तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

१७२ श्रीतन्त्रालोकः । स भोक्तृप्रभुशब्दाभ्यां याज्ययष्टृतयोदितः ॥१३२॥ अत्र इति गीताग्रन्थे अनवच्छिन्नस्यैव बोध- मात्रस्य प्रतिपिपादयिषितत्वात्, अत एव केवल- स्यैव बोधस्य वाचकः पराम्रष्टा इत्युक्तम् । नहि प्रकाशादद्वितीयस्य अपोह्यस्य प्रतियोगिनः संभवोऽ- प्यस्ति — तस्य प्रकाशमानत्वाप्रकाशमानत्वविकल्पो- पहतत्वात् । यस्तु शरीरादौ ‘कृशोऽहम्’ इत्यादिः अहंविमर्शः स विकल्प एव — शरीराद्यपेक्षया परस्य अपोह्यस्य प्रतियोगिनः संभवात् । ननु यदि बोध एव अप्रतिपक्ष एकोऽस्ति, तत्कथं ‘मां यजन्ति’ इत्यादौ याज्ययष्टृतया भेदः पारमार्थिकः स्यात् ? इत्याशङ्क्याह — स भोक्तृ इत्यादि । बोध एव उभयात्मना स्फुरितः इति भावः । तदुक्तं तत्र ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।’ इति ॥१३१॥ ननु एकश्च उभयात्मा च इति कथं संगच्छताम् ? इत्याशङ्क्याह

श्लोक १३३ ] प्रथमाह्निकम् । १७३ याजमानी संविदेव याज्या नान्येति चोदितम् । न त्वाकृतिः कुतोऽप्यन्या देवता न हि सोचिता ॥ १३३ ॥ संविदेव याज्या, इति उदितं - प्रतिज्ञातम् । न पुनः कुतोऽपि हेतोः अन्याकृतिः इन्द्रादिरूपा, सा च संवित् याजमान्येव, न पुनः अन्या-भिन्ना, याजमानी संविदद्वयमयी इत्यर्थः । सा हि एवंविधाकृतिः, आकृ- तिमती वा संविद्देवता नोचिता - संविदि भेदानुप- पत्तेः, संविदतिरिक्तस्य च जाड्यात् । न च जडस्य द्योतमानत्वाद्येकस्वभावं देवतात्वं युज्यते इति स्व- प्रकाशा संविदेव एका तत्तदात्मना स्फुरति इति युक्तमुक्तं ‘स एव याज्ययष्टृतयोदितः’ इति ॥१३३॥ अत एव च आदिसिद्धत्वात् संविदि न किंचि- द्विध्यादि सिद्धिनिमित्तमुक्तम् इत्याह पं० ८ क० पु० सा त्वेवं भिन्नाकृतिमती वा संविदिति पाठः । पं० ११ क० पु० द्योतमानत्वैकस्वभावमिति पाठः ।

१७४ श्रीतन्त्रालोकः । विधिश्च नोक्तः कोऽप्यत्र मन्त्रादि वृत्तिधाम वा । इह खलु वेदवाक्यानि मन्त्रब्राह्मणरूपत्वेन द्विधा । ब्राह्मणवाक्यान्यपि विध्यर्थवादनामधेयात्मकत्वेन त्रिधा । तत्र विधिवाक्यानां तावत् संविदि व्यापारो नास्ति इत्युक्तप्रायम् । एवं मन्त्रादेरपि तत्र नास्ति व्यापारः । यतो मन्त्रादिः वृत्तेः विधिव्यापारात्मनः क्रियाया धाम आश्रयः – तेन विना क्रियाया असंपत्तेः । न च संविदि वाच्यवाचकयाज्ययाजक- भावाद्यात्मकः कश्चिद्भेदः संभवति, एक एव आदि- सिद्धो बोधः इति सिद्धम् ॥ ननु यद्येवं तत्कथमयं जडाजडात्मा विश्वप्रसरः ? इत्याशङ्क्याह सोऽयमात्मानमावृत्य स्थितो जडपदं गतः ॥ १३४ ॥ आवृतानावृतात्मा तु देवादिस्थावरान्तगः । पं० २ क० पु० धाम या इति, ख० पु० मन्त्रादिवृत्तिर्धाम वा इति पाठः । पं० ३ क० पु० ब्राह्मणत्वेनेति पाठः ।

श्लोक १३५ ] प्रथमाह्निकम् । १७५ जडाजडस्याप्येतस्य द्वैरूप्यस्यास्ति चित्रता ॥ १३५ ॥ आवृत्य इति स्वस्वरूपगोपनात्मिकया मायाशक्त्या संकोचवत्तामाभास्य इत्यर्थः । जडपदम् इति परप्रकाश्यभावराशिस্বরূপताम् इत्यर्थः । विश्वनि- र्माणेच्छुर्हि परमेश्वरः प्रथमं स्वाव्यतिरिक्तमेव विश्वं प्रकाशयेत्, अयमेव च आदिसर्गः तत्र तत्रागमेषु उच्यते, अनन्तरं च यदास्य मायया सर्गचिकीर्षा भवति तदा स्वस्वातान्त्र्यात् स्वात्मदर्पणे अनन्त- ग्राह्यग्राहकद्वयाभाससन्ततीराभासयति, स्वाङ्गरूप- भावराशिमध्यादेव हि देहप्राणबुद्धिशून्यानि स्वग- ताहन्तात्मककर्तृतार्पणेन ग्राहकीभावयति, तदपरं शब्दादि च इदन्ताविषयतया चिद्रूपतातिक्रमेण ग्राह्यतामापादयति, अत एव च देहादिः कर्तृतां ज्ञातृतां च स्वात्मनि धत्ते, तदितरच्च कार्यतां ज्ञेयतां च । अत एव चैषां जडाजडव्यपदेशः, तदाह 'आवृतानावृतात्मा' इति । एवमपि चास्य प्रकारवैचि- पं० १० क० ख० पु० संततीरुल्लासयतीति, ख० पु० स्वाङ्गभूतेति पाठः । पं० १६ ख० पु० जडाजडशब्दव्यपदेश इति पाठः ।

१७६ श्रीतन्त्रालोकः । ऽयेण आनन्त्यम् इत्याह 'जड' इत्यादि, चित्रता इति तत्र जडस्य तावच्छब्दादिभेदेन, तस्यापि तारम- न्द्यादिभेदेन बहुप्रकारत्वम्, अजडस्यापि सन्तान- भेदेन आनन्त्येऽपि बन्धत्रयस्य तारतम्यादिभेदेन नानात्वम् । संकुचिता प्रमातारो हि तत्तत्कर्माशाया- नुसारेण परिभ्राम्यन्तः तत्तदवस्थासु एकमपि स्वात्मानं धर्माधर्मादिबुद्धिभावरहितत्वेन तत्तदि- च्छापरिष्कृतत्वेन च नानाकारतया वैचित्र्येण जानते, जडं च विषयं सुखदुःखादिकारितया नानात्वेन परिविन्दन्ति इति ॥ १३४-१३५ ॥ एवं वैचित्र्यस्य किं निमित्तम् इत्याशङ्क्याह तस्य स्वतन्त्रभावो हि किं किं यन्न विचिन्तयेत् । तदुक्तं त्रिशिरःशास्त्रे संबुद्ध इति वेत्ति यः ॥ १३६ ॥ एतदेवार्थद्वारकं संवादयति-तदुक्तम् इत्यादिना । पं० ७ ख० पु० बुद्धिभावरससहितत्वेन तत्तदिच्छाबहिष्कृतत्वेनेति पाठः । पं० १५ ख० पु० स बुद्ध इति पाठः ।

श्लोक १३६ ] प्रथमाह्निकम् । १७७ इति वैचित्र्यं यो वेत्ति स संबुद्धः-सम्यग्बुद्ध इत्य- र्थः । त्रिशिरःशास्त्रे इति श्रीत्रिशिरोभैरवे । तत्र हि 'अन्यथा स्वल्पबोधस्तु तन्तुभिः कीटवद्यथा । मलतन्तुसमारूढः क्रीडते देहपञ्जरे ॥' इत्युपक्रम्य 'सम्यग्बुद्धस्तु विज्ञेयः·············।' इत्यादिना च 'नानाकारैर्विभावैश्च भ्राम्यते नटवद्यथा । स्वबुद्धिभावरहितमिच्छाज्ञेमबहिष्कृतम् ॥' इत्यन्तं बहूक्तम् ॥१३५॥ ननु देहादिर्ग्राहकतया अभिमतोऽपि जाड्याज्ज्ञेय एव इति तस्य कथमेवंविधं ज्ञानम् ? इत्याशङ्क्याह ज्ञेयभावो हि चिद्धर्म- स्तच्छायाच्छादयेन्न ताम् ॥१३६॥ ज्ञेयत्वं हि ज्ञानधर्मः, नहि अर्थं जानामि इत्य- र्थस्य कश्चिदतिशयः, अपि तु ज्ञानस्यैव तज्ज्ञान- रूपता । तदुक्तमत्रापि च पं० १ ख० पु० स बुद्ध इति पाठः । पं० ६ ख० पु० बुद्धः स विज्ञेय इति पाठः । पं० ६ क० ख० पु० इच्छाज्ञेयबहिष्कृतमिति, ग० पु० परिष्कृतमित्यपि पाठः । २३

१७८ श्रीतन्त्रालोकः । ‘..................ज्ञेयस्य ज्ञेयता ज्ञानमेव’ । इति । अत एव च तेषां ज्ञेयानां सतां देहादीनां छाया स्वेनैव स्वस्य आवरकत्वायोगात् न चितमा- च्छादयेत् - आवृणुयात्, येनैवं-विधं ज्ञानं न स्यात्, तेन देहादावात्मग्रहेऽपि आत्मनो न काचिच्चिद्रूपता- हानिः । तदुक्तं तत्रैव ‘ज्ञेयस्वभावश्चिद्रूपस्तच्छाया नैव च्छादयेत् ।’ इति ॥१३६॥ अत एवाह तेनाजडस्य भागस्य पुद्गलाणवादिसंज्ञिनः । अनावरणभागांशे वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥१३७॥ तेन इति चिदनाच्छादनेन हेतुना । अनावरण इति शुद्धसंविद्रूपे आत्मनि इत्यर्थः । देहादीनां हि संविद्रूपत्वेऽप्यामुखे ज्ञेयत्वेन अवभासादशुद्धत्वमपि संभवेत् ॥१३७॥ पं० १ क० ख० पु० संज्ञित इति पाठः ।

श्लोक १३६] प्रथमाह्निकम् । १७६ ननु संविदि भेदानुपपत्तेः कथं वैचित्र्यं संगच्छ- ताम् ? इत्याशङ्क्याह संविद्रूपे न भेदोऽस्ति वास्तवो यद्यपि ध्रुवे । तथाप्यावृतिनिर्ह्रास- तारतम्यात्स लक्ष्यते ॥१३८॥ आवृतेः — आणवस्य मलस्य, निर्ह्रासः परिक्षय- स्तस्य तारतम्यं मृदुमध्याधिमात्रात्मा अतिशयः ततो लक्ष्यते, इति—न तु साक्षात् संभवति इत्यर्थः, अत एव पूर्वं 'वास्तवः' इति विशेषणमुपात्तम् ॥१३८॥ किं च तत्ततारतम्यम् ? इत्याशङ्क्याह तद्विस्तरेण वक्ष्यामः शक्तिपातविनिर्णये । समाप्य परतां स्थौल्य- प्रसंगे चर्चयिष्यते ॥१३६॥ वक्ष्यामः इति । यद्वक्ष्यति पं० १४ क० पु० स चाप्यपरतामिति, ग० पु० समाप्य स्थिरतामिति पाठः । पं० १६ वक्ष्याम इति आरभ्य बहुप्रकारम् इत्यन्तः पाठो ग० पुस्तकात् पूरितोऽस्ति ।

१८० श्रीतन्त्रालोकः । 'तारतम्यप्रकाशो यस्तीव्रमध्यममन्दताः । ता एव शक्तिपातस्य प्रत्येकं त्रैधमास्थिताः ॥' इत्यादि बहुप्रकारम्, चर्चयिष्यते इति - लक्ष्यते परीक्ष्यते च इत्यर्थः । इह हि सर्वस्यैव वक्ष्यमा- णस्य प्रमेयजातस्य उद्देश एव भवेत् इति भावः । यद्वक्ष्यति 'विज्ञानभित्प्रकरणे सर्वस्योद्देशनं क्रमात्।' इति । तच्च अस्माभिर्ग्रन्थविस्तरभयात् प्रातिपद्येन न दर्शितम् इति स्वयमेव अवधार्यम् ॥ १३६ ॥ एवं मलनिर्ह्रासतारतम्यानुसारमेव आत्मनां भगवत्स्वरूपमपि प्रथते इत्याह अतः कंचित्प्रमातारं प्रति प्रथयते विभुः । पूर्णामेव निजं रूपं कंचिदंशांशिकाक्रमात् ॥१४०॥ कंचित् इति - तीव्रनिर्ह्रासितावृत्तितारतम्यम्, अंशां- पं० १४ क० पु० नित्यरूपमिति पाठः । पं० १६ क० क० पु० निर्ह्रासिनेति पाठः ।

श्लोक १४१] प्रथमाह्निकम् । १८१ शिकाक्रमात् इति - आवृत्तिनिर्ह्रासितारतम्यमन्दादि- प्रायत्वात् ॥१४०॥ ननु किं नाम पारमेश्वरस्य रूपस्य पूर्णत्वमपूर्ण- त्वं च ? इत्याशङ्क्याह विश्वभावैकभावात्म- स्वरूपप्रथनं हि यत् । अणूनां तत्परं ज्ञानं तदन्यदपरं बहु ॥१४१॥ विश्वेषां नीलसुखादीनां भावानां य एको भावः- प्रकाशमानत्वान्यथानुपपत्त्या परप्रकाशलक्षणा प्र- धाना सत्ता, तदात्म यत् स्वस्य आत्मनो रूपं तस्य यत्प्रथनम् - अविकल्पवृत्त्या साक्षात्करणं, तत् एव अणूनां परं पूर्णं पारमेश्वरं ज्ञानं, तत एवं-विधात् पूर्णात् ज्ञानात् अन्यत् विकल्पात्मकं शाक्तादि ज्ञानम्, अपरं - चित्स्वरूपप्रथाविरहादपूर्णं, बहु - वक्ष्यमाण- प्रकारेण अनेकप्रकारम् इत्यर्थः ॥१४१॥ तदेव बहुप्रकारत्वं दर्शयति तच्च साक्षादुपायेन तदुपायोदिनापि च ।

१८४ श्रीतन्त्रालोकः । प्रथमानं विचित्राभि- र्भङ्गीभिरिह भिद्यते ॥१४२॥ तत् इति परमपरं वा ज्ञानं । साक्षादुपायेन इति शाम्भवेन । तदेव हि अव्यवहितं परज्ञानावाप्तौ निमित्तं, स एव परां काष्ठां प्राप्तश्चानुपाय इत्यु- च्यते । अत एव अनुपायः इति नोपायनिषेधमात्रम् इति वक्ष्यते । तस्य शाम्भवस्य उपायः शाक्तः, आदिशब्दात् तस्यापि उपाय आणवः । भिद्यते इति औपचारिकं भेद्मेति इत्यर्थः ॥ १४२ ॥ न केवलमेवं, यावदन्यदपि एतद्वैचित्र्ये निमित्त- मस्ति इत्याह तत्रापि स्वपरद्वार- द्वारित्वात्सर्वशोंशशः । व्यवधानाव्यवधिना भूयान्भेदः प्रवर्तते ॥१४३॥ स्वेन, यथा-शाम्भवेन शाम्भवम्, अत एव स्वपरलक्षणेन द्वारेण, द्वारि सोपायम् । सर्वशः इति- पं० ६ क० पु० उपायविधिनिषेधमात्रेति पाठः । पं० ६ ख० पु० औपाधिकं भेदमिति पाठः ।

श्लोक १४४] प्रथमाह्निकम्। १८३ पूर्णात्मना। अंशश इति - अपूर्णेन। व्यवधान इति - साक्षादुपायत्वाभावात्। एवं प्रथमं तावदुपायस्त्रेधा- शाम्भवादिभेदात्, तेषां च द्वारद्वारिभावेन प्रत्येकं द्वैधे षट्, तत्रापि प्रत्येकं पूर्णत्वापूर्णत्वेन द्वैधे द्वादश, तेषां च प्रत्येकं व्यवहिताव्यवहितत्वेन द्वैधे चतुर्विं- शतिः। व्यवधानं च बहुभिर्विजातीयैः, इति भेदानां भूयस्त्वम् ॥१४३॥ ननु ज्ञानं तावदुपैयतया प्रतिज्ञातम् इति, तत्र उपायेन केनचिद्भाव्यं, स च न ज्ञानमेव - उपेयत्वात्, नापि अज्ञानं - तदनौपयिकत्वात् तस्य, इति किं नाम उपायस्वरूपम् ? इत्याशङ्क्याह ज्ञानस्य चाभ्युपायो यो न तदज्ञानमुच्यते । ज्ञानमेव तु तत्सूक्ष्मं परं त्विच्छात्मकं मतम् ॥१४४॥ किं तु तत्सूक्ष्मं वैकल्पिकस्थूलशाक्तादिज्ञानवि- लक्षणं मतम् इति संबन्धः। अत एव परं - शाम्भ- पं० १० क० पु० तावदनौपाधिकत्वादिति पाठः। पं० १२ क० पु० चाप्युपायो य इति, ख० पु० चाभ्युपेय इति पाठः।

१८४ श्रीतन्त्रालोकः । वम् इत्यर्थः । अत एव 'इच्छात्मकम्' इत्युक्तम् । शाक्ताण्वयोर्हि ज्ञानक्रियात्मकत्वं भवेत् इति भावः ॥ १४४ ॥ ननु एवमपि कथमेकस्यैव उपायोपेयभावः संगच्छते ? इत्याशङ्क्याह उपायोपेयभावस्तु ज्ञानस्य स्थौल्यविभ्रमः । एषैव च क्रियाशक्ति- र्बन्धमोक्षैककारणम् ॥ १४५ ॥ स्थौल्यं — चिदानन्दैकघनपरसूक्ष्मस्वरूपनिमज्जना- दनन्तग्राह्यग्राहकात्मना भेदेन उल्लसनं, तत्कृतोऽयं भ्रमः — यत् 'इदमुपेयम्' अयमुपाय' इति । वस्तुतो हि परप्रकाशात्मा शिव एव उपेयः, स च सर्वत एवा- वभासते — तस्य क्वचिदपि अनपायात् । अत एव नात्र उपायानां किंचित्प्रयोजनम् — अज्ञातज्ञापकत्वात् तेषाम् । तदुक्तम् 'अपरोक्षे भवत्तत्त्वे सर्वतः प्रकटे स्थिते । यैरूपायाः प्रतन्यन्ते नूनं त्वां न विदन्ति ते ॥' पं० १७ क० पु० प्रकटस्थिते इति पाठः ।

श्लोक १४६ ] प्रथमाह्निकम् । १८५ इति । अनेनैव आशयेन च अनुपायनिरूपणं करिष्यते । ननु यद्येवं तत्कथमयं व्यवहारः प्ररोहमुपारोहते ? इत्याशङ्क्याह एषैव इत्यादि । क्रियाशक्तिः इति - तत्तद्भेदवैचित्र्यावस्थितिकारित्वात् । तेन परमेश्वर- स्फार एवायम् इत्याशयः । अत एवायं तथात्वेन अज्ञातो बन्धकः, ज्ञातस्तु मोचकः, तदाह 'बन्धमोक्षै- ककारणम्' इति । यदुक्तं 'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी । बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धयुपपादिका ॥' इति ॥ १४५ ॥ ननु एवमपि अत्र किं नाम उपायतया संमतम् ? इत्याशङ्क्याह तत्राद्ये स्वपरामर्शे निर्विकल्पैकधामनि । यत्स्फुरेत्प्रकटं साक्षा- त्तदिच्छाख्यं प्रकीर्त्तितम् ॥ १४६ ॥ तत्र - एवं सति, आद्ये - प्राथमिकालोचनज्ञानात्मनि, पं० १७ क० पु० प्राथमिककाले च ज्ञानात्मनीति पाठः । २४

१८६ श्रीतन्त्रालोकः । अत एव निर्विकल्पोत्थे, अत एव भिन्नस्य परामृश्यस्य अनुल्लासात् स्वपरामर्शे - स्फुरत्तामात्ररूपे यत् प्रकटं स्फुरेत्, साक्षात्कारात्मतया यत् स्फुरणं तत् साक्षात् इच्छाख्यं प्रकीर्तितम् - उपायान्तरनिरपेक्षत्वात्, अव्यवधानेच्छाशक्तिस्फाररूपः शाम्भवाख्य उपाय उक्तः इत्यर्थः ॥ १४६ ॥ एतदेव दृष्टान्तोपदेशेन स्फुटीकर्तुमाह यथा विस्फुरितदृशा- मनुसंधि विनाप्यलम् । भाति भावः स्फुटस्तद्व- त्केषामपि शिवात्मता ॥ १४७ ॥ भूयो भूयो विकल्पांश- निश्चयक्रमचर्चनात् । यत्परामर्शमभ्येति ज्ञानोपायं तु तद्विदुः ॥ १४८ ॥ तथैव 'आत्मैवेदं सर्वम्' इत्येवमात्मनो विक- पं० १ क० पु० निर्विकल्पोत्थे इति, ग० पु० निर्विकल्पैकनामनि इति प्रथमः पाठः । पं० ३ क० पु० साक्षात्कारतयेति पाठः ।

श्लोक १४६ ] प्रथमाह्निकम् । १८७ ल्पस्य आत्मानात्माख्यांशद्वयाक्षेपित्वेऽपि प्रतियोगि- निषेधपूर्वको योऽयं पौनःपुन्येन अंशरूपो निश्चयः तस्य यत् क्रमेण चर्चनं - यथायथं स्फुटताभावित्वादिना संस्करणं, ततो यत् विकल्प्यमानमात्मस्वरूपपरा- मर्शम् ‘इत्थमेव इदम्’ इत्येवं प्रतीतिमभिन्नां - साक्षात्कारात्मतामभ्येति, तज्ज्ञानोपायं विदुः- ज्ञानशक्तिस्फारात्मकं शाक्तमुपायं जानीयुः इत्यर्थः । तु-शब्दः पूर्वस्माद्व्यतिरेचकः । इह हि विकल्प एव क्रमेण निर्विकल्पतामेति इत्युक्तम् । तत्र पुनर्निर्विकल्पतयैव साक्षात्करणं रूपम् , अत एव च अनयोर्द्वारिद्वारभावः ॥१४७॥१४८॥ यत्तु तत्कल्पनाक्लृप्त- बहिर्भूतार्थसाधनम् । क्रियोपायं तदाम्नातं भेदो नात्रापवर्गगः ॥१४६॥ तथा तत् आत्मस्वरूपं क्रियोपायमाम्नातं - क्रिया- शक्तिस्फारात्मकाणवोपायसमधिगम्यं सर्वागमेषु पं० १ क० ग० पु० द्वयापेक्षितत्त्वेऽपीति पाठः । पं० ३ क० पु० संस्फुरणमिति पाठः । पं० १७ ख० पु० समाधिगम्यमिति पाठः ।

१८८ श्रीतन्त्रालोकः । उक्तम्। यतस्ताभिः-भेदप्रथामयीभिः कल्पनाभिः, कृतः-स्वशिल्पेन कल्पितः, बहिर्भूतोऽवच्छिन्नो योऽसौ उच्चारादिः अर्थः तत्साधनम्, तुशब्दो व्यति- रेके। शाक्ते हि विकल्प एव अर्थः, इह तु बाह्योऽपि इति, अत एव न तत्र उच्चारादिः। ननु उपाय- भेदादुपेयभेदोऽपि स्याद् ? इत्याशङ्क्योक्तं 'भेदो नात्रापवर्गः' इति। स्वरूपप्रथनं हि अपवर्गः, तच्च सर्वैरेव हि द्वारद्वारिभावेन भवति, इति भावः॥१४६॥ ननु ज्ञानमेव उपायः इति सामान्येन प्रतिज्ञातं, तत्कथमाणवे क्रियोपायत्वमुक्तम् ? इत्याशङ्क्याह यतो नान्या क्रिया नाम ज्ञानमेव हि तत्तथा । रूढेर्योगान्ततां प्राप्त- मिति श्रीगमशासने ॥१५०॥ अन्या इति अर्थाज्ज्ञानात्, यतः तज्ज्ञानमेव रूढेः प्ररोहात् योगस्यान्तः पराकाष्ठा, तत्त्वं प्राप्तं सत् तथा 'क्रिया' इति सर्वत्र अभिधीयते इत्यर्थः । पं० ४ क० पु० विकल्प्य एवार्थ इति पाठः ।

श्लोक १५३ ] प्रथमाह्निकम् । १८६ ननु अत्र किं प्रमाणम् ? इत्याशङ्क्योक्तम् 'इति श्रीगमशासने' इति, अर्थादुक्तम् इति शेषः ॥१५०॥ तत्रत्यमेव ग्रन्थं पठति योगो नान्यः क्रिया नान्या तत्त्वारूढा हि या मतिः । स्वचित्तवासनाशान्तौ सा क्रियेत्यभिधीयते ॥१५१॥ इति ॥ १५१ ॥ एतच्च स्वयमेव व्याचष्टे स्वचित्ते वासनाः कर्म- मलमायाप्रसूतयः । तासां शान्तिनिमित्तं या मतिः संवित्स्वभाविका ॥१५२॥ सा देहारम्भिबाह्यस्थ- तत्त्वव्राताधिशायिनी । पं० ६ क० ग० पु० वासनाशान्त्यै इति पाठः । पं० १० ख० पु० स्वाचित्ते वासनेति पाठः ।

१६० श्रीतन्त्रालोकः । क्रिया सैव च योगः स्या- त्त्वानां चिल्लयीकृतौ ॥१५३॥ निमित्तम् इत्यनेन सप्तमी व्याख्याता । संवि- त्स्वभाविका इत्यनेन मतेर्ज्ञानार्थत्वमुक्तम् । सा मतिः ‘प्रणवेन तु तत्सर्वं शरीरोत्पत्तिकारणम् । न्यसेत्क्रमेण देवेशि त्रिंशदेकं च संख्यया ॥’ इत्याद्युक्त्या शुद्धदेहारम्भीणि असाधारणानि, तथा बाह्यस्थानि ‘हेयाध्वानमधः कुर्वंत्रेचयेत्तं वरानने । यावत्सा समना शक्तिः…………… ॥’ इत्याद्युक्त्या तत्त्वदीक्षादिना साधारणानि तत्त्वानि अधिशयाना स्वचित्तवासनाशान्तिकारित्वात् क्रिया स्यात् । तथा सैव ‘योगमेकत्वमिच्छन्ति वस्तुनोऽन्येन वस्तुना ।’ इत्याद्युक्त्या तत्त्वानां चिति योजनाद्योगः स्यात् इति नानयोर्ज्ञानातिरेकः इति युक्तमुक्तं ‘योगो नान्यः क्रिया नान्या’ इति ॥१५२॥१५३॥ पं० २ क० ख० पु० चिल्लयीकृता इति पाठः । पं० ६ क० पु० अधः कृत्यैति पाठः । पं० १६ क० पु० योगो नान्यक्रियेति पाठः ।

श्लोक १५५ ] प्रथमाह्निकम् । १६१ ननु कथं ज्ञानमेव क्रिया भवेत् ? इति दृष्टान्तोप- दर्शनेन उपपादयति लोकेऽपि किल गच्छामी- त्येवमन्तः स्फुरैव या । सा देहं देशमक्षांश्चा- प्याविशन्ती गतिक्रिया ॥१५४॥ अन्तः आत्मनि 'गच्छामि' इति या स्फुरा- स्फुरणम् उद्यन्तृतात्मिका संवित्, सैव देहाद्या- विशन्ती वैवश्याविष्करणेन स्वमयतामापादयन्ती गमनक्रिया भवति, इति युक्तमुक्तं 'ज्ञानमेव हि तत्त्तथा' इति। गन्तुर्हि 'गच्छामि' इति स्फुरणायां सत्यां कर्तृ- करणकर्मात्मकशरीरपादग्रामाद्यावेशेन गमनक्रिया- संपत्तिः स्यात् ॥१५४॥ तदेवोपसंहरति तस्मात्क्रियापि या नाम ज्ञानमेव हि सा ततः । ज्ञानमेव विमोक्षाय युक्तं चैतदुदाहृतम् ॥१५५॥ पं० १६ क० पु० ज्ञानमेव हि मोक्षायेति पाठः ।