तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

२३२ श्रीतन्त्रालोकः । क्तीरेव आक्षिपति इत्यस्याः परिमितवस्त्वाक्षेपि- त्वम्, सत्त्वं पुनर्धवाधवात्मनि सर्वत्रैव अस्ति इत्यस्यानन्तवस्त्वाक्षेपित्वम् अत एव च मितवस्वा- क्षेपिण्यो दूरा - अव्यापकत्वेन सर्वत्र असन्निहि- तत्वात्, अनन्तवस्त्वाक्षेपिण्यस्तु आसन्ना - व्यापक- त्वात् सर्वत्रैव संनिहितत्वात् ॥२०७॥ एतदेव प्रकृते योजयति तेन पूर्णस्वभावत्वं प्रकाशत्वं चिदात्मता । भैरवत्वं विश्वशक्ती- राक्षिपेद्व्यापकत्वतः ॥२०८॥ सदाशिवादयस्तूर्ध्व- व्याप्त्यभावादधोजुषः । शक्तीः समाक्षिपेयुस्त- दुपासान्तिकदूरतः ॥२०९॥ पं० ३ क० पु० इत्यस्यानन्तरवस्त्विति पाठः । पं० ४ ख० पु० ध्रुवा अव्यापकेति पाठः । पं० ५ क० पु० क्षेपिण्यस्त्वसत्त्वव्यापकेति, ख० पु० क्षेपिण्यस्तु सत्त्वाव्यापकेति पाठः ।

श्लोक २१० ] । प्रथमाह्निकम् । २३३ अधोजुषः इति-ईश्वरादिकाः शक्तीः, तदिति पूर्णस्वभावत्वसदाशिवत्वादेः व्यापकत्वाव्यापकत्वस्व- भावत्वाद्धेतोः । पूर्णस्वभावे हि रूपे उपासन्नाः पूर्ण- मेव भुक्तिमुक्तिलक्षणं फलम् आसादयन्ति, अपूर्ण- स्वभावे पुनरपूर्णत्वमेव इत्युक्तम् 'उपासान्तिकदूरतः' इति । अत एव च दर्शनभेदः ॥२०८॥२०९॥ ननु विकल्प एव तत्कल्पनाबलान्नियतः सामा- न्यात्मा धर्मोऽवभासते इति तत्र तन्मुखेन धर्मिणि अवभासो भवेत् इत्ययं क्रमः शाक्तोपाये स्यात् न तु अखण्डवस्त्ववभासात्मनि निर्विकल्पकस्वभावे शाम्भवे इति कथमिवैतदुक्तम् ? इत्याशङ्क्याह इत्थं-भावे च शाक्ताख्यो वैकल्पिकपथक्रमः । इह तूक्तो यतस्तस्मात् प्रतियोग्यविकल्पकम् ॥२१०॥ पं० २ क० पु० शिवत्वादेः व्यापकस्वभावत्वाद्धेतोरिति पाठः । पं० १२ क० पु० शाक्ताख्ये इति पाठः । पं० १५ क० पु० योगाविकल्पनम् इति पाठः । ३०

२३४ श्रीतन्त्रालोकः । इह इति शाम्भवावसरे, तस्मात् इति विकल्पात्, प्रतिपक्षे हि निरूपिते सुष्ठु पक्षनिरूपणं कृतं स्यात् इति-नैतदप्रस्तुतं किंचिदभिहितमिति भावः । विकल्पे हि क्रमेण अखण्डवस्त्ववभासो भवति अविकल्पे पुनरक्रमेण इति-प्राप्ताविकल्पस्थितिर्यत्र कुत्रचिद्ववधत्ते तत्रास्य तदैव शिवतापत्तिः स्यात् ॥२१०॥ तदाह अविकल्पपथारूढो येन येन पथा विशेत् । धरासदाशिवान्तेन तेन तेन शिवीभवेत् ॥२११॥ एतदेव उदाहरति निर्मले हृदये प्राग्य- स्फुरद्भूम्‍यंशभासिनि । प्रकाशे तन्मुखेनैव संवित्परशिवात्मता ॥२१२॥

पं० ५ क० ग० पु प्राप्तविकल्पस्थितिरिति पाठः । पं० १० ग० पु० पथा व्रजेदिति पाठः । पं० १४ क० ख० पु० प्राग्रस्फुरदिति पाठः ।

श्लोक २१३] प्रथमाह्निकम् । २३५ इह खलु निर्मले हृदये पूर्णाहंविमर्शात्मनि, अत एव प्राग्र्यम् - आखण्ड्येन प्रकृष्टं कृत्वा, स्फुरद्भूमि- लक्षणः तत्त्वान्तरापेक्षया अंशः - षट्त्रिंशो भागः, तदाभासात्मनि प्रकाशे तद्भूम्यंशात्मनैव उपायेन संवित्परशिवात्मता - तदावेशः स्यादित्यर्थः ॥२१२॥ एतदेव उपसंहरति एवं परेच्छाशक्त्यंश- सदुपायमिमं विदुः । शाम्भवाख्यं समावेशं सुमत्यन्तेनिवासिनः ॥२१३॥ परा भट्टारिकारूपा च असौ इच्छाशक्तिः, तदा- त्मकश्च असौ अंशः '...........परं त्विच्छात्मकं मतम् ।' इत्याद्युक्तेः शाक्ताद्यपेक्षया साक्षादुपायत्वात् संश्चासौ उपायः तं, सुमत्यन्तेनिवासिनः इति - श्रीसोमदेवा- पं० २ क० ख० पु० प्राग्रमाखण्ड्येनेति पाठः । पं० ४ क० पु० प्रकाशेन भूम्यंशात्मनैवेति पाठः । पं० ६ क० पु० तदेवोपपादयतीति पाठः ।

२३६ श्रीतन्त्रालोकः । दयः । श्रीसुमतिनाथस्य श्रीसोमदेवः शिष्यः, तस्य श्रीशम्भुनाथः इति हि आयातिक्रमविदः । यद्व- क्ष्यति ‘श्रीसोमतः सकलवित्किल शम्भुनाथः..............।’ इति । यत्तु ‘कश्चिद्दक्षिणभूमिपीठवसतिः श्रीमान्विभुर्भैरवः पञ्चस्रोतसि सातिमार्गविभवे शास्त्रे विधाता च यः । लोकेऽभूत्सुमतिस्ततः समुद्भूत्तस्यैव शिष्याग्रणीः श्रीमाञ्छम्भुरिति प्रसिद्धिमगमज्जालन्धरात्पीठतः ॥’ इत्यन्यत्रोक्तं, तत्परमगुर्वभिप्रायेणैव योज्यम् । यद्वा ‘यावानस्य हि सन्तानस्तावोनेको गुरुर्मतः ।’ इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्यवलम्बनेन एतद्व्याख्येयम् । एवं ‘इति श्रीसुमतिप्रज्ञाचन्द्रिकापास्ततामसः । श्रीशम्भुनाथः सद्भावं जाग्रदादौ न्यरूपयत् ॥’ इत्यादावपि ज्ञेयम् ॥२१३॥ इदानीं शाम्भवमुपायं प्रतिपाद्य, शाक्तमप्याह शाक्तोऽथ भण्यते चेतो- धी-मनोहंकृति स्फुटम् ।

पं० ११ क० पु० यावान्यस्येति पाठः । पं० १३ ग० पु० चन्द्रिकाशान्ततामस इति पाठः ।

श्लोक २१४ ] प्रथमाह्निकम् । २३७ सविकल्पतया माया- मयमिच्छादि वस्तुतः ॥२१४॥ एतच्चात्र न मनोमात्रम् इत्याह धीमनोऽहंकृति इति । अत एव स्फुटं - साक्षादभिव्यक्तस्वरूपम् इत्यर्थः । ततश्च 'सर्वे विकल्पः संसारः............।' इत्यादिनीत्या भेदप्रथारूपम् इत्युक्तं - 'सविकल्पतया मायामयम्' इति । एवमपि परमार्थतो यथायोगम् एतदिच्छाज्ञानक्रियात्मकम् इत्युक्तम् 'इच्छादि- वस्तुतः' इति । यथा खलु पतिरिच्छाद्याभिः शक्ति- भिर्विश्वं निर्मिमीते तथैव विकल्पाद्यपि बुद्ध्याद्य- न्तःकरणत्रयेण पशुरित्याशयः, विकल्पादौ हि प्रायः क्षेत्रज्ञस्यैव स्वातन्त्र्यम्, तन्निर्माणं च एतत्रया- धीनमेव इत्येवमुक्तम् ॥२१४॥ पं० ३ ग० पु० एतच्च नात्र मनोमात्रमिति पाठः । पं० ५ क० ग० पु० तश्चेति पाठः । पं० ११ क० पु० निर्मियते इति पाठः । पं० १३ ख० पु० क्षेत्रज्ञस्य हीति पाठः ।

२३८ श्रीतन्त्रालोकः । अत आह अभिमानेन संकल्पा- ध्यवसायक्रमेण यः । शाक्तः स मायोपायोऽपि तदन्ते निर्विकल्पकः ॥२१५॥ इह हि स्वात्मनि अहङ्कारग्रहेण कर्तृत्वमभि- मन्य बाह्यमेषणीयादि तद्तद्रूपतया संकल्प्य तदेव च अन्यापोहेन निश्चित्य 'अहमेव सर्वत्र स्थितः' 'सर्वं वा मय्येव स्थितम्' इत्येवमात्मा यः शाक्तो वैकल्पिकः प्रत्यय उदेति स यद्यपि विकल्पानां भेदनिष्ठत्वात् मायात्मक उपायः तथापि तेषां विकल्पानाम् अभ्यासबलेन यथायथं सातिशयवि- कल्पजननात् अन्ते स्फुटतमार्थसाक्षात्कारात्मा निर्विकल्पकः शाम्भवः समावेशः स्यात् इत्यर्थः । यद्वक्ष्यति 'अनन्तराह्णिकोक्तेऽस्मिन् स्वभावे पारमेश्वरे । प्रविविक्षुर्विकल्पस्य कुर्यात्संस्कारमञ्जसा ॥' पं० ६ क० पु० अहङ्कारग्रहणकर्तृत्वेति पाठः । पं० ७ ख० पु० तदेवान्यापोहेति पाठः । पं० ६ क० पु० स्थितः एवं च मय्येवेति पाठः ।

श्लोक २१६ ] प्रथमाह्निकम् । २३६ इत्याद्युपक्रम्य 'ततः स्फुटतमोदारताद्रूप्यपरिवृंहिता । संविद्भ्येति विमलामविकल्पस्वरूपताम् ॥' इति । अत एव हि शाक्तोपायस्य उपायोपायत्व- मुक्तम् ॥२१५॥ ननु अस्मदादेः सर्वस्यैव अयत्नोपनतः स्वार- सिको निर्विकल्पकः प्रत्ययः स्थितः इति किंनाम तत्र शाम्भवावेशरूपत्वमुक्तं, यदपि उपेयतया उपदिश्यते ? इत्याशङ्क्याह पशोर्वै याविकल्पा भू- र्दशा सा शाम्भवी परम् । अपूर्णा मातृदौरात्म्या- त्तदपाये विकस्वरा ॥२१६॥ सा इति अविकल्पा भूः । यदुक्तं 'तस्यां दशायामैश्वरो भावः पशोरपि।' इति । यद्येवं तर्हि अत्र किमुपदेशादियत्नेन ? इत्याह परमपूर्णा इति । संकुचितस्य हि मातुः पं० ४ क० पु० शाक्तस्य उपायस्येति असमस्तः पाठः । ग० पु० शाक्तस्यो- पायोपायत्वमिति । पं० १० क० पु० पशोर्यैवाविकल्पेति पाठः ।

२४० श्रीतन्त्रालोकः । संकुचिते एव ज्ञानक्रिये भवतः, इति कथं तत्रास्य दुरात्मनः साक्षात् शाम्भवत्वं भवेत् इति भावः, अत एव तस्य मातृदौरात्म्यस्य अपाये पूर्णतोल्लासे सा शाम्भवी दशा विकस्वरा पूर्णज्ञत्वकर्तृत्वादिशा- लिनी भवेत् इत्यर्थः, तेन संकुचितज्ञत्वकर्तृत्वाद्यप- हस्तनपुरःसरं स्वात्मप्रत्यभिज्ञापनाथंम् अवश्यो- पादेयोऽयम् उपदेशादियत्नः इति सिद्धम् ॥२१६॥ तदेव प्रकृते योजयति एवं वैकल्पिकी भूमिः शाक्ते कर्तृत्ववेदने । यस्यां स्फुटे परं त्वस्यां संकोचः पूर्वनिर्तितः ॥२१७॥ तथा संकोचसंभार- विलायनपरस्य तु । सा यथेष्टान्तराभास- कारिणी शक्तिरुज्ज्वला ॥२१८॥ पं० २ क० पु० साक्षाच्छाम्भुत्वं भवेदिति भावः । पं० ११ ख० पु० यस्यां स्फुटमिति पाठः । पं० १४ ख० पु० विज्ञापनपरस्येति पाठः ।

श्लोक २१६ ] प्रथमाह्निकम् । २४१ इह सविकल्पज्ञानात्मनि शाक्तोपाये यद्यपि निर्विकल्पापेक्षया स्फुटे ज्ञानक्रिये, तथापि मातृदौ- रात्म्यात् ते संकुचित एव, इति अत्रापि उपदे- शादियत्नेन अवश्यं भाव्यं, येन सर्वस्य तथा संकोचविलायनपरतया सा शाक्ती भूः उज्ज्वला विकस्वरा, यदियम् उपेयत्वेन अभीप्सितम् अन्तः प्रमात्रैकात्म्यस्वभावम् आभासं करोति – परप्रमात्रे- करूपतया स्फुरति इत्यर्थः ॥२१७॥२१८॥ ननु शाक्तस्य शाम्भवाद्विकल्पाविकल्परूपत्वेन सिद्धो भेदः, विकल्पैकरूपात् पुनराणवादस्य कथं भेदः स्यात् ? इत्याशङ्कां प्रदर्श्य, तयोरेव भेदमभिधत्ते । ननु वैकल्पिकी किं धी- राणवे नास्ति तत्र सा । अन्योपायात्र तूच्चार- रहितत्वं न्यरूपयत् ॥२१६॥ तत्र इत्यादिना समाधिः, अन्य इति उच्चारादयः । पं० ५ ख० पु० विलापनपरतयेति पाठः । पं० ७ ख० पु० परप्रमात्रैकात्म्यरूपेति पाठः । पं० १३ क० पु० यत्र सा इति पाठः । पं० १६ क० पु० अत्र इत्यादिनेति पाठः । ३१

२४१ श्रीतन्त्रालोकः । आणवे हि उच्चारादि बाह्यमेव अवलम्ब्य वैकल्पि- की बुद्धिरस्ति, अत्र शाक्ते पुनस्तद्रहितत्वेन इति विशेषः, अत एव चेतसैव इति सावधारणं चिन्तन- मात्रम् अत्रोक्तम् ॥२१६॥ नन्वत्र किमुच्चारमात्रेणैव रहितत्वम्, उत करणा- दिभिरपि ? इत्याह उच्चारशब्देनात्रोक्ता बहन्तेन तदादयः । शक्त्युपाये न सन्त्येते भेदाभेदौ हि शाक्तता ॥२२०॥ बहन्तेन इति बहुवचनादाद्यर्थो हि लभ्यते इति भावः, तेन उच्चारैः रहितम् इति विग्रहो दर्शयि- तव्यः । एते इति उच्चारकरणादयः । न सन्ति इति भेदैकनिष्ठत्वादेषाम् । अत्र हि बाह्योच्चारादिरहित- त्वात् अभेदस्य विकल्पात्मकत्वाच्च भेदस्यापि सं- भवः इत्युभयमयत्वम्, तदाह 'भेदाभेदौ हि शाक्तता' इति, आणवे पुनर्भेदस्यैव प्राधान्यम् ॥२२०॥ पं० ५ क० पु० उच्चारणामात्रेणैवेति पाठः । पं० ८ क० पु० बहन्तेनैतदादय इति पाठः । पं० १० क० पु० भेदाभेदौ चेति पाठः ।

श्लोक २२२] प्रथमाह्निकम् । २४३ तदाह अणूनां स्फुटो भेद- स्तदुपाय इहाणवः । विकल्पनिश्चयात्मैव पर्यन्ते निर्विकल्पकः ॥२२१॥ पर्यन्ते निर्विकल्पकः इत्यनेन अस्यापि शाम्भव एव विश्रान्तिरिति दर्शितम् ॥२२१॥ ननु ‘सदाशिवादयस्तूर्ध्वव्याप्त्यभावादधो जुषः । शक्तौ समाविशेयुः’...................२०८ इत्याद्युक्तयुक्त्या बुद्ध्यादीनां शिवे व्याप्तिरेव नास्ति इति कथमेषां तद्वाप्तावुपायत्वमपि उक्तम् ? इत्याह ननु धी-मानसाहंकृ- त्पुमांसो व्याप्नुयुः शिवम् । नाधोवर्तितया तेन कथितं कथमीदृशम् ॥२२२॥ एतदेव समाधत्ते पं० १२ ग० पु० व्याप्नुयुश्चिरमिति पाठः ।

२४४ श्रीतन्त्रालोकः । उच्यते वस्तुतोऽस्माकं शिव एव तथाविधः । स्वरूपगोपनं कृत्वा स्वप्रकाशः पुनस्तथा ॥२२३॥ वस्तुतो हि शिव एव अस्माकम् अद्वैतवादिनां मते 'शिव एव गृहीतपशुभावः ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या स्वस्वातन्य्रमाहात्म्यादात्मानं प्र- च्छाद्य तथाविधो बुद्ध्यादिरूपः परिमितः प्रमाता स्यात्, स एव पुनः उद्वेष्टनयुक्त्या बुद्ध्याद्युपाया- साधनक्रमेणैव तथा शिव एव स्वप्रकाशो भवति इति शिवेऽपि बुद्ध्यादयो व्याप्रियेरन् नो वा इति न कश्चिद्दोषः ॥२२३॥ न केवलमेतदद्वैतशास्त्रेषु उक्तं यावत् द्वैतशास्त्रेष्वपि इत्याह द्वैतशास्त्रे मतङ्गादौ चाप्येतत्सुनिरूपितम् । अधोव्याप्तुः शिवस्यैव स प्रकाशो व्यवस्थितः ॥२२४॥ पं० ६ ग० बुद्ध्याद्युपायसाधनेति पाठः । पं० १७ क० पु० प्रभोर्व्याप्तुरिति पाठः ।

श्लोक २२६ ] प्रथमाह्निकम् । २४५ येन बुद्धि-मनोभूमा- वपि भाति परं पदम् ॥२२५॥ यदुक्तं तत्र 'इत्थं गुणवतस्तस्मात्तत्त्वात्तत्त्वमनिन्दितम् । स्फुरद्रश्मिसहस्राढ्यमधस्ताद्व्यापकं महत् ॥' इति । एतदेव निगमयति 'अधोव्याप्तुः' इत्या- दिना । स इति बुद्ध्यादिरूपः, येन इति बुद्ध्या- दीनां शिवप्रकाशैकरूपत्वेन हेतुना ॥२२४॥२२५॥ एवमेतत्प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह द्वावप्येतौ समावेशौ निर्विकल्पार्णवं प्रति । प्रयात एव तद्रूढिं विना नैव हि किंचन ॥२२६॥ प्रतिः आभिमुख्ये, तेन एतदुभयमपि परप्रका- शात्मनि शाम्भवावेशे एव विश्रान्तम् इत्यर्थः । यद्धि तत्र न विश्रान्तं तदप्रकाशमानत्वात् न किंचित् स्यात् इत्युक्तं 'तद्रूढिं विना नैव हि किंचन' पं० ६ क० पु० प्रभोर्व्याप्तुरिति पाठः । पं० १२ क० पु० विश्रान्तिरिति इति पाठः ।

२४६ श्रीतन्त्रालोकः । इति । एवं च निर्विकल्पात्मा परः प्रकाश एव सर्वेषामेषामुपायः इत्युक्तं स्यात् ॥२२६॥ न चैतदस्मदुपज्ञमेव इत्याह संवित्तिफलभिच्चात्र न प्रकल्प्येत्यतोऽब्रवीत् । कल्पनायाश्च मुख्यत्व- मत्रैव किल सूचितम् ॥२२७॥ अतः इति एकस्यामेव निर्विकल्पात्मिकायां संवि- त्तौ अनुप्रवेशात् । तदुक्तं 'संवित्तिफलभेदोऽत्र न प्रकल्प्यो मनीषिभिः ।' इति । अत्र च उपायानां नानात्वात् प्राप्तं तावत्फ- लभेदकल्पनम्, अन्यथा हि निषेधस्य प्राप्तिपूर्व- त्वात् स एवात्र न स्यात् इति 'न प्रकल्प्या' इत्युक्त्या एतदाक्षिप्तम् इत्याह - कल्पनाया इति । मुख्यत्वम् इति अभिधेयत्वं । सूचितम् इति - न तु साक्षाद- भिहितम् इति भावः ॥२२७॥ न केवलमिह निर्विकल्पके विश्रान्तिसतत्त्वं, याव- दितो बाह्यानां मतेऽपि इत्याह पं० १० ग० पु० संवित्तिः फलभेदेन न प्रकल्प्या मनीषिभिरिति पाठान्तरं च ।

श्लोक २२६] प्रथमाह्निकम् । २४७ विकल्पापेक्षया योऽपि प्रामाण्यं प्राह तन्मते । तद्विकल्पक्रमोपात्त- निर्विकल्पप्रमाणता ॥२२८॥ तस्य विकल्पापेक्षनिर्विकल्पप्रामाण्यवादिनो वैभा- षिकादेः मतेऽपि, ते च ते विकल्पाः, तेषां यः क्रमः - परम्परा, तया उपात्ता - जनिता, निर्विकल्पस्यैव प्रमाणता - विकल्पोपारोहेण निर्विकल्प एव विश्रा- न्तिः इत्यर्थः ॥२२८॥ एतदेव उदाहरति रत्नतत्त्वमविद्वान्प्राङ्- निश्चयोपायचर्चनात् । अनुपायाविकल्पाप्तौ रत्नज्ञ इति भण्यते ॥२२६॥ यः कश्चन वैकटिकादिः आदौ अविकल्पवृत्त्या रत्नस्वरूपमजानानोऽपि 'किमेवमस्य तत्त्वं न वा' इत्यादिकल्पनामुखेन विचारमवलम्ब्य, अनुपायस्य स्वारसिकस्य अविकल्पस्य उत्थाने रत्नज्ञः तद्विषय- पं० १८ क० पु० रत्नज्ञस्तद्विषयमन्त्रनिर्विकल्पज्ञानम् इति ख० पु० तद्विषयो मन्त्रेति पाठः ।

२४८ श्रीतन्त्रालोकः। तत्त्वं निर्विकल्पं जानानः इत्युच्यते इति वाक्या- र्थः । एवमाणवाद्यभिज्ञेऽपि वाच्यम् ॥२२६॥ इह खलु भेदभेदाभेदाभेदात्मना त्रिधा ज्ञानं, यदुक्तं 'वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते । भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ॥' इति । तत्र आणवं भेदप्रधानमुक्तं, शाक्तं च भेदाभेदप्रधानं, शाम्भवं पुनः किं प्रधानम् ? इत्या- शङ्क्याह अभेदोपायमत्रोक्तं शाम्भवं शाक्तमुच्यते । भेदाभेदात्मकोपायं भेदोपायं तदाणवम् ॥२३०॥ ननु '.............मुक्तिश्च शिवदीक्षया।' इत्याद्युक्तेः दीक्षादेः क्रियाया अपि मुक्त्युपायत्व- पं० ३ क० पु० खलु भेदाभेदौ तदात्मना त्रिधा इति पाठः । पं० ६ क० पु० अभेदभागिनीति पाठः । पं० ८ क० पु० किं प्रमाणमिति पाठः ।

श्लोक २३१ ] प्रथमाह्निकम् । २४६ मुक्तम् इति सा किमुपायान्तरमतिरिक्तम्, उत अत्रैव कुत्रचिदन्तर्भावमेति ? इत्याशङ्क्याह अन्ते ज्ञानेऽत्र सोपाये समस्तः कर्मविस्तरः । प्रस्फुटेनैव रूपेण भावी सोऽन्तर्भविष्यति ॥२३१॥ सोपाये इति उच्चाराद्युपायसहभूते इत्यर्थः । अत एव तत्र 'सोपाये' इति प्रागुक्तम् । समस्तः कर्मविस्तरः इति - दीक्षादिर्विचित्रः क्रियाकलापः, भावी वक्ष्यमाणः । अन्तर्भविष्यति इत्यनेन - नैतद्- तिरिक्तम् उपायान्तरमस्ति इत्यावेदितम् ॥२३१॥ ननु सजातीये सजातीयस्य अन्तर्भावो न्याय्यो न तु इतरथा, इति कथं दीक्षादेः क्रियाया आणव- ज्ञानान्तर्भावः स्यात् ? इत्याशङ्क्याह क्रिया हि नाम विज्ञाना- न्नान्यद्वस्तु क्रमात्मताम् । पं० १ क० पु० अतिरिक्तं वा स्यात् सात्रैव कुत्रचिदिति, ख० पु० सा तत्रै- वेति पाठः । ३२

२५० श्रीतन्त्रालोकः । उपायवशतः प्राप्तं तत्क्रियेति पुरोदितम् ॥२३२॥ तत् इति विज्ञानं, पुरा इति 'यतो नान्या क्रिया नाम' इत्यादौ ॥२३२॥ ननु 'ज्ञानं मोक्षैककारणम्' इत्यादिना 'ज्ञाना- न्मुक्तिः' इति तावत्प्रतिज्ञातं, तत्किं स्वाधिकरणं मोचकम्, उत पराधिकरणम्, स्वाधिकरणत्वे च तस्य किं दीक्षायां सत्यामसत्यां वा मोचकत्वम्, असत्यां चेत् 'न चाधिकारिता दीक्षां विना योगेऽस्ति शाङ्करे ।' इत्याद्युक्त्या ज्ञानाधिगमे एव अधिकारो नास्ति इति किं कस्य मोचकं स्यात्, सत्यां चेत् परापेक्षा- त्मनैव स्वात्मनि दीक्षाकरणानुपपत्तेः, पराधिकरणत्वे च कारणमन्यत्र कार्यं च अन्यत्र इति महान् दोषः ? इत्याशङ्क्याह सम्यग्ज्ञानं च मुक्त्येक- कारणं स्वपरस्थितम् । यतो हि कल्पनामात्रं स्वपरादिविभूतयः ॥२३३॥ पं० १७ ग० घ० पु० स्वपरिस्थितिमिति पाठः ।

श्लोक २३४ ] प्रथमाह्निकम् । २५१ कल्पनामात्रम् इति, वस्तुतो हि एकैव संवित् तत्त- त्स्वपराद्याभासतया प्रस्फुरति इत्यभिप्रायः ॥२३३॥ अत एवाह तुल्ये काल्पनिकत्वे च यदैक्यस्फुरणात्मकः । गुरुः स तावदेकात्मा सिद्धो मुक्तश्च भण्यते ॥२३४॥ गुर्वगुर्वाद्यपेक्षया स्वपरकल्पनायाः साम्येऽपि येन शिष्येण गुरुणा वा यदैक्यम् एकीकारः तेन स्फुरणं स्वपराद्याभासविभागाभावेन एकघनसंविद्रूपतया वि- मर्शनं तदात्मा यो गुरुः स तावान् ऐक्यस्फुरणा- वधिः एक आत्मा यस्य तथाभूतः सन् सिद्धो मुक्तश्च पारमैश्वर्यमात्रमुच्यते इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति - यावदस्य हि स्वसंविदेकात्मत्वेन परामर्शः तावदयम् एक एव प्राप्तपरप्रकाशैकात्म्यः परिस्फुरति इति । तदुक्तं पं० २ क० पु० स्वपराभासात्मतया प्रस्फुरतीति भावः इति पाठः । पं० १० क० पु० स्वपराद्यवभासेति पाठः । पं० १३ पारमैश्वर्यपात्रमिति पाठः संगतोऽनुमन्यते । पं० १४ क० पु० संविदात्मकत्वेनेति पाठः ।