तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः ८५] प्रथमाह्निकम्। १२९ इत्याद्युक्तेरस्मद्गुरुभिरप्युक्तः इति श्रीकण्ठस्ये- यमुक्तिः । तदुक्तं तत्र 'चतुर्थं संप्रवक्ष्यामि ग्रामधर्मविभेदतः।' इत्याद्युपक्रम्य 'हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् । सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥ आत्मा वै धर्म इत्युक्तो ग्रामधर्मः प्रकीर्तितः । प्रकाशावस्थितं ज्ञानं भावाभावादिमध्यतः ॥ स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं वर्तनं वृत्तिरुच्यते । वृत्तिस्तु स्वपदं ज्ञात्वा द्रष्टृत्वं परिपठ्यते ॥ प्रबुद्धं तद्विजानीयाद्बाह्यावरणवर्जितम् । परापरविनिर्मुक्तमेकादशपदोञ्झितम् ॥ स्वात्मन्यात्मनि यज्ज्ञानं शिवामृतपरिप्लुतम् । विविक्तवस्तुकथितशुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥ ग्रामधर्मवृत्तिरुक्तस्तन्त्रेऽस्मिन्सर्वथोदितः ।' इति । एतदेव च 'अथ वा शिवमन्विच्छेदत्साधकः परतत्त्ववित् ।' इत्यादि 'स्थितिः कार्या तु तत्त्वस्था मध्यशक्तिप्रभान्विता ।' पं० ६ ग० पु० सामूह्यं सर्वतत्त्वानामिति पाठः । पं० ७ क० पु० आत्मैव धर्म इत्युक्तो ग्रामो धर्म इति पाठः । १७

१३० श्रीतन्त्रालोकः । इत्यन्ततत्रत्यग्रन्थार्थगर्भीकारेण ग्रन्थान्तरमुपक्षे- प्तुकामो ग्रन्थकारः स्वोक्त्या योजयति 'तस्य सर्वं प्रसिद्धयति' इति–तस्य ग्रामधर्मवृत्तेः प्राणापानग- तित्रोटनेन मध्यधामानुप्रवेशात् प्राप्तपरशक्तिसामर- स्यस्य सर्वं बाह्यमाभ्यन्तरं च प्रकर्षेण शिवाभेदम- यत्वेन सिद्धयति प्रथते इत्यर्थः । तदुक्तं 'शिवभावनयौषध्या बद्धे मनसि संसृते । काष्ठकुड्यादिषु क्षिप्ते रसवच्छ्लवहेमता ॥' इति ॥८४॥८५॥ अत आह ऊर्ध्वं त्यक्त्वाधो विशेत्स रामस्थो मध्यदेशगः ॥८६॥ ऊर्ध्वम् इति ऊर्ध्ववाहित्वात्प्राणम्, अध इति अधोवाहित्वादपानं, त्यक्त्वा इति तद्गतिं त्रोट- यित्वा, स ग्रामधर्मवृत्तिरर्थात् मध्यनाडीं प्रविशेत् । स च कीदृशः मध्यदेशगः मध्यनाडिकाया अपि यत् मध्यं तत्रस्था या बिससूत्राकारा शक्तिः तस्या पं० ६ क० पु० प्रसिद्धयतीति पाठः ।

श्लोकः ८६ ] प्रथमाह्निकम् । १३१ देश : अन्तर्व्योमरूप एकदेशस्तं गच्छति जानाति य : स : - तदेकतानतया तन्निष्ठः ईत यावत् । तदुक्तं 'मध्यनाडी मध्यसंस्थबिससूत्राभरूपया । ध्यातान्तर्व्योमया देव्या तया देवः प्रकाशते ॥' इति । अत एवोक्तं रामस्थः इति '..................एकाकी न रमाम्यहम् ।' इत्याद्युक्त्या रमते तत्तज्जडाजडात्मना विश्ववैचित्र्या- त्मना क्रीडति इति रामः परमात्मा, तत्र तिष्ठति तद्रूपतया परिस्फुरति इत्यर्थः । तदुक्तं त्रिशिरोभैरवे 'सेव्यमानमधोर्ध्वं तु प्राणापानोत्थरूढधीः । ऊर्ध्वं त्यक्त्वा तु प्रविशेद्रामस्थोऽत्रात एव च ॥' तत्रैवागूरणेन १ भगवत्या 'रामः किमुच्यते देव योऽत्रस्थः स च कः प्रभो । तस्याभ्यासः कथं नाम ब्रूहि सर्व महेश्वर ॥' १ आगूरणमाक्षेपः पं० ४ ख० पु० बिससूत्राभसूत्रयेति पाठः । पं० १४ क० पु० यत्रस्थः स च क इति पाठः ।

१३२ श्रीतन्त्रालोकः । इति पृष्टे, भगवता 'रामस्थं परमेशानि योगं यत्कीर्तितं मया । कथयामि यथातथ्यमभ्यासस्तस्य योगतः ॥' इत्यन्तेन प्रतिज्ञाय, तत्समाधानं बहुना ग्रन्थेन कृतम् ॥ ८६ ॥ इह च तदेव ग्रन्थकारः शब्दार्थद्वारेण पठति गतिः स्थानं स्वप्नजाग्र- दुन्मेषाणानिमेषणे । धावनं प्लवनं चैव आयासः शक्तिवेदनम् ॥८७॥ बुद्धिभेदास्तथा भावाः संज्ञाः कर्माशयनेकशः । एष रामो व्यापकोऽत्र शिवः परमकारणम् ॥८८॥ स्वप्नः विकल्पः, जाग्रत् ज्ञानं, उन्मेषणम् ईश्वर- दशा, निमेषणं सदाशिवदशा, आयासः 'अय गतौ' गत्यर्थो ज्ञानार्थः तेन अयः अयनं ज्ञानं तस्यासः क्षेपो निवृत्तिः - अज्ञानम् इत्यर्थः । धर्माद्या- अष्टौ

श्लोकः ८९ ] प्रथमाह्निकम् । १३३ बुद्धिधर्माः, संज्ञाः- यादृच्छिका डित्थादयः, कर्माणि- व्यापाराः । अनेन च गत्यादिना चतुर्दशकेन सकल- विश्वस्वीकारः कृतः । यच्चैतद्गत्यादि एष रामः- सकलविश्वावभासनक्रीडापरः परमात्मा परमेश्वरः, अत एवोक्तं 'व्यापकोऽत्र शिवः परमकारणम्' इति, अत्र इति गत्याद्युपलक्षिते विश्वस्मिन्, शिवस्यैव हि अयमशेषविश्वात्मा स्फारः इति भावः । तदुक्तं 'विषयेषु च सर्वेषु इन्द्रियार्थेषु च स्थितः । यत्र यत्र निरूप्येत नाशिवं विद्यते क्वचित् ॥' इति ॥८७॥८८॥ कथं चात्र तदैकात्म्यापत्तिलक्षणा स्थितिर्भवति इत्याह कल्मषघ्नीगामनसा स्मृतिमात्रनिरोधनात् । ध्यायते परमं ध्येयं गमागमपदे स्थितम् ॥८६॥ पं० ६ क० पु० शिवस्यैव हृदयमशेषेति पाठः । पं० १५ क० पु० ध्यायते सकलं ध्येयमिति पाठः ।

१३४ श्रीतन्त्रालोकः । परं शिवं तु व्रजति भैरवाख्यं जपादपि । येन क्षीणं कल्मषं तत्तद्भेदावभासकालुष्यं यस्य तादृशं मनो, मनुते इति मनो विमर्शात्मावबोधो यस्य तेन 'सर्वो विकल्पः स्मृतिः.......................।' इति नीत्या स्मृतिरेव केवला स्मृतिमात्रं शरीर- मुखहस्ताद्यात्मकं विकल्पनं, तस्य निरोधनम्—आका- राद्युल्लेखशून्यत्वेन प्रतिहननं, तदवलम्ब्य, तत्तन्नि- यताकारसंकोचाभावात् परमं ध्येयं शिवलक्षणं परम- कारणं ध्यायते स्वात्माभेदेन परामृश्यते । यदुक्तं 'ध्यानं या निश्चला बुद्धिर्निराकारा निराश्रया । न तु ध्यानं शरीरस्य मुखहस्तादिकल्पना ॥' इति । एवंविधो ध्याता, गमो गमनं गतिः, अगमश्च अगतिः स्थानं, ताभ्यामुपलक्षिते पदे समनन्त- पं० ५ क० पु० मनो मतिरिति विमर्शात्मेति पाठः । पं० १२ ख० ग० पु० निश्चला चिन्ता इति पाठः । पं० १३ क० पु० मुखचिन्तादिकल्पना इति पाठः ।

श्लोकः ९० ] प्रथमाह्निकम् । १३५ रोक्ते चतुर्दशविधे आश्रये स्थितम्, अत एव परं पूर्णम्, अत एव च भैरवाख्यं शिवं व्रजति - तत्समावे- शमाप्नोति इत्यर्थः । न केवलमयं ध्यानादेव शिवं व्रजति यावज्जपादपि इत्युक्तं-जपादपि इति ॥८६॥ कोऽसौ जपो नाम इत्याशङ्क्याह तत्स्वरूपं जपः प्रोक्तो भावाभावपदच्युतः ॥६०॥ तस्य शिवस्य, स्वरूपं परावाक्स्वभावम् आत्मरूपम् अर्थात् भूयो भूयः परामृश्यमानं जपः, अत एव भावाभावपदच्युतः-पूर्वोक्तनीत्या तन्मध्यस्फुरत्संवि- त्परामर्शमात्रसारः इत्यर्थः । तदुक्तं 'भूयो भूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या । जपः सोऽत्र स्वयं नादो मन्त्रात्मा जप्य ईदृशः ॥' पं० १ ग० परिपूर्णमिति पाठः पं० ६ ख० पु० तत्स्वरूपो जपः प्रोक्त इति पाठः, पं० ७ ख० पु० पदाच्युत इति, पदाक्युत इति पाठान्तरं चास्ति । पं० ११ क० पु० परामर्शसार इति पाठः । पं० १२ ग० पु० परे तत्त्वे इति पाठः । क० पु० साध्यते हि या इति पाठः । पं० १४ क० पु० जप ईदृश इति पाठः ।

१३६ श्रीतन्त्रालोकः । इति। एवं ग्रामधर्मवृत्तिरेव रामस्थः इत्युक्तं स्यात्। तदुक्तं श्रीत्रिशिरोभैरवे ‘गच्छंस्तिष्ठन्स्वपञ्जाग्रदुन्मिषन्निमिषंस्तथा । धावनं प्लवनं चैव आयासः शक्तिवेदनम् ॥ बुद्धिभेदास्तथा भावाः संज्ञाः कर्माण्यनेकंशः । एतच्चतुर्दशविधं रामं तु परिकीर्तितम् ॥ व्यापितं देवदेवेन शिवेन परमात्मना । सर्वभावान्तरस्थेन अनेकाकारलक्ष्मणा ॥ कल्मषक्षीणमनसा स्मृतिमात्रनिरोधनात् । ध्यायते परमं ध्येयं गमागमपदे स्थितम् ॥ परं शिवं तु व्रजति भैरवाख्यं जपादपि । तत्स्वरूपं जपः प्रोक्तो भावाभावपदच्युतः ॥’ इति ॥६०॥ ननु प्रायः सर्वत्रैव ध्यानस्य व्यतिरिक्तसाकार- ध्येयविषयत्वं, जपस्य विकल्पात्मकवाचकवाच्यज- प्यनिष्ठत्वं चोक्तम्, इह पुनः स्वात्माभेदेन परामर्श- मात्रमेवोभयो रूपम् इति किमेतद् इत्याशंक्याह पं० १ क० पु० रामस्येति इति पाठः । पं० १२ क० पु० तत्स्वरूपो जप इति पाठः । पं० १४ क० पु० व्यतिरिक्ताकारध्येयेति पाठः ।

श्लोकः ९२ ] प्रथमाह्निकम् । १३७ तदत्रापि तदीयेन स्वातन्त्र्येणोपकल्पितः । दूरासन्नादिको भेद- श्चित्स्वातन्त्र्यव्यपेक्षया ॥६१॥ इह पराहंपरामर्शमात्रसारत्वात् स्वतन्त्रप्रका- शात्मा परमेश्वर एव परमार्थः इति तत्प्राप्तौ उप- देश्यभेदेन तदुपकल्पितमेव उपायानां नानात्वं, तेन चित्स्वातन्त्र्यप्रधानतया उल्लसित उपाय आसन्नः इत्युच्यते, अन्यथा तु इतरः इत्याह दूर इति । एव- मपि उपेयासन्नतया कस्यचिदेव उपायत्वम् इति नाशङ्क्यम् – उपायोपेयभावस्य द्वारद्वारिभावेन वक्ष्यमाणत्वात् ॥६१॥ एतदेवोपसंहरति एवं स्वातन्त्र्यपूर्णात्वा- दतिदुर्घटकार्ययम् । केन नाम न रूपेण भासते परमेश्वरः ॥६२॥ पं० ५ क० पु० इह अहंपरामर्शमात्रसारत्वादिति पाठः । १८

१३८ श्रीतन्त्रालोकः । रूपेण इति तत्तत्स्वशक्त्यात्मना इत्यर्थः ॥६२॥ अत एवाह निरावरणमाभाति भात्यावृतनिजात्मकः । आवृतानावृत्तो भाति बहुधा भेदसंगमात् ॥६३॥ इति शक्तित्रयं नाथे स्वातन्त्र्यापरनामकम् । इच्छादिभिरभिख्याभि- र्गुरुभिः प्रकटीकृतम् ॥६४॥ निरावरणम् इति शुद्धप्रकाशमयत्वात् , आवृत इति भेदकालुष्योदयात् , आवृतानावृत्तः इति शुद्ध- ज्ञानमयत्वेऽपि भेदकालुष्यासूत्रणात् , अत एव परापरपरापरत्वं , बहुधा इति एषणीयादिनानात्वात् अनेकप्रकारम् इत्यर्थः । निरावरणत्वेऽपि हि निषेध्यमानत्वाद् भेदस्य वासनामात्रेणावस्थानम् । पं० ६ क० ख० पु० भेदसंगम इति पाठः । पं० १४ क० पु० एषणीयत्वादिनानात्वादिति पाठः ।

श्लोकः ९५ ] प्रथमाह्निकम् । १३९ इति शब्दः स्वरूपपरामर्शकः, तेन एतदेव अव- भासमानं निरावरणत्वादि परादिरूपं शक्तित्रयं गुरुभिः एतच्छास्त्रावतारकैः इच्छादिसंज्ञाभिः परमे- श्वरविषयतया उन्मीलितमपि स्वातन्त्र्यशक्त्यभि- धानमेव इति 'बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावि- युक्तता' इति निर्वाहितम् ॥६३॥६४॥ बहुशक्तित्वमेव च एतदभिधायकानां प्रवृत्ति- निमित्तम् इत्याह देवो ह्यन्वर्थशास्त्रोक्तैः शब्दैः समुपदिश्यते । महाभैरवदेवोऽयं पतिर्यः परमः शिवः ॥६५॥ अन्वर्थैः व्युत्पन्नैः निरुक्तैः, शास्त्रोक्तैः साम- यिकैः ॥६५॥ तदेवाह विश्वं बिभर्ति पूरणा- द्धारणाद्योगेन तेन च भ्रियते । पं० १ ख० पु० एतदेवाभासमानमिति पाठ ।

१४० श्रीतन्त्रालोकः । सविमर्शतया रव रूपतश्च संसारभीरुहितकृच्च ॥६६॥ संसारभीतिजनिता- द्वात्परामर्शतोऽपि हृदि जातः । प्रकटीभूतं भवभय- विमर्शनं शक्तिपाततो येन ॥६७॥ नक्षत्रप्रेरककाल- तत्त्वसंशोषकारिणो ये च । कालग्राससमाधान- रसिकमनःसु तेषु च प्रकटः ॥६८॥ संकोचिपशुजनभिये यासां रवणं स्वकरणदेवीनाम् । अन्तर्बहिश्चतुर्विध- खेचर्यादिकगणस्यापि ॥६९॥ तस्य स्वामी संसार- वृत्तिविघटनमहाभीमः । पं० १ क० पु० स्वविमर्शतयेति पाठः । पं० १४ ख० ग० पु० भूचर्यादिकगणस्यापीति पाठः ।

श्लोकः १०० ] प्रथमाह्निकम् । १४१ बिभर्ति-धारयति पोषयति च स्वात्मभित्तिसंलग्न- त्वेन तदुल्लासनात् । तेन इति विश्वेन, भ्रियते इति धार्यते पोष्यते च - तस्य विश्वमयत्वेनैव सर्वत्र स्फुर- णात् । रवरूपतः इति शब्दनस्वाभाव्यात्, तेन भरणाद्रवणाच्च भैरवः इत्ययं निरुक्तः । भीरू- णाम् अयं हितकृत् इति भैरवः, भीरुत्वे च नि- मित्तं संसारः तेन संसारिणामभयप्रदः इत्यर्थः । भयं भीः संसारत्रासः, तया जनितो योऽसौ रवः भगवद्विषय आक्रन्दः परामर्शो वा ततो जातः इति भैरवः, तेनाक्रन्दवतां परामर्शवतां च हृदि परमार्थभूमौ स्फुरितः इति यावत् । भवाद्भयं भीस्तस्य रवो विवेचनं विमर्शनं तस्य शक्तिपात- मुखेन अयं कारणम् इति भैरवः, संसारवैमुख्ये- ऽपि अयमेव निमित्तम् इति भावः । भानि नक्ष- त्राणि ईरयति प्रेरयति इति भेरः कालः तस्य तत्त्वं क्षणाद्यात्मकं स्वरूपं, तस्य सम्यङ् निःशेषेण पं० २ क० ख० पु० तदुल्लासादिति पाठः । पं० ५ ख० पु० निरुक्तिरिति पाठः ।

१४२ श्रीतन्त्रालोकः । शोषम् अभिभवं कुर्वन्ति इति कालं वायन्ति इति भैरवाः-कालग्राससमाधिरूढावधाना यो- गिनः, तेषु अयं स्वामी तत्त्वेन प्रकटः स्फुरितः इति भैरवः । संकोचिनो भेदप्रथामयस्य पशुज- नस्य भिये तत्तत्सुखदुःखाद्युपजननत्रासाय रवणं शब्दराशिसमुत्थकादिकलाविमर्शमयो रवो यासां ताः स्वकरणदेव्य इन्द्रियशक्तयः, तथा अन्तर्बहिः प्र- मातृप्रमेयाद्यात्मा चतुर्विधः चतुष्प्रकारः खेचर्या- दिको गणः खेचरी-गोचरी-दिक्कचरी-भूचर्यो भीरवा- स्तासामयं स्वामी भैरवः । महाभीम इति भी- षणः, तेनात्र भैरवशब्दः संकेतितः इति भावः ॥६६॥६७॥६८॥६९॥ एतदेवोपसंहरति भैरव इति गुरुभिरिमै- रन्वर्थैः संस्तुतः शास्त्रे ॥१००॥ पं० १ क० पु० वाहयन्ति इति भैरवा इति पाठः । पं २ क० समधिरूढावधाना इति, ख० पु० समारूढा, इति पाठान्तरोपेतश्च पाठः । पं० ३ क० पु० अयं स्वरूपीति पाठः ।

श्लोकः १०१ ] प्रथमाह्निकम् । १४३ गुरुभिः तत्तच्छास्त्रावतारकैः, इमैः एभिः सम- नन्तरोक्तैः अन्वर्थैः अर्थानुगतैर्वाचकैः, संस्तुतः परिचितः शास्त्रे विशेषानुपादानात् सर्वत्रैव अर्था- दुक्तः । अथ च अन्वर्थैः सम्यक् सकलजगद्धरणादि- सामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तुतः इत्यर्थः, यदुक्तं 'ध्रियात्सर्वं रवयति सर्वदो व्यापकोऽखिले । इति भैरवशब्दस्य सततोच्चारणाच्छिवः ॥' इति । तथा '....................भरणाद्धरितस्थितिः ।' इति । इमैः इति चिन्त्यम् । गुरुगदितैरिति तु श्रेष्ठः पाठः ॥१००॥ हेयेत्यादिना देवशब्दस्य निर्वचनमाह हेयोपादेयकथा- विरहे स्वानन्दघनतयोच्छलनम् । पं० ४ क० पु० असौ चान्वर्थैः सकलजगद्धरणादिति पाठः । पं० ६ ख० पु० रचयतीति पाठः । पं० ७ क० पु० समन्ततोच्चारणाच्छिव इति पाठः । पं० ११ ख० पु० स्पष्टः पाठः इति । पं० १४ ख० पु० स्वानन्दतयोच्छलनमिति प्रथमः पाठः ।

१४४ श्रीतन्त्रालोकः । क्रीडा सर्वोत्कर्षेण- वर्तनेच्छा तथा स्वतन्त्रत्वम् ॥१०१॥ व्यवहरणामभिन्नेऽपि स्वात्मनि भेदेन संजल्पः । निखिलावभासनाच्च द्योतनमस्य स्तुतिर्यतः सकलम् ॥१०२॥ तत्प्रवणामात्मलाभा- त्प्रभृति समस्तेऽपि कर्तव्ये । बोधात्मकः समस्त- क्रियामयो दृक्क्रियागुणश्च गतिः ॥१०३॥ स्वस्वातन्यमाहात्म्यात् शिवादिक्षित्यन्ताशेषवि- श्वात्मनोल्लासनमेव अस्य क्रीडा सर्वोत्कर्षेण वर्तने- च्छा, तथा स्वतन्त्रत्वं व्यवहरणम् इति अभिन्नेऽपि स्वात्मनि भेदेन संजल्पः, क्रीडेति देव्यति क्रीडति इति देवः । न चात्र क्रीडातिरिक्तं निमित्तम् इत्याह हेय इत्यादिना । नहि किंचिदुपादातुं हातुं वा जग-

पं० ५ क० ख० अखिलेति पाठः । पं० ६ क० पु० बोधात्मकसमस्तक्रियामये इति पाठः । पं० १० क० ख० पु० गुणमयश्च गतिरिति पाठः ।

श्लोक १०३ ] प्रथमाह्निकम् । १४५ त्सर्गादौ ईश्वरः प्रवर्तते, अत एव स्वानन्दघनत्व- मेवात्र हेतुरुपात्तः, अत एव चास्य स्वतन्त्रत्वमेव, सर्वोत्कर्षेण वर्तनेच्छा विजिगीषुता, विजिगीषोर्हि कथं नु नाम सर्वानिवाभिभूय अहं वर्ते इतीयमेव इच्छा भवति । तथा-शब्दः पूर्वापेक्षया समुच्चये तेन दीव्यति विजिगीषते इति देवः । देवशब्दस्य सर्वस्मात् अभिन्नेऽपि स्वात्मनि भेदेन 'अहमिदं जा- नामि' इति योऽयमस्य संजल्पः तद्व्यवहरणम् अपा- रमार्थिकेन रूपेण स्फुरणम् इत्यर्थः, तेन दीव्यति व्यवहरति इति देवः । निखिलस्य प्रमातृप्रमेयात्मनो निखिले चास्य यत् अवभासनं तत् द्योतनं, तेन दीव्यति द्योतते द्योतयति इति वा देवः । यतः सकलमिदं जगत् स्वरूपलाभात्प्रभृति समस्तेति- कर्तव्यतायां तदायत्तप्रवृत्ति इत्यस्य स्तुतिः । सर्वे हि शिवमन्त्रमहेश्वरादयः तत्परतन्त्रवृत्तित्वादुन्मु- खतया प्रह्वा एव इति भावः । अस्य इति कर्मणि पं० ६ क० पु० इति भाव इति पाठः । पं० ८ ख० पु० योऽस्येति पाठः । पं० १५ ख० पु० शिवे मन्त्रमहेश्वरेति शोधितः पाठः । १९

१४६ श्रीतन्त्रालोकः । षष्ठी, तेन दीव्यते स्तूयते इति देवः । समस्ता पूर्णा विमर्शलक्षणा क्रिया प्रकृता यस्यासौ, दृक्क्रिये गुणः शक्तिर्यस्यासौ, यतोऽयमेवंविधः ततोऽस्य गतिः - विशेषानुपादानात् सर्वत्र ज्ञानं प्रसरणं च इति सर्वज्ञः सर्वव्यापकश्च इति सिद्धम्, तेन दीव्यति, जानाति, प्रसरति च इति वा देवः ॥१०१॥ १०२॥१०३॥ एतदेवोपसंहरति इति निर्वचनैः शिवतनु- शास्त्रे गुरुभिः स्मृतो देवः । गुरुभिः इति बृहस्पतिपादैः स्मृत इति ‘एवं वामो देवः स दीव्यति क्रीडति प्रभुर्यस्मात् ।’ इत्यादिना ‘अविवृत्तगतिः स यस्माद्देवस्तस्मात्सदाशिवो गीतः ।’ इत्यन्तेन ग्रन्थेन व्यावर्णितः इत्यर्थः ॥ शासनेत्यादिना पतिशिवशब्दयोर्निर्वचनमाह पं० १२ क० ख० पु० क्रीडति प्रभुर्यः स्यादिति पाठः ।

श्लोक १०४ ] प्रथमाह्निकम् । १४७ शासनरोधनपालन- पाचनयोगात्स सर्वमुपकुरुते । तेन पतिः श्रेयोमय एव शिवो नाशिवं किमपि तत्र ॥१०४॥ शासनं शास्त्रोपदेशादिना बोध्यानां बोधनं । रोधनं संसारिणां विलयशक्त्या आघ्रातत्वात् तत्रै- वावस्थापनं । पालनं यथास्थितस्य विश्ववैचित्र्यस्य नियतनियन्त्रणया तथैव स्थापनात्मकं संरक्षणं । पाचनं कर्मणां कर्मिणः प्रति फलदानोन्मुख्यजननम् । उक्तं हि ‘स्वापेऽप्यास्ते बोधयन्बोधयोग्यान् रोध्याञ्रुन्धन्पाचयन्कर्मिकर्म । मायाशक्तोर्व्यक्तियोग्याः प्रकुर्वन् सर्वं पश्यन् यद्यथावस्तुजातम् ॥’ इति । तेन इति रक्षणार्थपर्यवसायिनोऽपि पतिशब्दस्य शासनादिकारकत्वेन हेतुना इत्यर्थः । अत एव पं० ६ ख० पु० फलदानादौन्मुख्येति पाठः । पं० १४ ग० पु० पश्यन्सर्वं यद्यथेति पाठः । पं० १५ ख० पु० पर्यवसायिनोपकारकत्वेन हेतुनेत्येवंविधः पाठः ।

१४८ श्रीतन्त्रालोकः । पाति रक्षति इति पतिः । श्रेयोमयः पराद्वयस्व- भावत्वात् । अशिवम् इति द्वैतम् ॥१०४॥ ननु एवमपि किं विशेषणयोगेन, इत्याशङ्क्याह ईदृग्रूपं कियदपि रुद्रोपेन्द्रादिषु स्फुरेद्येन । तेनावच्छेदमुदे परममहत्पदविशेषणमुपात्तम् ॥१०५॥ ईदृक् इति भैरवादिशब्देष्वन्वर्थगत्या दर्शितम् । कियत् इति किंचिदेव, न तु सर्वम्, एतत् हि अंशां- शिकया सर्वत्रैव संभवेत् इति भावः । अत एव अन्य- व्यवच्छेदेन सर्वातिशयप्रतिपादनार्थं परममहत्पदल- क्षणं विशेषणमुक्तम् ॥१०५॥ ननु अज्ञानं संसृतौ निमित्तं, ज्ञानं च मोक्षे, स्वस्वरूपाख्यातिश्चाज्ञानं, तत्ख्यातिश्च ज्ञानं, स्वा- पं० १ क० पु० परमाद्वयेति पाठः । पं० ३ स० पु० विशेषेण योगेनेति पाठः । पं० ७ ख० पु० महत्पदमुपात्तमिति पाठः । पं० ११ क० पु० महत्पदविशेषणमिति लक्षणपदहीनः पाठः । पं० १४ क० पु० तद्व्याख्यातिश्चेति पाठः ।