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी पाठ प्रस्तुत है:
यन्त्राध्यायः ४७१ अत्र प्रश्नः— वंशस्य मूलं प्रविलोक्य साग्रं तत्स्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयं च । यो वेत्ति यष्ट्यैव करस्थयाऽसौ धीयन्त्रवेदी वद किं न वेत्ति ॥४१॥ स्पष्टार्थम् ॥४०॥४१॥ अथ यष्ट्या ध्रुववेधेन पलभामाह— यष्ट्यग्रमूलसंस्थं विद्ध्वा ध्रुवमग्रमूलयोर्लम्बौ । बाहुर्लम्बान्तरभूर्लम्बोच्छ्रायान्तरं कोटिः ॥ ४२ ॥ कोटिर्द्वादशगुणिता बाहुविभक्ता पलप्रभा ज्ञेया । वा० भा०—अत्र समायां भूमौ स्थित्वा गणकेन वेधः कर्तव्यः । यष्ट्यग्रमूल- संस्थमिति । यष्टेरग्रे मूले चैकहेलया यथा ध्रुवः संलग्नो दृश्यते तथा यष्टिर्धार्या । ततस्तदग्रान्मूलाच्च लम्बनिपातौ कार्यों । भुवि लम्बनिपातयोरन्तरे यावन्त्यङ्गु- लानि तावान् भुजः । एवं लम्बोच्छ्रययोरन्तरे यावन्ति तावती कोटिः । यष्टि- प्रमाणं कर्णः । सर्ववेधेष्वप्ययमेव विधिर्ज्ञेयः । ततोऽनुगतः । यद्यनेन बाहुनैतावतो कोटिस्तदा द्वादशांगुलेन किमिति फलं पलभा स्यात् ॥४२॥ मरीचिः—अथावशिष्टं धीयन्त्रं पूर्वोक्तयन्त्रान्यथासिद्धिकर्तृत्वेनाम्यर्हितमालिन्या प्रतिजानीते—अथ किमु इति । अथ पूर्वोक्तयन्त्रप्रतिपादनश्रमानुभवानन्तरम् । धीमतो बुद्धिः स्वतो यन्त्रम् । तद्वतो गणकस्य। भूरियन्त्रैर्बहुभिः प्रागुपपादितैर्यन्त्रैः प्रतिपादेन संजाता महाग्रन्था येषां तैरित्यर्थः । किमु किं प्रयोजनमपि तु नैव प्रयोजनमित्यर्थः । कुतोऽतः कारणमाह—नेति । दिवि । आकाशे । भूमौ । चः समुच्चये । भुवो भेदद्वयमाह—जलस्थमिति । स्थलस्थम् । निर्जलप्रदेशस्थम् । यद्वस्तु दृश्यमानम् । नयनगोचरम् । तत् तस्य धीयन्त्रवतः पुरुषस्य । अविदितमानम् । अज्ञातं प्रमाणं यस्य तादृशं न स्यात् । ज्ञातमानं भवेदित्यर्थः । ननु केवलधीयन्त्राज्ज्ञातमानं वस्तु कथं स्यान्नहि विना किंचिदाश्रयं बुद्ध्या ज्ञातुं शक्यते इत्यत आह—स्वकरकलितयष्टेरिति । निजहस्ते गृहीता यष्टिः शलाका स्वाभि- मतप्रमाणा येनैतादृशस्य धीयन्त्रवतः पुरुषस्य । तथा च शलाकाश्रयमात्रेण धीमतस्तज्ज्ञानं शक्यमेवेति भावः । ननु गृहीतयष्ट्या कथं वा तस्य तज्ज्ञानं संबन्धाभावादत आह—दत्त- मूलाग्रदृष्टेरिति । दत्ता गृहीतयष्टिमूलाग्रयोर्दृष्टिरेका येनैतादृशस्य । तथा च मूलाग्रैक- समसूत्रवस्तुदर्शनरूपवेधसम्बन्धाद्धीमतस्तज्ज्ञानं भवेदेव । निर्बुद्धेस्तु तादृशवेधसद्भावेऽपि तन्मानज्ञापकप्रकारोपकल्पनसामर्थ्याभावान्न तज्ज्ञानमिति भावः । एवं च दृश्यमानवस्तु- प्रमाणज्ञानं धीयन्त्राद्भवतीत्यन्येषामुपयोगाभाव इति भावः ।
! Wait, let's look at the typeset word: अ, भि, म, त, य, ष्ट, ु, ग, wait, no, is that a 'यु'? Yes, it literally looks like: "अभिमतयष्ट्युगपन्मूलाग्रयोः" or "अभिमतयष्टेर्युगपन्मूलाग्रयोः". Wait, look at: "यष्ट्युगपन्मूलाग्रयोः" vs "यष्टेर्युगपन्मूलाग्रयोः". Wait, look at the letter: य (ya) ष्ट (sh-ta) Then a 'यु' (yu)? Wait, look at 'यु' in 'युगपन्': 'यु' has a loop at the bottom curving left. Does 'ष्ट' have that? No, after ष्ट, there is a 'यु'! Wait, is there a repha on यु? Look above the line between ष्ट and यु: there is a tiny mark. If it is a repha, then it's 'यष्टेर्यु' or 'यष्ट्यु'? But there is no e-matra on ष्ट! Wait, whether it's "यष्ट्युगपन्मूलाग्रयोः" or "यष्टेर्युगपन्मूलाग्रयोः", let's be extremely faithful to what is legible. Wait, if it's "यष्ट्युगपन्मूलाग्र
यन्त्राध्यायः ४७३ कल्पितम् । तेनाक्षज्यास्थानापन्नपलभायाः कोटित्वम् । द्वादशाङ्गुलशङ्कोर्भुजत्वमिति । लम्बनिपातान्तरभूमानभुजे लम्बोच्छ्रयान्तरं कोटिस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कुभुजे केत्यनुपातेन पलभा । अन्यथा तदसिद्धेः । न चैतत्क्षेत्र एव भुजकोट्योर्व्यत्यासादुक्तं संगच्छते इति वाच्यम् । ऊर्ध्वाधरकोटेर- पलापेन वक्ष्यमाणानुपपत्तेः । पलभासिद्धितात्पर्येण कोटित्वेन तत्सिद्धावक्षतेश्च । एवं सूर्यवेधाद्यष्टिकर्णे लम्बोच्छ्रायान्तरं कोटिर्लम्बनिपातान्तरं भुजस्तदा त्रिज्याकर्णे क इत्यनु- पातेन शङ्कुदृग्ज्ये भवतः । आभ्यां त्रिप्रश्नोक्तविधिना काल इति धीयन्त्रस्य गोलसंबन्धो- ऽस्त्येवेति भावः ॥४२॥ केदारदत्तः—बुद्धि ही यन्त्र है— विशाल ग्रन्थ रचना और गुरु शिष्य परम्परा से उनके अध्ययनाध्यापन से बुद्धि के साथ शास्त्र सम्बर्धन होता है यह सब तो बुद्धि साध्य है, अत एव ज्योतिष के बृहद् ग्रन्थोक्त अनेकों यन्त्रों के वर्णन से तभी लाभ हो सकता है जब बुद्धि भी साथ दे । अत एव अपने हाथ में स्थापित सुन्दर यष्टि के मूल से अग्रभाग की दृष्टि वशेन आकाश में ग्रह तारा आदिकों के वेध से दृश्यमान आकाश से कोई भी मान अविदित नहीं रहता आकाशस्थ पातालस्थ और जलस्थ सभी वस्तु दृश्य होकर उनकी सभी जानकारियां सुलभ होती हैं, अर्थात् बुद्धि ही ग्रह गति ज्ञान के लिये एक महान् यन्त्र हो जाती है । प्रश्न किसी बांस का मूल और अग्र भाग को देखकर और दृष्टा से वंश की अन्तर भूमि और वांस की ऊँचाई भी देखकर ज्ञात होने पर जो हस्तगत यष्टि से बांस की ऊँचाई, अपने से वांस तक की अन्तर भूमि जान सकता है वही बुद्धियन्त्र का ज्ञाता क्या क्या नहीं जान सकता है । अर्थात् तीव्र बुद्धि का धीयन्त्रवेदी गणक ही सब कुछ वही समझ सकता है । तात्पर्य बुद्धि की प्रधानता से है । यष्टि से ध्रुववेध द्वारा पलभा ज्ञान— यष्टि के अग्रभाग से ध्रुव का वेध कर यष्टि के अग्रभाग से भूमिगत लम्ब मान और यष्टि मूल से भूमिगत लम्बमानों के अन्तर मान को लम्बमान मान कर तथा दोनों लम्ब- मूलों की मध्यगत भूमि को भूमि मान कर ओर यष्टि को कर्ण मान कर जो एक अक्ष- क्षेत्र का सजातीय त्रिभुज बनता है उस आधार से अक्ष क्षेत्रानुपात से ध्रु भू × १२ / ध्रु भू भू = लम्बोच्च्यान्तर कोटि × १२ / अन्तर भूमि = पलभा उपपन्न होती है ॥४०॥४१॥४२॥
४७४ गोलाध्याये [चित्रम्: ध्रु, यष्टिमूल, भू, भुं, यष्ट्यग्र सेलम्ब मूल, यष्टिमूल सेलम्ब मूल, अन्तर भूमि] इदानीं वंशादिवेधमाह— विद्ध्वैवं वंशतलं दृष्ट्युच्छ्रायाहताद्बाहोः ॥४३॥ कोट्या लब्धं ज्ञेयं स्ववंशमध्ये महीमानम् । विद्ध्वाऽथो वंशाग्रं भूमानं कोटिसंगुणं भक्तम् ॥४४॥ दोष्णा वंशोच्छ्रायो दृष्ट्युच्छ्रायेण संयुतो ज्ञेयः । उदाहरणम्— पञ्चशक्राङ्गुला १४५ यष्टिरष्टषष्टिर्दृगुच्छ्रायः । षट् करास्तलवेधो दोः कोटिः सप्तदशाङ्गुला ॥ अग्रवेधे रसेशा ११६ दोः कोटिस्तुरगकुञ्जराः ८७। वंशस्य यस्य तन्मानं चाऽऽत्मवंशान्तरं वद । वा० भा०—यष्टिः १४५ । दृगुच्छ्रायः ६८ । तलवेधे बाहुः १४४ । कोटिः १७ । अग्रवेधे बाहुः ११६ । कोटिः ८७ । अत्र तलवेधेऽग्रवेधे वा ध्रुववद्यष्ट्यग्र- मूललम्बयोरन्तरभूर्भुजः । एवं यथोक्तकरणेन लब्धमात्मवंशान्तरम् ५७६ । वंशोच्चयम् ५०० । अत्रोपपत्तिः । आत्मवंशान्तरभूमिर्भुजः । दृष्ट्युच्छ्रायः कोटिः । दृष्टिवंशमूल- योर्बद्धं सूत्रं कर्णः । एतत्त्र्यस्रानुसारमेव यष्ट्या बेधेन त्र्यस्रमुत्पद्यते । तच्च
लम्बान्तरभूर्भुजः । लम्बोच्छ्रयान्तरं कोटिः । यष्टिः कर्णः । अतोऽनेनानुपातः । यद्यनया कोट्याऽयं भुजो लभ्यते तदा दृगुच्छ्रायकोट्या क इति । फलमात्म- वंशान्तरभूमिः । एवमग्रवेधेऽपि । एवं वंशमूलादुपरि दृष्ट्युच्छ्रायमितेऽन्तरे चिह्नं कल्प्यम् । तद्दृष्ट्योरन्तरे रेखा भूमानमिता स भुजः । चिह्नोपरिस्थं वंशखण्डं कोटिः । दृष्टिवंशाग्रयोर्बद्धं सूत्रं कर्णः । एतत्त्र्यस्रानुसारमेव वेधस्त्र्यस्रं भवत्यतो- ऽनुपातः । यदि वेधभुजेन वेधकोटिर्लभ्यते तदा भूमितेन भुजेन केति । फलं चिह्नोपरितनवंशखण्डम् । तद्दृष्ट्युच्छ्रायेन युतं सकलवेणुप्रमाणम् ॥४३॥४४॥ मरीचिः—अथ तत्स्वान्तरमिति प्रश्नस्योत्तरमाह—विद्ध्वेति । एवं यष्ट्यग्रमूलसंस्थ- मिति प्रकारेण वंशतलं वस्तुनो मूलं विद्ध्वा । अग्रमूलयोर्लम्बावित्यादिना प्रागुक्तेन बाहु- कोटी ज्ञेये इति शेषः । ततो दृष्ट्युच्छ्रायाहतात् । वेधसमये यो दृष्टेरुच्छ्रायो यष्टिमूल- संबन्धिलम्बतुल्यस्तेन गुणितात् । भुजालम्बनिपातान्तरात् । लम्बोच्छ्रायान्तररूपकोट्या । भागेन फलम् । स्ववंशमध्ये । आत्मवस्तुनोरन्तराले । भूप्रमाणं ज्ञेयम् । अथ तस्य समुच्छ्रयं चेति प्रश्नस्योत्तरमाह—विद्ध्वेति । अर्थो तत्स्वान्तरज्ञानसंपाद- नोत्तरम् । द्वितीयप्रश्नोत्तरं पूर्वप्रश्नोत्तरज्ञानं विना न संभवतीति सूचनार्थमिदमुक्तम् । वंशाग्रम् । ऊर्ध्वाधरवस्तुन ऊर्ध्वमग्रम् । प्रागुक्तरीत्या विद्ध्वा । प्रागुक्तविधिना भुजकोटी ज्ञेये । ततो भूमानम् । प्रागानीतात्मवस्त्वन्तरमहीमानम् । कोटिगुणितम् । भुजेन भक्तम् । फलं वंशोच्छ्रायः । ऊर्ध्वाधरवस्तुन औच्छ्यम् । ननु प्रत्यक्षविरुद्धमेतदत आह—दृष्ट्युच्छ्रायेणेति । अग्रवेधकालिकयष्टिमूललम्ब- प्रमाणेनेत्यर्थः । संयुतः प्रागानीतवंशोच्छ्रायो युतः । वंशः । वंशस्य वस्तुनो मानं नहि पूर्वानीतो वंशोच्छ्रायो वंशमानं येन बाधः, किंतु दृष्टेरुर्ध्वसमसूत्रेण वंशखण्डमत एव दृष्ट्युच्छ्राययोगात्संपूर्ण वंशमानमिति भावः । अत्रोपपत्तिः—आत्मवस्तुनोरन्तराले भूप्रदेशसमसूत्रं भुजः । दृष्ट्युच्छ्रायः कोटिः । दृग्वस्तुमूलयोरन्तरसूत्रं कर्ण इति महत्क्षेत्रान्तर्गतमेव मूलवेधजनितलघुक्षेत्रम् । अतो लघुकोट्या लम्बोच्छ्रायान्तररूपया लघुभुजो लम्बनिपातान्तरभूमितुल्यस्तदा इष्ट्युच्छ्राय- कोट्या यष्टिमूललम्बतुल्यया क इति भुजमानमात्मवस्त्वन्तराले भूमिप्रमाणम् । एवं वंशाग्रवेधे वंशमूलादुपरि इष्ट्युच्छ्रायमितेऽन्तरे वंशे चिह्नं कल्प्यम् । तद्दृष्ट्योरन्तररेखा- ऽऽत्मवंशान्तरभूमिता भुजः । चिह्नोपरिस्थं वंशखण्डं कोटिर्दृष्टिवंशाग्रयोः सूत्रं कर्ण इति महत्क्षेत्रान्तर्गतमेवाग्रवेधजनितलघुक्षेत्रमतो लघुभुजेन लघुकोटिस्तदाऽऽत्मवंशान्तरभूमित- भुजेन केत्यनुपातेन इष्ट्युच्छ्रायादुपरि वंशखण्डम् । ४० । ३० । अथाल्पबुद्धेरेतच्चमत्कारज्ञानदार्ढ्यार्थमुदाहरणं विवक्षुस्तावद्ग्रन्थासंगतत्वपरिहाराय तत्प्रतिजानीते-उदाहरणमिति । उक्तार्थस्य निदर्शनमुच्यत इति शेषः । अथ श्लोकद्वयेन प्रतिज्ञातमाह—पञ्चशका१४५ङ्गुलेति । यष्टिर्वेधशलाका पञ्च- चत्वारिंशदधिकशताङ्गुलदीर्घा । दृष्ट्युच्छ्रायोऽष्टषष्टिमितोऽङ्गुलः । वक्ष्यमाणमूलाग्रभुज-
४७६ गोलाध्याये कोट्योः शुद्धयर्थं यष्टिमानकथनं न तु मूलाग्रवेधयोस्तुल्ययष्ट्यपेक्षार्थमिति ध्येयम् । यस्य वंशस्य मूलवेधे दोः । लम्बनिपातान्तरभूमिः षट्हस्ता । सर्वत्राङ्गुलानां सत्त्वाच्च- तुश्चत्वारिंशदधिकशताङ्गुलो भुज इत्यर्थः । कोटिर्लम्बोच्च्यान्तरं सप्तदशाङ्गुलप्रमाणा । तस्यैव वंशस्याग्रवेधे भुजः षोडशाधिकशताङ्गुलानि कोटिः सप्ताशीत्यङ्गुलानि । एवं भुजादिकज्ञानात्तन्मानं तद्भुजादिसंबन्धिनो वंशस्य प्रमाणं कथय ॥४३॥४४॥ केदारदत्तः—वंशादि वेध प्रकार— यष्टि से इस प्रकार दो बांसों का वेध कर दृष्टि की ऊँचाई से भुज को गुणा कर कोटि से भाग देने से लब्ध फल, अपने और बाँस के मध्य की भूमि का मान होता है । वंशाग्र भूमिमानको कोटि से गुणा कर, भुज से भाग देने से लब्ध फल को दृष्ट्यु- च्छ्रिति में जोड़ देने से बाँस की ऊंचाई का ज्ञान होता है । उदाहरण से भी बताया जा रहा है— यष्टि का मान = १४५, दृष्ट्युच्छ्रिति (दृष्टा की ऊँचाई) = ६८ हाथ, तलवेध बाहु = भुज = १४४ कोटि = १७, अग्र वेध से भुज = ११६ कोटि = ८७ । उपपत्ति—वेधकर्त्ता और बाँस के बीच की भूमि = भुज दृष्ट्युच्छ्राय = कोटि, दृष्टि और वंश के मूल में बद्ध सूत्र = कर्ण । इसी के अनुसार यष्टि वेध से पूर्ववत् अक्ष क्षेत्र साजात्य क्षेत्र बनता है । जहाँ पर लम्बान्तर = भुज, लम्बोच्च्यान्तर = कोटि, और यष्टि = कर्ण । अनुपात से कोटि में भुज तो दृगुच्छ्राय कोटि में फल = आत्मवंशान्तर भूमि । अग्रवेध से भी वंश मूल से ऊपर दृगुच्छ्रायमित अन्तर में चिह्न करने चाहिए । दोनों दृष्टियों के अन्तर रेखा = भूमि चिह्न के ऊपर का बाँस खण्ड = कोटि, दृष्टि और वंशाग्र- बद्ध सूत्र = कर्ण । अनुपात से— वेध कोटि × भूमिमित भुज ────────────────────── = चिह्न से ऊपर तक बाँस खण्ड । वेध भुज में दृष्ट्युच्छ्रिति + वंश खण्ड = बाँस मान उपपन्न होता है । गणित के उदाहरण से यथा— मूलवेध में भुज = १४४, दृष्ट्युच्छ्रिति = ६८ १४४ × ६८ = ९७९२ में मूलवेध कोटि १७ से भाग देने से ५७६ उपलब्ध हो जाता है । अग्रवेध कोटि × १४४ तथा ────────────────── = ४३२ वंश की ऊँचाई । अग्रवेध भुज बाँस की ऊँचाई + दृगुच्छ्रिति = ४३२ + ६८ = ५०० । समग्र बाँस की ऊँचाई का मान उपलब्ध होता है ॥४३॥४४॥