तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७८५

धीरा॑:॥(११)*। ^{(१२)}आक्रा॑न्त्समु॒द्रः प्र॑थ॒मे वि॒धर्म॑न् ज॒न- य॑न् प्र॒जा भुव॑नस्य॒ राजा॑॥ वृषा॑ प॒वित्रे॒ अधि॒ सानो॒ अव्ये॑ बृ॒हत् सोमो॑ वावृधे सुवा॒न इन्दु॑:॥^{(१२)}॥ १५॥

पुनात्वघमर्षणः॥*(११) इति। 'रजः' रजःपापस्य, 'भूमिः' स्थानभूतः, अहं, अतो हे देव 'त्वं', तत्पापफलभूत-यातनया 'मां रोदयस्व'। यद्यप्येतत्तवोचितं तथापि 'धीराः' बुद्धिमन्तः, शास्त्रपारङ्गताः, मामनुगृह्णत एवं 'प्रवदन्ति'। तदीयं वाक्य- मुदाह्रियते। 'ऋषयः' वशिष्ठमुख्याः, एनं स्नानकारिणं 'पुनन्तु' शोधयन्तु। तथा 'वसवः' अष्टसङ्ख्याकाः, एनं 'पुनन्तु'। 'वरुणः', 'अपि एनं 'पुनातु'। 'अघमर्षणः' पापविनाशकोऽन्योऽपि देवः, एनं 'पुनातु'। एवं धीरैर्महद्भिरनुगृहीतत्वात् ऋष्यादिभिः पूतं मां त्वमपि यमदेव मा बाधस्व, अनुगृहाण, इत्यर्थः।

स्नानादूर्ध्वं जप्यं मन्त्रमाह। ^{(१२)}"आक्रान्तसमुद्रः प्रथमे वावृधे सुवान इन्दुः"^{(१२)} इति। समुद्रवत् प्रौढत्वात् सम्मोदाख्यपरमानन्दस्वभावत्वात् वा 'समुद्रः' परमात्मा, स च सर्वं जगत् 'आक्रान्' आक्रान्तवान्, व्याप्तवान्। किं कुर्वन्, 'प्रथमे' सृष्टेरादिकाले, 'प्रजा जनयन्'। कीदृशे प्रथमकाले,

---

* भाष्यपुस्तकद्वयधृतमूलपाठे प्रवदन्ति धीरा इत्यस्योत्तरं पुनन्तु ऋषयः पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्षण इत्यधिकः पाठः। कखगघचतुर्ष्वपि मूलपुस्तकेषु नैष पाठो दृश्यते।

5 c 2

७८६ | तैत्तिरीये आरण्यके

परस्तात्॑^(१) । यशः^(२) । गुहा॑सु^(३) । ममे॑^(४) । चक्रतु- ण्डाय॑ धीमहि^(५) । तीक्ष्णादꣳष्ट्राय॑ धीमहि^(६) । परि॑^(७) । प्र॒ति॑ष्ठितं^(८) । देभुः^(९) । यच्छ॑तु^(१०) । दधात॒न^(११) । अ॒ङ्ग!^(१२) । अ॒र्णवः^(१३) । सु॒वः^(१४) । राजा, एकं च^(१५) । रु॒द्रौ रु॒द्रश्च॑ द॒न्तिश्च॑ न॒न्दिः ष॑ण्मुख एव च । ग॒रुडो॑ ब्र॒ह्मविष्णु॑श्च ना॒र॒सिꣳह॑स्तथैव च ॥ आ॒दि॒त्योऽग्नि॑श्च दु॒र्गिश्च॑ क्रमेण द्वादशा॑म्भसि । म(१) । म(२) । व(३) । च्(४) । म(५) । सुं(६) । वे(७) । ना(८) । व(९) । भा(१०) । वै(११) । का- त्या॒य॒नाय(१२) ॥

---

‘विधर्म्मन्’ प्राणिभिः पूर्वकल्पे अनुष्ठिता विविधा धर्मा यस्मिन् काले स्वफलदानार्थं उद्बोध्यन्ते, सोऽयं विधर्म्मा तस्मिन् । स च परमात्मा ‘भुवनस्य’, पालकत्वात् ‘राजा’ । स्वभक्तानां कामानां वर्षणहेतुत्वात् ‘वृषा’ । ईदृशः, सर्वत्र व्याप्तवान् । किञ्च । ‘सानौ’ सानौ, पर्वतपार्श्वभागे । श्रुत्यन्तरे तं ब्रह्मगिरिः इत्याचक्षत इति श्रवणात् ब्रह्मावबोधयोग्यो देहो गिरिः, तदवयवः सानुः, हृदयपुण्डरीकं, तच्च ‘पवित्रं’ बाह्यदेहावयववदुच्छिष्टस्पर्शादिदोषाभावात् शुद्धं, ‘अधि’ पुरुषार्थहेतुध्यानस्थानत्वात् इतरावयवेभ्योऽप्यधिकं, अतएव व्यातृणाम-

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७८७

(१५)जातवेदसे सुनवाम॒ सोम॑मरातीय॒तो निद॑हाति॒ वेदः॑ । स नः॑ पर्ष॒दति॑ दु॒र्गाणि॒ विश्वा॑ ना॒वेव॒ सिन्धुं॑

वनस्य पालनस्य हेतुत्वात् 'अव्यं' हिमवत्पुत्र्या गौर्या ब्रह्मविद्या- भिमानिरूपत्वात् गौरीवाचक उमाशब्दो ब्रह्मविद्यामुप- लक्षयति । अत एव तलवकारोपनिषदि ब्रह्मविद्यामूर्त्तिप्रस्तावे ब्रह्मविद्यामूर्त्तिः पठ्यते, बहुशोभमाना तु मां हैमवतीं होवाच इति । तद्विषयः परमात्मा तया उमया सह वर्त्तमानत्वात् 'सोमः', स च सानौ हृदयपुण्डरीके 'बृहत्' ब्रह्म यथा भवति तथा, 'वावृधे' वृद्धिं प्राप्तः, पूर्वं अविद्यावृतत्वेन सङ्कुचितो जीवो भूत्वा तस्यामविद्यायां विद्यायापनीतायां ब्रह्मावाविर्भा- वात् प्रवृद्ध इव भासत इत्यर्थः । स च सोमः, 'सुवानः' जीवानां धर्माधर्मयोः प्रेरकः, 'इन्दुः' फलदानेन चन्द्र- वदाह्लादहेतुः ॥

अथानिष्टपरिहारार्थत्वेन जया मन्त्रा उच्यन्ते । तत्रैका- मृचमाह । (१४)"जातवेदसे सुनवाम ० नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः"(१५) इति । वेदांसि वेदनानि ज्ञानानि तानि जातान्युत्पन्नानि यस्मात् अग्नेः सोऽयं जातवेदाः, आधानेन संस्कृतेऽग्नौ पश्चात्तदा तदा कर्त्तव्यविषयाणि ज्ञानान्युत्पद्यन्ते, तस्मै 'जातवेदसे' । यागकाले लतात्मकं 'सोमं', 'सुनवाम' अभिषुतं करवाम । स्वयं सर्वं वेत्ति इति 'वेदः' अग्निः,

७८८ तैत्तिरीये आरण्यके

दुरितात्य॒ग्निः॑॥(६४) । (६५)ताम॒ग्निव॑र्णां॒ तप॑सा ज्वल॒न्तीं वै॑रोच॒नीं क॑र्मफ॒लेषु॒ जुष्टा॑म्। दु॒र्गां दे॒वीँ॒ शर॑णम॒हं प्रप॑द्ये सु॒तर॑सि तरसे॒ नमः॑॥(६५) । (६६)अग्ने॒ त्वं पा॑रया

---

स च 'अरातीयतः' अस्माखरातिवं शत्रुत्वमिच्छतः पुरुषान्, 'निदहाति' नितरां भस्मीकरोति । किञ्च । 'सः' अग्निः, 'नः' अस्माकं, 'विश्वा दुर्गाणि' सर्वा आपदः, 'अतिपर्षत्' अतिशयेन नाशितवान्, इत्यर्थः । किञ्च । यथा लोके 'नावा', 'सिन्धुं' समुद्रं, नाविकस्तारयति, तथा 'अग्निः', 'दुरितानि', पापानि, अतिशयेन तारयति इति शेषः ॥

द्वितीयामृचमाह । (६५)“तामग्निवर्णान्तपसा ० सुतरसि तरसे नमः”(६५) इति । येयं नवदुर्गा कन्यादिषु मन्त्रशास्त्रेषु प्रसिद्धा, 'तां दुर्गां देवीं', 'अहं शरणं प्रपद्ये' । कीदृशीं, अग्निसमानवर्णां, 'तपसा' स्वकीयेन सन्तापेन, 'ज्वलन्तीं' अस्मच्छत्रून्दहन्तीं, विशेषेण रोचते स्वयमेव प्रकाशत इति विरोचन, परमात्मा, तेन दृष्टत्वात् 'वैरोचनीं', 'कर्मफलेषु' स्वर्गपशुपुत्रादिषु निमित्तभूतेषु, 'जुष्टां' उपासकसेवितां । हे 'सुतरसि' सुष्ठु संसारतरणे हेतौ देवि, 'तरसे' तारयित्र्यै तुभ्यं, 'नमः', अस्तु ॥

तृतीयामृचमाह । (६६)“अग्ने त्वं पारया ० तनयाय शंयोः”(६६) इति । हे अग्ने 'नवः' स्तोतव्यः, 'त्वं', 'अस्मान्', 'स्वस्तिभिः',

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७८६

नव्यो॑ अ॒स्मान्त्स्व॒स्तिभि॒रति॑ दु॒र्गाणि॒ विश्वा॑ । पूश्च॑ पृ॒थ्वी ब॑हु॒ला न॑ उ॒र्वी भवा॑ तो॒काय॒ तन॑याय॒ शंयोः॑ ॥(६६) । (६७)विश्वानि॑ नो दु॒र्गहा॑ जातवेदः॒ सिन्धु॒न्न ना॒वा दु॑रि॒ताऽति॑पर्षि । अग्ने॑ अत्रि॒वन्मन॑सा गृणा॒नोऽस्माकं॑

---

क्षेमकारिभिः उपायैः, 'विश्वा दुर्गाण्यति' सर्वा आपदोऽतिशय्येन लङ्घयित्वा, 'पारय' संसारस्य परतीरनय । 'नः', अस्माकं, त्व- त्प्रसादात् 'पूश्च' या निवासयोग्या पुरी सत्यपि, पृथिवी, सा विस्तीर्णा भवतु । 'उर्वी' सर्वस्य निष्पादनयोग्या भूमिरपि, 'बहुला', भवतु । तच्च 'तोकाय तनयाय' अस्मदपत्याय तदीय- पुत्राय च, 'शंयोर्भव' सुखस्य मिश्रयिता भव ॥

चतुर्थीमृचमाह । (६७)"विश्वानि नो दुर्गहा ० बोधयिता तनूनां"(६७) इति । हे 'जातवेदः', 'दुर्गहा' सर्वासामापदाम- पहन्ता, । त्वं 'विश्वानि दुरिता' सर्वाणि पापानि, 'नावा', 'सिन्धुं न' समुद्रमिव, 'नः' अस्मान्, 'अतिपर्षि' अतिशयेन तार- यसि । हे 'अग्ने', 'अत्रिवत्' आध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वेन अत्रिशब्दवाच्यो जीवन्मुक्तो महर्षिः, "आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वीत मानवः" इत्येतच्छास्त्रमनुसृत्य, "सर्वे च सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः" इत्येवं मनसा यथा यथा सर्वदा भावयति, तथा त्वमपि 'मनसा', 'गृणानः' गुणान् उच्चारयन् भावयन्,

७६० तैत्तिरीये आरण्यके

बोध्यवि॒ता त॒नूनाँ॑।^{(६७)} । ^{(६८)}पृ॒त॒ना॒जितँ॑ स॒हमान॑मु॒ग्रम॒ग्निँ हु॑वेम प॒रमात्स॒धस्था॑त् । स न॑: पर्षदति॑ दु॒र्गाणि॒ विश्वा॑ क्षाम॑द्दे॒वो अति॑ दु॒रितात्य॒ग्निः॥^{(६८)}॥ ^{(६९)}प्र॒त्नोषि॑ क॒मीड्यो॑ अ॒ध्वरेषु॑ स॒नाच्च॒ होता॒ नव्य॑श्च॒ सत्सि॑। स्वाञ्चा॑ग्ने त॒नुव॑म्पि॒प्रय॑स्वा॒स्मभ्य॑ञ्च॒ सौभ॑ग॒माय॑जस्व^{(६९)} । गोभि॑र्जु॒ष्टमयु॑जो॒ निष्षि॑क्त॒न्तवे॑न्द्र विष्णो-

---

'अस्माकं', 'तनूनाम्', 'अविता' रक्षिता भूत्वा, 'बोधि' बुध्यस्व, सावधानो भवेत्यर्थः ॥

पञ्चमीमृचमाह । ^{(६८)}"पृतनाजितँ सहमानमुग्रमग्निँ अति दुरितात्यग्निः"^{(६८)} इति । पृतना परकीयसेना जयतीति 'पृतनाजित्', तं, अतएव 'सहमानं' शत्रूनभिभवन्तं । 'उग्रं' भीतिहेतुं, 'अग्निं' 'परमात्' उत्कृष्टात् 'सधस्थात्' स्वकैः भृत्यैः सहावस्थानदेशात्, 'हुवेम' आह्नयाम। स न इत्यादि पूर्ववत् । किञ्च 'अग्निर्देवः' 'क्षामत्' अस्मदपराधान् क्षममाणः, 'अति दुरिता' अतिशयितानि पातकानि ब्रह्महत्यादीनि अतिलङ्घयतीति शेषः ॥

षष्ठीमृचमाह । ^{(६९)}"प्रत्नोषि कमीड्यो ० सौभगमायजस्व"^{(६९)} इति । हे अग्ने त्वं 'अध्वरेषु' यागेषु, 'ईड्यः' स्तुत्यः सन् 'कं' सुखं, 'प्रत्नोषि' विस्तारयसि । 'सनाच्च' कर्मफलस्य दातापि सन् 'होता' होमनिष्पादकः, 'नव्यः' स्तुत्योऽपि भूत्वा 'सत्सि'

१० प्रपाठके २ अनुवाकः । ७६१

---

रनु॒सञ्च॑रेम । नाक॑स्य पृ॒ष्ठम॒भिसं॒वसा॑नो॒ वैष्ण॑वीं लो॒क इ॒ह मो॑दयन्तां ॥
अ॒ग्निः, च॒त्वारि॑ च ॥ अनु० १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$भूर॒ग्नये॑ पृथि॒व्यै स्वाहा॒ भुवो॑ वा॒यवे॑ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॒ सुव॑रादि॒त्याय॑ दि॒वे स्वाहा॒ भूर्भुवः॒ सुव॑श्चन्द्र-

---

सीदसि, यागदेशे तिष्ठसि । अतो हे 'अग्ने', 'स्वाञ्च' स्वकीयामपि, 'तनुवं', 'पिप्रयस्व' अस्मदीयहविषा प्रीणय, ततः 'अस्मभ्यञ्च', 'सौभगं' शोभनभाग्योपेतत्वं, 'आयजस्व' सर्वतो देहि ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकः ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अथ होमार्थान्महाव्याहृतिसञ्ज्ञकान् मन्त्रानाह । $^{(१)}$“भूरग्नयं पृथिव्यै ॰ भूर्भुवः सुवरोम्”$^{(१)}$ इति । भूर्भुवः सुवरोमिति त्रीणि पदान्यव्ययानि तानि च व्यस्तरूपेण समस्तरूपेण च मन्त्रचतुष्टयरूपतां* प्रतिपाद्याग्न्यादिदेवताप्रतिपादकानि । तथा सत्ययमर्थः सम्पद्यते । 'भूः', इत्यनेन मन्त्रेण प्रतिपाद्याग्नये, तन्मन्त्र-

---

* चतुष्टयपरतामिति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

5 D

७८२	तैत्तिरीये आरण्यके

म॑से दि॒ग्भ्यः स्वाहा॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॑ स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम्$^{(१)\ *}$ ॥ अनु० $^{\dagger}२$ ॥

---

प्रतिपाद्यायै 'पृथिव्यै', च 'स्वाहा' सुहुतमिदं द्रव्यमस्तु इति । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु मन्त्रेषु योज्यं । अत्र द्रव्यविशेषस्यानुक्तत्वात् सर्वहोमसाधारणमाज्यमेव द्रव्यमित्यवगन्तव्यम् । फलविशेषस्यानुक्तत्वात् पापक्षयोऽत्रसाधारणं फलं द्रष्टव्यं$^{\ddagger}$ । 'चतुर्भिर्मन्त्रैर्यथाशक्ति हुत्वा अन्ते प्राङ्मुखः 'नमो देवेभ्यः', इति मन्त्रेणोप-तिष्ठेत । पश्चाद्दक्षिणाभिमुखः 'स्वधा पितृभ्यः', इति मन्त्रेणोप-तिष्ठते । 'स्वधा'शब्दः पितृप्रियं नमस्काराद्युपचारं ब्रूते । 'भूर्भुवः सुवः', इति लोकत्रयेऽपि पापरहितो भवामि । 'ॐ' इत्ययं शब्दः अङ्गीकारवाचित्वात् तत्र तत्रोचितार्थाङ्गीकारं प्रतिपादयति । नारायणाख्येनेश्वरेण मुनिना वा दृष्टत्वादयं प्रपाठको नारायणीयः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि द्वितीयोऽनुवाकः ॥

---

$^*$ सुवरन्न ओम् इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः ।
$^{\dagger}$ अस्मल्लब्धेषु चतुर्षु मूलपुस्तकेषु भूरग्नये पृथिव्यै इत्यनुवाकस्तृतीयत्वेन परिगणितः । परन्तु भाष्यकारेणायमनुवाको द्वितीयत्वेन परिगृहीतः ।
$^{\ddagger}$ घृतं पापक्षयोऽत्र साधारणं फलमिति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ४ अनुवाकः। ७६३

अथ तृतीयोऽनुवाकः।

$^{(१)}$भूरन्न॑म॒ग्नये॑ पृथि॒व्यै स्वाहा॒ भुवोऽन्नं॑ वा॒यवे॒न्तरि॑- क्षाय॒ स्वाहा॒ सुव॒रन्न॑मादि॒त्याय॑ दि॒वे स्वाहा॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रन्नं॑ च॒न्द्रम॑से दि॒ग्भ्यः स्वाहा॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॑ स्व- धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रन्न॒मोम्$^{(१)}$ ॥ अनु० ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

$^{(१)}$भूर॒ग्नये॑ च पृथि॒व्यै च॑ म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ भुवो॑ वा॒यवे॑ चा॒न्तरि॑क्षाय च म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ सुव॑रादि॒-

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः।

अन्नसमृद्धिकामस्य तेष्वेव मन्त्रेषु पाठान्तरमाह। $^{(१)}$“भूरन्नमग्नये पृथिव्यै ॰ सुवरन्नमोम्”$^{(१)}$ इति। अन्नद्रव्यं स्वाहुतमस्तु। समृद्धं 'अन्नं', 'ओम्' प्राप्नोमि, इत्येतावानेव विशेषः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि तृतीयोऽनुवाकः ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

पूजाकामस्य पुनरप्यन्यपाठमाह। $^{(१)}$“भूरग्नये च ॰ सुव- र्महरोम्”$^{(१)}$ इति। 'महते' प्रौढाय पूज्याय, वा हिरण्य-

5 D 2

७६४ तैत्तिरीये आरण्यके

त्याय॑ च दि॒वे च मह॑ते च॒ स्वाहा॑. भूर्भुवः॒ सुव॑श्च॒न्द्र- म॑से च॒ नक्ष॑त्रेभ्यश्च दि॒ग्भ्यश्च॒ मह॑ते च॒ स्वाहा॒ नमो॑ दे॒- वेभ्यः॑ स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॑र्म॒हरोम्(१) ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

^(१)पाहि नो अग्न एन॑से॒ स्वाहा॑ । पाहि नो विश्व-

---

गर्भाय, 'च'कारैस्तत्तद्देवतानां सेवका देवाः परिगृह्यन्ते । ते- भ्योऽपि स्वाहुतमित्युक्तं भवति । 'महरोम्' पूजां प्राप्नवानि ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि चतुर्थोऽनुवाकः ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

पूर्वत्र भूरग्नये इत्यनुवाके सर्वसाधारणाः पापक्षयार्था होम- मन्त्रा उक्ताः । अथ प्रतिबन्धनिवारणेन मुमुक्षोर्ज्ञानप्राप्त्यर्था होममन्त्रा उच्यन्ते । ^(१)“पाहि नो अग्ने ० शतक्रतो स्वाहा”^(१) इति । हे ‘अग्ने’, ‘नः’ अस्मान्, ‘एनसः’ ज्ञानप्रतिबन्धकात् पापात्, ‘पाहि’ रक्ष । तुभ्यमिदं स्वाहुतमस्तु । ‘नः’ अस्माकं, ‘विश्व- वेदसे’ कृत्स्नतत्त्वज्ञानसिद्ध्यर्थं, ‘पाहि’ तत्साधनसम्पादनेन पालय, तदर्थं तुभ्यं इदं स्वाहुतमस्तु । विशेषेण भानं दीप्तिः विभा सैव वसु धनं यस्याग्नेः सोऽयं विभावसुः । हे ‘विभावसो’, ‘यज्ञं’

१० प्रपाठके ६ अनुवाकः। ९६५

वेद॑से स्वाहा॑ । य॒ज्ञं पा॑हि विभावसो॒ स्वाहा॑ । सर्वं॑ पा॒हि श॒तक्र॑तो॒ स्वाहा॑⁽१⁾ ॥ *पा॒हि नो॑ अ॒ग्न एक॑या । पा॒ह्यु॑त द्वि॒तीय॑या । पा॒- ह्यूर्जं॑ तृ॒तीय॑या । पा॒हि गी॒र्भिश्‍चत॑सृभिर्वसो॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

⁽१⁾यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑प॒श्छन्दो॑भ्य॒श्छन्दाँ॒ꣳ॒स्यावि॒वेश॑ । सताँ॒ꣳ॒ शिक्यः॑† प्रोवा॒चोप॑निष॒दिन्द्रो॑ ज्येष्ठ॑

विविदिषाहेतुलेनास्माभिरनुष्ठीयमानं, 'पाहि' निर्विघ्नेन समाप्तिं नीत्वा पालय । शतसङ्ख्याकाः क्रतवो येनाग्निना निष्पाद्यन्ते सोऽयं शतक्रतुः। हे 'शतक्रतो', 'सर्वं' ज्ञानसाधनं गुरुशास्त्रादिकं, 'पाहि' ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि पञ्चमोऽनुवाकः ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अथ ज्ञानप्रतिपादककृत्स्नवेदान्तप्राप्तिकामेन जप्यं मन्त्रमाह । ⁽१⁾'यश्छन्दसामृषभः ० भूर्भुवः सुवश्छन्द ओम्'⁽२⁾ इति । 'यः' प्रणवः, 'छन्दसां' वेदानां मध्ये, 'ऋषभः' श्रेष्ठः, 'विश्वरूपः'

---

* एतन्मन्त्रस्य भाष्यं नास्ति ।
† B, J, N, O, Q चिह्नितपुस्तके सचाꣳ शिक्य इति पाठः ।

७६६	तैत्तिरीये आरण्यके

इन्द्रि॒याय॒ ऋषि॑भ्यो॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॑ स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॒श्छन्द॒ ओम्^(१) ॥ ६ ॥

---

सर्वजगदात्मकः, एतद्वेदसारत्वं विश्वरूपत्वञ्च सांहित्यामुपनिषदि प्रपञ्चितं । तादृशः प्रणवः 'छन्दोभ्यः' वेदेभ्यः, प्रादुर्भूतइति शेषः । वेदसारत्वेन प्रजापतेः प्रत्यभादित्यर्थः । सः पुनः 'छन्दांसि' गायत्र्यादीनि, 'आविवेश' । छन्दोभिरुपलक्षितेषु मन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः । तथाच प्रपञ्चसारेऽभिहितं । अस्य तु वेदादित्वात्सर्वमनूनां प्रयुज्यते ह्यादाविति । तेन प्रणवेन प्रतिपाद्यः 'इन्द्रः' परमैश्वर्ययुक्तः परमात्मा, 'उपनिषत् प्रोवाच' उपनिषदं ब्रह्मविद्यां सर्ववेदान्तसिद्धां उक्तवान् । कीदृश इन्द्रः, 'सतां शिक्यः' सद्भिः कर्मानुष्ठायिभिरुपासकैर्ज्ञानिभिश्च प्राप्तुं शक्यः, 'ज्येष्ठः' कारणत्वेन सर्वस्मात्प्रथमः । किमर्थं विद्यामुक्तवानित्युच्यते । 'ऋषिभ्यः' ऋषीणामन्तर्मुखानां जिज्ञासूनां, 'इन्द्रियाय' ज्ञानसामर्थ्याय, अतोऽहं तत्प्रतिबन्धिवारणाय 'देवेभ्यः पितृभ्यः', च 'नम'स्करोमि । 'भूर्भुवः सुवरोम्' लोकत्रयावस्थितान् प्राप्नोमि । देवानिति शेषः । एतदेवाभिप्रेत्य केचिद् भूर्भुवः सुवश्छन्द ओमिति पठन्ति ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि षष्ठोऽनुवाकः ॥

---

१० प्रपाठके ८ अनुवाकः । ७६७

अथ सप्तमोऽनुवाकः

(१)नमो॒ ब्रह्म॑णे धार॑णं मे॒ अस्त्वन॑िराकरणं धारयि॑ता भूयासं॒ कर्ण॑योः श्रु॒तं मा च्यौढुं॒ ममा॒मुष्य॒ ओम्(१) ॥
अनु० ७ ॥

---

अथाष्टमोऽनुवाकः।

(१)ऋ॒तं तपः॑ स॒त्यं तपः॑ श्रु॒तं तपः॑ शा॒न्तं तपो॒ दम॒स्तपः॑

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अथ लब्धानां वेदानांमविस्मरणाय जप्यं मन्त्रमाह । (१)“नमो ब्रह्मणे ॰ ममामुष्य ओम्”(१) इति । ‘ब्रह्मणे’ जगत्कारणाय, ‘नमः’, ‘अस्तु’ । तत्प्रसादान्मदीये चित्ते ग्रन्थतदर्थयोः ‘धारणं’, अस्तु । ‘निराकरणं’ विस्मरणं यथा न भवति तथा, ‘धारयिता भूयासं’ । ‘अमुष्य’ इत्थं प्रार्थयमानस्य ‘मम’, ‘कर्णयोः’, यत्किञ्चिद्वेदशास्त्रादिकं यदा कदाचिदपि ‘श्रुतं’, आसीत् तत्सर्वं हे देव ‘मा च्योढुं’ मा विनाशय । ततोऽहं ‘ओम्’ प्राप्नुयां, स्थिरं धारणमिति शेषः ।

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि सप्तमोऽनुवाकः ॥

---

७६८ तैत्तिरीये आरण्यके

शम॒स्तपो॒ दानं॒ तपो॒ यज्ञं॒ तपो॒ भूर्भुव॒: सुव॒र्ब्रह्मै॒तदुपा॑- स्वै॒तत्तप॑:⁽१⁾ ॥ अनु० ८ ॥

---

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

अथ ज्ञानसाधनं यत्तपश्चित्तैकाग्र्यमस्ति “मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ह्येकाग्र्यं परमन्तपः” इति श्रुतेः । तत्तपः श्रौतस्मार्तसर्वकर्मस्वरूपतया प्रशंसति । यद्वा । तथाविधतपःसिद्धयर्थं जप्यं मन्त्रमाह । ⁽१⁾“ऋतं तपः सत्यन्तपः ० ब्रह्मैतदुपास्वैतत्तपः”⁽१⁾ इति । ‘ऋतं’ मनसा यथार्थवस्तुचिन्तनं, ‘सत्यं’ वाचा यथार्थभाषणं । ‘श्रुतं’ वेदस्य पूर्वोत्तरभागार्थावबोधायोभयोर्मीमांसयोः श्रवणं । ‘शान्तं’ शान्तिः बाह्येन्द्रियाभ्यन्तरेन्द्रियोपरतिः । ‘दानं’ धनेषु स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनपर्यन्ता । ‘यज्ञः’ अग्निहोत्रादिः। तदेतत्सर्वमर्वाचीनं ‘तपः’ भूरादिलोकत्रयात्मकं विराड्देहरूपं । यत् ‘ब्रह्म’, अस्ति, हे मुमुक्षो ‘एतत्’ ब्रह्म, ‘उपास्व’ विजातीयप्रत्ययरहितं सजातीयप्रत्ययप्रवाहं कुरु, तत् ‘एतत्’ उपासनं, उत्तमं ‘तपः’ ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि अष्टमोऽनुवाकः ॥

१० प्रपाठके ६ अनुवाकः । ७६६

अथ नवमोऽनुवाकः ।

(१)यथा॑ वृ॒क्षस्य॑ सम्पु॒ष्पित॑स्य दू॒राद्ग॒न्धो वा॑त्ये॒वं पु॒ण्यस्य॑ क॒र्मणो॑. दू॒राद्ग॒न्धो वा॑ति॒ यथा॑सिधा॒रां क॒-

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

अथ विहितानुष्ठानरूपं पुण्यं ज्ञानसाधनतया प्रशंसति । निषिद्धाचरणं* ज्ञानप्रतिबन्धकतया निन्दति । (१)“यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य ० आत्मानं जुगुप्सेत्”(१) इति । लोके ‘वृक्षस्य’ उद्यानादौ स्थितस्य चम्पकपाटलकेतकीपुन्नागादेः, ‘सम्पुष्पितस्य’ सम्यग्विकसितपुष्पोपेतस्य, यः ‘गन्धः’ सुरभिः, अस्ति, सोऽयं ‘दूरात्’ देशात्, ‘वाति’ वायुना सहागच्छति । ‘एवं’, पुण्यकर्मणः, ज्योतिष्टोमादेः, सत्कीर्त्तिः सुगन्धसमाना ‘दूरात् वाति’ मनुष्यलोकात् स्वर्गे गच्छति, तस्मात् पुण्यमनुष्ठेयं । अथ पापस्य दृष्टान्त उच्यते । ‘यथा’, लोके राजा अमात्यादीनां विनोदाय प्रवृत्तः वंशाग्रनृत्तादिदुर्धटव्यापारेष्वत्यन्तकुशलमनाः कश्चिद् ‘कर्त्ते’ कूपादावगाधे कस्मिंश्चिद्गर्त्तविशेषे, ‘अविचितां’ प्रसारितां, ‘असिधारां’ खड्गधारां, ‘अवक्रामेत्’ पादाभ्यां धाराया उपरि गन्तुं प्रवर्त्तते । तदानीमसौ मनस्येवं विचारयति, ‘यत्’ यदि, ‘युवे ह्रुवे’ हकारो व्यत्ययेन यकारस्थाने पठितः, अतएव केचिद् युवे युवे इति पठन्ति,—यौमि यौमि पुनः पुनः पादमसिधारया मिश्रयामीत्यर्थः । तदानीमहं ‘विह्वयिष्यामि’, ‘कर्त्ते

---

* निषिद्धाचरणरूपन्तु इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

5 E

८०० तैत्तिरीये आरण्यके

तैंड्वेहि॑तामव॒क्रामे॑द्यद्यु॒वे यु॒वे* ह॒ वा वि॒ह्लदि॑ष्यामि क॒र्त्तं
प॑ति॒ष्यामीत्ये॑वम॒नृता॑दा॒त्मानं॑ जुगु॒प्सेत॑⁽१⁾ ॥ अनु० ९ ॥

अथ दशमोऽनुवाकः ।

⁽१⁾अ॒णोरणी॑यान्मह॒तो मही॑याना॒त्मा गुहा॑यां नि-

वा पतिष्यामि', अहमित्येतमर्थं 'ह'शब्दो ब्रूते । लकारस्थाने व्यत्ययेन दकारः । असिधारायां पादस्य दृढस्पर्शे पादच्छेदेनाहं विह्वलतो विवशो भविष्यामि, दृढस्पर्शाभावे त्वधोवर्त्तिन्यगाधे गर्त्ते पतिष्यामि, 'इति एवं', पापे वर्त्तमानः पुरुषः विचारयेत् । यदि पापं प्रकटं कुर्य्यां तदानीमिह लोके निन्दितो भविष्यामि, तत्परिहाराय अप्रकटं कुर्य्यां, तदापि नरके पतिष्यामीति, ईदृग्विचारयुक्तः पुरुषः 'अनृतात्' पापात्, 'आत्मानं', 'जुगुप्सेत' धिङ् मां लोकद्वयभ्रंशहेतुमिति† निन्दित्वा पापात् निवारयेत् ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि नवमोऽनुवाकः ॥
इति प्रथमखण्डः समाप्तः ॥

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

यथोक्तप्रशंसोपेहपुण्यानुष्ठानेन निषिद्धाचरणवर्जितेन शुद्धान्तःकरणस्य पुरुषस्य तत्त्वमुपदेष्टुमयममुवाक आरभ्यते । तत्र प्रथ-

---

* युवे युवे इति B, J, I, N, O, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† नाशहेतुमिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके १० अनुवाकः । ८०१

हि॑तोऽस्य॒ जन्तोः॑ । तम॑क्रतुं पश्यति वी॒तशो॑को धा॒तुः प्र॒सादा॑न्महि॒मान॑मीशं॑^(१) । ^(२)स॒प्त प्रा॒णाः प्र॒भव॑न्ति॒ तस्मा॑त्

---

माम्त्रचमाह । ^(१)“अणोरणीयान्महतः ० प्रसादान्महिमान- मीशं”^(१) इति । सच्चिदानन्दैकरसः परमेश्वरः सर्वाधिष्ठत्वेन* सर्वस्य जगतः स्वरूपत्वादात्मशब्देनोच्यते । आत्मशब्दस्य स्वरूप- वाचीति प्रसिद्धं । मायाकार्यभूते लौकिकव्यवहारे सूक्ष्मत्वेन प्रसिद्धः, परमाणुद्द्यणुकादिरणुशब्दवाच्यः । तस्मादप्ययमात्मा अतिशयेन सर्वसूक्ष्मत्वात् ‘अणीयान्’ आकाशादिगादयः परि- माणाधिक्यवाल्लोके महत्छब्दवाच्याः । ततोऽप्ययं ‘आत्मा’, अतिशयेनाधिक्यत्वात् ‘महीयान्’ । परमाणुद्द्यणुकादीनां अस्म- दादिप्रत्यक्षगम्यत्वाभावेऽपि योगिजनचक्षुर्गम्यत्वमस्ति । तदप्या- त्मनो नास्तीत्यभिप्रेत्य अणीयस्त्वमुक्तं । आकाशादिगादीनामे- कब्रह्माण्डवर्त्तित्वात् तादृशब्रह्माण्डलक्षकोट्यधिष्ठानत्वमभिप्रेत्य महीयस्त्वमुक्तं । तादृशः परमात्मा ‘अस्य’ देवमनुष्यादिरू- पस्य, ‘जन्तोः’, ‘गुहायां निहितः’ । गुहाशब्देन हृदयपुण्डरी- कमध्यवर्त्तिनो बुद्धिरुच्यते । गुहूसंवरणे इत्यस्माद्धातोसत्पन्नो गुहाशब्दः । बुद्धिश्च हृदयपुण्डरीकेन संवृता तन्मध्यवर्त्तिनीत्वात् तस्यां बुद्धावस्य परमात्मनो निहितत्वं नाम विद्ययोपलभ्यमा- नत्वं, नतु बुद्धावाधेयत्वं । सर्वजगदाधारस्य तदसम्भवात् । ‘तं’ तथावस्थितं, ‘ईशं’, शमादिगुणयुक्तोऽधिकारी पुरुषः

---

* सर्वाधिष्ठानत्वेनेति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 E 2

८०२ तैत्तिरीये आरण्यके

स॒प्तार्च्चिषः॑ स॒मिधः॑ स॒प्त जि॒ह्वाः । स॒प्त इ॒मे लो॒का येषु॑ चर॒न्ति प्रा॒णा गु॒हाश॑या॒न्निहि॑ताः स॒प्त स॑प्त^(२) ।

'पश्यति' साक्षात्करोति । स चाधिकारः 'धातुः प्रसादात्', उपजायते । धाता, जगतो विधाता परमेश्वरः, तस्य प्रसादः, अनुग्रहः । तथा च पूर्वाचार्य्यैरुक्तं । “ईश्वरानुग्रहादेषां पुंसा- मद्वैतवासना । महाभयकृतत्राणा द्वित्राणां यदि जायते”* इति । कीदृशमीशं, 'अक्रतुं' सङ्कल्परहितं, स्त्र्यन्नपानादिभोगजातं समी- चीनमतिसङ्कल्पनं जीवस्यैव न त्वीशस्य । सङ्कल्पहेतुभूतान्तःकर- णोपाधेरभावात् । अतो निरुपाधिकत्वात् 'महिमानं' अतिशयेन महान्तं । ईदृशं परमेश्वरं साक्षात्कृत्य 'वीतशोकः' जन्ममर- णादिशोकरहितो भवति ॥

द्वितीयामृचमाह । (२)“सप्त प्राणाः प्रभवन्ति ० निहिताः सप्त सप्त”^(२) इति । शुद्धान्तःकरणैर्ज्ञातव्यो यः परमात्मा उक्तः । तत्र शाखाचन्द्रन्यायेनोपलक्षणार्थं जगत्कारणत्वमुच्यते । 'तस्मात्' परमात्मनो मायाशक्तिविशिष्टात्, 'सप्त प्राणा प्रभवन्ति' । अन्यत्र सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा† इत्युक्तत्वात् । शिरोवर्त्तिसप्तच्छिद्र- गताः सप्तसङ्ख्याकाश्चक्षुरादयः प्राणाः परमेश्वरादुत्पद्यन्ते । द्वे चक्षुषी, द्वे श्रोत्रे, द्वे नासिके, मुखमेकमिति सप्तत्वं । तेषां चक्षुरा- दीनां स्वस्वविषयप्रकाशनशक्तयः 'सप्तार्चिषः' । तैरर्चिभिर्गृह्य-

---

* द्वित्राणामेव जायते इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† प्राणाः प्राणा इत्युक्तत्वात् इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके १० अनुवाकः। ८०३

(९)अत॑: समु॒द्रा गि॒रय॑श्च॒ सर्वे॑ऽस्मात् स्यन्द॑न्ते॒ सिन्ध॑वः॒ सर्व॑रूपाः। अत॑श्च॒ विश्वा॒ ओष॑धयो॒ रसा॑श्च॒ येनै॑ष भू॒त-

माणत्वेन 'सप्त'सङ्ख्याका विषयाः 'समिधः'। विषयैर्हीन्द्रियाणि समिध्यन्ते प्रकाशयुक्तानि क्रियन्ते। यद्येकस्यापि चक्षुरिन्द्रियस्य गोलकभेदेन द्वित्वं। तथा रूपस्याप्येकस्य वामदक्षिणरूपग्राह- कचक्षुर्वृत्तिभेदात् द्वित्वं द्रष्टव्यं। एवं शब्दगन्धयोर्द्वित्वे सति विषया सप्त सम्पद्यन्ते। अथवा समिच्छब्देन सप्तसङ्ख्या न सम्बध्यते किन्तु जिह्वाशब्देन। अग्निजिह्वानाञ्च सप्तत्वमाथर्वणि- कैराम्नातं। “काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता चापि सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः” इति॥ ताश्च परमेश्वरात् प्रभवन्ति। 'इमे' भूरादयः, 'सप्त'सङ्ख्याकाः 'लोकाः', 'तस्मात् प्रभवन्ति'। तेषु सप्तसु लोकेषु देवमनुष्यादिशरीरवर्त्तिनः 'प्राणाः', 'चरन्ति'। तादृशा लोका उत्पन्ना इति पूर्वत्रान्वयः। गुहा, बुद्धिः, तस्यां शेते, उपलभ्यते, इति 'गुहाशयः' परमेश्वरः, तस्मात्, उत्पन्नाः सप्तर्षयः। 'सप्त' समुद्रा इत्यादिकाः, 'सप्त'सङ्ख्याकाः पदार्थविशेषाः, 'निहिताः' तत्र तत्रावस्थापिताः॥

तृतीयामृचमाह। (९)“अतः समुद्राः ० भूतस्तिष्ठत्यन्तरा- त्मा”(९) इति। क्षीरोदधिप्रभृतयः 'समुद्र'विशेषाः, मेरुप्रभृ- तयः 'गिरि'विशेषाश्च, 'अस्मात्' परमेश्वरात्, 'सर्वे', प्रभवन्ति। गङ्गागोदावर्यादयः 'सर्वरूपाः' बहुविधाः, नद्यः, अस्मात्,

८०४ तैत्तिरीये आरण्यक

त्तिष्ठ॒त्यन्त॑रा॒त्मा^{(३)}। ^{(४)}ब्र॒ह्मा दे॒वानां॑ पद॒वीः क॑वी॒ना- मृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो मृ॒गाणा॑म्। श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣳ॒ स्वधि॑- ति॒र्वना॑ना॒ꣳ॒ सोम॑: प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्॑^{(४)}। ^{(५)}अ॒जामेकां

परमेश्वरात्, उत्पन्नाः 'स्यन्दन्ते' प्रवहन्ति। व्रीहियवाद्याः 'विश्वाः' सर्वाः, 'ओषधयः', च, मधुराम्लादयः 'रसाश्च', 'अतः' परमेश्वरात्, प्रभवन्ति। 'एषः' अहम्प्रत्ययेन गम्यमानः, 'अन्तरात्मा' स्थूलदेहचिदात्मनोर्मध्यवर्त्ती लिङ्गदेहः, 'येन' ओषधिरसेन, 'भूतः' सम्बद्धः सन्, शरीरे 'तिष्ठति'। तादृशो रस उत्पन्न इति पूर्वत्रान्वयः॥

चतुर्थीमृचमाह। ^{(४)}“ब्रह्मा देवानां ० पवित्रमत्येति रे- भन्”^{(४)} इति। अन्तर्वर्त्तिनां प्राणसमुद्रादीनामचेतनानां सृष्टिमुक्त्वा चेतनेषु परमेश्वरस्योत्कृष्टरूपेणावस्थानमुच्यते। 'दे- वानां' अग्नीन्द्रादीनां मध्ये, 'ब्रह्मा' चतुर्मुखो भूत्वा परमेश्वरो नियामकत्वेनावतिष्ठते। तथा 'कवीनां' काव्यनाटकादिकर्त्तॄणां पुरुषाणां मध्ये, 'पदवीः', भूत्वावतिष्ठते। व्याकरणे निष्पन्नः सुशब्दविशेषः पदं तद्वेति गच्छतीति 'पदवीः' शब्दसामर्थ्या- भिज्ञो व्यासवाल्मीक्यादिरूप इत्यर्थः। 'विप्राणां' वैदिकमार्ग- वर्त्तिनां ब्राह्मणानां मध्ये, 'ऋषिः' तत्तत्स्तोत्रप्रवर्त्तको वसिष्ठा- दिरूपः, बभूव। 'मृगाणां' चतुष्पदां मध्ये, शक्त्याधिक्येन युक्तः 'महिषः', बभूव। 'गृध्रोपलक्षितानां' सर्वेषां पक्षिणां मध्ये प्रबलः 'श्येनः', बभूव। 'वनानां' वृक्षसमूहरूपाणां मध्ये, छेदनार्थः