सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३४६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

कन्याप्रसूतस्य धेनु प्रसङ्गादङ्गाधिकासादितविक्रमस्य । धैनं-
जयाधीनपराक्रमस्य हिमस्य कर्णस्य च को विशेषः ॥ ११ ॥
अलं हिमानीपरीदीर्णगात्र समापितः फाल्गुनसगमेन ।
अत्यन्तमाकाङ्क्षितकृष्णवर्त्मा भीष्मो महात्माजनि माघतुल्यः
॥ १२॥ अविरलफलिनीवनप्रसूनः कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्ध-
वाहः । गुणमसमयजं चिराय लेभे विरलतुषारकणस्तुषार-
कालः ॥१३॥ निचायिनि लवलीलताविकासे जनयति लोध्र-
समीरणी च हर्षम् । विकृतिमुपययौ न पाण्डुसूनुश्चलति
नयान्न जिगीषता हि चेतः ॥ १४ ॥ कतिपयसहकारपुष्प-
रम्यस्तनुतुहिनोऽल्पविनिद्रसिन्दुवारः । सुरभिमुखहिमागमन्त-
शसी समुपययौ शिशिर खरैकबन्धुः ॥ १५ ॥ गजपति-
द्वयसीरपि हेमन्तस्तुहिनयन्सरितः पृषतापति । सलिल
सततमध्वगयोषितामतनुतातनुतापकृतं दृशाम् ॥ १६ ॥
इदमयुक्तमहो महदेव यद्धरतनो. स्मरयत्यनिलोऽन्यदा ।
स्मृतसयौवनसोष्मपयोधरान्स्तुहिनस्तु हिनस्तु वियोगिन
॥ १७ ॥ प्रियतमेन यया सरुषा स्थितं न सहसा सहसा
परिरभ्य तम् । श्लथयितु क्षणमक्षमताऽजना न सहसा सहसा
कृतवेपथु ॥ १८ ॥ भृशमदूयत याऽधरपल्लवक्षतिरनावरणा
हिममारुतै. । दशनरश्मिपटेन च सीत्कृतैर्निवसितेन सितेन
सुनिवर्वौ ॥ १९ ॥ व्रणभृता सुतनोः कलसीकृतस्फुरित-
दन्तमरीचिमयं दधे । स्फुटमिवावरणं हिममारुतैर्मृदुतया
द्रुतयाधरलेखया ॥ २० ॥ धुततुषारकणस्य नभस्तस्तरु-
लताडुलितर्जनविभ्रमा । पृथुनिरन्तरमिष्टमुजान्तर वनित-
या नितया न विषेहिरे ॥ २१ ॥ हिमऋतावपि ताः स्म
भृशखिदो युवतय सुतरामुपकारिणि । प्रकटयत्यनुराग-
मकृत्रिम स्मरमयं रमयन्ति विलासिन ॥ २२ ॥ प्रालेयशैल-
शिखरानिलसप्रयोगः प्रोत्फुल्लकुन्दमकरन्दहृतालिवृन्दः ।
कालोऽयमातपति कुङ्कुमपङ्कपङ्कप्रोत्तुङ्गरम्यरमणीकुचसङ्ग-
योग्य. ॥ २३ ॥ शुकरितयवाना सीम्नि नीहारभासः सपदि
विगतनिद्रा कौञ्चकान्ता क्षपान्ते । विदधति कमनीयकाणमु-
घत्कार स्रलितगलनाल जर्जरत्काररेफम् ॥ २४ ॥ लघूनि
तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवाना नवकलमपलालस्तरे सोपधाने ।
परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्द्वमारात्कुचकलशमहोष्माबद्धरेख-
स्तुषारः ॥ २५ ॥ अपि दिनमणिरेश क्लेशितः शीतसद्यैरथ
निशि निजभार्या गाढमालिङ्ग्य दोर्भ्याम् । स्वपिति पुनरुदेतुं
सालसाङ्गस्तु तस्मात्किमु न भवतु दीर्घा हैमनी यामिनीथम्
॥ २६ ॥ जरीमृन्मप्रौढद्युमणिकरसदोहसदृशस्फुरद्दीप्तिव्रात-
प्रगुणतरतारुण्यसुभगाम् । हसन्ती हेमन्ते परिजन-
युता वा सुवदना हसन्तीं सेवन्ते परिणतमहाभाग्यनिचयाः
॥ २७ ॥ वेपन्ते कपयो भृशं कृतजडं गोजाविकं म्लायति
श्वा चुल्लीकुहरोदर क्षणमपि प्राप्यापि नैवोज्झति । शीता-
र्तिव्यसनात्तुर. पुनरसौ दीनो जनः कूर्मवत्स्वान्यङ्गानि
शरीर एव हि निजे निह्नोतुमाकाङ्क्षति ॥ २८ ॥ शीताशो-
रिव नूतनस्य रुच्यो विद्या इवामेधसा विप्रातिक्रमिणा
विभूतय इव क्षीबस्य बोधा इव । भावैः सवलिता इव
प्रियतमे दृग्भङ्गयः सुध्रुवा प्रादुर्भूय तिरोभवन्ति सहसा
हैमन्तिका वासस्रा. ॥२९॥ लज्जा प्रौढमृगीदृशामिव नवव्रीणा
रतेच्छा इव स्वैरिण्या नियमा इव स्तरुचः कुल्याङ्गना-
नामिव । दंपत्योः कलहा इव प्रणयिता वाराङ्गनानामिव
प्रादुर्भूय तिरोभवन्ति सहसा हैमन्तिका वासस्रा ॥ ३० ॥
हेमन्ते दधिदुग्धसर्पिरशना माञ्जिष्ठवासोभृतः काश्मीर-
द्रवलिप्तचारुवपुषः खिन्ना विचित्रै रतैः । वृत्तोरुस्तनकामिनी-
जनकताश्लेषा गृहाभ्यन्तरे ताम्बूलीदलपूगपूरितमुखा धन्या-
सुख शेरते ॥ ३१ ॥ चक्रे चण्डरुचा समं रणमसौ
हेमन्तपृथ्वीपतिर्ये ये तत्र जिता दिवाकरकरास्ते तेऽमुना
तत्क्षणात् । कान्ताना कुचभूधरे निदधिरे मन्येऽहमेव तदा
नो चेन्मन्दर, कथं दिनकरस्तप्तश्च तन्वीस्तनः ॥ ३२ ॥
प्रोधप्रौढारविन्दद्युतिभृति विदलत्कुन्दमाद्यद्विरेफे काले
प्रालेयवातप्रबलविकसितोद्दाममन्दारदाग्नि । येषा नो कण्ठ-
लग्ना क्षणमपि तुहिनक्षोददक्षा मृगाक्षी तेषामायामियामा
यमसद नसमा यामिनी याति नूनम् ॥ ३३॥

कन्दुकक्रीडा

पयोधराकारधरो हि कन्दुकः करेण रोषादिव ताड्यते
मुहु । इतीव नेत्राकृतिभीतमुत्पलं तस्याः प्रसादाय
पपात पादयोः ॥ ३४ ॥ वनिताकरतामरसामिहत. पतितः
पतितः पुनरुत्पतसि । विदित खलु कन्दुक ते हृदयं
वनितातुललभ्धुमिव ॥ ३५ ॥ सानन्दकन्दुकविहार-
विधौ वधूना दोलायमानमणिकङ्कणनिक्वणेन । उड्डायितेषु
युवचित्तविहंगमेषु श्येना इव स्मृतितुवो विशिखा विलग्ना.
॥ ३६ ॥ खरशरधिनिकाशं कर्णपाशं कृताङ्गी रयविगलित-
तालीपत्रताटङ्कमेकम् । वहति हृदयचोर कुङ्कुमम्यास-
गौर वलयितमिव नालं लोचनेन्दीवरस्य ॥ ३७ ॥
अमन्दमणिनूपुरक्वणनचारुचारिक्रमं झणज्झणितमेखला-
स्खलिततारहारच्छटम् । इदं तरलकङ्कणावलिविशेषवाचालित
मनो हरति सुध्रुवः किमपि कन्दुकक्रीडनम् ॥ ३८ ॥ भ्रम-
च्चरणपल्लवकणदमन्दमञ्जीरकं परिसखलदुरोहस्तबककम्प-

---

१ कन्याराशावुपन्नश्च, पक्षे,-कुमारिकाया प्रसूतश्च २ धनू
राशिसगमनेनेषु शरीरैरधिकमासादित संपावितो विक्रमो रोमा-
ञ्चोत्पादनादिरूप पराक्रमो येन, पक्षे,-धनुर्विद्ययाङ्गदेशेषु संपादित
पराक्रमो येन ३ धनजयोऽग्निस्तदधीन पराक्रमो बल यस्य, पक्षे,-
धनजयोऽर्जुनस्तदधीनपराक्रम ४ सूर्य

हेमन्तवर्णनम्, शिशिरवर्णनम् ३४७

मानांशुकम्। रणत्कनकमेखलं करसरोरुहाभ्यां पुरः पतन्त-
मपराऽऽददे कुसुमकन्दुकं सुन्दरी ॥ ३९ ॥ वक्त्रश्रीजित-
लजितेन्दुमलिनं कृत्वा करे कन्दुकं व्रीडाकौतुकमिश्रभाव-
मनया तिर्यग्वहन्त्याननम् । भृङ्गाग्रग्रहकृष्णकेतकदल-
स्पर्धावतीना दृशा दीर्घापाङ्कतरङ्गिणैकसुहृदा कोऽप्येष पात्री-
कृत ॥ ४० ॥ व्यावल्गत्कुचभारमाकुलकचं व्यालोलहाग-
वलि प्रेङ्खत्कुण्डलशोभिगण्डयुगलं प्रस्वेदि वक्त्राम्बुजम् ।
शश्वद्दत्तकरप्रहारमधिकश्वास रसादेतया यत्सात्कन्दुक
सादर सुभगया ससेव्यसे तत्कृती ॥ ४१ ॥ चञ्चच्चेला-
ञ्चलानि प्रतिसरणचलद्व्यस्तवेणीनि बाहोर्विक्षेपादक्षिणस्य
प्रचलितवलयस्फारकोलाहलानि । श्वासत्रुट्यद्वचांसि द्रुत-
मितकरोत्क्षेपलोलालकानि स्रस्तस्रञ्जि प्रमोदं ददति मृग-
दृशा कन्दुकक्रीडितानि ॥ ४२ ॥ अस्या खेदाम्बुबिन्दु-
च्युततिलकतया व्यक्तवक्त्रेन्दुकान्तेर्वारंवारं वेगप्रहणन-
गणनाकेलिवाचालिताया । तत्पातोत्थानतालक्रमनमितदृश-
स्ताण्डवोत्तालतालीलाल्यालोभिता स्म प्रतिकलममुना
कन्दुकक्रीडितेन ॥ ४३ ॥

हेमन्तवायवः

दधत्यधरचुम्बन नयनपङ्कज मुद्रयन्मन्दपुलकं मनागमल-
मङ्कमालिङ्गते । विचालयति चालक चपललोचनाना
हठात्तनोत्यविनय मरुत्प्रिय इवैष हैमन्तिक. ॥ ४४ ॥
हूनीसीमन्तमुद्रा सपदि तरल्यन्कीरकान्ताकुचान्तः स्वच्छ-
न्दस्रस्तवस्त्राञ्चलचपलतया लोलयन्हारवल्लीम् । प्रालेया-
वासपृथ्वीधरशिखरचलच्चारुवारिप्रवाहप्रक्षोभप्रातिभश्रीः प्रस-
रति परितो हैमनो गन्धवाहः ॥ ४५ ॥ नीत्वोच्चैर्विक्षिप्ततः
कृततुहिनकणासारसङ्गान्नरागात्कौन्दानानन्दितालीनतितर-
सुरभीन्भूरिशो दिङ्मुखेषु । एते ते कुङ्कुमाक्तस्तनकलशभरा-
स्फालनादुच्छलन्त. पीत्वा सीत्कारिवक्त्रं शिशुरहरिणदृशा
हैमना वान्ति वाता. ॥ ४६ ॥

हेमन्तपथिकः

आहूतोऽपि सहायैरैमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तु-
मना अपि पथिकः सकोच नैव शिथिलयति ॥ ४७ ॥ हेमन्ते
पथिकजनाः प्रियावियुक्ता लोकाना गृहबहिरङ्गणे शयाना. ।
कन्दर्पाकुलमनसा निशासु तेषा शीतं कि लगति जगत्प्रकम्प-
कारि ॥ ४८ ॥ हेमन्ते हिमकरबिम्बचारुमुख्या रामाया
मृदुभुजपञ्जरे शयानाः । ये कालं परमसुखं नयन्ति तेषा शीतं
कि लगति जगत्प्रकम्पकारि ॥ ४९ ॥ हे पान्थ प्रियविप्रयोग-
हुतभुग्ज्वालानभिज्ञोऽसि कि कि वा नास्ति तव प्रिया गतघृण.
कि वा विहीनो धिया । येनास्मिन्नवकुङ्कमारुणारुचिव्यासङ्ग-
धर्मोचिते कुन्दानन्दितमत्तषट्पदकुले काले गृहान्निर्गत
॥ ५० ॥ शीतातिक्षप्रसरस्तथाकुलपदन्यासैः ससृत्कम्पिभिः पान्थै-
र्निर्दयतूच्छगोघननद्द्वापागवै. सूचिता. । प्राप्यन्ते हिमपीडि-
तानि निभृतप्रोत्द्घाटधूमा घनस्तोकालक्षकुटीरका कथमाप
प्राप्ता गिरिग्रामकाः ॥ ५१ ॥ अन्योन्याहतिदन्तनादमुखर
वक्त्रं सुख कुर्वता नेत्रे साश्रुकणे निमील्य पुलकव्यासङ्गि
कण्डूयता । हा हा हेति सुनिष्ठुर विवदता बाहू प्रसार्य क्षण
पुण्याग्निः पथिकेन पीयत इव ज्वालाहृतश्मश्रुणा ॥ ५२ ॥

शिशिरवर्णनम्

प्रावरणैर्गङ्गारैर्गर्भगृहै स्तनतटैश्च दयितानाम् । सतर्जित-
माढ्याना निपतति शीतं दरिद्रेषु ॥ १ ॥

शिशिरसमयस्वभावाख्यानम्

कारणोत्पन्नकोपोऽपि साप्रतं प्रमदाजन. । निशि शीता-
पदेशेन गाढमालिङ्गति प्रियम् ॥ २॥ एते समुल्लसद्भासो रा-
जन्ते कुन्दकोरका. । शीतभीता लताकुन्दमाश्रिता इव तारकाः
॥ ३ ॥ अशुंकमिव शीतभयात्सस्त्यानत्वच्छलेन हिमधवलम् ।
अम्भोभिरपि गृहीत पश्यत शिशिरस्य माहात्म्यम् ॥ ४ ॥
आचुम्ब्य बिम्बाधरमङ्गवल्लीमालिङ्ग्य सस्पृश्य कपोलपालिम् ।
श्रीखण्डमादाय करेण कान्त. सत्रासयामास सरोरुहाक्षीम्
॥ ५ ॥ तपनस्तपति स्म मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स्म किचि-
देव । शरणं शिशिरेऽथ कि च यूना युवतीना स्तनयुग्ममात्र-
मासीत् ॥ ६ ॥ कुसुमयनफलिनीरनिलैरैर्मदविकासिभिराहित-
दुकृतिः । उपवनं निरभर्त्सयत प्रियान्वियुवतीर्युवतीः शिशि-
रानिल. ॥ ७ ॥ उपचितेषु परेष्वसमर्थता व्रजति काल-
वशाद्वलवानपि । तपसि मन्दगभस्तिरभीषुमान्नहि महाहिमहा-
निकरोऽभवत् ॥ ८ ॥ अभिषिषेणयिषुं भुवनानि यः खरमि-
वारुयत लोध्ररजश्रय । क्षुभितसैन्यपगगविपाण्डुरद्युतिरय
तिर्यञ्चदुभूदिशः ॥ ९ ॥ शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य नः कइव
शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियास्तरुषः परिरेभिरे धनमतो
नमतोऽनुमतान्प्रियाः ॥ १० ॥ अधिलवङ्गममी रजसाधिकं मलि-
नितासुमनोदलतालिन. । स्फुटमिति प्रसवेन पुरो हसतस्सपदि
कुन्दलता दलतालिना ॥ ११ ॥ द्वार गृहस्य पिहित शय-
नस्य पार्श्वे वह्निर्ज्वलत्युपरि तूलपटो गरीयान् । अङ्गानुकूल-
मनुरागवश कलत्रमित्थ करोति किमसो स्वपतस्तुषारः
॥ १२ ॥ वह्ने शक्तिर्जलमिव गता दर्शनाद्दाहवृत्तेर्निर्मूल्यो-
द्धून्चे नवमरुबके वर्तते पुष्पकार्यम् । शीतत्रास दधदिव
रविर्याति सिन्धोः कृशानुः शीतैर्भीता इव च दिवसा-
सांप्रतं सकुचन्ति ॥ १३ ॥ पीनोत्तुङ्गपयोधरा, परिलसत्स-
पूर्णचन्द्राननाः कान्ता नैव गृहे गृहे न च दृढ जात्यं न
काश्मीरजम् । ताम्बूलं न च तूलिका न च पटी तैल न

---

१ वह्नि २ सूर्य ३ वह्नि ४ केशरम

३४८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

गन्धाविलं सद्यो गोघृतपाचिता न वटका. शीतं कथं गम्यते ॥ १४ ॥ चुलीसीमनि गोरसार्द्रमशनं भुक्त्वा परीत्याऽर्भकैरभ्याशे ख्रुक्पूषीक्षुयन्त्रनिनदं हर्षात्समाकर्णयन् । शेते संहतगोगणोष्मणि गृहे स्रस्ताम्बरां गेहिनीमालिङ्गयागणयन्नि॒िशासु तुहिनं प्रौढामरः पामरः ॥ १५ ॥

दृङ्‌मीलनक्रीडा न पाणिप्रच्छाद्य नयनयुगमत्यायतमइदं नितम्बसौंदार्यात्त्वरितगतियोगोऽप्यसुलभः । अतिकल्पौ पाणी स्तनभरनिरोधान्न मिलितौ निमीलत्क्रीडाया कलुषयसि मुग्धे किमिति न. ॥ १६ ॥ नैतस्याः प्रसृतिद्वयेन सरले शक्ये विधातुं दृशौ सर्वत्रैव विलोक्यते मुखशशिज्योत्स्नावितानैरियम् । इत्थं बालतया सखीभिरसकृद्दृङ्मीलनाकेलिषु व्याषिद्धा रजनीमुखे च नयने स्वे गर्हते कन्यका ॥ १७ ॥

शिशिरवायवः केशानाकुलयन्दृशौ मुकुलयन्वासो बलादाक्षिपन्नान्वन्पुलकोद्गमं प्रकटयन्नावेगकम्प गतेः । वारंवारमुदारसीत्कृतभरैर्दन्तच्छदं पीडयन्प्रायः शैशिर एष संप्रति मरुत्कान्तासु कान्तायते ॥ १८॥ चुम्बन्तो गण्डभित्तीरलकवति मुखे सीत्कृतान्यादधाना वक्षःसूत्कञ्चुकेषु स्तनभरपुलकोद्भेदमापादयन्तः । ऊरूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतटात्संसयन्तोंऽशुकानि व्यक्तं कान्तानानाना विटचरितभृतः शैशिरा वान्ति वाताः ॥ १९॥

शिशिरपथिकः पुण्याग्नौ पूर्णवाञ्छः प्रथममगणितप्लोषदोषः प्रदोषे पान्थः सुप्त्वा यथेच्छं तदनु तनुतृणे धामनि ग्रामदेव्याः । उत्कम्पी कर्पटार्धे जरति परिजडे छिद्रिणि च्छिन्ननिद्रे वाते वाति प्रकामं हिमकणिनि कणत्कोणतः कोणमेति ॥ २० ॥ सविष्ठे ग्रामदेव्याः कुटघटितकुटीकुड्यकोणेकदेशे शीते सवाति वायौ हिमकणिनि रणद्दन्तपङ्किद्वयाग्रः । पान्थः कन्था निशीथे परिकुथितजरत्तन्तुसंतानगुर्वीं ग्रीवापादाग्रजानुग्रहणचटचटत्कर्पटा प्रावृणोति ॥ २१ ॥ आरात्कारीषवह्नेर्विरचितसुतृणप्रस्तरान्तर्निषण्णैः संशीर्णग्रन्थिकन्थाविवरवशविशच्छीतवाताभिभूतैः । नीता. कृच्छ्रेण पान्थैः श्वमिरिव निबिडं जानुसंकोचकुब्जैरन्तर्दुर्वारंढु खद्विगुणतरकृतायामयामास्त्रियामा ॥ २२ ॥

स्त्रीस्वभावनिन्दा अनृतं साहस माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणा दोषा. स्वभावजाः ॥१॥ स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसहसाः । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ २ ॥ स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । पुरुषाणा तु पाण्डित्य शास्त्रेणैवोपदिष्यते ॥ ३ ॥ विधौयालीकविभ्रममज्जेषु त्यक्तसौहृदाः । नवं नवममीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥ ४ ॥ जल्पन्ति सार्धमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमम् । हृदये चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ ५ ॥ स्त्रीणा द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा । साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ ६ ॥ अन्तःक्रूराः सौम्यमुखा अगाधहृदया स्त्रियः । अन्तर्विषा बहिःसौम्या मक्ष्या विषकृता इव ॥ ७ ॥ कामनाम्रा किरातेन विर्त्तता मूढचेतसाम् । नार्यो नैरविहंगाना मङ्गबन्धनवागुराः ॥ ८ ॥ दर्शनाद्धरते चित्तं स्पर्शनाद्धसते बलम् । सगमाद्धसते वीर्य नारी प्रत्यक्षराक्षसी ॥ ९ ॥ चतुरः सृजतः पूर्वमुपायास्तेन वेधसा । न सृष्टः पञ्चमः कोऽपि गृह्यन्ते येन योषित ॥ १० ॥ क्रियस्तु यः कामयते सनिकर्तुं च गच्छति । ईषत्प्रकुरुते सेवा तं तमिच्छन्ति योषित ॥ ११ ॥ स्थानं नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद नारीणा सतीत्वमुपजायते ॥ १२ ॥ यो मोहान्मन्यते मूढो रक्तेयं मम कामिनी । स तस्या वशगो नित्यं भवेत्क्रीडाशंकुन्तवत् ॥ १३ ॥ अनर्थित्वान्मनुष्याणा भयात्परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति सर्वदा ॥ १४ ॥ नासा कश्चिदगम्योऽस्ति नासा च वयसि स्थितिः । विरूप रूपवन्त वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ १५ ॥ रक्तोऽभिजायते भोग्यो नारीणा शांटैको यथा । घृष्यते यो दशालम्बी नितम्बे विनिवेशितः ॥ १६ ॥ अलक्तको यथा रक्तो निष्पीड्य पुरुषस्तथा । अबलाभिरलाद्रक्त. पादमूले निपात्यते ॥ १७ ॥ शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेरपि । बले कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्ता योषितो विदुः ॥ १८ ॥ हसन्त प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्त्यपि । अप्रियं प्रियवाक्यैश्च गृह्णन्ति कालयोगत. ॥ १९ ॥ उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पति. । स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तस्माद्रक्ष्याः कथं हि ताः ॥ २० ॥ अनृतं सत्यमित्याहुः सत्य चापि तथानृतम् । इति यास्ताः कथ धीरैः सरक्ष्याः पुरुषैरिह ॥ २१ ॥ अन्तर्विषमया ह्येता बहिश्चैव मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषित. केन निर्मिताः ॥ २२ ॥ यदि स्यात्पावकः शीतः प्रोष्णो वा शशलाञ्छन. । स्त्रीणा तदा सतीत्वं स्याद्यदि स्याद्दुर्जनो हित. ॥ २३ ॥ या भार्या दुष्टचरिता सतत कलहप्रिया । भार्यारूपेण सा ज्ञेया विदग्धैर्दारुणा जरा ॥ २४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नामापि परिवर्जयेत् । स्त्रीणामिह हि मर्वासा य इच्छेत्सुखमात्मनः

---

१ अमल्पम् २ कपटम् ३ दु सहा ४ स्वभावत
१ कपटविश्वासम् २ कुलटा ३ स्वेच्छावृत्तय ४ सह ५ भिलेन ६ प्रसृता ७ नरा एव विहगा पक्षिनस्तेषाम् ८ पाशा ९ समुचितावमर १० क्रीडार्थं पालित पिञ्जरस्थो हि पक्षी यथा भाषणादि करोति तद्वत ११ पट

स्त्रीस्वभावनिन्दा ३४९

---

॥ २५ ॥ के नाम न विनश्यन्ति मिथ्याज्ञानाश्रितन्त्रिणीम् । रम्या बुद्धोपसर्पन्ति ये ज्वाला शलभा इव ॥ २६ ॥ यदन्तस्तन्न जिह्वाया यज्जिह्वाया न तद्बहिः । यद्बहिस्तन्न कुर्वन्ति विचित्रचरिताः स्त्रिय ॥ २७ ॥ ताडिता अपि दण्डेन शस्त्रैरपि विखण्डिता. । न वश योषितो यान्ति न दानेर्न च सस्तवै. ॥ २८ ॥ आस्ता तावत्किमन्येन दौरात्म्येनात्र योषिताम् । विधुत सोदरेणापि घ्नन्ति पुत्रमपि स्वकम् ॥ २९ ॥ रूक्षाया स्नेहसभार कठोराया सुमार्दवम् । नीरसाया रस बालो बालिकाया विकल्पयेत् ॥ ३० ॥ मोजनाच्छादने दद्यादृतुकाले च सगमम् । भूषणाद्यं च नारीणा न ताभिर्मन्त्रयेत्सुधी. ॥ ३१ ॥ यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्र प्रशासिता । राजन्निर्मूलता याति तद्गृह भार्गवोऽब्रवीत् ॥ ३२ ॥ तावत्स्यात्सुप्रसन्नास्सस्तावद्गुरुजने रत । पुरुषो योषिता यावन्न शृणोति वचो रह. ॥ ३३ ॥ एताः स्वार्थपरा नार्य केवलं स्वसुखे रता । न तासा वल्लभ. कोऽपि सुतोऽपि स्वसुखं विना ॥ ३४ ॥ यदि स्याच्छीतलो वह्निश्चन्द्रमा दहनात्मक. । सुस्वाद सागरः स्त्रीणा तत्सतीत्वं प्रजायते ॥ ३५ ॥ सगतानि मृगाक्षीणा तडिद्विलसितान्यपि । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनाग्न्व्यान्यपि स्वयम् ॥ ३६ ॥ उत्तमानामपि स्त्रीणा विश्वासो नैव विद्यते । राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह ॥ ३७ ॥ न लज्जा न विनीतत्वं न दाक्षिण्य न भीरुता । प्रार्थनाभाव एवैक सतीत्वे कारण स्त्रिया ॥ ३८ ॥ न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा. स्त्रियः ॥ ३९ ॥ सुरूपं पुरुष दृष्ट्वा भ्रातर यदि वा सुतम् । योनि क्लिद्यति नारीणामपात्रमिवाम्भसा ॥ ४० ॥ न स्त्रीणामप्रियः कश्चित्प्रियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ४१ ॥ कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च योषितः । मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोष. स्त्रीषु नारद ॥ ४२ ॥ समयज्ञानर्थवत प्रतिरूपान्वशे स्थितान् । पतीना तटमासाद्य नाल नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥ ४३ ॥ न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धात्स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ ४४ ॥ माद्यति प्रमदा दृष्ट्वा सुरा पीत्वा न माद्यति । यस्माद्दृष्टिमदा नारी तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ ४५ ॥ यौवने वर्तमानाना मृष्टाभरणवाससाम् । नारीणा स्वैरवृत्तीना स्पृहयन्ति कुलस्त्रिय. ॥ ४६ ॥ या हि शश्वद्वहुमता रक्ष्यन्ते दयिता. स्त्रिय. । अपि ता. सप्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः ॥ ४७ ॥ पङ्गुष्वपि च वैरूप्ये ये चान्ये कुत्सिता जनाः । स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने ॥ ४८ ॥ अलाभात्पुरुषाणा हि भयात्परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चैव तथा गुप्ता हि योषितः ॥ ४९ ॥ लोकानामपि दातार कर्तार मानसान्तवोः । रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तार परमस्त्रिय ॥ ५० ॥ न कामभोगान्बहुलाञ्छालङ्कारार्थसञ्चयान् । तथा हि बहु मन्यन्ते यथा रत्या परिग्रहम् ॥ ५१ ॥ असमद्धर्मरूपयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद्वै लज्जा त्यक्त्वा भजन्ति ता ॥ ५२ ॥ अविद्वासमलं लोके विद्वाममपि वा पुन' । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ॥ ५३ ॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः । स्त्रिय त्यक्त्वा जगत्त्यक्तं जगत्त्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ ५४ ॥ यस्य जिह्वामहस स्याज्जीवेत्साम्प्रतं च य । अनन्यकर्मा स्त्रीदोषान्त्सोऽप्यनुक्त्वा लयं व्रजेत् ॥ ५५ ॥ न विषेण न शस्त्रेण नाग्निना न च मृत्युना । अप्रतीकारपारुष्याः स्त्रीभिरेव स्त्रियः कृता ॥ ५६ ॥ नयनविकारैरन्य वचसैरन्य विचेष्टितैरन्यम् । स्मयति सुगतेनान्य स्त्री बहुरूपा निजा कस्य ॥ ५७ ॥ स्त्रीषु न रागः कार्यो रक्त पुरुष स्त्रिय. परिभवन्ति । रक्तेव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥ ५८ ॥ हृदयं हरन्ति नार्यो मुनेरपि भ्रूकटाक्षविक्षेपैः । दोर्मूलनाभिदेश प्रदर्शयन्त्यो महाचपला. ॥ ५९ ॥ सुमुखेन वदन्ति वल्गुना प्रहरन्त्येव शितेन चेतसा । मधु तिष्ठति वाचि योषिता हृदये हालहल महद्विषम् ॥ ६० ॥ अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते । पुरुषैः सुखलेशवञ्चितैर्मधुलुब्धै. कमल यथालिभि. ॥ ६१ ॥ गुणाश्रयं कीर्तियुत च कान्तं पति विधेयं सधनं रतिज्ञम् । विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नरान्तर शील$^३गुणादिहीनम् ॥ ६२ ॥ समुद्रवीचीव चलस्वभावाः सन्ध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागा. । स्त्रियो हृतार्थाः पुरुष निरर्थं निष्पीडितालक्तकवत्त्यजन्ति ॥ ६३ ॥ स्त्रियो हि मूलं निर्धनस्य पुंस स्त्रियो हि मूल व्यसनस्य पुंस. । स्त्रियो हि मूलं नरकस्य पुंस स्त्रियो हि मूल कलहस्य पुंसः ॥ ६४ ॥ अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च स्त्रीषु च विश्वसन्ति । स्त्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो भुजंगकन्यापरिसर्पणानि ॥ ६५ ॥ अन्यं मनुष्य हृदयेन कृत्वा अन्यं ततो दृष्टिभिराहयन्ति । अन्यत्र मुञ्चन्ति, मदप्रसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥ ६६ ॥ नातिप्रसङ्गः प्रमदासु कार्यो नेच्छेत्कुलं स्त्रीषु विवर्धमानम् । अतिप्रसक्तै. पुरुषैर्यतस्ताः क्रीडन्ति काकैरिव लूनपक्षै. ॥ ६७ ॥ कुर्वन्ति तावत्प्रथमं प्रियाणि यावन्न जानन्ति नर प्रसक्तम् । ज्ञात्वाथ तं मन्मथ-

---

१ प्रतीकाररहित पारुष्य क्रौर्य यासा ता
२ तरङ्ग
३ मायत नाम्नविव क्षणमनुरागिण्य
४ निष्पीडितलाक्षारसरञ्जितकार्पासवत्
५ मरणस्य
६ दु.खस्य

३५०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

पाशबद्धं ग्रस्तामिषं मीनमिवोद्धरन्ति ॥ ६८ ॥ संमोह-
यन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्भर्त्सयन्ति रमयन्ति विंषा-
दयन्ति । एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम
वामनयना न समाचरन्ति ॥ ६९ ॥ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्व-
ममानुषीणां सन्दृश्यते किमुत याः परिबोधवत्यः । प्रागन्त-
रिक्षगमनात्स्वमपत्यजातमन्यद्विजैः परभृताः किल पोषयन्ति
॥७०॥ अनङ्कुरितकूर्चकः स तु ^२सितोपलाढ्यं पयः स एव
धृतकूर्चकः सलवणम्बुतक्रेोपमः । स एव सितकूर्चकः
कथितगुग्गुलूद्वेगकृद्भवन्ति हरिणीदृशा प्रियतमेषु भावास्त्रयः
॥ ७१ ॥ शृणु हृदय रहस्यं यत्प्रशस्तं मुनीना न खलु न
खलु योषित्सन्निधिः संविधेयः । हरति हि हरिणाक्षी क्षिप्र-
मक्षि क्षुरैः पिहितशमतनुत्रं चित्तमप्युत्तमानाम् ॥ ७२ ॥
शास्त्रज्ञोऽपि प्रकटविनयोऽप्यात्मबोधेऽपि गाढं संसारेऽस्मि-
न्भवति विरलो भाजनं सद्गतीनाम् । यैनैतस्मिन्निरयनगर-
द्वारमुद्घाटयन्ती वामाक्षीणां भवति कुटिला भ्रूलता कुञ्चि-
केव ॥ ७३ ॥ अपसरत रे दूरादस्मात्कटाक्षविषानलात्प्रकृ-
तिविषमाद्योषित्सर्पीद्विलासफणामृतः । इतरफणिना दष्टः
शक्यश्चिकित्सितुमौषधैश्चतुरवनिताभोगिग्रस्तं त्यजन्ति हि
मन्त्रिणः ॥ ७४ ॥ स्वातन्त्र्यं पितृमन्दिरे च वसतियांत्रो-
त्सवे संगतिर्गोष्ठीपूरुषसन्निधाननियमो वासो विदेशे तथा ।
संसर्गः सह पुंश्चलीभिरसकृद्वृत्तेर्निजायाः क्षतिः पत्युर्वार्धक-
मीप्सितं प्रवासनं नाशस्य हेतुः स्त्रियः ॥ ७५ ॥ अग्राहां
हृदयं तथैव वदनं यद्दर्पणान्तर्गतं भावः पर्वतसूक्ष्ममार्ग-
विषमः स्त्रीणां न विज्ञायते । चित्तं पुष्करपत्रतोयतरलं विद्व-
द्भिराशंसित नारी नाम विषाङ्कुरैरिव लतादोषैः समं वर्धिता
॥ ७६ ॥ एकेन स्मितपाटलाधररुचो जल्पन्त्यनलपाक्षरं
वीक्षन्तेऽन्यमितः स्फुटत्कुमुदिनीफुल्लोल्लसल्लोचनाः । दूरोदार-
चरित्रचित्रविभवं ध्यायन्ति चान्यं धिया केनेत्थं परमार्थ-
तोऽर्थवदिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् ॥ ७७ ॥ कार्कश्यं स्तन-
योर्दृशोस्तरलताऽलीक मुखे दृश्यते कौटिल्यं कचसंचये प्रव-
चने मान्द्यं त्रिके स्थूलता । भीरुत्वं हृदये सदैव कथितं
मायाप्रयोगः प्रिये यासा दोषगणो गुणा मृगदृशा ताः किं
नराणां प्रियाः ॥ ७८ ॥ भर्ता यद्यपि नीतिशास्त्रनिपुणो
विद्वान्कुलीनो युवा दाता कर्णसमः प्रसिद्धविभवः शृङ्गार-
दीक्षागुरुः । स्वप्राणाधिककल्पिता स्ववनिता स्नेहेन संला-
लिता तं कान्तं प्रविहाय सैव युवती जारं पतिं वाञ्छति
॥७९॥ आलापैर्मधुरैश्च काश्चिदपरानलोकितैः सस्मितैरन्या-
निश्चमतल्यनाभिरितरानङ्गैरनङ्गोत्ज्वलैः । आचारैश्चतुरैः परा-
नभिनवैरन्यान्यभुवः कम्पनेरित्यं काश्चन रञ्जयन्ति सुदृशो
मन्ये मनस्वव्यथा ॥ ८० ॥ हासस्तूकलिकाप्रदीपनपटुर्हस्ता-
ङ्गिनेत्राननं तन्वङ्ग्या विषजातमेव भुजगी वेणी च रोमावलिः ।
किं च श्रीफलमुन्नतस्तनभरः कामं मनस्तामिमा सर्वाकार-
विषोग्रमूर्तिमबला प्राप्यापि यज्जीवति ॥ ८१ ॥ मुक्ताहारलता
रणन्मनिमया हेमास्तुलाकोटयो रागः कुङ्कुमसंभवः सुरभय
पौष्यो विचित्रा स्रजः । वासश्चित्रदुकूलमल्पमतिभिर्नार्या-
महो कल्पितं बाह्यान्तः परिपश्यता तु निरयो नारीति
नाम्ना कृतः ॥ ८२ ॥ आवर्तः सशयानामविनयभवनं
पत्तन्नं साहसाना दोषाणां सनिधानं कपटशतमय क्षेत्रम-
प्रत्ययानाम् । दुर्ग्राह्यं यन्महद्भिरनरवरवृषमैः सर्वमायाकरण्डं
स्त्रीयन्त्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टम् ॥ ८३ ॥

सतीवर्णनम्

यस्य भार्या ^१शुचिर्दक्षा भर्तारमनुगामिनी । नित्यं मधुर-
वक्त्री च सा ^२रेमा न रमा रमा ॥ १ ॥ नित्यं स्नाता सुगन्धा
च नित्यं च प्रियवादिनी । अल्पमुद्रमितवक्त्री च देवता
सा न मानुषी ॥ २ ॥ असारभूते संसारे सारभूता नित-
म्बिनी । इति संचिन्त्य वै शंभुरर्धाङ्गे पार्वतीं दधौ ॥ ३ ॥
सैव साध्वी सुभक्तश्च सुस्नेहः सरसोज्ज्वलः । ^३पाकः सजा-
यते यस्याः करादप्युदरादपि ॥ ४ ॥ ^४रूपसपन्नम्^५अग्राम्यं
^६प्रेमप्रायं ^७प्रियंवदम् । कुलीनमनुकूलं च ^८कलत्र कुत्र लभ्यते
॥ ५ ॥ न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते । गृहं तु
गृहिणीहीनं कान्तारादतिरिच्यते ॥ ६ ॥ वृक्षमूलेऽपि
दयिता यत्र तिष्ठति तद्गृहम् । प्रासादोऽपि तया हीनो ह्यरण्य-
सदृशः स्मृतः ॥ ७ ॥ तावत्कुलस्त्रीमर्यादा यावल्लेज्जा-
वगुण्ठनम् । हृते तस्मिन्कुलस्त्रीभ्यो वर वेश्याङ्गनाजनः
॥ ८ ॥ कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा ।
विपत्तौ बुद्धिदात्री च सा भार्या सर्वदुर्लभा ॥ ९ ॥ वश्य-
भावेन सुमनाः सुव्रता सुसमाहिता । अनन्यचित्ता सुमुखी
भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ १० ॥ न कार्येषु न भोगेषु नैश्वर्ये
न सुखे तथा । स्पृहा साच्च यथा भर्तुः सा नारी सुख-
भागिनी ॥ ११ ॥ ^१०कल्योत्थानपरा नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता ।
सुसमृष्टगृहा चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥ १२ ॥ श्वश्रूश्वशुरयोः
पादौ तोषयन्ती पतिव्रता । मातापितृपरा नित्यं या

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ अनुद्गतश्मश्रु २ शर्करायुक्त दुग्धमिव सुखावहः ३ सितकूर्चक-
स्तु स्त्रीणां कथितगुग्गुलुवदुद्वेगजनक न कथमपि सन्तोषजनक इत्यर्थे
४ 'चात्री' इति लोके ५ समागम ६ प्रवास ७ चित्ताभिप्राय
८ पर्वतस्यसूक्ष्ममार्गवदस्फटिकिन ९ कमलपत्रगतजलबिन्दुवच्चञ्चलम्
१० उपदेष्टा

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ पवित्रा २ लक्ष्मी ३ पकान्नम्, पक्षे,-बालक ४ सौन्दर्य-
पूर्णम् ५ सव्यवहारचतुरम् ६ प्रेमबहुलम् ७ मधुरभाषि ८ पत्नी
९ लज्जाया अवगुण्ठन सवरणम् १० प्रातरुत्थाननियमा

सतीवर्णनम्, असतीचरित्रम् ३५१

[स्तम्भः १]

नारी सा पतिव्रता ॥ १३ ॥ पतिर्हि देवो नारीणा पति-
र्बन्धुः पतिर्गतिः। पत्युर्गुतिसमा नास्ति दैवत वा यथा
पतिः ॥ १४ ॥ बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषि-
ता। न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्यं गृहेष्वपि ॥ १५ ॥
नास्ति स्त्रीणा पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम्। पति शुश्रू-
षते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १६ ॥ पाणिग्राहस्य साध्वी
स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा। पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरे-
त्किंचिदप्रियम् ॥ १७ ॥ सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्यं च
दक्षया। सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ १८ ॥
जीवति जीवति नाथे मृते मृता या मुदा युता मुदिते।
सहजस्नेहरसाला कुलवनितात केन तुल्या स्यात् ॥ १९ ॥
प्रतिरजनि प्रतिदिवस विहर बहिश्चण्डि डिण्डिमं दत्त्वा।
कोणवधूरुग्वलितैर्विश्च पुनराकुलीभवति ॥ २० ॥ दीप-
दशा कुलयुवती वैदग्ध्येनैव मलिनतामेति। दोषा अपि
भूषायै गणिकायाः शशिकलायाश्च ॥ २१ ॥ प्रतिपक्षेणापि
पति सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः। अन्यरुदिता शतानि
हि समुद्राः प्रापयन्त्यब्धिम् ॥ २२ ॥ तल्पे प्रभुरिव
गुरुरिव मनसिजशास्त्रे श्रमे मुनिज्ञेयः। गेहे श्रीरिव गुरुजन-
पुरतो मूर्तेव सा व्रीडा ॥ २३ ॥ ढक्कामाहत्य मद वितन्वते
करिण इव चिर पुरुषाः। स्त्रीणा करिणीनामिव मदः पुनः
स्वकुलनाशाय ॥ २४ ॥ अकरुण कातरमनसा दर्शितनीरा
निरन्तरालेयम्। त्वामनुधावति विमुखं गङ्गेव भगीरथं
दृष्टिः ॥ २५ ॥ परपतिनिर्दयकुलटाशोषित शठ नेर्ष्या न
कोपेन। दग्धममतोपतप्ता रोदिमि तव तानवं वीक्ष्य ॥ २६ ॥
कार्येषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रम्भा।
धर्मेऽनुकूला क्षमया धरित्री भार्या च षाड्गुण्यवतीह दुर्लभा
॥ २७ ॥ बहिर्न लोला दृगपाङ्गमूलादुपैति कूलादिव साग-
रोर्मि। न वा सतीनामभिलाषबन्धं व्यनक्ति गन्धं कलि-
केव चेतः ॥ २८ ॥ लज्जावशावनतमन्थरदृष्टिपातं यैश्श्रु-
म्बितं कुलवधूवदनारविन्दम्। तेषामनेकपुरुषव्रणिताधरेषु
सक्तिः कथं भवति वेशवधूमुखेषु ॥ २९ ॥ नातः पर कुल-
मतः परतो न शीलं नातः पर च करुणासदन मृगाक्ष्याः।
यद्वाष्पबिन्दुरपराधवतोऽपि पत्युरुत्सङ्गितेन चरणेन तया-
पनिन्थे ॥ ३० ॥ मानाभिवर्धनमहौषधमेतदेव स्त्रीणा सपत्न-
वनिताहृयकीर्तनं यत्। अव्याजनिर्भरभयप्रणतोत्तराणा
मन्ये विशेषत इदं कुलकन्यकानाम् ॥ ३१ ॥ पदन्यासो
गेहाद्बहिरहिफणारोपणसमो निजौवासादन्यद्भवमपरद्वीप-
तुलितम्। वचो लोकालब्यं कृपणधनतुल्य मृगदृशः पुमानन्यः

---

१ सर्प २ स्वगृहात्

---

[स्तम्भः २]

कान्ताद्विधुरिव चतुर्थ्यांसमुदितः ॥ ३२ ॥ चतुर्थेऽह्नि
स्नाता त्रिदिनविरहात्पाण्डुवदना रजोमुक्ता तन्वी चपल-
नयना कामकलिताम्। हिमलग्नेमार्जारीमलयभवगन्ध-
प्रणयिनीमधन्यः को भुङ्क्ते च्युतकुसुमशेषामिव लताम् ॥ ३३ ॥
गतागतकुतूहल नयनयोरपाङ्गावधि स्मितं कुलनातश्रुवा-
मधर एव विश्राम्यति। वचः प्रियतमश्रुतेरतिथिरैव कोप-
क्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवल मज्जति ॥ ३४ ॥
भक्तिः प्रेयसि सत्रितेषुँ करुणा श्वश्रूषु नम्रं शिरः प्रीतिर्या-
तृषु गौरवं गुरुजने क्षान्तिः कृतागस्वपि । म्लाना कुल-
योषिता व्रतविधिः सोऽय विधेयः पुनर्मद्भर्तुर्दयिता इति प्रिय-
सखीबुद्धिः सपत्नीष्वपि ॥ ३५ ॥ अभ्युत्थानमुपागते गृह-
पतौ तद्भाषणे नम्रता तत्पादार्पितदृष्टिरासनविधिस्तत्तोपै-
चर्या स्वयम्। सुप्ते तत्र शयीत तत्प्रथमतौ जह्याच्च शय्या-
मिति प्राच्यैः पुत्रि निवेदितः कुलवधूस्सिद्धान्तधर्मोगमः
॥ ३६ ॥ शुश्रूषस्व गुरून्कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः। भूयिष्ठ भव
दक्षिणा परिजने मोगेष््वनुत्सेकिनी यान्त्येव गृहिणीपदं
युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ ३७ ॥ निर्व्याजा दयिते नना-
न्दुषु नता श्वश्रूषु भक्ता भव स्निग्धा बन्धुषु वत्सला परि-
जने स्नेरा सपत्नीष्वपि। भर्तुर्मित्रजने सनम्रवचना खिन्ना
च तद्वैरिषु प्रायः सवननं नतभ्रु तदिदं वीतौषधं भर्तुषु
॥ ३८ ॥ स्नानाम्भो बहु साधित रसवती देवाग्निकार्यो-
चितः सम्भारो रचितो विशुद्धवसने कालोचिते योजिते।
स्नानं नाथ विधीयतामतिथयः सीदन्ति नान्या त्वरा धन्यं
बोधयते शनैरिति पति मध्याह्नसुप्तं सती ॥ ३९ ॥ सचारो
रतिमन्दिरावधि सखीकर्णावधि व्याहृतं चेतः कान्तसमीहि-
तावधि महामानोऽपि मौनावधि। हास्यं चाधरपल्लवावधि
पदन्यासावधि प्रेक्षितं सर्वं सावधि नावधिः कुलभुवा 'प्रेम्णः
पर केवलम् ॥ ४० ॥ शुश्रूषामनुरुन्धती गुरुजने वाक्ये
ननान्दुः स्थिता दाक्षिण्यैकपरायणा परिजने स्निग्धा सपत्नी-
ष्वपि। सन्नद्धातिथिसत्कृतौ गृहमरे नैस्तन्द्यमाबिभ्रती वत्से
कि बहुना भजस्व कुशल भर्तुः प्रिये जाग्रती ॥ ४१ ॥

असतीचरित्रम्

यस्य भार्या विरूपा च कश्मला कलहप्रिया। अधिका-
धिकभक्षा च सा जँरा न जरा जरा ॥ १ ॥ एषैव योषि-
ता धन्या शीलं च लभते सुखम्। दिवा पतिव्रता भूयो

---

१ कान्तात्प्रियादन्य पुमान्वरदचतुर्थ्युदितश्चन्द्र इव दर्शनानर्ह
इत्यर्थ २ भर्तरि. ३ आश्रितेषु ४ क्षमा ५ अपराधिनि
६ प्रफुल्लवदना ७ पूजा ८ त्यजेत् ९ अमङ्गला १० वृद्धत्वम्

३५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

नक्तं च कुलटा यतः ॥ २ ॥ पर्यङ्कः स्वास्तरणः पतिरनुकूलो मनोहरं सदनम् । तृणमिव लघु मन्यन्ते कामिन्यश्चौर्यरतिलुब्धाः ॥ ३ ॥ दुर्दिवसे घनतिमिरे दुःसंचारासु नगरवीथीषु । पत्युर्विदेशगमने परमसुखं जघनचपलायाः ॥ ४ ॥ इह वटवृक्षे यक्षः प्रतिवसति दिवापि यत्र भयशङ्का । तस्मिन्नभिनववध्वा नीता वीतोद्यमाः क्षणदाः ॥ ५ ॥ सुखशय्या ताम्बूलं विश्रब्धाश्लेषचुम्बनादीनि । तुलयन्ति न लक्षांशं त्वरितक्षणचौर्यसुरतस्य ॥ ६ ॥ दिवसे घटिकास्त्रिंशन्निश्रिाद्घटिकाः परं रजनौ । लक्ष्यं नगरयुवानस्तात विघातः किमाचरितम् ॥ ७ ॥ आरोपिता शिलायामइमेव त्वं भवेति मन्त्रेण । मन्नापि परिणयापदि जारमुखं वीक्ष्य हसितैव ॥ ८ ॥ कुलपतनं जनगर्हा बन्धनमपि जीवितस्य संदेहम् । अङ्गीकरोति सकलं वनिता परपुरुषसक्ता ॥ ९ ॥ सखि सुखयत्यवकाशे प्राप्तः प्रेयान् यथा तथा न गृहे । वाताद्वारितादपि भवति गवाक्षानिलः शीतः ॥ १० ॥ द्वारि स्तम्भविलग्ना प्रियसखि दृष्टिं पथि क्षिपसि । प्रहिणोषि भाग्यभाजि प्रेयसि दूतीमिव भ्रमरीम् ॥ ११ ॥ सुभगं वदति जनस्तं निजपतिरिति नैष रोचते मह्यम् । पीयूषेऽपि हि भेषजभावोपहिते भवत्यरुचिः ॥ १२ ॥ इह नगरे प्रतिरथ्यं भुजंगसर्वोर्धरुचिरसंचारे । सुन्दरि मम मतमेतन्नैकुलप्रतिपालनं श्रेयः ॥ १३ ॥ केलिः प्रदहति मज्जां शृङ्गारोऽस्थीनि चाटवः कटवः । बन्धक्याः परितोषो न स्यादनभीष्टदंपत्योः ॥ १४ ॥ संदिग्धे परलोके जनापवादे च जगति बहुचित्रे । स्वाधीने पररमणे धन्यास्तारुण्यफलभाजः ॥ १५ ॥ यदि भवति दैवयोगात्पुमान्विरूपोऽपि बन्धकी रहसि । न तु कृच्छ्रादपि भद्रं निजकान्तं सा भजत्येव ॥ १६ ॥ यदवधि विवृद्धमात्रा विकसितकुसुमोत्करा शणश्रेणी । पीतांशुकप्रियेयं तदवधि पल्लीपतेः पुत्री ॥ १७ ॥ तिमिरेऽपि दूरदृश्या कठिनाश्लेषे च रहसि मुखरा च । दन्तमयवलयराजी गृहपतिशिरसा सह स्फुटतु ॥ १८ ॥ एष्यति मा पुनरयमिति गमने यद्मङ्गलं मयाकारि । अधुना तदेव कारणमवस्थितौ दग्धगेहपतेः ॥ १९ ॥ ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया ॥ २० ॥ मया कुमार्यापि न सुसमेकया न जारमुत्सृज्य पुमान्विलोकितः । अनेन गोत्रस्थितिपालनेन मे प्रसन्नतामेतु भवोेपकारिणी ॥ २१ ॥ पाणौ गृहीतापि पुरस्कृतापि स्नेहेन नित्यं परिवर्धितापि । परोपकाराय भवेद्वश्यं वृद्धस्य भार्या करदीपिकेव ॥ २२ ॥ प्रियो मयैवावचितैः प्रसूनैर्हृष्टो हरस्यातनुते सपर्याम् । अतो नतानेकलतावृतानि यास्यामि सायं विपिनानि सख्यः ॥ २३ ॥ निभृतं निभृतं निभालयन्त्या वरुणाशाभरणाग्रितं पतङ्गम् । गुरुयन्त्रितयापि गोपवध्वा नयनान्तेन निमन्त्रितो मुकुन्दः ॥ २४ ॥ शिरसि शिरसिजं दृशोर्निमेषं विटपिनि पल्लवमाल्ये तृणं वा । गणयितुमपि पारयन्ति केचित्प्रियसखि के कथयन्तु जारसंख्याम् ॥ २५ ॥ पतिरतीव धनी सुभगो युवा परविलासवतीषु पराङ्मुखः । शिशुरलंकुरुते भवनं सदा तदपि सा सुदती रुदती कुतः ॥ २६ ॥ नाम्बुजैर्न कुसुमैरुपमेयं स्वैरिणीनयनपङ्कजयुग्मम् । नोदये दिनकरस्य न वेन्दोः केवलं तमसि यस्य विकासः ॥ २७ ॥ दृग्भङ्गमङ्गिमशतैरसतीरहस्यमन्वेषयन्कपटभिक्षुक लक्षितोऽसि । म्वस्य प्रभुर्न च भवामि ततः क्षमस्व भिक्षोपढौकनमिषादयमङ्गलिस्ते ॥ २८ ॥ ब्रह्मैव सत्यमखिलं नहि किंचिदन्यत्तत्त्वान्न मे सखि परापरभेदबुद्धिः । जारे तथा निजवरे सदृशोऽनुरागो व्यर्थं किमर्थमसतीति कदर्थयन्ति ॥ २९ ॥ जन्मैव मास्तु यदि वा न नितम्बिनीषु तत्रापि चेदहह नैव कुलाङ्गनासु । हा धिग्विधे कुलवधूरथ चेद्भवेयं नैवास्तु च क्वचन मे मनसोऽनुबन्धः ॥ ३० ॥ गोष्ठेषु तिष्ठति पतिर्बधिरा ननान्दा नेत्रद्वयस्य च न पाटवमस्ति यातुः । इत्थं निशम्य तरुणी कुचकुम्भसीम्नि रोमाञ्चकञ्चुकमुदञ्चितमाततान ॥ ३१ ॥ वयसि बाल्ये बालास्तरुणिमनि यूनः परिणतावपीच्छामो वृद्धान् परिणयविधौ नः स्थितिरियम् । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुमनेनैकपतिना न मे गोत्रे पुत्री क्वचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥ ३२ ॥ दृशा किंचित्किंचिच्चलितमुजलीलाविलसितैः कराघातैः किंचिन्नखविलिखनैः किंचिदधिकम् । स्पृशन्त्यः सर्वाद्ये गुरुभिरनभिप्रेक्षितपथे यथेष्टं चेष्टन्ते स्फुटकूचतटाः पश्य कुलटाः ॥ ३३ ॥ अनार्यप्रज्ञानामिह जनवधूनां हि मनसो महाशल्यं कर्णे तव नवकजम्बूकिसलयः । भ्रमन्भिक्षाहेतोरधिनगरि बुद्धोऽसि न मया त्वयैतावद्वेषः पथिक न विधेयः पुनरपि ॥ ३४ ॥ अयं रेवोपकण्ठः कुसुमशरसेवासमुचितः समीरोऽयं वेलानवविदलदेलापरिमलः । इयं प्रावृड्

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थपादटिप्पण्यः: १ दुर्दिने २ रात्रयः ३ स्थापिता ४ परिणयरूपायामापदि संकटे ५ अदृष्टताम् ६ निन्दाम् ७ अवसरे ८ रथ्यायां रथ्यायाम् ९ सर्पाः, पक्षे,-जाराः समर्द १० नकुलस्य पालनम्, पक्षे,-न इति पदच्छेदः ११ कुलप्रतिपालनं न श्रेयः १२ बन्धकी = कुलटा १३ अशोककलिका १४ अशोकतरुतले कृतसंकेतं तत्र गत्वा तदीयपञ्जरीं मादाय प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा गृहव्यापारावेशात्वत्कृतसंकेतभङ्गात्स्वापराधभावनया तस्या मुखच्छाया लज्जया मलिना भवतीत्यर्थः

दक्षिणभागस्थपादटिप्पण्यः: १ प्रीत्या, पक्षे,-तैलेन २ सुन्दरः, अथ च,-सुष्ठु भं नक्षत्रं तस्मिन्गच्छति कुयोगं त्यक्त्वा भार्या व्रजति इदमेव रोदनकारणम् ३ उपमातुं योग्यम् ४ बाल्यावस्थायाम् ५ तारुण्ये ६ वार्धक्ये ७ इच्छाविषयान्कुर्मः ८ जनसमर्दे ९ व्यापारं कुर्वते १० स्वैरिण्यः ११ नर्मदातीरभवं लतागृहम्

असतीचरित्रम्

३५३

---

धन्या नवजलदविन्यासचतुरा पराधीनं चेतः सखि किमपि कर्तुं मृगयते ॥ ३५ ॥ स्थितिर्गेहोपान्ते परिजनपरीहासकलना मुहुर्यातायाते सकृदपि गृहे व्याजगमनम् । मुहुस्तद्योग्येऽपि क्षणपरिचयो वस्तुनि दृशः समुत्पन्ने प्रेम्नः सकलमिदमापातसुखदम् ॥ ३६ ॥ नितम्बिन्यो नित्यं विनयपथविन्यस्तमनसः पताकाः स्युः पुत्रि प्रतिनियतमेताः स्वकुलयोः । गुरोरित्यादेशं सदसि सुदृशामङ्गीकृतवती गतातङ्कं राधा हरिमुखमगाङ्कं मृगयते ॥ ३७ ॥ अये को जानीते निजपुरुषसङ्गो नहि तथा यथा स्त्रीणां चेतः परपुरुषसङ्गो रमयति । अपि स्वैरं भुक्ता दिवसमखिलं वासरकृता करस्पर्शादिन्दोर्मुकुलयति नेत्राणि नलिनी ॥ ३८ ॥ ताम्बूलाक्तं दशनमसकृद्दर्शयन्तीह चेटी घोटीहेषा विकृतविरुतं हेतुहीनं हसन्ती । स्थानस्थानस्खलितपदविन्यासमाभासमाना यूनामग्रे वसति कुटिलं नर्तितोश्चैर्नितम्बम् ॥ ३९ ॥ ज्ञाता मैत्री सहजमधुरापातिमिलोचितान्तैः कर्णार्कर्णि प्रथितमयशो बन्धुवर्गेरभाणि । सप्रत्येवं तदपि न मनाङ्मुञ्चति प्राणनाथं को जानीते कुवलयदृशः कीदृशः प्रेमबन्धः ॥ ४० ॥ भ्रूभेदैः कतिचिद्विरा कुटिलया काश्चित्कियत्यः स्मितैः स्वैरिण्यः कथयन्ति मन्मथरसव्यापारवश्यं मनः । कासाचित्पुनरङ्गकेषु मसृणच्छायाेषु मध्यस्थितो भावः काचपुटेषु पुंष्करमिव प्रव्यक्तमालोक्यते ॥ ४१ ॥ यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथापि चौर्यसुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ ४२ ॥ दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपो पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्धरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तमुपालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥ ४३ ॥ शुश्रूषस्व गुरून्निवर्तय सखीवृन्दस्व बन्धुस्त्रियः कावेरीतटसन्निविष्टनयने मुग्धे किमुत्ताम्यसि । आस्ते पुत्रि समीप एव गमनादेलालतालिङ्गितन्यञ्चद्वालतमालदन्तुरदरी तत्रापि गोदावरी ॥ ४४ ॥ भद्र तस्य तरोः स्वयं चिरकृतप्रस्थानकं कथ्यतां दुर्वारस्तमरण्यवहिरदहद्विग्दारुणं दुर्वचः । मा खिद्यस्व ततः प्रभृत्यनुदिनं तस्याः पतद्भिर्दृशोरम्भोभिः परिणद्धपल्लवघनच्छायस्तरुर्वर्धते ॥ ४५ ॥ स्वामी निःश्वसितेऽप्यसूयति मनोजिघ्रः सपत्नीजनः श्वश्रूरिङ्गितदैवतं नयनयोरीहालिहो यातरः । तद्दूरादयमञ्जलिः किमधुना दृग्भङ्गिभावेन ते वैदग्धीमधुरप्रपञ्चचतुर व्यर्थोऽयमत्र श्रमः ॥ ४६ ॥ आयातासि विमुञ्च

वेपथुभरं दृष्टासि नो केनचिन्नीलं चोलममुं विमुञ्च हरतु खेदं निशीथानिलः । इत्यन्तर्भयसन्नकण्ठमसकृच्चामीति तल्पं गता जल्पन्ती परिरभ्यते सुकृतिभिः स्वैरं नवस्वैरिणी ॥ ४७ ॥ सव्रीडार्धनिरीक्षणं यदुभयोर्यद्दूतिकाप्रेषणं हृद्यं श्रो भविता समागम इति प्रीतिप्रसादश्च यः । प्राप्ते कालसमागमे सरभसं यच्चुम्बनालिङ्गनं तत्कामस्य फलं तदेव सुरतं शेषा पशूनां स्थितिः ॥ ४८ ॥ इन्दुर्यत्र न निन्द्यते न मधुरं दूतीवचः श्रूयते नोच्छ्वासा हृदयं दहन्त्यशिशिरा नो याति कार्श्यं वपुः । स्वाधीनामनुकूलिकां स्वगृहिणीमालिङ्ग्य यत्सुप्यते तत्किं प्रेम गृहश्रमव्रतमिदं कष्टं समाचर्यते ॥ ४९ ॥ चेत्तौणदपि शङ्कसे हिमरुचोरप्यार्चिषो लज्जसे भोगीन्द्रादपि चेद्विभेषि तिमिरस्तोमादपि त्रस्यसि । चेत्कुञ्जादपि दृप्यसे जनघटध्वानादपि क्षुभ्यसि प्रायः पुत्रि हतास्मि हन्त भविता त्वत्तः कलङ्कः कुले ॥ ५० ॥ आः पाकं न करोषि पापिनि कथं पापी त्वदीयः पिता रण्डे जल्पसि किं तवैव जननी रण्डा त्वदीया स्वसा । निर्गच्छ त्वरितं गृहाद्वहिरितो नेदं त्वदीयं गृहं हा हा नाथ ममाद्य देहि मरणं जारस्य भाग्योदयः ॥ ५१ ॥ कार्ये सत्यपि जातु याति न बहिर्नीप्यन्यमालोकते साधीय्यँनुकुर्वती गुरुजनं श्वश्रूं च शुश्रूषते । विस्रम्भं कुरुते च पत्युरधिकं ग्रासे निशीथे पुनन्निद्राणे सकले जने शशिमुखी निर्याति रँन्तुं विटैः ॥ ५२ ॥ आकारेण शशी गिरा पॅरभृतः पारावतश्चुम्बने हंसश्चङ्क्रमणे समं दयितया रत्या प्रमत्तो गजः । इत्थं भर्तरि मे समस्तयुवतिश्लाघ्यैर्गुणैः सेविते क्षुण्णं नास्ति विवाहितः पतिरिति सान्नँैष दोषो यदि ॥ ५३ ॥ ज्ञातं ज्ञातिजनैः प्रमृष्टमयशो दूरं गता धीरता त्यक्ता ह्रीः प्रतिपादितोऽप्यविनयः साध्वीपदं प्रोज्झितम् । लुप्ता चोभयलोकसाधुपदवी दत्तः कलङ्कः कुले भूयो दूति किमन्यदस्ति यदसावद्यापि नागच्छति ॥ ५४ ॥ देहे दुर्ललितस्य देवरशिशोः स्फोटव्रणो दारुणो यांतंस्तेन वनस्पतित्वचमुपाहर्तुं मया गम्यते । दृप्यन्तु श्वसितानि घर्मसलिलैः पत्राणि लुप्यन्तु वा वक्षो वा विलिखन्तु हन्त नखरैः क्रुद्धाः कपिश्रेणयः ॥ ५५ ॥ अम्ब श्वश्रू यदि त्वया हतशुकः संवर्धनीयस्तदा लौहं पञ्जरमस्य दुर्नयवतो गाढान्तरं कारय । अद्यैनं बदरीनिकुञ्जकुहरे सलीनमन्विष्यती दृष्टा यन्न भुजङ्गमेन तदतिश्रेयः किमेभिः क्षतैः ॥ ५६ ॥ न्यस्तं पन्नगमूर्ध्नि पादयुगलं भक्तिर्विमुक्ता गुरोस्त्यक्ता प्रीतिरकारि किं न भवतो हेतोर्मया दुष्कृतम् ।

---

१ सूर्येण २ जलम् ३ नवयौवनोपभोक्ता ४ श्रेष्ठ विलक्षणरतिकक्षम इत्यर्थ ५ कूपसम्बन्धिनीं<br>४५ सु. र. भा.	१ भगिनी २ कदाचित् ३ अनुकरणं कुर्वाणा ४ विश्वासम् ५ शयाने ६ क्रीडितुम् ७ जारैः ८ कोकिलः ९ गमने १० सम्बोधनपदम् 'जात' इति वा पाठ

३५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

अङ्गानां शतयातना नयनयोः कोऽपि क्रमो भैरवः कुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्तं मयि प्रस्थिते ॥ ५७ ॥ नारीणां खलु बन्धुरन्धतमस पाथोधरः सोदरः कुञ्जं नाभिमृहं निशा सहचरी सेव्यः खरः क्ष्मापतिः । इत्थं चारुचकोर- चञ्चलदृशा यासा मतिर्जायते तासामेव यशः सुधाशुधवलं तासां च सौख्यं सदा ॥ ५८ ॥ हंसैः शैवलमञ्जरीति कबरी चञ्चूभिराकर्षिता वक्रे चन्द्रधिया चकोरवनिता चक्रे नखै- रक्रमम् । भृङ्गैः पङ्कजकोरकप्रतिमया वक्षोरुहो वीक्षितस्त- न्मातः करवै पुनर्न सरसीतोयावगाहोद्यमम् ॥ ५९ ॥ आस्तां विश्रसनं सखीषु विदिताभिप्रायसारे जने तत्राप्य- र्पयितुं दृशं सुरुचिरा शक्नोमि न व्रीडया । लोकोऽप्येष परोपहासकुशलः सूक्ष्मेङ्गितज्ञोऽप्यलं मातः कं शरणं व्रजामि हृदये जीर्णोऽनुरागानलः ॥ ६० ॥ कार्येणापि विल- म्बनं परगृहे श्वश्रूर्न समन्यते शङ्कामर्चयन्ति यूनि भवनं प्राप्ते मिथो यातरः । वीथीनिर्गमनेऽपि तर्जयति च क्रुद्धा ननान्दा पुनः कष्टं हन्त मृगीदृशा पतिगृहे प्रायेण कारा- गृहम् ॥ ६१ ॥ एकान्ते बत नो गृहं शशिसुखोऽप्यन्या- दृशो दृश्यते क्षिप्रं साधय यातु पुत्रित्स दिने मुक्तान्यमावा- सकम् । श्वश्र्वा संभ्रमिता किलेति बहुशः संप्रैरयन्त्या वधूः पान्थं वीक्ष्य बभञ्ज सस्मितमुखी सैवार्धसिद्धौदनम् ॥ ६२ ॥ एते वारिकणाः किरन्ति पुरुषान्वर्षन्ति नाम्भोधराः शैलाः शाद्वलमुद्वमन्ति न सृजन्त्येते पुनर्नायकान् । त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जनान्चातः कातरमाल- पामि कुलटाहेतोस्त्वया कि कृतम् ॥ ६३ ॥ सपत्नक्स्याद्य तारा भवति तरलिता यत्पुरो नेत्रतारा दृष्टा केनाद्य काञ्ची यदमिसुखगता वेपते रत्नकाञ्ची । उग्रः कस्याद्य तुष्टः सखि यदनुमते कश्चिदुत्ग्रोऽनुतापः ज्ञातं केनाद्य वेणीपयसि विलुलिता यत्कृते कापि वेणी ॥ ६४ ॥ पश्यन्ति स्निग्धमुग्धं प्रतिकलमधुरैर्मोहयन्त्यङ्गहारैः साकूतैर्मन्दहासैरपि पर- पुरुषान् शश्वदानन्दयन्ति । चेष्टन्ते चेत एते किमपि परिचयाद्धारयिष्यन्ति तेषा प्राणान्को वेद लोके परजलज- दृशा चित्तमत्यन्तलोलम् ॥ ६५ ॥ पृथ्वी तावत्रिकोणा विपुलनदनदीग्रावरुद्धं तदर्थं तत्राप्यर्थे युवत्यः शिशुगत- वयसो रोगिणो योगिनश्च । त्याज्यास्तत्रापि मान्याः श्वशुर- पितृमुखाः सन्ति शेषाः कियन्तो मिथ्यावादो ममायं मुखरमुखरवः पुंश्चली पुंश्चलीति ॥ ६६ ॥

पान्थसंकेतः

ग्रामेऽस्मिन्नस्तरप्राये न ^१किंचित्पान्थ विद्यते । पयोधरो- न्नतिं दृष्ट्वा वस्तुमिच्छासि चेद्वस ॥ ६७ ॥ पान्थ मन्दमते किंचा सतापमनुविन्दसि । पयोधरं सैमा- शास्व येन शान्तिमवाप्नुयात् ॥ ६८ ॥ वीक्षितुं न क्षमा श्वश्रूः स्वामी दूरतरं गतः । अहमेकाकिनी बाला तवेह वसतिः कुतः ॥ ६९ ॥ त्वमिव पथिक ^३प्रियो मे विर्ट्पिस्तोमेषु गमयति क्लेशान् । किमितोऽन्यत्कुशलं मे सप्रति यत्पान्थ जीवामि ॥ ७० ॥ किमिति कृशासि कृशोदरि किं तव परकीयवृत्तान्तैः । कथय तथापि सुँदे मम कथयिष्यति पान्थ तव जाया ॥ ७१ ॥ यदि गन्तासि दिगन्तं पथिक पतिस्तत्र सबोध्यः । नयनश्रवणविहीना कथमुपचर्या मयै- कया जननी ॥ ७२ ॥ निबिडतभतमालमल्लिवल्लीविचकिल- राजिविराजितोपकण्ठे । पथिक समुचितस्तवार्थ तीत्रे सवि- तरि तत्र सरित्तटे निवासः ॥ ७३ ॥ ^५भो पान्थ पुस्तकधर क्षणमत्र तिष्ठ वैद्योऽसि किं गणितशास्त्रविशारदोऽसि । केनौ- षधेन मम पश्यति भर्तुरम्बा किं वागमिष्यति पतिः सुचिर- प्रवासी ॥ ७४ ॥ एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहमस्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशे । कं याचसे तदिह वासमिर्थ वराकी श्वश्रूर्नमान्धबधिरा ननु मूढ पान्थ ॥ ७५ ॥ रथ्या- रजोरुणितधूसरिताङ्गयष्टेः कच्चित्पितुः स्मरसि पुत्रक नि- र्घृणस्य । उक्त्वैवमङ्कगतयायतमायताक्ष्या पान्थस्त्रिया प्ररुदितं करुणं दिनान्ते ॥ ७६ ॥ भवनमिव मदीय निर्जनं पान्थ पन्थाः कुसुमशर इवासिस्तस्करा दुर्निवारः । गृँहप इव पँतङ्गोऽप्येष यातो दिगन्तान्मदनसुभग भूयो नैव गन्तुं समीहे ॥ ७७ ॥ अहमिह दिनलक्ष्मीः प्रोषितप्राणनाथा त्वमिव पथिक पन्था मुक्तपान्थानुबन्धः । अयमपि परदेशः सोऽपि यत्रासि गन्ता मदनमधुरमूर्ते किं वृथा सत्वरोऽसि ॥ ७८ ॥ यामिन्येषा बहलजलदैर्बँद्धैर्भीमान्धकारा निद्रा यातो मम पतिरसौ क्लेशितः ^११कैर्मदुःखैः । बाला चाहं मैनै- सिजभयात्त्रासगाढप्रकम्पा ग्रामश्चौरैरयमपहृतः पान्थ निद्रा जहीहि ॥ ७९ ॥ कुत्रायासीः किमिवमकरोः साहस पान्थ बन्धो यद्येतस्मिन्निवससि पुरे सावधानस्तदा स्याः । अत्रोत्तालाः कतिचिदबलाः सन्ति यासा विलासैरूत्पद्यन्ते सपदि मदनव्याधयो दुर्निवाराः ॥ ८० ॥ इयं सुरैतरं- गिणी न पुनरत्र नौसँर्गमो भवेत्तरैंणिमज्जनं पथिक नैव

---

१ पाषाणबहुले, पक्षे,-पाषाणतुल्ये २ आस्तरणादिकम्, पक्षे,-समागमप्रतिबन्धकम् ३ मेघानामुन्नति पर्जन्यागमसङ्केत इति यावत्; पक्षे,-स्तनयोरुन्नतिः .

१ मेघम्, पक्षे,-स्तनम् २ सम्यक्प्रार्थना कुरु ३ कान्त ४ वृक्षस मूहेषु ५ दृषांय ६ कश्चे पुस्तकधारिण पान्थ प्रति कस्याश्चित्कामिन्या स्वभिप्रायद्योतकोक्ति औषधप्रश्नेन श्वश्र्वा अन्धत्व सूचितम् प्रोषि- तस्य पत्यु कदागमन भविष्यतीति प्रश्नेन सोऽपि गृहे नास्तीति सूचितम् ७ गृहस्वामी ८ सूर्य ९ रात्रि १० भयकरगाढान्धकारा ११ कर्मजन्यैर्दुः खै श्रान्त इत्यर्थ १२ उक्तहेतुभिर्मनसि जात यद्भय तस्मात्, पक्षे,-कामभयात् १३ सुराणा तरगिणी नदी, पक्षे,-सुरतरञ्जनशीला १४ नौसगमः नौकाप्राप्ति, पक्षे,-आवयो समागम १५ तरणि सूर्य, पक्षे,-नौका

असतीचरित्रम्, वेश्यागर्हणम्, अष्टनायिकाः

३५५

---

[पान्थागमः]

पान्थागमः। निधाय हृदये सदा विपुलचारुकुम्भद्वयं सखे
घनघनागमे घनरसस्य¹ पारं व्रज ॥ ८१ ॥

वाणिज्येन² गतः स मे गृहपति³र्वार्तापि न श्रूयते प्रातस्त-
ज्जननी प्रसूततनया जामातृगेहं गता । बालाहं नव-
यौवना निशि कथं स्थातव्यमस्मिन्गृहे सायं संप्रति वर्तते
पथिक हे स्थानान्तरं गम्यताम् ॥ ८२ ॥

रे रे पान्थ कुतो भवाङ्नगरतो वार्ता न चापि श्रुता ब्रूहि ब्रूहि युवा पयोद-⁵
समये हित्वा प्रियां जीवति । सत्यं⁴ जीवति जीवतीति
कथिता वार्ता मयापि श्रुता विस्तीर्णा पृथिवी जनोऽपि विविधः
किं किं न सम्भाव्यते ॥ ८३ ॥

शून्यं वेश्म चिरायितो⁶
गृहपतिर्जाताधुना शर्वरी स्थातुं नोचितमत्र गच्छ निभृतं
लोकैरनालक्षितः⁷ । इत्थं लोलदृशा ह्यसावभिहितो दासीमुखे-
नाध्वगः स्थित्वा किंचिदिव क्व यामि रजनी प्राप्तेत्युदीर्य⁸
स्थितः ॥ ८४ ॥

क्षन्तव्या वयमिन्दुसुन्दरमुखि प्रस्तावतोऽपि⁹
त्वया स्यादेव यदि नाथ दास्यति विधिर्जातिस्मरत्वं मम ।
एकस्मिन्नपि जन्मनि प्रियतमे जातिस्मरत्वं कुतः प्राणा.
पान्थ समं त्वयैव चलिताः काद्यापि जन्मैकता ॥ ८५ ॥

भ्रातः पान्थ पथि त्वया न पथिकः कश्चित्समासादितो बाले
नैकशतानि कीदृश इति प्रख्यायता वल्लभः । यं दृष्ट्वा
प्रमदाजनस्य भवतः स्फारे मुदा लोचने स ज्ञेयो दयितो
ममेति पथिकायावेद्य मोहं गता ॥ ८६ ॥

भो पान्थ त्वरितोऽसि तिष्ठ निमिषं किंचिद्ददामो वयं मार्गोऽयं पुरतो
द्विधा खलु भवेदङ्गेन¹⁰ नो गम्यताम् । तत्रास्ते सहकारकोमल-
तरोर्मूले प्रपापालिका तस्या लोचनवागुरानिपतितो¹¹ न त्वं
पुनर्यास्यसि ॥ ८७ ॥

नाथो मे विपणौ¹² गतो न गणयत्येषा
सपत्नी च मा त्यक्त्वा मामिह पुष्पिणीति¹³ गुरवो याता गृहा-
भ्यन्तरम् । शय्यामात्रसहायिनी परिजनः श्रान्तो न मा सेवते
स्वामिन्नागमलालनीय¹⁴ रजनीं¹⁵ लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥ ८८ ॥

---

वेश्यागर्हणम्

वेश्यासौ¹⁶ मदनज्वाला रूपेन्धनसमेधिता¹⁷ । कामिभिर्यत्र
हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ १ ॥

अयं च सुरतज्वाला-
कामाग्निः प्रणयेन्धनः । नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि
च ॥ २ ॥

इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः । निष्फलत्व-
मल यान्ति वेश्याविहगभक्षिताः ॥ ३ ॥

धनाशा कैतवस्नेहो¹ वितथैश्चित्ततोषणम्² । एकमप्यस्ति नात्ासु
कथं वेश्यासमा वयम् ॥ ४ ॥

कष्टं जीवति गणिका गण-
कोऽपि च राजसेवको वैद्यः । दिवसे दिवसे मरणं परस्य
यच्चित्तरञ्जनं वृत्तिः ॥ ५ ॥

न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति
न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति । यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति
शालयो न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्गनाः ॥ ६ ॥

हारहीरक-
हिरण्यभूषणैस्तोषमेति गणिका धनैषिणी³ । प्रेमकोमल-
कटाक्षवीक्षितैरेव जीवति कुलाङ्गनाजनः ॥ ७ ॥

एता हसन्ति
च रुदन्ति च वित्तहेतोर्विश्वासयन्ति पुरुषं न च विश्वसन्ति ।
तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका⁴ इव
वर्जनीयाः ॥ ८ ॥

जात्यन्धाय⁵ च दुर्भगाय च जराजीर्णाखि-
लाङ्गाय च ग्रामीणाय⁶ च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय
च । यच्छन्तीषु⁷ मनोहरं निजवपुर्लक्ष्मीलेवशद्धया⁸ पण्यस्त्रीषु⁹
विवेककल्पलतिकाशूलीषु रज्येत कः ॥ ९ ॥

केशः कुन्द-
मिषादिवोपहसति द्रव्यैर्विहीनाञ्जनान् यूना ग्रन्थिधनं विलो-
कितुमिवोद्ग्रीवस्तनस्तिष्ठति । प्रेमच्छेदकृपाणवल्लिसुषमा रोमा-
लिरालम्बते यस्याः सा कथमस्तु चेतसि चमत्काराय
वाराङ्गना ॥ १० ॥

वाप्या स्नाति विचक्षणो द्विजवरो
मूर्खोऽपि वर्णाधमः फुल्ला नाम्यति वायसोऽपि हि लता या
नामिता बर्हिणा । ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवे-
तरे त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्वं भज ॥ ११ ॥

---

अष्टनायिकाः

स्वाधीनपतिका

यद्यपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च
नीविधारणानि । प्रियसखि पतिरेष पार्श्वदेशं तदपि न
मुञ्चति तत्किमाचरामि ॥ १ ॥

मा गर्वमुद्वह कपोलतले
चकास्ति कान्त स्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि
किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः
॥ २ ॥

अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं प्रोज्ज्वलं
नो वक्रा गतिरुद्धतं न हसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । किं
त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः पतिर्नान्यतो दृष्टिं
निक्षिपतीति विश्वमितया मन्यामहे दुःखितम् ॥ ३ ॥

श्वश्रूः पश्यति नैव पश्यति यदि भ्रूभङ्गवक्त्रेक्षणा मर्मच्छेदपटु
प्रतिक्षणमसौ ब्रूते ननान्दा वचः । अन्यासामपि किं
ब्रवीमि चरितं स्मृत्वा मनो वेपते कान्त. स्निग्धदृशा

---

टिप्पण्यः

[पृष्ठ-भाग १] १ उदकस्य २ वाणिज्यर्थि परदेशं गत ३ भर्त्ता ४ सत्यम् ५ वर्षाकाले ६ चिरकाल दूर गत ७ अदृष्ट ८ उक्त्वा ९ गोष्ठीप्रसङ्गेन १० वामभागेन ११ लोचनमेव वागुरा मृगबन्धिनी जालमित्यर्थ १२ पण्यवीथिका १३ रजस्वला १४ आगमेन वेदेन लालनीय स्तुत्य पक्षे,-आगमनेन लालनीय . १५ रजनी व्याप्येत्यर्थ १६ वाराङ्गना. १७ रूपमेवेन्धन काष्ठ तेन सम्यक्प्रदीप्ता

[पृष्ठ-भाग २] १ कपटस्नेह. २ असत्यगोष्ठीभि ३ धनेच्छावती ४ श्मशानस्थिता घटिका घट्यो घटा इति यावत् एता यथा अस्पृश्यास्तथैव ता वर्जनीया इति भाव ५ जन्मनान्धाय ६ ग्राम्याय ७ अर्पयन्तीषु ८ लक्ष्मीलेशाशया ९ गणिकासु

३५६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

विलोकयति मामेतावदागः सखि ॥ ४ ॥ वक्रस्याधरपल्लवस्य वचसो हासस्य लास्यस्य वा धन्यानामरविन्दसुन्दरदृशा कान्तस्तनोति स्तुतिम् । स्वप्नेनापि न गच्छति श्रुतिपथ चेतःपथं क्वप्यथं काप्यान्त्या दयितस्य मे सखि कथं तस्यास्तु भेदग्रहः ॥ ५ ॥ स्वीया सन्ति गृहे गृहे मृगदृशो यासा विलासकणकाञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणझणत्कारो न विश्राम्यति । को हेतुः सखि कानने पुरपथे सौधे सखीसन्निधौ भ्राम्यन्ती मम वल्लभस्य परितो दृष्टिर्न मा मुञ्चति ॥ ६ ॥ सन्त्येव प्रतिमन्दिर युवतयो यासा सुधासागरस्रोतःस्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा दृशोर्विभ्रमाः । चित्रं किं तु विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतोः पुनर्विश्वं चित्तहर प्रयच्छति युवा मय्येव किं कारणम् ॥ ७ ॥ एतत्किं प्रणयिन्यपि प्रणयिनी यन्मानिनी जायते मन्ये मानविधौ भविष्यति सुखं किञ्चिद्विशिष्टं रसात् । वाञ्छा तस्य सुखस्य मेऽपि हृदये जागर्ति नित्यं परं स्वप्नेऽप्येष न मेऽपराध्यति पतिः कुप्यामि तस्मै कथम् ॥ ८ ॥ मध्ये न कृशिमा स्तने न गरिमा देहे न वा कान्तिमा श्रोणौ न प्रथिमा गतौ न गरिमा नेत्रे न वा वक्रिमा । लास्ये न द्रढिमा न वाचि पटिमा हास्ये न वा स्फीतिमा प्राणेशस्य तथापि मज्जति मनो मय्येव किं कारणम् ॥ ९ ॥

खण्डिता

वक्षः किमु कलशाङ्कितमिति किमपि प्रष्टुमिच्छन्त्याः । नयनं नवोढमुग्दशः प्राणेशः पाणिना पिदधे ॥ १० ॥ सत्यमेव गदितं त्वया विभो जीव एक इति यत्पुरावयोः । अन्यदारनिहिता नखव्रणास्तावके वपुषि पीडयन्ति माम् ॥ ११ ॥ सव्यलीकमब्रवीदरितखिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन । योषितः सुहृदिव स्म रुणद्धि प्राणनाथमभिभाषणिपातः ॥ १२ ॥ शङ्किताय कृतबाष्पनिपातामीर्ष्यया विमुखिता दयिताय । मानिनीमभिमुखाहितचित्ता शंसति स्म घनरोमविभेदः ॥ १३ ॥ वक्षोजचिह्नितमुरो दयितस्य वीक्ष्य दीर्घं न निःश्वसति जल्पति नैव किंचित् । प्रातर्जलेन वदनं परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति ॥ १४ ॥ कान्तं निरीक्ष्य वलयाङ्कितकण्ठदेशं मुक्तास्तया परभिया परुषा न वाचः । दूतीमुखे मृगदृशा स्खलदम्बुपूरा दूरात्परं निदधिरे नयनान्तपाताः ॥ १५ ॥ भवतु विदितं व्यर्थालापैरलं प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु पराङ्मुखः । तव यदि तथा रूढं प्रेम प्रपन्नमिमा दशा प्रकृतितरले का न पीडा गते हतजीविते ॥ १६ ॥ उरस्तव पयोधराङ्कितमिदं कुतो मे क्षमा ततो मयि विधीयता वसु पुरा यदङ्गीकृतम् । इति प्रचलचेतसः प्रियतमस्य वारस्त्रिया क्वणत्कनककङ्कणं करतलात्समाकृष्यते ॥ १७ ॥ जातस्ते निशि जागरो मम पुनर्नेत्राम्बुजे शोणिमा

निःपीत भवता मधु प्रविततं व्याघूर्णितं मे मनः । श्राम्यदङ्गजघने निकुञ्जभवने लब्धं त्वया श्रीफलं पञ्चेषुः पुनरेष मा बहुतरैः क्रूरैः शरैः कृन्तति ॥ १८ ॥ प्रातः प्रातरुपागतेन जनिता निर्निद्रता चक्षुषोर्मन्दाय मम गौरवं व्यपहृतं प्रोत्पादितं लाघवम् । कि तद्यन्न कृतं त्वया रमण भीर्मुक्ता मया गम्यता दुःखं तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना कर्तासि तच्छ्रोष्यसि ॥ १९ ॥ लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टफलके केयूरमुद्रा गले वक्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्ति गताः ॥ २० ॥ कान्तं वीक्ष्य विपक्षपक्ष्मलदृशः पादाम्बुजालक्तकैरालिप्ताननमानतीकृतमुखी चित्रार्पितेवाभवत् । रूक्षं नोक्तवती न वा कृतवती निःश्वासकोष्णे दृशौ प्रातर्मङ्गलमङ्गना करतलादर्शमादर्शयत् ॥ २१ ॥

अभिसारिका

भीतासि नैव भुजगात्पथि मद्भजस्य सङ्गे पुनः किमपि कम्पमुरीकरोषि । अम्भोघरध्वनिभिरक्षुभितासि तन्वि मद्वाचि साचिवदनासि किमाचरामि ॥ २२ ॥ इह जगति रतीशप्रक्रियाकौशलिन्त्यः कति कति न निशीथे सुभ्रुवः सञ्चरन्ति । मम तु विधिहताया जायमानसितायाः सहचरि परिपन्थी हन्त दन्तांशुखैव ॥ २३ ॥ अम्भोजाक्ष्याः पुरनवलताधाम्नि सकेतभाजश्चेतोनाथे चिरयति भृशं मोहनिद्रा गतायाः । स्वच्छे नाभीह्रदवलयित कान्तरत्नांशुजालं तोयभ्रान्त्या पिबति हरिणी विस्मयं च प्रयाति ॥ २४ ॥ किमुत्तीर्णः पन्थाः कुपितभुजगीभोगविषमो विसोढा भूयसः किमिति कुलपालीकटुगिरः । इति स्मारं स्मारं दरदलितशीतद्युतिरुचौ सरोजाक्षी शोण दिशि नयनकोणं विकिरति ॥ २५ ॥ जनो दुर्लक्ष्योऽयं कुलममलिनं वर्त्म विषमं पतिश्छिद्रान्वेषी प्रणयिवचनं दुष्परिहरम् । अतः काचित्तन्वी रतिविहितसंकेतगतये गृहाद्द्वारवार निरगमदथ प्राविशदथ ॥ २६ ॥ सितं वसनमर्पितं वपुषि नीलचोलञ्मानमया मृगमदाशया मलयजद्रव. सेवितः । करेण परिबोधितः स्वजनशङ्कया दुर्जन परं परमपुण्यत. सखि न लङ्घिता देहली ॥ २७ ॥ प्रत्यावृत्त्य यदि व्रजामि भवन वाचा भवेत्प्रत्ययो निर्गच्छामि निकुञ्जमेव यदि वा को वेद किं स्यादितः । तिष्ठामो यदि वा कचिद्धनतटे किं जातमेतावता मध्ये वर्त्म कलानिधे. समुदयो जातः किमातन्यताम् ॥ २८ ॥ भ्रातः कङ्कण कि कदाप्यसि घनाश्लेषेषु विश्लेषित दूरे किङ्किणि किं कृताप्यसि रतारम्भे रणत्कारिणी । कि मञ्जीर बहिः कुतोऽप्यसि रहस्तल्पाधिरोहे मया संकेताध्वनि बद्धवैरमिव यन्मौखर्यमालम्बसे ॥ २९ ॥ उत्क्षिप्तं करकङ्कणद्वयमिदं

अष्टनायिकाः ३५७

---

बद्धं दृढं मेखला यत्नेन प्रतिपादिता मुखरयोर्मञ्जीरयो- र्मूकता । आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे चण्डालस्तिमिरवगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ॥ ३० ॥ एषा फुल्लकदम्बनीपसुरभौ काले घनोद्भासिते कान्तास्यालयमागता समदना दृष्टा जलाद्रीलका । विद्युद्वारिदगर्जिते मचकिता त्वद्दर्शनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुरलग्नकर्दमधरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३१ ॥ मार्गे पङ्कचिते घनान्धतमसे निःशब्द- सञ्चारया गन्तव्या च मया प्रियस्य वसतिर्मुग्धेति कृत्वा मतिम् । आजानुद्रुतनूनपुरा करतलेनाच्छाद्य नेत्रे भृशं कृच्छ्रे- णास्पदस्थितिः स्वभवने पन्थानमभ्यस्यति ॥ ३२ ॥ छिद्रान्वेषणतत्पर. प्रियसखि प्रायेण लोकोऽधुना रात्रिश्वापि घनान्धकारबहुला गन्तुं न ते युज्यते । मा भैष सखि वल्लभ. प्रियतमस्तत्सोत्सुका दर्शने युक्तायुक्तविचारणा यदि भवेत्स्नेहाय दत्त जलम् ॥ ३३ ॥ दूती विद्युदुपागता सह- चरी रात्रिः सहश्यायिनी दैवज्ञो दिशति स्वनेन जलदः प्रस्थानवेला शुभाम् । वाचं माङ्गलिकी तनोति तिमिरस्तोमो- ऽपि झिल्लीरवैर्जातोऽय दयिताभिसारसमयो मुग्धे विमुञ्च त्रपाम् ॥ ३४ ॥ द्वित्रै. केलिसरोरुहं त्रिचतुरैर्धम्मिल्लमल्ली- स्रज कण्ठान्मौक्तिकमालिका च तदनु त्यक्त्वा पदै. पञ्चभि. । अन्तः कान्तवियोगकातरतया दूराभिसारातुरा तन्वङ्गी निरुपायमध्वनि पर श्रोणीभर निन्दति ॥ ३५ ॥ आत. प्राणगणप्रयाणसमये प्राणाधिनाथस्य मे कुर्या. स्थैर्यमपि क्षणं करुणया कण्ठश्लेषेऽपि स्थित. । यावल्लोचननीर- निर्मितनदीवन्याभिरन्यादृशं पन्थानं परिकल्पयामि भविता येनावयोर्वाञ्छितम् ॥ ३६ ॥ कान्ते कत्यपि वासराणि गमय त्व मीलयित्वा दृशौ सत्यं नाथ निमीलयामि नयने यावन्न शून्या दृश । आयाता वयमा गमिष्यसि सुहृद्वर्गस्य भाग्योदयैः संदेश वद कस्तवाभिलषितस्तीर्थेषु तोयाञ्जलि. ॥ ३७ ॥ उद्दामाम्बुदवर्धितान्धतमसि प्रन्नष्टदिङ्मण्डले काले यामिकजाग्रदुग्रसुभटव्याकीर्णकोलाहले । कर्णस्यासु- हृदार्णवाम्बुवडवावह्नेर्यदन्तःपुरादायातासि तदम्बुजाक्षि कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥ ३८ ॥ पद्मीनामधिपस्य पङ्कज- दृशा पर्वोत्सवामन्त्रणे जाते सन्नजना मिथः कृतमहोत्साह पुरः प्रस्थिताः । सव्याजं स्थितयोर्विहस्य गतयो शुद्धान्त- मत्रान्तरे यूनोः स्विन्नकपोलयोर्विजयते कोऽप्येष कण्ठग्रह. ॥ ३९ ॥ लोलचोलचमत्कृति प्रविलसत्काञ्चीलताझंकृति न्यञ्चत्कञ्चुकबन्धबन्धुरचलद्वक्षोजकुम्भोन्नति । स्फूर्जद्दीधिति विस्फुरद्रति चलच्चामीकरालंकृति क्रीडाकुञ्जगृहं प्रयाति कृतिनः कस्यापि वाराङ्गना ॥ ४० ॥

---

कलहान्तरित

द्वारि चक्षुर्गधिपाणि कपोलौ जीवितं त्वयि कुत' कल- होऽस्या. । कामिनामिति वचः पुनरुक्तं प्रीतये नवनवत्व- मियाय ॥४१॥ चकितहरिणलोललोचनाया कृधि तरुणारुण- तारहाग्कान्ति । सरसिजमिदमाननन च तस्या. मममिति चेतसि समदं विवत्ते ॥ ४२ ॥ विरमति कथन विना न खेद. सति कथने समुपैति कापि लज्जा । इति कलहमवोन्मुखी सखिभ्यो लपितुमलनाल्पितुं समाचकाङ्क्ष ॥ ४३ ॥ अनुनयति र्पति न लज्जमाना कथयति नापि सखीजनाय किंचित् । प्रसरति मलयानिले नवोढा वहति परंतु चिराय शून्यमन्त. ॥ ४४ ॥ प्रयच्छतोच्चै. कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्र दयितेन लम्भिता । न किंचिदूचे चरणेन केवलं लिखेख बाष्पाकुल- लोचना भुवम् ॥ ४५ ॥ न बरीभरीति कबरीभरे स्रजो न चरीकरीति मृगनाभिचित्रकम् । विजर्गिहरीति न पुरेव मत्पुरो विवरीवरीति न च विप्रिय प्रिया ॥ ४६ ॥ तत्तद्गदलपि यथावसर हस्तप्यपालिङ्जनेऽपि न निषेधति चुम्बनेऽपि । कि तु प्रमादनमयादपि निह्नुतेन कोपेन कोऽपि विहितोऽद्य रसा- वतारः ॥ ४७ ॥ न तिर्यगवलोकित भवति चक्षुरालोहित वचोऽपि परुषाक्षर न च पदेषु सगच्छते । हिमार्क इव वेपते सकल एव विम्बाधर प्रकार्मविनते भ्रुवौ युगपदेव भेदं गते ॥ ४८ ॥ मय्यायाते सपदि नयनादुत्थितं चाटु वाक्य बद्धा पाणी बहु निगदितं क्षालितं पादपद्मम् । दत्त्वा वीटी सविनयमथोद्गीजितं तालवृन्तैर्भूते कोपं कुवलयदृशो भूयसी भक्तिरेव ॥ ४९ ॥ चरणपतनप्रत्याख्यानात्मसाद- पराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । व्रजति रमणे निःश्वसोच्चै. स्तनस्थितहस्तया नयनसलिलच्छन्ना दृष्टिः सखीषु निवेशिता ॥ ५० ॥ स्फुटतु हृदयं काम. कामं करोतु तनुं तनुं न सखि चतुलप्रेम्णा कार्य पुनर्दाय- तेन मे । इति सरभस मानोप्रेकादुदीर्य वचस्तया रमण- पदवी सारङ्गाक्ष्या ससभ्रममीक्षिता ॥ ५१ ॥ पय.पीठं दत्ते त्वरितमभिधत्ते न च वच. समाज्ञामाधत्ते शिरसि न विधत्ते च मिलनम् । इति स्वान्ते गोपायितनिबिडकोषा प्रतिपद कृशोदर्याश्चर्या प्रियमहह पर्याकुलयति ॥ ५२ ॥ पुरस्तन्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुख. प्रवृत्तो वैलक्ष्या- त्किमपि लिखितु दैवहतक. । स्फुटो रेखान्यास. कथमपि स तादृक्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवै. सैव तरुणी ॥ ५३ ॥ ततश्वाभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मन- स्विन्त्या रोषप्रणयरभसाद्गद्गदगिरा । अहो चित्रं चित्रं स्फुट- मिति निगद्याशुकलुष रुषा ब्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वाम- चरण. ॥ ५४ ॥ चल चेत. पुंसा सहजसरला. पङ्कजदृशो

३५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

भवत्येव क्रोधः क्वचिदपि कदाचित्चरणयोः । दहेदङ्गं भङ्गी विधुरपि विदध्यात्वरिमवं खरो मा मथ्नीयादिति किमपि नाज्ञासिषमहम् ॥ ५५ ॥ आनन्द क्वचिदश्व मुञ्च हृदयं चातुर्य धैर्य त्वया स्थेय केति विचार्यता रसिक ते निर्याहि पर्याकुला । रक्ताम्भोजपरीतषट्पदपदपक्षोपमानक्षमक्षुभ्यत्पक्ष्मचलाचलेक्षणयुग पश्यामि तस्या मुखम् ॥५६॥ मानम्लानमना मनागपि नतं नालोकते वल्लभं निर्याते दयिते निरन्तरमियं बाला पर तप्यते । आनीते रमणे बलात्परिजनैर्मौनं समालम्बते धत्ते कण्ठगतानसूनियतमै निर्गन्तुकामे पुनः ॥५७॥ आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न संसने वाससो भुग्नभ्रूरतिकण्व्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे । अङ्गान्र्यर्पयति स्वय भवति नो वामा हठाल्लिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥ ५८ ॥ एकत्रानसनस्थितिः परिहृता प्रत्युद्गमादूरतास्ताम्बूलानयनच्छलेन रमसाश्लेषोऽपि सविघ्नितः । आलापोऽपि न मिश्रित परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्त प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥ ५९ ॥ आशङ्क्य प्रणतिं पटान्तपिहितौ पादौ करोत्यादराद्व्याजेनागतमावृणोति हसितं न स्पष्टमुद्वीक्षते । मय्यालापवति प्रतीपवचनं सख्या सहाभाषते तन्व्यास्तिष्ठतु निर्भरप्रणयिता मानोऽपि रम्योदयः ॥ ६० ॥ दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणे गृहीतवसने कोपाञ्चितभ्रूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिक्ष्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ ६१ ॥ तारल्यं सुखमेलने न च वचोवैदग्ध्यमप्यादृशं न भ्रूभङ्गपरिग्रहो न च रहःप्रश्नेऽपि मौनस्थितिः । एवं संप्रति तर्क्यते तु सुदृशः कोपस्तु मद्वस्तुनि स्वाधीनेऽपि पुरेव पङ्कजदृशो यन्न प्रभुत्वग्रहः ॥ ६२ ॥ शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीप ततः पादेन प्रहृतं तया सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किचित्तत्र विधातुमक्षमतया बाष्पं त्यजन्त्याः सखे ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः ॥ ६३ ॥ सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितै पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः ॥ ६४ ॥ एकस्मिन्शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यःकोपपरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगान्द्रवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत्सूत इवेत्यमन्दवलितग्रीव पुनर्वीक्षितः ॥६५॥ तल्पोपान्तमुपेयुषि प्रियतमे वक्रीकृतग्रीवया काकुव्याकुलवाचि साचिहसितस्फूर्जत्कपोलश्रिया । हस्तन्यस्तकरे पुनर्मृगदृशा

---

^१ सपत्नी

लाक्षारसक्षालितप्रोष्ठीपृष्ठमयूखमासलरुचो विस्फारिता दृष्टयः ॥ ६६ ॥ भ्रूभेदो रचितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलनं रोद्धुं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोग. कृतः । धैर्य कर्तुमपि स्थिरीकृतमिदं चेतः कथंचिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥ ६७ ॥ न ब्रूते परुषा गिर वितनुते न भ्रूयुग भङ्गुरं नोत्तंसं क्षिपति क्षितौ श्रवणतः सा मे स्फुटेऽप्यागसि । कान्ता गर्भगुहे गवाक्षविवरव्यापारिताक्ष्या बहिः सख्या वक्रमभिप्रयच्छति परं पर्यश्रुणी लोचने ॥ ६८ ॥

विप्रलब्धा

उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः । यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥ ६९ ॥ निःस्नेह निष्करुण निष्कृप निर्निमित्तं मद्वञ्चक त्वमपि संप्रति वञ्चितः स्याः । इत्यक्षराणि लिखितानि समीक्ष्य कश्चित्सकेतककेतकदले नितरामताम्यत् ॥ ७० ॥ संकेतकेलिगृहमेत्य निरीक्ष्य शून्यमेणीदृशो निभृतनिःश्वसिताधरायाः । अर्धार्क्षर वचनमर्धविकसि नेत्र ताम्बूलमर्धकवलीकृतमेव तस्थौ ॥ ७१ ॥ कपटवचनभाजा केनचिद्वप्रयोष सकलरसिकगोष्ठीवञ्चिका वञ्चितासौ । इति विहसति रिङ्गद्भृङ्गविक्षिसचक्षुर्विकचकुसुमकान्तिच्छद्मना केलिकुञ्जः ॥ ७२ ॥ नायातो यदि निर्दयः सखि शठस्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छन्दं बहुवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूषणम् । पश्याद्य प्रियसगमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणैरुत्कण्ठार्तिभराद्दिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति ॥ ७३ ॥ शून्यं कुञ्जगृहं निरीक्ष्य कुटिलं विज्ञाय चेतोभुवं दूती नापि निवेदिता सहचरी पृष्टापि नो वाऽनया । शंभो शकर चन्द्रशेखर हर श्रीकण्ठ शूलिञ्शिव त्रायस्वेति परंतु पङ्कजदृशा भग्नैश्च चक्रे स्तुतिः ॥ ७४ ॥ तत्कि कामपि कामिनीमभिसृतः किंवा कलाकेलिभिर्बद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनोपान्ते किमु भ्राम्यति । कान्तः क्लान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः संकेतीकृतमञ्जुवञ्जुललताकुञ्जेऽपि यन्नागतः ॥ ७५ ॥ सास्रे मा कुरु लोचने विगलति न्यस्तं शलाकाञ्जन तीव्रं निःश्वसितं निवर्तय नवास्ताम्यन्ति कण्ठस्रजः । तल्पे मा लुठ कोमलाङ्गि तनुता हन्ताङ्गरागोऽश्नुते नातीतो दयितोपयानसमयो मा सान्यथा मन्यथाः ॥ ७६ ॥ अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादृक्सुहृद्यो मा नेच्छति नागतश्च हहहा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रा निशि ॥ ७७ ॥ दत्त्वा धैर्यसुजंगमूर्ध्नि चरणावुलङ्घ्य लज्जांनदीमङ्गीकृत्य घनान्धकारपटलं तन्व्या न दृष्टः प्रियः । संतापाकुलया तया च परितः पाथोधरे गर्जति क्रोधाक्रान्तकृतान्तमत्तमहिषभ्रान्त्या दृशौ

अष्टनायिकाः ३५९

योजिते ॥ ७८ ॥ आलिभिः शपथैरनेककपटैः कुञ्जोदरं नीतया शून्यं तच्च निरीक्ष्य विक्षुभितया न प्रस्थितं न स्थितम् । न्यस्ता. कितु नवोढनीरषदृशा कुञ्जोपकण्ठे रुषा तादृग्भृङ्कदम्बडम्बरचमत्कारस्पृशो दृष्टयः ॥ ७९ ॥

प्रोषितभर्तृका

अर्पयति प्रतिदिवस प्रियस्य पथि लोचने बाला ।
निक्षिपति कमलमाला. कोमलमिब कर्तुमध्वानम् ॥ ८० ॥
आकस्मिकस्मितमुखीषु सखीषु विज्ञा विज्ञास्वपि प्रणय-
निहवमाचरन्ती। तत्रैव रङ्गनयना नयनारविन्दमस्पन्दमाहित-
वती दयिते गतेऽपि ॥ ८१ ॥ विरहविदितमन्तः प्रेम
विज्ञाय कान्तः पुनरपि वसु तस्मादेत्य मे दास्यतीति ।
मरिचनियममक्ष्णोर्न्यस्य बाष्पोदबिन्दून्विसृजति पुरतोऽधिद्वार-
देशोपविष्टा ॥ ८२ ॥ ता जानीथा. परिमितकथा
जीवितं मे द्वितीय दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवै-
काम् । गाढोत्कण्ठा गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बाला
जाता मन्ये शिशिरमथिता पद्मिनी वान्यरूपाम् ॥ ८३ ॥
माला बालाम्वुजदलसमी मौक्तिकी हारयष्टि. काञ्ची याते
प्रभवति हरौ सुभ्रुवः प्रस्थितैव । अन्यद्धूमः किमपि धमनी
वर्तते वा न वेति ज्ञातुं बाहोरहह वलयं पाणिमूलं प्रयाति
॥ ८४ ॥ समर्थ्य हृदि दारुणा मदनवेदना भूयसीमेनेन
तव वर्त्मना प्रचलित. स मे वल्लभः । न वामदिशि शब्दिंतं
किमिति बालया वायस त्वया मदनसारिके किमिति वा
कृतं न श्रुतम् ॥ ८५ ॥ आद्दष्टप्रसरात्प्रियस्य पदवीमुद्रीक्ष्य
निर्विव्णया विश्रान्तेषु पथिष्वह.परिणतौ ध्वान्ते समु-
त्सर्पति । दत्त्वैकं सश्रुचा गृहं प्रतिपदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे
मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ॥ ८६ ॥
श्वश्रूः पद्मदलं ददाति तदपि भूसज्जया गृह्यते सद्यो मर्मर-
शङ्कया न च तया सस्पृश्यते पाणिना । यातुर्वाचि सुहृ-
दूणस्य वचसि प्रत्युत्तरं दीयते श्वास. कितु न मुच्यते
हुतवहक्रूर. कुरङ्गीदृशा ॥ ८७ ॥

वासकसज्जा

निजपाणिपल्लवतटस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितै. ।
अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे सुखवासमास्यकमलश्वसनै.
॥ ८८ ॥ नेद समीरितमकारि कला न चेयमित्याकुला.
कथमपि प्रथमार्धमहः । एवं विधेयमथ वाच्यमिद मयेति
शेषं प्रियाः सुकृतिनामतिवाहयन्ति ॥ ८९ ॥ कृतं वपुषि
भूषणं चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसन्निधौ
क्रमुकवीटिकासभ्रुतिः । अकारि हरिणीदृशा भवनमेत्य
देहत्विषा स्फुरत्कनककेतकीकुसुमकान्तिभिर्दुर्द्दिनम् ॥९०॥
विदूरे केयूरे कुरु करयुगे रत्नवलयैरलं गुर्वी ग्रीवा-
भरणलतिकेयं किमनया । अवामेकामेकावलिमपि मयि त्वं
विरचयेर्न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनङ्गोत्सवविधौ ॥ ९१ ॥
श्वश्रूं स्वापयति च्छलेन च तिरोधत्ते प्रदीपादुर धत्ते मौघ-
कपोतपोतनिनदैः साकेतिक चेष्टितम् । शश्वत्पार्श्वविवर्तिता-
झलतिक लोलकपोलद्युति कापि कापि कराम्बुजं प्रियधिया
तल्पान्तिके न्यस्यति ॥ ९२ ॥ चोल नीलनिचोलकर्षण-
विधौ चूडामणि चुम्बने याचिष्ये कुचयो करार्पणविधौ
काञ्ची पुन काञ्चनीम् । इत्थं चन्दनचर्चितैर्मृगमदैर्गाङ्गानि
सस्कुर्वती तत्कि यन्न मनोरथं वितनुते वारेषु वाराङ्गना
॥ ९३ ॥ दृष्ट्वा दर्पणमण्डले निजवपुर्भूषा मनोहारिणीं
दीप्तार्चि. कपिशं च मोहनगृहं त्रसत्कुरङ्गीदृशा । एवं नौ
सुरतं भविष्यति चिरादद्येति सानन्दया कामं कान्तदिदृक्षया
च ललिता द्वारेऽर्पिता दृष्टयः ॥ ९४ ॥ हार गुम्फति
तारकान्तिरुचिर मञ्चाति काञ्चीलता दीपं न्यस्यति कितु तत्र
बहुल स्नेहं न धत्ते पुनः । आलीनामिति वासकस रजनौ
कामातुरूपा क्रिया साक्षिक्षेरमुखी नवोढसुमुखी दृग्गतसमु-
द्वीक्षते ॥ ९५ ॥ शिल्प दर्शयितु करोति कुतुकात्कह्लारहार-
स्रजं चित्रप्रेक्षणकैतवेन किमपि द्वार समुद्वीक्षते ।
गृहात्याभरणं नव सहचरीभूषाजिगीषामिषादित्थं पञ्चदृशः
प्रतीत्य चरितं खेराननोऽभूत्स्ररः ॥ ९६ ॥

उत्का

अम्भोरुहाक्षि शभोश्चरणावाराधितौ केन । यस्मै
विवलितवदना मदनाकृतं विभावयसि ॥ ९७ ॥ सखि
स विजितो वीणावाद्यै. कयाप्यपरस्त्रिया पणितमभव-
त्ताभ्या तत्र क्षपाललित ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालेषु
स्खलत्कुसुमास्वपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण
विलम्ब्यते ॥ ९८ ॥ भ्रूमङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिक सोत्कण्ठ-
मुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धानन
जायते । कार्कश्यं नमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते
दृष्टे निर्वहणं भविष्यति कथं मानस तस्मिञ्जने ॥ ९९॥
कि रुद्ध. प्रियया कयाचिदथवा सख्या ममोद्वेजितः किंवा
कारणगौरवं किमपि यन्नाद्यागतो वल्लभः । इत्यालोच्य
मृगीदृशा करतले विन्यस्य वक्राम्बुजं दीर्घे निःश्वसित चिर
च रुदितं क्षिप्ताश्च पुष्पस्रज. ॥ १०० ॥ यन्नाद्यापि समा-
गत. पतिरिति प्रायः प्रपेदे परामित्थ चेतसि चिन्तयन्त्यपि
सखी न व्रीडया पृच्छति । दीर्घ निःश्वसितं दधाति चकितं
न प्रेक्षते केवलं किंचित्कपलाण्डपाण्डुरुचि धत्ते कपोल-
स्थलीम् ॥ १०१ ॥ आनेतुं न गता किमु प्रियसखी
भीतो भुजङ्गात्किमु क्रुद्धो वा प्रतिषेधवाचि किमसौ प्राणे-
श्वरो वर्तते । इत्थं कर्णसुवर्णकेतकरज.पातोपघातच्छला-
दक्ष्णोः कापि नवोदनीरर्मुखी बाष्पोदकं सुञ्चति ॥१०२॥
स्नानं वारिद्वारिभिर्विरचितो वासो घने कानने शीतै-

---

१ सुसभ्रमरा सफुलकुसुमवृक्षा
२ धारणम्

३६०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

श्चन्दनबिन्दुभिर्मनसिजो देवः समाराधितः । नीता जागरण-
व्रतेन रजनी क्रीडा कृता दक्षिणा तसं किं न तपस्तथापि
स कथं नायाति नेत्रातिथिः ॥ १०३ ॥

वीररसनिर्देशः

भर्तृपिण्डानृणकरो यशः क्रयमहापणः । सुराङ्गनास्वय-
ग्राहो रम्यः कालोऽयमागतः ॥ १ ॥ प्रायेण सुकरं दानं
प्रायेण सुकर तपः । प्राणानपेक्षी व्यापारः पुनर्वीरस्य दुष्करः
॥ २ ॥ मा मैष्ट नैते निस्त्रिंशा नीलोत्पलदलत्विषः ।
एते वीरावलोकिन्या लक्ष्म्या नयनविभ्रमाः ॥ ३ ॥
खड्गास्तिष्ठन्तु मत्तेभकुम्भकूटाट्टहासिनः । एकदोर्दण्ड-
शेषेऽपि कः सहेत पराभवम् ॥ ४ ॥ हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन
तत्र पार्थेन संयुगे । अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा
जयद्रथः ॥ ५ ॥ लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धन-
ञ्जयः । पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान् ॥ ६ ॥
रथेभ्यो गजवाजिभ्यः सङ्ग्रामे वीरसकराः । पातिताः पात्य-
मानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः ॥ ७ ॥ पूर्णे शतसहस्रे
द्वे पदातीना नरोत्तमः । प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव
पावकः ॥ ८ ॥ आकर्णपलितः श्यामो वयसाऽशीति-
पञ्चकः । रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ ९ ॥
लक्ष्मणो लघुसंधानी दूरपाती च राघवः । कर्णो दृढप्रहारी
च पार्थस्यैते त्रयो गुणाः ॥ १० ॥ न कालस्य न शक्रस्य
न विष्णोर्विंत्तदस्य च । श्रूयन्ते तानि कर्माणि यानि युद्धे
हनूमतः ॥ ११ ॥ सप्तषष्टि हताः कोट्यो वानराणां तर-
स्विनाम् । पश्चिमेनाह्नःशेषेण मेघनादेन सायकैः ॥ १२ ॥
धृतधनुषि शौर्यशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् ।
रिपुमज्जकेषु गणना कैव वराकेषु काकेषु ॥ १३ ॥ जीव-
न्नेव मृतोऽसौ यस्य जनो वीक्ष्य वदनमन्योन्यम् । कृत-
मुखभङ्गो दूरात्करोति निर्देशमङ्गुल्या ॥ १४ ॥ रविमणिरपि
निश्चेष्टः पादैस्तिग्मद्युतेर्मनाक्स्पृष्टः । ज्वलतितरामिति को वा
मन्युं सोढुं क्षमो मानी ॥ १५ ॥ छिन्नेऽपि शस्त्रभिन्नेऽप्या-
त्पत्यतितेऽपि निर्विशेपेऽपि । हनुमति कृतप्रतिज्ञे दैवमदैवं
यमोऽप्ययमः ॥ १६ ॥ लोकः शुभस्तिष्ठतु तावदन्यः
पराङ्मुखानां समरेषु पुंसाम् । पल्योऽपि तेषा न हिया
मुखानि पुरः सखीनामपि दर्शयन्ति ॥ १७ ॥ हा तात
तातेति स वेदनातैः कणच्छकृन्मूत्रकफानुलिप्तः । वर मृतः
किं भवने किमाजौ सदष्टदन्तच्छदमीमवक्रः ॥ १८ ॥
समूर्च्छितं सयुगसप्रहारैः पश्यन्ति सुसप्रतिबुद्धतुल्यम् ।
आत्मानमङ्केषु सुराङ्गनाना मन्दाकिनीमारुतवीजिताङ्गम्
॥ १९ ॥ कश्चिद्विपत्खड्गहतोत्तमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुता-
मुपेत्य । वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः स्वं नृत्यत्कबन्धनं समरे
ददर्श ॥ २० ॥ ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः परस्पर
सायकविक्षताङ्गाः । कुम्भेषु लग्ना. सुषुपुर्गजाना कुचेषु
लग्ना इव कामिनीनाम् ॥ २१ ॥ भूरेणुदिग्धा नवपारिजात-
स्रजो रजोवासितबाहुमध्याः । गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणाः
सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तरालाः ॥ २२ ॥ सलीलयातानि न
भर्तुरभ्रमोर्न चित्रमुच्चैःश्रवसः पदक्रमम् । अनुद्रुतः संयति
येन केवलं बलस्य शत्रुः प्रशशंस शीघ्रताम् ॥ २३ ॥
कोऽप्येष खण्डितशिरा विकसन्मुखश्रीः प्रारब्धताण्डवविधिः
सुरकामिनीभिः । आलोक्यते निजकराभिनयानुरूपव्यापारि-
तेक्षणनिवेदितसत्त्वसारः ॥ २४ ॥ स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी
तवैव देवी स्वय भगवती गिरिनापि यस्य । त्वद्दो-
र्वशीकृतविशालमुखखावलोकक्रीडाविदीर्णहृदया स्पृहयाबभूव
॥ २५ ॥ शस्त्रीकृतस्तरवरः कपिपुंगवेन लङ्केशवक्षसि
मृणालमृदु पपात । तत्र स्थितैश्च कुसुमैः कुसुमेषुरेनं सीता-
वियोगविधुर दृढमाजघान ॥ २६ ॥ दृष्टितृणीकृतजगत्त्रय-
सत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमा-
रकेऽपि गिरिवद्गुरुता दधानो वीरो रसः किमयमेश्युत दर्प
एषः ॥ २७ ॥ अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टैरत्यद्भुतै-
रपहृतस्य तथापि नास्ता । कोऽप्येष वीरशिशुराकृति-
रप्रमेयमाहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥ २८ ॥ समर-
विहरदङ्ग्लङ्घनित्पातमित्रप्रतिनरपतिभिन्नाङ्गाख्खता बिम्ब-
मध्यात् । वयमहह धराया पातयामः पताकावसनपवन-
लोलं वारि दिव्यापगायाः ॥ २९ ॥ वयसा, क्रोधारः
प्रतिश्रुणुतः बद्धोऽञ्जलिरयं किमप्याकाङ्क्षामः क्षरति न तथा
वीरचरितम् । मृतानामस्माक भवति परवश्यं वपुरिदं
भवद्भिः कर्तव्यं नहि नहि पराचीनचरणम् ॥ ३० ॥
कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि खरखेर गण्डो-
ड्डुमरपुलकं वक्रकमलम् । मुहुः पश्यन्शृण्वन्रजनिचरसेना-
कलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणा परिवृढः ॥ ३१ ॥
मयासेनो यस्य प्रमदयमदष्ट्रासहचरैः शरैर्मुत्तो जीवन्द्विरिव
शरजन्मा समभवत् । इमा च क्षत्राणा भुजवनमहादुर्गवि-
षहामयं वीरो धीमानजयदधिविशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥
पुरोजन्मा नाद्य प्रभृति मम राम. स्वयमहं न पुत्र. पौत्रो
वा रघुकुलभुवा च क्षितिभुजाम् । अधीर धीर वा कलयतु
जनो मामयमयं मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकरः
॥ ३३ ॥ चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तवीर्यो विजेयः शस्त्र-
व्यस्तः सदनमुदधिर्भूरिय हैन्तकारः । अस्त्रैवैतत्किमु कृत-

---

१ 'ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् । अग्रं चतुर्गुणं प्रादुईन्तकार द्विजोत्तमा ' ॥

वीररसनिर्देशः, करुणरसनिर्देशः

३६१

वतो रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ ३४ ॥ अङ्गैः स्वैरपि सयताग्रचरणे मूर्च्छाविरामक्षणे स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्णयन् । भग्नानुद्बलयन्निजान् परभटांस्तर्जयन्निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥ ३५ ॥ जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशंश्चापि धत्से गदा मा दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपु भाषसे । दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धत चेष्टसे मत्रासात्त्रपशो विहाय समर पङ्केऽधुना लीयसे ॥ ३६ ॥ वीरोऽसौ किमु वर्ण्यते दशमुखश्छिन्नैः शिरोभिः स्वयं यः पूजाञ्जलिमत्सुको घटयितुं देवस्य खद्वाङ्गिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठसूत्रभुजगव्याकर्षणा-योधतः साटोपं प्रमथैः कृतभ्रुकुटिभिः स्थित्वान्तरे वारितः ॥ ३७ ॥ संतुष्टे तिसृणा पुरामपि रिपौ कण्डूलदोर्मण्डल-क्रीडाकृत्पुनःप्ररूढशिरसो वीरस्य लिप्सोर्वरम् । याच्ञादैन्य-पराङ्कि यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु त्वं वृण्वित्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यते ॥ ३८ ॥ भूमात्रं कियदेतदर्णवमित तत्साधितं हार्यते यद्वीरेण भवादृशेन वदति त्रिःसप्तकृत्वो जय. । वीरोऽयं नवबाहुरीदृशमिदं घोर च वीरव्रतं तत्क्रोधाद्विरम प्रसीद भगवञ्ज्ञात्यैव पूज्योऽसि नः ॥ ३९ ॥ तात त्वं निजकर्मणैव गमितः स्वर्ग यदि स्वस्ति ते ब्रूमस्तेकमिदं वधूहृतिकथा तातान्तिकं मा कृथाः । रामोऽहं यदि तद्दिनैः कतिपयैर्निदानमत्कंधरः सार्ध बन्धु-जनैः सुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ॥४०॥ त्वय्यर्थासनभाजि किन्नरगणोद्गीतैर्भवद्विक्रमैरन्तःसंभृतमत्सरोऽपि भगवानाकारगुप्तौ कृती । उन्मीलद्भवदीयदक्षिणभुजारोमाञ्चवि-द्धोच्चरद्भाष्पैरेव विलोचनैरभिनयानन्दान्दमाखण्डलः ॥ ४१ ॥ शस्त्राशस्त्रिकथैव काननमगाद्गीर्वाणपाणिग्मयाः पन्थानो दिवि सकुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान् । लक्ष्मीर्प्यवरविन्दसौधवलभीनिर्यूहपर्य्यङ्किकाविश्राम्तैरलिभिर्न कुञ्जरघटाग-ण्डोत्करैर्मोदते ॥ ४२ ॥ अस्त्रौघप्रसरेण रावणिरसौ यं दुर्यशोभागिनं चक्रे गौतमशापयन्त्रितभुजस्थेमानमाखण्डलम् । कच्छागर्तकुलीरता गमयता वीर त्वया रावणं तत्सम्भृतमहो विशल्यकरिणी जागर्त्ति सत्पुत्रता ॥ ४३ ॥ चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सद्भामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्या. पशव. प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रँसति स्फीतं यशो दुन्दुभि. ॥ ४४ ॥ अद्यारभ्य कठोरकार्मुकलताविन्यस्तहस्ताम्बुजस्तावन्न प्रकटीकरोमि नयने शोणे निमेषोदयात् । यावत्तायककोटिपाटितरिपुक्ष्मापालमौलिस्खलन्मल्ली-

माल्यमिलत्परागपटलैगमोदिनी मेदिनी ॥ ४५ ॥ नो तावत्कलयामि केलिकुपणे वामभ्रुवो लोचने तावन्न प्रणया-वलीढमनसः पश्यामि मातुर्मुखम् । यावत्तारकुठारपात-निपतत्प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिश्राम्यत्स्वर्णकिरीटबद्धशिरसो भ्राम्यन्ति नो फेरव ॥ ४६ ॥ निर्पीते कलशोद्भवेन जलधौ गौरीपतेर्गङ्गया होतुं हन्त वपुर्ललाटदहने यावत्कृतः प्रक्रमः । तावत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्भोरुहद्वन्द्वप्रस्खलदस्वारिपटलैः सृष्टा. पयोराशयः ॥ ४७ ॥ आजन्मब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भविव्राजमानज्याघातश्रेणि-सञ्जान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्ति. । वक्षःपीठे घनास्र-व्रणकिणकठिने सक्ष्णवानः पृषत्कान्त्रासो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुकी जामदग्न्यः ॥ ४८ ॥ क्षुद्राः सत्रासमेते विजहित हरयो भिन्नमत्तेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जा दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषा नन्वहं मेघनाद. किंचित्सरम्मलीलानियमित-जलधिं राममन्वेषयामि ॥ ४९ ॥ अस्त्रज्वालावलीढप्रति-बलजलघेरन्तरौर्वायमाणे सेनानादे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं सस्रमेण व्रज कृप समर मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाश. ॥ ५० ॥ कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीना मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । तस्मिन्वैरानुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्र्रा बाहोर्वीर्यातिभारद्रविणगुरूपदं मामजित्वैव गर्वः ॥ ५१ ॥<br><br>### करुणरसनिर्देशः<br>यस्याः कुसुमशय्यापि कोमलाङ्ग्या रुजाकरी । साऽधि-शेते कथं देवी ज्वलन्तीमघुना चिताम् ॥ १ ॥ साक्षा-न्मघवतः पौत्र. पुत्रो गाण्डीवधन्वनः । स्वस्त्रीयो वासु-देवस्य तं गृध्राः पर्युपासते ॥ २ ॥ असहायः सहायार्थी माममुध्यातवान्ध्रुवम् । पीड्यमानः शरैस्तीक्ष्णैर्द्रोणद्रौणि-कृपादिभि. ॥ ३ ॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य प्रदातारं भर्तार का न शोचति ॥ ४ ॥ अथ बद्धजटे रामे सुमन्त्रे गृहमागते । त्यक्तो राजा सुत-त्यागाद्विवेशस्तैरवासुभिः ॥५॥ देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं देशं नैव पश्यामि यत्र भ्राता सहोदर ॥ ६ ॥ प्रियस्य सुहृदो यत्र मम तत्रैव संभवः । भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥ ७ ॥ विकृन्त-तीव मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीवान्तरात्मानं क्रूरः शोकाग्निरुत्थितः ॥ ८ ॥ अविशीर्णकान्तपात्रे नव्यदशे सुमुखि सभृतस्नेहे । मद्देहदीपकलिके कथमुपयातासि

---

१ युधिष्ठिर
२ द्रौपदी
३ शब्द करोति
४६ सु. र. भा.

३६२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

निर्वाणम् ॥ ९ ॥ वत्स गच्छ मम वाचिकमेतद्रामचन्द्रचरणे कथयेथाः । आवयोरिव भवेदतुरागो नावयोरिव विधिः प्रतिकूलः ॥ १० ॥ शैशवात्प्रभृति योषिता प्रियेः सौहृदादपृथगाशया प्रियाम् । छद्मना परिददामि मृत्यवे सौनिको गृहशकुन्तिकामिव ॥ ११ ॥ शीलानि ते चन्दनशीतलानि श्रुतानि भूमीतलविश्रुतानि । तथापि जीर्णौ पितरावतस्मिन्विहाय हा वत्स कथं प्रयासि ॥ १२ ॥ वनी मुनीनामटवी तरूणा दरी गिरीणां तु गवेषितैव । अतः परं लक्ष्मण पक्ष्मलाक्षीं प्राणा बहिर्भूय गवेषयन्तु ॥ १३ ॥ अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः । जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥ १४ ॥ गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वा बत किं न मे हतम् ॥ १५ ॥ अपहस्तितबान्धवे त्वया विहितं साहसमस्य तृष्णया । तदिहानपराधिने प्रिये सखि कोऽयं करणोज्झितक्रमः ॥ १६ ॥ विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घटना विधेः स्फुटं तनु खङ्गेन शिरीषकर्तनम् ॥ १७ ॥ मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी । गतिस्तयोरेव जनस्तमर्दयन्नहो विधे त्वा करुणा रुणद्धि न ॥ १८ ॥ मदर्थसदृष्टमृणालमन्थरः प्रियः कियदूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिणः प्रिये स कीदृग्भविता तव क्षणः ॥ १९ ॥ इयमियं मयदानवनन्दिनी त्रिदशनाथजितः प्रसवस्थली । किमपरं दशकंधरगेहिनी त्वयि करोति करद्वययोजनम् ॥ २० ॥ उत्खातदैवतमत्वायतनं मुरारेरस्ताचलान्तरितसूर्यमिवान्तरिक्षम् । हम्मीरभूभुजि गते सुरवेश्म विश्वं पश्यामि हारमिव नायकरत्नशून्यम् ॥ २१ ॥ आदाय मासर्माखिलं स्तनवर्जमङ्गान्मा मुञ्च वागुरिक यामि कुरु प्रसादम् । सीदन्ति शष्पकवलग्रहणानभिशा मन्मार्गवीक्षणपराः शिशवो मदीया ॥ २२ ॥ सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्वी गत्वा जवात्त्रिचतुराणि पदानि सीता । गन्तव्यमस्ति कियदिर्त्यसकृद्ब्रुवाणा रामाश्रुतः कृतवती प्रथमावतारम् ॥ २३ ॥ हत्वा पतिं नृपमवेक्ष्य भुजङ्गदष्टं देशान्तरे विधिवशाद्गुणिकासि जाता । पुत्रं पतिं समधिगम्य चिता प्रविष्टा शोचामि गोपगृहिणी कथमद्य तक्रम् ॥ २४ ॥ अस्तङ्गते शशिनि सैव कुमुद्वती मे दृष्टिं न नन्दयति सस्मरणीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि ॥ २५ ॥ यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां तैलं न्यषिच्यत मुखे कुशसूचिविद्धे । श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवी मृगस्ते ॥ २६ ॥ दैवे पराग्वदनशालिनि हन्त जाते याते च संप्रति दिवं प्रति बन्धुरत्ने । कस्मै मनः कथयितासि निजामवस्थां कः शीतलैः शमयिता वचनैस्तवैधम् ॥ २७ ॥ सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता विद्यापि खेदकलिता विमुखीबभूव । सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव ॥ २८ ॥ धृत्वा पदस्खलनभीतिवशात्करं मे यारूढवत्यसि शिलाशकलं विवाहे । सा मा विहाय कथमद्य विलासिनी द्यामारोहेतीति हृदयं शतधा प्रयाति ॥ २९ ॥ भूमौ स्थिता रमण नाथ मनोहरेति संबोधनैर्मधिरोपितवत्यसि द्याम् । स्वर्गं गता कथमिव क्षिपसि त्वमेणशावाक्षि त धरणीधूलिषु मामिदानीम् ॥ ३० ॥ कनकहरिणं हत्वा रामो ययौ निजमाश्रमं जनकतनया प्राणेभ्योऽपि प्रियामविलोकयन् । दृढमुपगतैर्बाष्पापूरैर्निमीलितलोचनो न विशति कुटीमाशान्तनुप्रणाशभयादसौ ॥ ३१ ॥ अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छद्मविधिना तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि । जनस्थाने शून्ये करुणकरुणैरार्यचरितैरपि ग्रावा रोदित्यपि दलैति वज्रस्य हृदयम् ॥ ३२ ॥ ध्रुवं ध्वंसो भावी जलनिधिमहीशैलसरितामतो मृत्योः शीर्यत्कणलघुषु का जन्तुषु कथा । तथाप्युच्चैरन्युव्यसनजनितः कोऽपि विषयो विवेक्रेप्रोन्माथी दहति हृदयं शोक दहनः ॥ ३३ ॥ अक्षत्रारिकृताभिमन्युहननप्रोद्भूततीव्रक्रुधः पार्थस्याकृतशात्रवप्रतिकृतेरन्तःशुचा सुह्यतः । कीर्णा बाष्पकणैः पतन्ति धनुषि व्रीडाजडा दृष्टयो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुनन्निर्यान्ति वक्त्राद्बहिः ॥ ३४ ॥ कोऽहं ब्रूहि सखे स एव भगवानार्यः सखे राघवः के यूयं बत नाथ नाथ किमिदं दासोऽस्मि ते लक्ष्मणः । कान्तारे किमिहास्महे बत सखे देव्या गतिर्मृग्यते का देवी जनकाधिराजतनया हा जानकि कासि हा ॥ ३५ ॥ मध्याह्ने दववह्निनोष्मसमये दंदह्यमानाद्रिरेः कृच्छ्रान्निर्गतमुत्तृषं जलमथो वीक्ष्यैकरक्षाक्षमम् । प्रेम्णा जीवयितुं मिथः पिव पिवेत्युच्चार्य मिथ्या पिबन्निर्मआसमपीतवारि हरिणद्वन्द्वं विपन्नं वने ॥ ३६ ॥ हा मातस्त्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिषो धिक्प्राणान्पतिताऽशनिर्हुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरणाः पौराङ्गनानां गिरश्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥ ३७ ॥ यास्य-

---

१ पशुहिंसाजीवी. २ व्याध. ३ अयोध्या समीपदेशे. ४ शिरीषकुसुमवत्कोमला. ५ वारंवारम्.
१ पराङ्मुखे. २ खेदे. ३ मनोव्यथाम्. ४ श्रमसंपादिता. ५ स्वर्गम्. ६ कपटम्. ७ आचरितम्. ८ दुष्टै. ९ अत्यन्तकरुणै. १० पाषाण. ११ शीर्यंति. १२ नाश. १३ विवेकोन्मूलन.

करुणरसनिर्देशः, अद्भुतरसनिर्देशः, हास्यरसनिर्देशः | ३६३

---

त्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठस्तम्भित- बाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् । वैक्लव्यं मम ताव- दीदृशमपि स्नेहादरण्यौकसः पीड्यन्ते गृहिणः कथं न तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥ ३८ ॥ पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवता स्नेहेन या पल्लवम् । आद्ये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्यु- त्सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ३९ ॥ या केलिच्युतकेशलेशविषमा शय्या न भेजे पुरा या जालान्तरनिर्गतार्ककिरणद्योतादपि म्लायते । सेयं निष्ठुर- काष्ठसंचितचिता देदीप्यमानानला सस्रेरा भजते यदि प्रियमुलं स्नेहस्य किं दुष्करम् ॥ ४० ॥ ध्वस्तः काव्योरु- मेरुः कविविपणिमहारत्नराशिनिवेशीर्णः शुष्कः शब्दौघसिन्धु. प्रलयमुपगतो वाक्यमाणिक्यकोशः । दिव्योक्तीना निधानं निधनमुपगत हा हता दिव्यवाणी बाणे गीर्वाणवाणी- प्रणयिनि विधिना शायिते दीर्घनिद्राम् ॥ ४१ ॥

अद्भुतरसनिर्देशः

तस्मिन्युद्धे क्षणेनैव त्वरितो वानरध्वजः । सरथं सध्वजं सार्थं भीममन्तर्दधे शरैः ॥ १ ॥ रत्नभित्तिषु सक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः । ज्ञातो लङ्केश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन त- स्वतः ॥ २ ॥ चतुर्ष्वपि समुद्रेषु सन्ध्यामन्वास्य तत्क्षणात् । कक्षाक्षिप्तं निशान्ते स्वे वाली पौलस्त्यमत्यजत् ॥ ३ ॥ न केनापि श्रुतं दृष्टं वारिणा वारि शुष्यति । अहो गोदा- वरीवारा भवसिन्धुर्विशुष्यति ॥ ४ ॥ एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नात. शश- शृङ्गधनुर्धरः ॥ ५ ॥ कस्मै किं कथनीयं कस्य मनःप्रत्ययो भवति । रमयति गोपवधूटी कुञ्जकुटीरे परं ब्रह्म ॥ ६ ॥ चित्रं कनकलताया पल्लव एवामृतं सूते । कुसुमसमूद्गम- समये नो जाने किं परं भावि ॥ ७ ॥ अम्बुजमम्बुनि जातं नं हि दृष्टं जातमम्बुजादम्बु । अधुना तद्विपरीतं चरण- सोजाद्विनिर्गता गङ्गा ॥ ८ ॥ जाता लता हि शैले जातु लताया न जायते शैलः । अधुना तद्विपरीतं कनकलताया गिरिद्वयं जातम् ॥ ९ ॥ कमलमनम्भसि कमले कुवलय- मेतानि कनकलताकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पात- परम्परा केयम् ॥ १० ॥ चित्रं कनकलताया शरदन्दुिस्तत्र

---

खञ्जनद्वितयम् । तत्र च मनोजधनुषी तदुपरि गाढान्ध- काराणि ॥ ११ ॥ चित्र महानेष बतावतारः क्व कान्ति- रेषामभिनैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्या- कृतिर्नूतन एष सर्ग ॥ १२ ॥ स्थाणु. स्वयं मूलविहीन एव पुत्रो विशाखो रमणी त्वपर्णा । परोपनीतैः कुसुमैरजस्रं फलत्यभीष्टं किमिदं विचित्रम् ॥ १३ ॥ कि क्रमिष्यति किलैष वामनो यावदित्यमहसन्त दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्तले लङ्घितार्कशशिमण्डलः क्रमः ॥ १४ ॥ युगा- न्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्या सविकासमासत । तनौ मसूरस्य न कैटमद्विपस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः ॥ १५ ॥ कथमुपरि कलापिन. कलापो विलसति तस्य तलेऽष्टमीन्दुखण्डम् । कुवलययुगलं ततो विलोलं तिल- कुसुमं तदध प्रवालमक्षात् ॥ १६ ॥ विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये । मदविभ्रमात्सक- लया पपे पुन. स पुरस्त्रियैकतनयैकया दृशा ॥ १७ ॥ पाश्चात्यभागमिह सानुषु संनिषष्णाः पश्यन्ति शान्तमनसा- न्द्रतरांशुजालम् । सपूर्णलव्धललनालपनोपमानमुत्सङ्गसङ्गि- हरिणस्य हिमांशुमूर्तेः ॥ १८ ॥ इदं तावच्चित्रं यदवनि- तले पार्वणशशी कलङ्कादुन्मुक्त. किमपि च तदन्तर्विल- सति । प्रवालं माणिक्यं कुवलययुदलं मन्मथधनुर्मनोवीणा- वाद्वध्वनिरिति महच्चित्रमधरम् ॥ १९ ॥ मूकारब्धं कमपि वधिराः श्लोकमाकर्णयन्ति श्रद्धांलुस्तं विलिखति कुणिः श्ला- घया वीक्षतेऽन्ध । अभ्यारोहत्यहह सहसा पङ्गुरप्यद्रि- शृङ्गं सान्द्रालस्याः शिशुभरणतो मन्दमायान्ति वन्ध्याः ॥ २० ॥ काकुत्स्थेन शिरासि यानि शतशश्छिन्नानि माया- निधेः पौलस्त्यस्य विमानसीमान तथा भ्रान्तानि नौकौक- साम् । तान्येवास्य धनुःश्रमप्रशमनं कुर्वन्ति सीतापतेः क्रीडा- चामरडम्बरानुकृतिभिर्दोलायमानैः कचैः ॥ २१ ॥ किं ब्रूमो हरिम्लस्य विश्वमुदरे कि वा फणान्भोगिनः शेते यत्र हरिः स्वयं जलनिधे. सोऽप्येकदेशे स्थितः । आश्चर्यं कल- शोद्भवो मुनिरसौ यस्यैकहस्तेऽम्बुधिर्गण्डूषीयति पङ्कजीयति फणी भृङ्गीयति श्रीपतिः ॥ २२ ॥ दोर्दण्डाञ्चितचन्द्र- शेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यतद्धारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावना- डिण्डिमः । द्राक्पर्यस्तकपालसपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदरभ्रा- म्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २३ ॥

हास्यरसनिर्देशः

जिह्वायाश्छेदनं नास्ति न तालुपतनाद्भयम् । निर्विशेषेण वक्तव्यं निर्लज्जः को न पण्डितः ॥ १ ॥ परान्नं प्राप्य

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ अरण्यवासिन २ गृहस्थाश्रमिण ३ कन्यावियोगदु खै ४ उदकेन ५ खमाकाश तस्य पुष्पेण कृत शेखर शिरोभूषण येन ६ मरुमरीचिकोदके कृतमज्जन ७ शशशृङ्गकृतधनुर्धारी ८ विश्वास ९ गोपस्त्री १० सुवर्णवर्णाङ्गी या स्त्री तस्या कोमलशरीरे ११ पर्वततुल्यमतिनिबिड स्तनद्वयमिति भाव

१ श्रद्धावान् २ विकलपाणि ३ शिखरम् ४ देवानाम् ५ अगस्त्य

३६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

दुर्बुद्धे मा प्राणेषु दया कुरु । दुर्लभानि परानानि प्राणा जन्मनि जन्मनि ॥ २ ॥ विना मद्यं विना मांसं परस्वहरणं विना । विना परापकारेण ^१दिविरो दिवि रोदिति ॥ ३ ॥ पूर्वं चेटी ततो बेटी पश्चाद्भवति कुट्टिनी । सर्वोपायपरिक्षीणा वृद्धा वेश्या तपस्विनी ॥ ४ ॥ यदक्षिभ्रूलतापाङ्गैः स्त्रियः कुर्वन्ति चापलम् । जघनेष्वेव तत्सर्वं पतत्यनपराधेषु ॥ ५ ॥ केशलोञ्चनसाम्येऽपि हन्त पश्यैतदन्तरम् । उपस्थाः कीटमश्नन्ति घृतभक्तं दिगम्बराः ॥ ६ ॥ सामगायनपूत मे नोच्छिष्टमधरं कुरु । उत्कण्ठितासि चेद्भद्रे वामं कर्णं दशस्व मे ॥ ७ ॥ भस्माङ्गुलिर्बकोड्डीयी बालशौची तथा हिहिः । धारावतीं चक्रवर्ती षडेते पुरुषाधमाः ॥ ८ ॥ प्रेषकः प्रैष्यकः काण्डः किमेकः स्तम्भलीनकः । योगी तत्कालरोगी च षडेते सेवकाधमाः ॥ ९ ॥ आदौ वेश्या पुनर्दासी पश्चाद्भवति कुट्टिनी । सर्वोपायपरिक्षीणा वृद्धा नारी पतिव्रता ॥ १० ॥ गताः केचित्प्रबोधाय स्वयं तं कुम्भकर्णकम् । तदधःपवनोत्सर्गादुड्डीय पतिताः क्वचित् ॥ ११ ॥ असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् । हरो हिमालये शेते हरिः शेते महोदधौ ॥ १२ ॥ कमले कमला शेते हरः शेते हिमालये । क्षीराब्धौ च हरिः शेते मन्ये मत्कुणशङ्कया ॥ १३ ॥ बिलाद्वहिर्बिलस्यान्तःस्थितमार्जारसर्पयोः । मध्ये चाखुरिवाभाति पलीद्वययुतो नरः ॥ १४ ॥ सदा वक्रः सदा क्रूरः सदा पूजामपेक्षते । कन्याराशिस्थितो नित्यं जामाता दशमो ग्रहः ॥ १५ ॥ स्वय पञ्चमुखः पुत्रौ गजाननषडाननौ । दिगम्बरः कथं जीवेदन्नपूर्णा न चेद्गृहे ॥ १६ ॥ उदरद्वयभरणभयादर्धाङ्गाहितदार । यदि नैवं तस्य सुतः कथमद्यापि कुमारः ॥ १७ ॥ अङ्गुलिभङ्गविकलपनविविधविवादप्रवृत्तपाण्डित्यः । जपचपलौष्ठः स जने ध्यानपरो नगररथ्यासु ॥ १८ ॥ मुण्डो जटिलो नम्रश्छत्री दण्डी कषायचीरी वा । भस्मखेरशरीरो दिशि दिशि भोगी विजृम्भते दम्भः ॥ १९ ॥ भ्रुकुटीकुटिलललाटः कण्टकिताङ्गः कटाक्षविकटाक्षः । कवलयति पृथुलकवलैस्तण्डुलमचलं द्विजः क्रुद्धः ॥ २० ॥ क्रयविक्रयकुतुलालाघवविनिक्षेपरक्षणव्याजैः । एते हि दिवसचौरा मुष्णन्ति महाजनं वणिजः ॥ २१ ॥ आख्यायिकानुरागी व्रजति सदा पुण्यपुस्तकं श्रोतुम् । दृष्ट इव कृष्णसर्पैः पलायते दानधर्मेभ्यः ॥ २२ ॥ दत्त्वा दिशि दिशि दृष्टि याचकचकितोऽवगुण्ठनं कृत्वा । चौर इव कुटिलचारी पलायते कुटिलरथ्याभिः ॥ २३ ॥ गणयति गगने गणकश्चन्द्रेण समागम विशाखायाः । विविधभुजगक्रीडासक्ता गृहिणी न जानाति ॥ २४ ॥

कलमाग्रनिर्गतमषीबिन्दुव्याजेन साञ्जनाश्रुकणैः । कायस्थ्लुण्ठ्यमाना रोदिति खिन्नैव राज्यश्रीः ॥ २५ ॥ वाचयति नान्यलिखितं लिखितमनेनापि वाच्यति नान्यः । अयमपरोऽस्य विशेष स्वयंमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ॥ २६ ॥ अर्थो नाम जनाना जीवितमखिलक्रियाकलापश्च । तं सहरन्ति धूर्ताश्छगलगला गायना लोके ॥ २७ ॥ तमसि वराकश्चौरो हाहाकारेण याति सन्त्रस्तः । गायनचौरः कपटो हा हा कृत्वा न याति लक्ष्यं च ॥ २८ ॥ आमन्त्रणजयशब्दैः प्रतिपदहुङ्कारघर्घरारावैः । स्वयमुक्तसाधुवादैरन्तरयति गायनो गीतम् ॥ २९ ॥ मेरु. स्थितोऽतिदूरे मनुष्यभूमि परा परित्यज्य । भीतो भयेन चौर्याद्धोराणा हेमकाराणाम् ॥ ३० ॥ तस्मान्महीपतीनामसभंवे दस्युचौराणाम् । एकः सुवर्णकारो निग्राह्यः सर्वथा नित्यम् ॥ ३१ ॥ उपमुक्तखदिरवीटकजनिताधररागमङ्गभ्रमायत् । पितरि मृतेऽपि हि वेश्या रोदिति हा तात तातेति ॥ ३२ ॥ वर्णनदयितः कश्चिद्वनदयितो दानकर्मदयितोऽन्यः । रक्षादयितश्चान्यो वेश्याना नर्मदयितोऽन्यः ॥ ३३ ॥ शृणु सखि कौतुकमेकं ग्राम्येण कुकामिना यदद्य कृतम् । सुरतसुखमीलिताक्षी मृतेति भीतेन मुक्तास्मि ॥ ३४ ॥ श्रमेणः श्रावकवध्वाः सुरतविधौ दशति नाधर दत्तम् । मदिराक्षिमासमक्षणमखत्ससमये निषिद्धमिति ॥ ३५ ॥ द्विजराजशेखरो यद्धूभारूढ. सदा सदारस्त्वम् । चक्रे हर तद्विधिना पुनरपनयनं ललाटघटितं ते ॥ ३६ ॥ विनापि तातेन विना जनन्या गजाननः शंभुसुताभिधान । विनैव शास्त्रेण विनैव वेदैर्माध्यांदिनानामिव पाठकोऽभूत् ॥ ३७ ॥ शिक्षितापि सखिभिर्ननु सीता रामचन्द्रचरणौ न ननाम । कि भविष्यति मुनीशवधूवद्वालरत्नमिह तद्रजसेति ॥ ३८ ॥ अयं पैटो मे पितुरङ्गभूषणं पितामहाद्यैरपभुक्तयौवनः । अलंकारिष्यथ पुत्रपौत्रकान्मयाधुना पुष्पवदेव धार्यते ॥ ३९ ॥ वैराग्यभङ्गिरचनावचनैः प्रतार्य रण्डा चिराय विकटस्तनसनताङ्गीम् । ब्रह्मोपदेशमिषसगतगण्डभित्ति निःशङ्कचुम्बनर्सैः कितवा द्रवन्ति ॥४०॥ धान्याकनागरनिशार्द्रकदाडिमत्वक्तुम्बरी लवणतै लसुसंस्कृतान्नः । मत्स्यान्सुशीतसितभक्ततले ददाति स ब्रह्मलोकमधिगच्छति पुण्यकर्मा ॥ ४१ ॥ खट्वा नितान्तलघुका शिथिलप्रताना द्वेष्यः पतिः स च निरन्तरचाटुकारी । तत्रापि दैवहतिकाः खलु माघरात्र्यो हा सङ्गता कथमयं व्यसनप्रपञ्चः ॥ ४२ ॥ आकुञ्चय पाणिमशुचि मम मूर्ध्नि वेश्या मन्नाम्भसा प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे । तारस्वर प्रहित^३फूकमदात्प्रहार हा हा हतोऽहमिति रोदिति

---

^१ कायस्थ
^१ प्राणिहिंसाभीरुजैनथमेनिष्ठ
^२ वस्त्रम्
^३ लाला

हास्यरसनिर्देशः, भयानकरसनिर्देशः	३६५

विष्णुशर्मा ॥ ४३ ॥ गौरी तनुर्नयनमायतमुन्नता च नामा कृशा कटितटी व पटी विचित्रा । अङ्गानि रोमरहितानि सुखाय भर्तु पुच्छं न तुच्छमिति कुत्र ममस्त्ववस्तु ॥ ४४ ॥ आपाण्डुरा शिरसिजास्त्रिवली कपोले दन्तावली विगलिता न च मे विषाद । एणीदृशो युवतय पथि मा विलोक्य तातेति भाषणपरा. खलु वज्रपात ॥ ४५ ॥ कटी मुष्टिग्राह्या द्विपुरुषभुजग्राह्यमुदर स्तनौ घण्टालोलौ जघनमधिगन्तुं व्यवसितौ । क्षितं मेरीनादो सुखमपि च यत्तद्व्र्यकर तथाप्येषा रण्डा परिभवति सतापयति च ॥ ४६ ॥ एका भार्या प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया पुत्रस्त्वेको भुवनविजयी मन्मथो दुर्निंवार. । शेष. शय्या शयनमुदधौ वाहन पन्नगारिः स्मारं स्मारं स्वगृहचरित दारुभूतो मुरारि. ॥ ४७ ॥ गत्वा द्वारवती नयामि दिवसानाराधयन्ती हरिं त्यक्त्वा वाडनशनेन जीवितमिदं मुञ्चामि भागीरथीम् । प्रात. प्रातरिति प्रवर्तितकथा निर्वेदमातन्वती रण्डा नक्तमनन्तजारसुरतप्रीता सुखायास्तु व ॥ ४८ ॥ पाणौ ताम्रघटी कुश करतले धौते सिते वाससी भाले मृत्तिलकः सचन्दनरसो व्यस्तैकपुष्प गिर. । दूरात्क्षिप्तपदा गतिर्दृढतरव्याक्लिष्टदन्ता गिरः मोऽयं वञ्चयितुं जगद्भगवतो दम्भस्य देहक्रम. ॥ ४९ ॥ यत्थोथापनमात्रनि.सहजरच्चर्मविशेषाक्षयश्चेच्छसि दुर्बलाङ्गचलनव्यर्थोद्यमालिङ्गने । लज्जावाधिनि खिद्यमानयुवतौ वृद्धस्य कृच्छ्रे रते यत्सात्त्वत्प्रतिभाव्य कि नु हसितुं युक्तं किमारोदितुम् ॥ ५० ॥ दत्ते वक्षसि कौस्तुभोपलमयं मत्वा श्रियः सोदर तन्नाभीगृहमाकलय्य मकरावास मनाङ्नोज्झति । तन्नामप्रणयान्न लम्पति हरि श्रीवत्समङ्के स्थित किं केन क्रियता स एव यदमूदेतादृशः क्लीवश. ॥ ५१ ॥ अतु वाञ्छति वाहनं गणपतेरौखुं क्षुधार्त फणी तं च कौञ्चेपतेः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् । गौरी जह्नुसुतामसूयति कलानाथं कपालानलो निर्विण्ण म पपौ कुटुम्बकलहादीशोडपि हालाहलम् ॥ ५२ ॥ रण्डा पीनपयोधराकृत मया चण्डानुगङ्गाद्वुज दोर्दण्डद्वयपीवरस्तनभर नो गाढमालिङ्गिता । बुद्धेभ्य शतश शपे यदि पुन कुत्रापि कापालिनीपीनोत्तुङ्गकुचावपीडनभर. प्राप्त. प्रबोधोदयः ॥ ५३ ॥ जग्ध्वा माषमयानपूपवटकानाध्मायमानोदरे फट्फद्फाडिति पायवीयपवनं योगेश्वरे मुञ्चति । उड्डीनं विहगैर्घटैर्विघटितं दोलायितं भित्तिभिः शिष्यैर्वातितमर्भकैर्निपतितं कोलाहलोऽभून्मठे ॥ ५४ ॥ पीठीप्रक्षालनेन क्षितिपत्तिकथया सञ्जनाना प्रवादेर्नीत्वा यामार्थमेव कुशकुसुम-

समारम्भणव्यग्रहस्ता । पश्चाद्देते निमज्जत्पुरयुवतिकुचामोगदत्तेक्षणार्वा. प्राणायामपदेशादिह मरिति सदा वासगणि क्षिपन्ति ॥ ५५ ॥ रे रे लोका• कुरुध्व श्रवणपुटपिधानं द्रुत हस्तयुग्मै• गला. सर्वेऽपि यूयं भवत गुरुतरा. सावधाना धरित्र्याम् । शीघ्र रे गवण त्व विरचय वसनेर्नासिकाना पिधानं सुमोड्य कुम्भकर्ण. कटुरविकटं शेर्धते दीर्घमुच्चे. ॥ ५६ ॥

भयानकरसनिर्देशः

इदं मघोन• कुलिश धारासनिटितानलम् । स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय केवलम् ॥ १ ॥ तत पगमर्शविवृद्धमन्योर्भ्रूभङ्गदु.प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य । स्फुरत्प्रदर्चि. सहसा तृतीयादक्षण कृशानु. किल नि.पपात ॥ २ ॥ विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्भवत्युपश्रुत्य यहच्छयापि यम् । ससञ्जमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ ३ ॥ अशक्नुवन्सोदुमवीग्लोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहाङ्गुहान्तर निनाय विम्व्यदिवसानि काशिक ॥ ४ ॥ महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहु. । रवः श्रवणभैरव. स्थगितरोदसीकन्दर. कुतोऽद्य समरोदघेरणमभूतपूर्वं पुर ॥ ५ ॥ किंचित्कोपकलाकलापकलनाहुंकारविभ्रङ्गुवोर्विस्नेपादकरोदमौ रघुपतिर्लङ्कापते. पत्तनम् । कन्दत्फेरु रटत्करेढु विघटद्दारु स्फुटद्गुग्गुलु कोत्कीडत्कपि नि.श्वसत्फणि रणज्झल्लि भ्रमद्वीपि च ॥ ६ ॥ अद्याप्युन्मदयातुधानतरुणीचञ्चत्करास्फालनव्यावल्गद्गकपालतालरणितैर्नृत्यत्पिशाचाञ्जना । उद्वायन्ति यशांसि यस्य विततैर्नादै. प्रचण्डानिलप्रक्षुभ्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यक्तै रणक्षोभय. ॥ ७ ॥ गीर्वाणा. प्रतियन्ति नैव पिदधे कर्णौ सुधर्माधिप कर्णाकर्णिकयन्ति हन्त निभृत शुशुक्ष्यभूगुणा. । दूरादेत्य कृतान्तदूतनिवहा. स्वाकारसगोपनैरुद्वीव कलयन्ति कोणपृचमूनाथे शयाने रणे ॥ ८ ॥ निशङ्क बहिरम्ब चण्डमनसो नामानुरूपा क्रिया सर्वैण्यापदघर्घरखनवती न कापि रङ्गस्थली । किन्चात्यद्गकंघराद्वियुगले कल्याणभाजि स्फुटं लङ्काया प्रतिपक्षविक्रमयथाशङ्काकरी भ्राम्यति ॥ ९ ॥ अग्राकल्पचलत्पयोधरभरव्याविद्धमेघच्छटास्रुकैश्यामषिभैर्ध्रुगुग्र्ररुदास्कालोच्छलन्मूर्धजा । व्यादायाननमट्टहासविकट दूरेण तारापथात्त्र्रसत्सिद्धपुरत्रिवृन्दरमसोन्युक्तादुपक्रामति ॥ १०॥ प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयवशात्सैहिकेयोपमेयत्रासाकृष्टाश्वतिर्यग्गलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वन्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुता कंधरारन्ध्रभाजा झाङ्कारैर्भाममेतत्निपतति

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ मूषिकम् २ कार्त्तिकेयस्य ३ मयूर ४ गजवदनम् ५ ईष्टि
१ अपानवायु मुञ्चति २ ओष्ठप्रान्त ३ लालसा ४ पक्षा ५ स्त्री