तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८६० तैत्तिरीये आरण्यके

द॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑:^{(१)}। ^{(१)}त्वया॒ जुष्ट॑ ऋ॒षिर्भवति दे॒वि॒ त्वया॒ ब्रह्मा॑ऽऽग॒तश्री॑रु॒त त्वया॑। त्वया॒ जुष्ट॑श्चि॒त्रं वि॑न्दते॒ वसु॒ सा नो॑ जुषस्व॒ द्रवि॑णेन* मेधे^{(२)}॥ अनु० ३८॥

---

जुषमाणा:' पुरुषार्थानुपयोगिनो वेदबाह्यान् शब्दान् सेवमाना वेदैकनिष्ठा:, 'सुवीरा:' शोभनपुत्रशिष्यादिरूपा:, 'विदथे' यज्ञे- ऽनुष्ठिते सति, शुद्धान्तःकरणा भूत्वा 'बृहद्वदेम' परब्रह्मतत्त्वं कथयाम ॥

तत्रैव द्वितीयामृचमाह । ^{(१)}“त्वया जुष्टः ० द्रविणेन मेधे”^{(१)} इति। हे 'देवि' मेधाख्ये, 'त्वया', 'जुष्टः' सेवितोऽनुगृहीतः पुरुषः, 'ऋषिः' अतीन्द्रियदर्शी, 'भवति' । तथा 'त्वया', जुष्टः पुरुषः 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, भवति । 'उत' अपि च, त्वया जुष्टः पुरुषः 'आगतश्रीः' प्राप्तसम्पत्, भवति । अतएव 'त्वया जुष्टः', पुरुषः 'चित्रं' गवाश्वभूहिरण्यधान्यादिकं विविधं, 'वसु' धनं, 'विन्दते' लभते । हे 'मेधे', देवि, 'सा' तादृशी त्वं, 'नः' अस्मान्, 'द्रविणेन' धनेन, 'जुषस्व' सेवस्व, अनुगृह्णाणेत्यर्थः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

* द्रविणो नेति J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ४१ अनुवाकः । ८६१

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)मे॒धां म॒ इन्द्रो॑ ददातु मे॒धां दे॒वी सर॑स्वती । मे॒धां मे॑ अ॒श्विना॑वु॒भौ दे॒वावाध॑त्तां* पुष्क॑रस्रजौ+^(१)॥ अनु० ४० ॥

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)अ॒प्स॒रासु॑ च॒ या मे॒धा ग॑न्ध॒र्वेषु॑ च॒ यन्मन॑: । दैवी॑

---

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

मेधाप्रदानिन्द्रादीन् प्रार्थयते । (१)“मेधां मे ॰ पुष्करस्रजान्”^(१) इति । योऽयं ‘इन्द्रः’, देवः, या च ‘सरस्वती’, देवी, यौ च ‘पुष्करस्रजौ’ पद्ममालायुक्तौ, ‘उभावश्विनौ’, ‘देवौ’, ते सर्वे ‘मे’ मह्यं, ‘मेधां’, प्रयच्छन्तु ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

मेधाप्रदं मन्त्रान्तरं दर्शयति । (१)“अप्सरासु च ॰ सुरभिर्जुषतां”^(१) इति । ‘अप्सरासु’ देवस्त्रीषु, ‘या मेधा’, प्रसिद्धा

---

* व्यश्विनावुभावाधत्तामिति J, N, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
+ पुष्करस्रजेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

८६२	तैत्तिरीये आरण्यके

मे॒धा म॑नुष्य॒जा* सा मां मे॒धा सु॒रभि॑र्जुषता॒म्+ ⁽१⁾ ॥ अनु० ४१ ॥

---

अथ द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

⁽१⁾आ मां मे॒धा सु॒रभि॑र्वि॒श्वरू॑पा हिर॑ण्यवर्णा॒ ज-

---

वर्त्तते, 'गन्धर्वेषु च' देवगायकेषु, 'यत्', 'मनः' मेधात्मकं, अस्ति 'देवी' हिरण्यगर्भादिदेवेषु स्थिता, या 'मेधा' विद्यते, 'मनुष्यजा' मनुष्येषु वेदशास्त्रवित्सु या 'मेधा' अस्ति । 'सा' सर्वा, मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, सर्वकामदुघा वा, भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' सेवतां ॥

• इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

अथ द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

पुनरपि मेधार्थं मन्त्रान्तरमाह । ⁽१⁾“आ मां मेधा ० सुप्रतीकां जुषतां”⁽१⁾ इति । 'मेधा' शक्तिः, 'मां', प्रत्यागच्छत्विति शेषः । कीदृशी मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, कामदुघा वा,

---

* मेधा सरस्वती इति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
' + जुषताम् स्वाहेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ४३ अनुवादः । ८६३

ग॑ती जग॒म्या । ऊर्ज॑स्वती॒ पय॑सा॒ पिन्व॑माना॒ सा मां मे॒धा सु॒प्रती॑का जुषतां⁽१⁾ ॥ अनु० ४२ ॥

अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

⁽१⁾स॒द्योजा॒तं प्र॑पद्या॒मि स॒द्योजा॒ताय॒ वै नम॑:* ।

---

'विश्वरूपा' सकलवेदशास्त्रधारणक्षमत्वेन बहुरूपा, 'हिरण्यवर्णा', देवताशरीरे हिरण्यसमानवर्णोपेता, 'जगती' सर्वत्र वर्त्तमानत्वेन जगदात्मिका, 'जगम्या' पुरुषार्थकामैः भृशं गन्तुं योग्या, 'ऊर्जस्वती' बलवती, 'पयसा' गोक्षीरादिरसेन, 'पिन्वमाना' अस्मान् प्रीणयन्ती, 'सा' तथाविधगुणयुक्ता, 'मेधा', 'सुप्र- तीका' सुमुखी भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' सेवतां ॥

इति द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

मेधाविनः पुरुषस्य ज्ञानोत्पादनाय महादेवसम्बन्धिषु पञ्च- वक्त्रेषु मध्ये पश्चिमवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“सद्योजातं ० भवोद्भवाय नमः”(१) इति । 'सद्योजात'नामकं यत् पश्चिमवक्त्रं, तद्रूपं परमेश्वरं, 'प्रपद्यामि' प्राप्नोमि । तादृशाय 'सद्योजाताय',

---

* वै नमो नम इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 N

८६४ तैत्तिरीये आरण्यके

भ॒वे भ॑वे॒ नाति॑भवे भजस्व* मां। भ॒वोद्भा॑वाय॒ नमः॑^{(१)} ॥ अनु० ४३ ॥

---

अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

^{(१)}वा॒म॒दे॒वाय॒ नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमः॑ श्रेष्ठाय॒ नमो॑ रु॒द्राय॒ नमः॒ काला॑य॒ नमः॑ कल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑विकरणाय॒ नमो॒ बला॑य॒ नमो॑† बल॑प्रमथनाय॒ नमः॑

---

‘वे’, नमः’, अस्तु । हे सद्योजात ‘भवे भवे’ तत्तज्जन्मनिमित्तं, ‘मां’, ‘न भजस्व’ न प्रेरयेत्यर्थः । किन्तर्हि ‘अतिभवे’ जन्मातिलङ्घननिमित्तं, ‘भजस्व’ तत्त्वज्ञानाय प्रेरय । ‘भवोद्भावाय’ भवात् संसारात् उद्भर्त्रे, सद्योजाताय ‘नमः’, अस्तु ॥

इति त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

उत्तरवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । ^{(१)}“वामदेवाय नमः ॰ मनोन्मनाय नमः”^{(१)} इति। उत्तरवक्त्ररूपः ‘वामदेवः’, तस्यैव

---

* भवस्व इति B, J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† बलाय नम इति पाठः F, Q चिह्नितभाष्यपुस्तकद्वतमूलद्वये नास्ति ।

१० प्रपाठके ४५ अनुवाकः। ८६५

सर्व॑भूतदमनाय॒ नमो॑ म॒नोन्म॑नाय॒ नमः॑^{(१)}॥ अनु० ४४ ॥

---

अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः।

^{(१)}अ॒घोरे॑भ्योऽथ॒ घोरे॑भ्यो॒ घोर॒ घोर॑तरेभ्यः। सर्व॑तः श॒र्व॒ सर्वे॑भ्यो* नम॑स्ते अस्तु रु॒द्ररू॑पेभ्यः^{(१)}॥ अनु० ४५॥

---

विग्रहविशेषा ज्येष्ठादिनामकाः। एते च महादेवपीठशक्तीनां वामादीनां नवानां पतयः पुरुषाः। तेभ्यो नवभ्यो नमस्कारः अस्तु॥

इति चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥

---

अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः।

दक्षिणवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह। ^{(१)}“अघोरेभ्योऽथ ० रुद्र- रूपेभ्यः”^{(१)} इति। अघोरनामको दक्षिणवक्त्ररूपो देवः, तस्य विग्रहाः ‘अघोराः’ सात्त्विकत्वेन शान्ताः, अन्ये तु ‘घोराः’ राजस- त्वेन उग्राः, अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि ‘घोरतराः’। हे ‘शर्व’ परमेश्वर, ‘ते’ त्वदीयेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यः त्रिविधेभ्यः, ‘सर्वेभ्यो रुद्र- रूपेभ्यः’, ‘सर्वतः’ सर्वेषु देशेषु सर्वेषु च कालेषु ‘नमोऽस्तु’॥

इति पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः॥

---

* सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्य इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः 5 N 2

८६६ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)तत्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महादे॒वाय॑ धीमहि । तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोद॑यात्(१) ॥ अनु० ४६ ॥

---

अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)ईशानः सर्व॑विद्या॒नामीश्वरः सर्व॑भूता॒नां ब्रह्मा-

---

अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

प्राग्वक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“तत्पुरुषाय ० रुद्रः प्रचोदयात्”(१) इति । प्राग्वक्त्रदेवः ‘तत्पुरुष’नामकः । द्वितीयार्थे चतुर्थी । ‘तत्पुरुषं, देवं, ‘विद्महे’ गुरुशास्त्रमुखाज्जानीमः, ज्ञात्वा च ‘महादेवाय’ तं महादेवं, ‘धीमहि’ ध्यायेम । ‘तत्’ तस्मात् कारणात्, ‘रुद्रः’, देवः, ‘नः’ अस्मान्, ‘प्रचोदयात्’ ज्ञानध्यानार्थं प्रेरयतु ॥

इति षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

ऊर्ध्ववक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“ईशानः सर्वविद्यानां ० सदा शिवोम्”(१) इति । योऽयमूर्ध्ववक्त्रो देवः सोऽयं ‘सर्व-

१० प्रपाठके ४८ अनुवाकः । ८६७

धि॑प॒तिर्ब्रह्म॒णोऽधि॑प॒तिर्ब्रह्मा॑ शि॒वो मे॑ अस्तु सदाशि॒वोम्^{(१)} ॥ अनु० ४७ ॥

---

अथ अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$ब्रह्म॑मेतु॒ मां । मधु॑मेतु॒ मां । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑मेतु॒ मां ।

---

विद्यानां’ वेदशास्त्रादीनां चतुःषष्टिकलाविद्यानां, ‘ईशानः’ नियामकः, तथा ‘सर्वभूतानां’ अखिलप्राणिनां, ‘ईश्वरः’ नियामकः, ‘ब्रह्माधिपतिः’ वेदस्याधिकत्वेन पालकः, तथा ‘ब्रह्मणः’ हिरण्यगर्भस्य, ‘अधिपतिः’, तादृशो यः ‘ब्रह्मा’ अस्ति प्रवृद्धः परमात्मा, सोऽयं ‘मे’ ममानुग्रहाय, ‘शिवः’ शान्तः, ‘अस्तु’ । ‘सदा शिवों’ स एव सदाशिवः, ‘ॐ’ अहं भवामि ॥

इति सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

इत्थं तत्त्वज्ञानस्योत्पादकाः पञ्चवक्त्रप्रतिपादकाः पञ्चब्रह्ममन्त्रा उक्ताः, अथ ज्ञानप्रतिबन्धकब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्णनामका मन्त्रा वक्तव्याः, तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । $^{(१)}$“ब्रह्ममेतु मां • प्राणाँस्तां जुहोमि”$^{(१)}$ इति । ‘ब्रह्म’ परब्रह्मतत्त्वं, ‘मां’, ‘एतु’ प्राप्नोतु, ‘मधु’ परमानन्दलक्षणमाधुर्योपेतं वस्तु, ‘मां’, ‘एतु’ प्राप्नोतु । न चात्र ब्रह्म-मधुशब्दयोः अत्यन्तमर्थभेदः, किं

८६८ तैत्तिरीये आरण्यके

यास्ते॑ सोम प्र॒जा व॒त्सो॒ऽभि सो अ॒हं । दुः॒ष्वप्न॒हं दु॑रु॒ष्वह॑ । यास्ते॑ सोम प्रा॒णास्तां जु॑होमि॑(१)। (२)त्रिसु॑प॒र्ण- मया॑चितं ब्राह्म॒णाय॑ दद्यात् । ब्र॒ह्म॒हत्यां वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रिसु॑पर्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑ प्राप्नु॑-

---

तर्हि 'ब्रह्ममेव', 'मधुं' शब्दद्वयप्रतिपाद्यमखण्डैकरसं वस्तु, 'मां', 'एतु' प्राप्नोतु । हे 'सोम' उमा ब्रह्मविद्या तया सह वर्त्तमान परमात्मन्, 'ते' तव, 'याः', 'प्रजाः' देवमनुष्यादयः, सन्ति, ता 'अभिलक्ष्य 'सो अहम्' स तादृशस्त्वत्सेवकोऽहं, 'वत्सः' बालः, एतासां त्वदीयप्रजानां मध्ये बालवदहं त्वदीयकरुणायोग्यः । अतः हे 'दुःष्वप्नहन्' संसाररूपस्य दुःष्वप्नस्य घातक परमेश्वर, 'दुरुष्वह' दुःखमुत्कर्षेण अभिभव । वर्णविकारश्छान्दसः । हे 'सोम परमात्मन्, 'ते' त्वदीयाः, प्राणवृत्तयः 'याः', सन्ति 'तान्' वृत्ति 'प्राणान्', त्वयि 'जुहोमि' प्रक्षिपामि । मदीयमनोवागादयः प्राणास्त्वया निर्निर्मितत्वात् त्वदीयाः, अतस्त्वय्येवापसंहरामि, विषयेभ्य इन्द्रियाणि निरुध्य त्वदेकचित्तो भवामीत्यर्थः ॥

उक्तस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य माहात्म्यं ब्राह्मणरूपेण वाक्येन दर्शयति । (१)“त्रिसुपर्णं ॰ पङ्क्तिं पुनन्ति ॐ”(१) इति । “विद्यान्तराणि सर्वाणि नापृष्टः कश्चिद् ब्रूयात्” इति शास्त्रमनुसृत्य शिष्येण याच्ञायां कृतायां पश्चादुपदिशन्ति । इमं तु त्रिसुपर्णमन्त्रं शिष्ययाच्ञामन्तरेणैव 'ब्राह्मणाय', उपदिशेत्* ।

* उपदिशन्ति इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ४८ अनुवाकः । ८६६

वन्ति॑ । आ॒स॒ह॒स्रात् प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्^(१) ॥ अनु० ४८ ॥

---

अथ एकोनपञ्चाशदनुवाकः ।

^(१)ब्रह्म॑ मे॒धया॑ । मधु॑ मे॒धया॑ । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑ मे॒धया॑ । अ॒द्या नो॑ देवसवितः प्र॒जा व॑त्सावी॒ सौभ॑गं । परा॑ दुः॒ष्वप्नि॒यँ॑ सुव । विश्वा॑नि देवसवितर्दु॑रि॒तानि॑

---

तेनोपदेशेन 'ये ब्राह्मणाः', 'त्रिसुपर्णं पठन्ति' त्रिसुपर्णमन्त्रं सर्वदा जपन्ति, 'एते' पुरुषाः, 'ब्रह्महत्यां', विनाशयन्ति । ततस्ते निष्पापाः सन्तः 'सोम'यागं 'प्राप्नुवन्ति' । ते यस्यां ब्राह्मणपङ्क्तौ भोजनार्थमुपविशन्ति तां 'पङ्क्तिं', सहस्रब्राह्मणपर्यन्तां, 'पुनन्ति' शुद्धां कुर्वन्ति । तस्माद् 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मैव, त्रिसुपर्णमन्त्रस्य देवतेत्यर्थः ॥

इति अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ एकोनपञ्चाशदनुवाकः ।

द्वितीयं त्रिसुपर्णमन्त्रमाह । ^(१)“ब्रह्म मेधया ० भवन्तु नः”^(१) इति । यद् 'ब्रह्म' जगत्कारणं सर्ववेदान्तवेद्यं, तत् 'मेधया'

८१० | तैत्तिरीये आरण्यके

---

परा॑ सुव । यद्भ॒द्रं तन्म॒ आ सु॑व । मधु॒ वाता॑ ऋताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः । माध्वीᳵर्नः सं॒त्वोष॑धीः । मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसि॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑व॒ꣳ रज॑: । मधु॒ द्यौर॑स्तु नः पि॒ता । मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माꣳ अस्तु॒ सूर्य॑: । माध्वी॒र्गावो॑ भवन्तु नः॑॥^(१) । ^(२)य इ॒मं त्रि॑सुप॒र्णमया॑चितं ब्राह्म॒णाय॑ दद्यात् । भ्रू॒ण॒हत्यां॑ वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रि॑सुप॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॒ प्राप्नु॑वन्ति । आ- स॒हस्राᳵत् प॒ङ्क्तिं पु॒न॑न्ति । ॐ^(२) ॥ अनु० ४९ ॥

---

गुरूपदिष्टमहावाक्यतदर्थधारणशक्त्या, लभ्यतामिति शेषः । मध्वि- त्यादि पूर्ववत् । अद्या नो देवेत्यादिकमृक्पञ्चकमणोरणीयानि- त्यनुवाके* व्याख्यातं ।

अस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति । ^(२)“य इमं ॰ पुनन्ति । ॐ”^(२) इति । ब्राह्मणगर्भस्य राजगर्भस्य वा वधः ‘भ्रूणहत्या’ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति एकोनपञ्चाशोऽनुवाकः ॥

---

* कया नो देवेत्यादिकमृक्सञ्चयं क्रमेणानोरणीयानित्यनुवाके इति F चिह्नितपुस्तकपाठः । अनुवाकस्तु १० । ८०० पृष्ठे द्रष्टव्यः ।

१० प्रपाठके ५० अनुवादः । ८७१

अथ पञ्चाशोऽनुवाकः ।

(१)ब्रह्म॑ मे॒धवा॑ । मधु॑ मे॒धवा॑ । ब्रह्म॑मेव मधु॑ मेध॒वा । ब्रह्मा दे॒वानां॑ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां म- हि॒षो मृ॒गाणा॑म् । श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣳ॒ स्वधि॑ति॒र्वना॑ना॒ꣳ॒ सोमः॑ प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒रेभन्॑ । ह॒ꣳ॒सः शु॑चि॒षदसु॑रन्त- रि॒क्षसद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सह॑त- सद् व्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्(१) । (२)य इ॒दं त्रि॑सुप॒र्णमया॑चितं ब्राह्म॒णाय॑ दद्यात् । वी॒र॒- हत्यां वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्राह्म॑णास्त्रिसुप॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑ प्राप्नुवन्ति । आ॒स॒ह॒स्रात् प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्(२)॥ अनु० ५० ॥

---

अथ पञ्चाशोऽनुवाकः ।

तृतीयं त्रिसुपर्णमन्त्रमाह । (१)“ब्रह्म मेधवा ० ऋतं बृहत्”(१) इति । ‘मेधवा’ मेधो यज्ञः सोस्यास्तीति मेधवत् । यज्ञदानादिसाध्यविविदिषापूर्वकत्वात् ब्रह्मज्ञानलाभस्य ‘ब्रह्म’, मेधवत् इत्युच्यते । अन्यत् पूर्ववत् । ब्रह्मा देवानां, हंसः शुचि- षत् इत्यादिके द्वे ऋचौ अणोरणीयानित्यनुवाके व्याख्याते ॥

अस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति । (२)“य इदं ० पङ्क्तिं पुनन्ति ओम्”(२) इति । वेदशास्त्रतदनुष्ठानपरो ब्राह्मणः, अभिक्षितो राजा वा ‘वीरः’ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति पञ्चाशोऽनुवाकः ॥

50

८४२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकपञ्चाशोऽनुवाकः।

(१)प्रा॒णा॒पा॒न॒व्या॒नो॒दा॒न॒स॒मा॒ना मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा॑ भूयास॒ँ स्वाहा॑(१) ॥ अनु० ५१ ॥

---

अथ एकपञ्चाशोऽनुवाकः।

ब्रह्मज्ञानप्रतिबन्धकानि यानि महापातकानि तन्निवृत्तये जप्यस्त्रिसुपर्णमन्त्रास्त्रयोऽभिहितास्तत्र ब्राह्मणजातिमात्रबधो ब्रह्महत्या पञ्चसु महापातकेषु मध्ये प्रबलं महापातकं । ततोऽप्यधिकं भ्रूणहननं । तस्मादप्यधिकं वीरहननं । ईदृशानामपि निवर्त्तको यावज्जीवं त्रिसुपर्णं जपस्तत्र अर्वाचीनानां सुरापानादिपातकानां निवर्त्तक इति किमु वक्तव्यं । इत्थं प्रतिबन्धन्निवृत्युपायमुक्ता ज्ञानयोग्यतायै स्वावयवशुद्ध्यर्थं होमार्थानैकादशमन्त्रानैकादशस्वनुवाकेषु क्रमेण विवक्षुराद्यं मन्त्रमाह । “(१)प्राणापान • भूयासँ स्वाहा”(१) इति । ‘प्राणादयः पञ्च वायवः प्रसिद्धाः । ते सर्वेऽपि अनेन आज्यहोमेन शुद्धा भवन्तु । ततः ‘अहं’, ‘विपाप्मा’ प्रतिबन्धकोपपापकरहितः, ‘विरजाः’ पापकारणभूतरजोगुणेनापि रहितः सन्, यद् ‘ज्योतिः’ जगत्कारणं परंब्रह्म तदस्तु, ‘भूयासं’, तदर्थमिदमाज्यं स्वाहुतमस्तु ॥

इति एकपञ्चाशोऽनुवाकः ।

१० प्रपाठके ५३ अनुवाकः । ८७३

अथ द्विपञ्चाशोऽनुवाकः ।

(१)वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतो बुद्ध्याकूतिः स-
ङ्कल्पा मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूया-
सग्ं स्वाहा॑(१) ॥ अनु० ५२ ॥

---

अथ त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः ।

(१)शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरजङ्घशिश्नोपस्थपा-

---

अथ द्विपञ्चाशोऽनुवाकः ।

द्वितीयं मन्त्रमाह । (१)“वाङ्मनः ० भूयासग्ं स्वाहा”(१) इति । ‘वागादीनीन्द्रियाणि । ‘रेतः’ गुह्येन्द्रियं, मनःशब्दवाच्यस्यान्तःकरणस्यैव निश्चयात्मिकावृत्तिः ‘बुद्धिः’ । अनिश्चयभूता*वृत्तिः ‘आकूतिः’ । इदं समीचीनमिति कल्पनारूपा वृत्तिः ‘सङ्कल्पः’ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति द्विपञ्चाशोऽनुवाकः ।

---

अथ त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः ।

तृतीयं मन्त्रमाह । (१)“शिरः पाणि ० स्वाहा”(१) इति । पूर्वाभ्यामनुवाकाभ्यां सूक्ष्मशरीरशुद्धिरुक्ता । अत्र स्थूलशरीराव-

---

* अनिश्चयात्मिकेति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
502

८७४	तैत्तिरीये आरण्यके

यवो॑ मे शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ं॒ स्वाहा॑$^{(१)}$ ॥ अनु० ५३ ॥

---

अथ चतुःपञ्चाशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$त्वक्च॑र्ममाग्ंसरुधिर॑मेदोमज्जास्नावयोऽस्थी॑नि मे॒ शुध्य॑न्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ं॒ स्वाहा॑$^{(१)}$ ॥ अनु० ५४ ॥

---

यवानां शिरःपाण्यादीनां शुद्धिरुच्यते । लिङ्गाण्डभेदविवक्षया ‘शिश्नोपस्थ’शब्दौ द्वौ द्रष्टव्यौ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः ॥

---

अथ चतुःपञ्चाशोऽनुवाकः ।

चतुर्थं मन्त्रमाह । $^{(१)}$“त्वक्चर्म ॰ भूयासग्ं स्वाहा” $^{(१)}$ इति । अत्र स्थूलशरीरे स्थितानां* धातूनां शुद्धिरुच्यते । एकस्यैव धातो बाह्यान्तर्भागविवक्षया ‘त्वक्चर्म’शब्दौ प्रयुक्तौ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति चतुःपञ्चाशोऽनुवाकः ॥

---

* स्थूलशरीरगतानामिति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ५६ अनुवाकः । ८७५

अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।

⁽¹⁾शब्दस्प॑र्शरू॒पर॑सग॒न्धा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑⁽¹⁾॥ अनु० ५५॥

---

अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।

⁽¹⁾पृथिव्यप्तेजोवायुराकाशा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑⁽¹⁾॥ अनु० ५६॥

---

अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।

पञ्चमं मन्त्रमाह । ⁽¹⁾“शब्दस्पर्श ॰ भूयासꣳ स्वाहा”⁽¹⁾ इति। शरीरोपादानपञ्चमहाभूतेषु आकाशादिषु वर्तमानाः गुणाः 'शब्दादयः। अन्यत् पूर्ववत्॥

इति पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः॥

---

अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।

षष्ठं मन्त्रमाह । ⁽¹⁾“पृथिव्यप्तेजो ॰ भूयासꣳ स्वाहा”⁽¹⁾ इति। शरीरस्योपादानकारणानि पञ्चमहाभूतानि 'पृथिव्यादीनि। अन्यत् पूर्ववत्॥

इति षट्पञ्चाशोऽनुवाकः॥

८७६ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ।

(१)अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्तां ज्योतिर॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑(१) ॥ अनु० ५७ ॥

---

अथ अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।

(१)विविष्ट्यै* स्वाहा॑(१) ॥ अनु० ५८ ॥

---

अथ सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ।

सप्तमं मन्त्रमाह । (१)“अन्नमय ० भूयासꣳ स्वाहा”(१) इति । ‘अन्नमयादयः पञ्च कोशा वारुण्यामुपनिषद्युक्ताः । अन्यत् पूर्ववत् ॥

इति सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः॥

---

अथ अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।

अष्टमं मन्त्रमाह । (१)“विविष्ट्यै स्वाहा”(१) इति । विष्लृ व्याप्तौ इति धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः । विशेषेण विष्टिर्व्याप्तिर्यस्य ब्रह्मणस्तत् ‘विविष्टिः’, छान्दसः षकारस्य टकारः । तादृशं ब्रह्मोद्दिश्य स्वाहुतमिदमस्तु ॥

इति अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ॥

---

* विविद्यै इति N, O, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६० अनुवाकः । ८७७

अथ'एकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$क॒षोत्का॑य॒ स्वाहा॑$^{(१)}$ ॥ अनु० ५९ ॥

---

अथ षष्टितमोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$उत्तिष्ठ पुरुष हरित पिङ्गललोहिताक्षि* देहि

---

अथ एकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।

नवमं मन्त्रमाह । $^{(१)}$“कषोत्काय स्वाहा”$^{(१)}$ इति । कष†- शिंसकरण इति धातुः, कष्यते क्रियते इति ‘कषः’† नामरूपकर्मा- त्मकः कार्यप्रपञ्चः, तस्मिन् ‘उत्कः’ तत्कर्तुमुत्सुकः ‘कषोत्कः’ परमेश्वरः, तादृशाय सृष्ट्यभिमुखाय परमेश्वराय ‘स्वाहा’ स्वाहुतमिदमस्तु ॥

इति एकोनषष्टितमोऽनुवाकः ॥

---

अथ षष्टितमोऽनुवाकः ।

दशमं मन्त्रमाह । $^{(१)}$“उत्तिष्ठ पुरुष ॰ भूयासग्ँ स्वाहा”$^{(१)}$

---

* हरितलोहितपिङ्गलाक्षि इति F, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† अत्र सर्वकषशब्दस्थाने घषशब्दपाठः F चिह्नितपुस्तकेऽस्ति ।

८७८	तैत्तिरीये आरण्यके

देहि॑ ददापयिता मे॑ शुद्ध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑^(१) ॥ अनु० ६० ॥

---

इति । विविशिष्टशब्दाभिधेयं यद्ब्रह्म तदेव कारणोपाधिकं कपोल्कशब्दाभिधेयं । पुनरपि वह्निशरीरोपाधिविशिष्टमत्र पुरुषशब्दाभिधेयं । तत्र पूर्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निरुपाधिकं कारणोपाधिकं तद्ब्रह्मप्राप्त्यर्थं शुद्धेद्धेतुत्वेनच सर्वकर्मनिष्पादकवह्निशरीरोपाधिकं प्रार्थ्यते । 'पुरुष'पुरि वह्निशरीरे शयान हे परमात्मन्, 'उत्तिष्ठ' औदासीन्यं परित्यज मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो भव । सम्बुध्यन्तपुरुषशब्दस्येव हर्यादीनि त्रीणि पदानि विशेषणानि । हे 'हरित' प्रतिबन्धकहरणकुशल । हे 'लोहित' रक्तवर्ण । हे 'पिङ्गलाक्ष' पिङ्गलनयन । 'देहि देहि' पुनः पुनः शुद्धिं मे प्रयच्छ । 'ददापयिता' आचार्यमुखात् तत्त्वज्ञानस्य अतिशयेन दापयिता, भवेति शेषः । तस्य दापयितस्य* ज्ञानस्योत्पत्तये 'मे' मदीयाः चित्तवृत्तयः, 'शुध्यन्तां' । ज्योतिरित्यादि पूर्ववत् ॥

इति षष्टितमोऽनुवाकः ॥

---

* दापितव्यस्येति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः

१० प्रपाठके ६२ अनुवाकः। ८७६

अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

(१) ॐ स्वाहे॑ति^{(१)}॥ अनु० ६१ ॥

---

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

^{(१)}स॒त्यं परं॑ पर॒ꣳ स॒त्यꣳ स॒त्येन॒ न सु॑व॒र्गाल्लो॒काच्च्य॑वन्ते क॒दाच॒न स॒ताꣳ हि स॒त्यं तस्मा॑त् स॒त्ये र॑म-

---

अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

एकादशं मन्त्रमाह । ^{(१)}“ॐ स्वाहेति”^{(१)} इति । ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं वस्तु भवामि, तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु ॥

इति एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

ज्ञानप्रतिबन्धकमहापातकोपपातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यता- लक्षणां शुद्धिमुक्त्वा योग्यस्य पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु सन्न्यासस्य निरतिशयोत्कर्षं वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृष्टसाधनानि प्रतियोगित्वेन वक्तव्यानि । तत्र प्रथमं साधनमुपन्यस्यति । ^{(१)}“सत्यं परं ० सत्ये रमन्ते”^{(१)} इति । यद्वस्तु प्रमाणेन यथा- दृष्टन्तस्य तथैवाभिवदनं ‘सत्यं’, तच्च ‘परं’ पुरुषार्थसाधनेषु

5 P