वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

(५२) सिद्धान्तकौमुद्याम्- यथोद्देशपक्षे षार्ष्टीं परिभाषां प्रति श्रुत्वस्यासिद्धतयाऽन्तरङ्गाभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तेः ॥ जञोर्झः । राज्ञः । राज्ञा ॥ न लोपः सुप्स्रसंज्ञात्तुग्विधिषु कृति ।८।२।२ ॥ सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजाश्व इत्यादौ ॥ इत्य- सिद्धत्वादत्वमेत्त्वमैत्त्वं च न । राजभ्याम् । राजभिः । राज्ञे । राजभ्यः । राज्ञः । राज्ञोः । रा- ज्ञाम् । राज्ञि । राजनि । प्रतिदीव्यतीति-प्रतिदिवा । प्रतिदिवानौ । प्रतिदिवानः । अस्य भवि- ष्येड्लोपे कृते-॥ हलि च ।८।२।७७ ॥ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्याद्धलि ॥ १ 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति लोकन्यायसिद्धेति 'अचः परस्मिन्' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टमभिहितम् । लौकिकन्यायस्यास्मिन् शास्त्रे

न चालोपस्य स्थानिवत्त्वम् । दीर्घविधौ१ तन्निषेधात् । बहिरङ्गपरिभाषा तूक्तन्यायेन न प्रवर्तते । प्रतिदीवः । प्रतिदीव्रेत्यादि ॥ यज्वा । यज्वानौ । यज्वानः ॥ न संयोगाद्वमन्तात् । ६ । ४ । १३७ ॥ वकारमकारान्तसंयोगात्परस्यानोऽकारस्य लोपो न स्यात् ॥ यज्वनः । यज्वना । यज्वभ्यामित्यादि ॥ ब्रह्मणः । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्यामित्यादि ॥ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ । ६ । ४ । १२ ॥ एषां शावेवोपधाया दीर्घो, नान्यत्र ॥ इति निषेधे४ प्राप्ते ॥ सौ च । ६ । ४ । १३ ॥ इन्नादीनामुपधाया दीर्घः स्यादसंबुद्धौ सौ परे ॥ वृत्रहा । हे वृत्रहन् । एकाजु- त्तरपदे ण इति णत्वम् । वृत्रहणौ । वृत्रहणः । वृत्रहणम् । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तेर्णिन्नेषु । ७ । ३ । ५४ ॥ ञिति णिति

( ५४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वा तृ इत्यन्तादेशः स्यात् ॥ ऋ इत् ॥ उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ।७।१।७० ॥ अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुमागमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ उपधादीर्घः । मघवान् । इह दीर्धे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति बहुलग्रहणात् ॥ तथा च श्वन्नुक्षन्निति निपातनान्मघवच्छब्दान्मतुपा च भाषायामपि शब्दद्वयसिद्धिमाश्रित्यैतत् सूत्रं प्रत्याख्यातमाकरे ॥ हविर्यक्षिति निःशङ्को मखेषु मघवान्साविति भट्टिः । मघवन्तौ । मघवन्तः । हे मघवन् । मघवन्तम् । मघवन्तौ । मघवतः । मघवता । मघवद्भ्यामित्यादि ॥ तृत्वाभावे-मघवा । छन्द- सिवनिपौ चेति वनिबन्तं मध्योदात्तं छन्दस्येव, अन्तोदात्तं तु लोकेऽपीति विशेषः । मघ- वानौ । मघवानः । सु

क्षाः ॥ स्त्रियां नान्तलक्षणे ङीपि भत्वाट्टिलोपः । सुपथी । सुमती । नगरी ।" Wait:

• "एवं मन्थाः ।"
• "ऋभुक्षाः ॥" -> wait, does it have '४' footnote marker? Let's look between ऋभुक्षाः and ॥: It says "ऋभुक्षाः ॥" - wait, where was footnote 4? Look at footnote 4: "४ अत्रैव दीर्घकारविधानेन..." Is marker 4 at "ऋभुक्षाः"? Wait, look at L7: "एवं मन्थाः । ऋभुक्षाः ॥" Wait, is there a small '४' above or near "ऋभुक्षाः"? Yes, there's a small digit 4 near ऋभुक्षाः, or maybe not visible clearly, but the footnote is 4. Wait, let's look at "सुपथी । सुमती । नगरी ।": Wait! Is it "सुमती" or "सुमथी"? मथिन् -> सुमथिन् -> feminine with ङीप् -> भत्वात् टिलोपः -> सुमथी! Yes! It is "सुमथी"! Not सुमती! Look at the letter: म (ma) + थी (thii) = सुमथी! "सुपथी । सुमथी । नगरी ।" - wait, is it "नगरी"? Wait, pathin, mathin, rib

( ५६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- नवन् दशन् ॥ अष्टन आ विभक्तौ ॥७।२।८४ ॥ अष्टन आत्वं स्याद्धलादौ विभक्तौ ॥ अष्टाभ्य औश् ॥७।१।२१ ॥ कृताकारादष्टनः परयोर्जश्शसोरौश् स्यात् ॥ अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आत्वं ज्ञापयति । वैकल्पिकं चेदमष्टन आत्वम्- ‘अष्टनो दीर्घादिति सूत्रे दीर्घग्रहणाज्ज्ञापकात् ॥ अष्टौ २ । परमाष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः २ । अष्टानाम् । अष्टासु ॥ आत्वाभावे-अष्ट । अष्ट इत्यादि पञ्चवत् ॥ गौणत्वे त्वात्वाभावे राजवत् । शसि प्रियाष्ट्नः । इह पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्न ष्टुत्वम् । कार्यकालपक्षे बहिरङ्गस्याल्लोपस्यासिद्धत्वाद्वा ॥ प्रियाष्ट्ना इत्यादि । जश्शसोरनुमीयमानमात्वं प्राधान्य एव, न तु गौणतायाम् । तेन प्रियाष्ट्नो हलादावेव वैकल्पिकमात्वम् । प्रिया- ष्टाभ्याम् । प्रियाष्टाभिः । प्रियाष्टाभ्यः २ । प्रियाष्टासु ॥ प्रियाष्ट्नो राजवत्सर्वं हाहावच्चापरं हलि ॥ भष्भावः । जश्त्वचर्वे । भुक् । भुग् । बुधौ । बुधः । बुधा । भुद्भ्याम् । भुत्सु ॥ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥३।२।५९ ॥ एभ्यः क्विन् स्यात् । अलाक्ष- णिकमपि किंचित्कार्यं निपातनाल्लभ्यते । निरुपपदाद्युजेः क्विन् । कनावितौ ॥ कृदतिङ् ॥३।१।९३ ॥ संनिहिते धात्वधिकारे तिङ्भिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य १ 'अष्टन आ विभक्तौ । ततो 'रायः' रायश्च विभक्तावाकारादेशो भवति । 'हलि' इत्युभयोः शेषः' इति भाष्यमनुसृत्याह-हलादाविति ॥ २ षट्संज्ञासूत्रप्रदीपपाठमाह-अष्टभ्य इतीति ॥ प्रकृ- तसूत्रभाष्यप्रदीपयोस्तु 'अष्टनः' इत्येवमेव पाठो दृश्यते 'अष्टनो दीर्घात्' 'अष्टन आ' इत्यत्र दृष्टः ॥ ३ इदम् अनुमीयमानम् अष्टन आ इति सूत्रविहितं च ॥ ४ दीर्घात् अष्टनशब्दात् असर्वनामस्थान- विभक्तिरुदात्तेति अष्टनो दीर्घादिति सूत्रार्थः । तत्रात्ववैकल्पिकत्व एव ह्रस्वव्यावृत्त्यर्थंदीर्घपदं चरितार्थं भवतीति भावः ॥ ५ 'तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु' इत्यत्र णत्वपदेन मूर्धन्यष्ठु-ण-पदै- र्विहितमेव ग्राह्यम् । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यत्र णग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्यात् । तथा च 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्' इत्यस्य प्रतिषेधो न प्रवर्त्तत इति भावः ॥ ६ कार्येण कल्यते स्वसंनिधिं नीयते संज्ञापरिभाषं यत्रेति कार्यकालम् ॥ कार्येण विधिसूत्रेण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिह्नित- परिभाषाः स्वदेशं नीयन्त इति त्रैपादिकैरपि विधिसूत्रैः सपादसप्ताध्याय्यस्था अपि स्वदेशं नीयन्ते चक्षुष्मताऽन्ध इव ॥ अत एव- 'पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यत्र भाष्ये 'यद्यपि त्रैपादिकं सपादसप्ताध्यायीस्थे असि- द्धम् सपादसप्ताध्यायीस्थं तु त्रैपादिके सिद्धमेव' इत्यर्थकं पठितम् ॥ तथा च यद्यपि बहिरङ्गपरिभाषादृष्ट्या अन्तरङ्गं ष्टुत्वमसिद्धम् । तथापि अन्तरङ्गं ष्टुत्वं तु बहिरङ्गपरिभाषां स्वदेशं नेष्यत्येवान्धं पत्नीं चक्षुष्मान् पतिरिव ॥ यद्यपि विसर्जनीयसूत्रे भाष्ये 'अयुक्तोयं परिहारो-न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात्' इत्यु- क्तम् । तथापि समानविषये तत्तद्वार्तिकाः पुनःपुनः कथनस्य भाष्यशैलीसिद्धस्य 'न वा बहिरङ्गलक्षण- त्वात्' इत्येतत्कथनोत्तरं सर्वत्र प्रथमोपस्थिते 'बहिरङ्गा वृद्धिः, अन्तरङ्गं णत्वम्' असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति 'एङोङ्' सूत्रभाष्याङ्गीकृते एव वा 'अयुक्तोयम्-' इत्यादेरकथनेन भाष्यशैली- विरुद्धस्यैकदेशित्वस्यैव कल्पनीयत्वादिति भावः ॥ ७ ष्टुत्वनिमित्तस्य टकारस्य ष्टुत्वस्थानिनो नकारस्य च प्रकृतिभागान्तर्गतत्वेन ष्टुत्वमन्तरङ्गम् प्रकृतिभागस्थस्याकारस्य लोपे निमित्तम् प्रकृतिभागबहिर्भूतशस्प्रत्यय इत्यल्लोपस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ ८ अपरं आत्वपक्षीयमित्यर्थः ॥ ९ हरदत्तस्तु 'हलि' इत्य- स्यात्वविधावननुवर्तनेन जश्शसोर्लुक्म् आमि नुटं विधाय सर्वत्रैव हाहावदिच्छति ॥ भविषयेपि आलोपं च । तत्रालोपस्य प्राप्तिः सूत्रमते नेति तत्त्वम् ॥

।६।१।६७॥ अपृक्तस्य वस्य लोपः स्यात् । कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकत्वात्स्वादयः ॥ युजेर- समासे ।७।१।७१ ॥ युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादस्रमासे ॥ सुलोपः । संयोगान्तस्य लोपः ॥ क्विन्प्रत्ययस्य कुः ।८।२।६२ ॥ क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः स्यात्प- दान्ते ॥ नस्य कुत्वेनानुनासिको ङकारः-युङ् ॥ नश्चापदान्तस्येति नुमोऽनुस्वारः, परसवर्णः, तस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वं न-युञ्जौ । युञ्जः । युञ्जम् । युञ्जौ । युजः । युजा । युग्भ्या- मित्यादि ।असमासे किम् ? ॥ चोः कुः ।८।२।३०॥ चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ इति कुत्वम् । क्विन्प्रत्ययस्येति कुत्वस्यासिद्धत्वात् । सुयुक् । सुयुग् । सुयुजौ । सुयुजः ॥ युजेरित

-पाठो दृश्यते... So२is onअष्टभ्य इति! Wait, let's look at the text in line 3: वक्तव्येis in line 4! Beforeवक्तव्ये(end of line 3), it says:॥ अष्टभ्य इति! Wait, does it say अष्टाभ्य इतिorअष्टभ्य इति? It says अष्टभ्य इति(no aa-kar on shta). Wait, where is footnote 1? Look at line 2:अष्टन आ विभक्तौ- wait, look at footnote 1: १ 'अष्टन आ विभक्तौ । ततो 'रायः'... Look at line 2: is १before॥ ७।२।८४? Ah, look at line 2: अष्टन आ विभक्तौ १ ॥ ७।२।८४ ॥- yes, there is a small१! Wait, look between विभक्तौand॥: yes, विभक्तौ १ ॥ ७।२।८४ ॥! Wait, what about line 5? "अष्टनो दीर्घादिति सूत्रे दीर्घग्रहणाज्ज्ञापकात् ॥ अष्टौ २ । परमाष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः`

an asterisk *.

Line 15: षये षत्वं च ॥ परित्यज्य सर्वं व्रजतीति-परिव्राट् । परिव्राजौ । परिव्राजः ॥ विश्वस्य

Line 16: वसुराटोः । ६ । ३ । १२८ ॥ विश्वशब्दस्य दीर्घः स्याद्वसौ राट्शब्दे च परे ॥ [ विश्वं६ वसु यस्य Wait, in line 16: Does it have विश्वं६ वसु यस्य? Yes, [ विश्वं६ वसु यस्य - there is an opening bracket [ and a superscript/subscript ६ after विश्वं.

Line 17: स विश्वावसुः ] राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम् । चर्त्वमविवक्षितम् । विश्वाराट् । विश्वाराड् । Closing bracket ] after विश्वावसुः.

Line 18: विश्वराजौ । विश्वराजः । विश्वाराड्भ्यामित्यादि ॥ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च । ८ । २ । २९ ॥

Line 19: पदान्ते झलि च परे यः संयोगस्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपः स्यात् । भृट् । भृड् ॥ सस्य श्चुत्वेन

Now Footnotes: Divider line:

Line

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Devanagari Markdown:

( ५८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शः । तस्य जश्त्वेन जः । भृज्जौ । भृजः ॥ ऋत्विगित्यादिना ऋतावु Dufde यजेः क्विन् । क्विन्नन्त- त्वात्कुत्वम् । ऋत्विक् । ऋत्विग् । ऋत्विजौ । ऋत्विजः ॥ रात्सस्येति नियमान्न संयोगान्त- लोपः । ऊर्क् । ऊर्ग् । ऊर्जौ । ऊर्जः ॥ त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च ॥ तदोः सः सावनन्त्ययोः ।७।२।१०६ ॥ त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ परे ॥ स्यः । त्यौ । त्ये । त्यम् । त्यौ । त्यान् ॥ सः । तौ । ते । परमसः । परमत्तौ । परमते ॥ द्विपर्यन्तानामि- त्येव । नेह–त्वम् । नच तकारोच्चारणसामर्थ्यान्नेति वाच्यम् . अतित्वमिति गौणे चरितार्थ- त्वात् ॥ संज्ञायां गौणत्वे चात्वसत्वे न । त्यद् । त्यदौ । त्यदः । अतित्यद् । अतित्यदौ । अतित्यदः ॥ यः । यौ । ये ॥ एषः । एतौ । एते । अन्वादेशे तु, एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः २ ॥ ङे प्रथमयोरम् ।७।१।२८॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङे इत्येतस्य प्रथमा- द्वितीययोश्चामादेशः स्यात् ॥ मपर्यन्तस्य ।७।२।९१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ त्वाहौ सौ ।७।२। ९४ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः सौ परे ॥ शेषे लोपः ।७।२।९०॥ आत्वयत्वनिमित्तेतरविभक्तौ परतो युष्मदस्मदोरन्त्यस्य लोपः स्यात् ॥ अतो गुणे ॥ अमि पूर्वः ॥ त्वम् । अहम् ॥ ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री इत्यत्र त्व अम् अह अम् इति स्थिते अमि पूर्व- रूपं परपि बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वाट्टाप् प्राप्नोति । सत्यम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । तेन स्त्रीत्वाभा- वान्न टाप् ॥ यद्वा शेष इति सप्तमी स्थानिनोऽधिकरणत्वविवक्षया । तेन मपर्यन्ताच्छेषस्य अद् इत्यस्य लोपः । स च परोऽप्यन्तरङ्गे अतो गुणे कृते प्रवर्त्तते । अदन्तत्वाभावान्न टाप् ॥ पर- मत्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ॥ युवावौ द्विवचने ।७।२।९२ ॥ द्वयोरोक्तौ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ।७।२। १ 'झलां जश् झशि' इत्यनेनेत्यादिः ॥ २ 'स्वा हौ सौ' इति सूत्रकरणे गौणे 'अतिस्वम्' इत्यनिष्टरूपवार- णाय तकारोच्चारणस्य चारितार्थत्वादिति भावः ॥ ३ 'तदोः सः सौ' इति सकारस्तु गौणे न भवति यथा तथाऽह- संज्ञायामिति ॥ ४ 'ङे' इति लुप्तषष्ठ्यन्तं पृथक् पदम् 'प्रथमयोः' इत्यनेनानादेशत्वादेव सिद्धौ 'द्वितीयायां च' इत्यारम्भसामर्थ्यात् विभक्त्योरेव ग्रहणमित्याह-प्रथमाद्वितीययोरिति ॥ ५ मप- र्यन्तस्येति । अङ्गभागपूर्वस्येत्यर्थः । परिग्रहणाभावे तु 'मान्तस्य युष्मदोऽस्मदश्च' इत्यर्थे युष्म्यतेरस्मयते- श्चाप्रत्यये एव स्यादिति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ६ 'स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकार कनिमित्तकार्येषु अर्थोपस्थितिकर्मेंणैव प्रत्ययोत्पत्तेरपि 'अचः परस्मिन्' इति सूत्रभाष्ये सिद्धान्तितत्वेन लिङ्गबोधकप्रत्ययस्य कारकापेक्षविभक्त्यम्- सापेक्षरूपतोऽन्तरङ्गत्वम् परनिमित्तानपेक्षत्वाच्चेति भावः ॥ ७ 'साम आकम्' इति सूत्रे भाष्यकृत्तैव 'लिङ्गाभावः टिलो पवचनानर्थक्यम्' इति वार्तिकव्याख्यायामेतत्स्पष्टमभिहितमेवेति बोध्यम् ॥ ८ 'नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा विप्रतिषेधेन' इति 'नेतराच्छन्दसि' इति सूत्रभाष्ये वार्तिकेन युष्मदस्मदोः सलिङ्गत्वमपि प्रतीयते । तदाप्याह-यद्वेति ॥ आदेशोत्तरं मकाराभावे- ऽप्युपलक्षणतया शेषपदं व्याचष्टे-आदित्यस्येति ॥ अन्तरङ्ग इति । शेषलोपस्य 'त्वदीयः त्वत्पुत्र' इत्यादौ वारणाय विभक्तिनिमित्तकत्वेन विभक्तेश्च पररूपनिमित्तगुणाद्वहिर्भूतत्वेन बहिरङ्गत्वम्, विभक्त्यपेक्षयाऽन्तर्भूत- गुणनिमित्तकत्वेन पररूपस्यान्तरङ्गत्वमिति भावः ॥ 'वर्णादाङ्गं बलीयः' इति त्वनित्यत्वान्नात्र प्रवर्त्तते स्थानिभेदाद्वेति बोध्यम् ॥ इदं च सर्वमादेशानामादन्तत्वे समाधानकल्पनम् । आदेशानां हलन्तत्वे ऽकारस्याविवक्षि- तत्वेन तु न कोपि क्लेशः ॥

हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( ९९ ) ८८ ॥ इह युष्मदस्मदोराकारोऽन्त्यादेशः स्यात् ॥ औङीत्येव सुवचम् ॥ भाषायां किम् ? युवं वस्त्राणि ॥ युवाम् । आवाम् । मपर्यन्तस्य किम् ? साकच्कस्य मा भूत्—युवकाम् । आव- काम् । त्वया मयेत्यत्र त्वया म्येति मा भूत् । युवकाभ्यामावकाभ्यामिति च न सिध्येत् ॥ यूयवयौ जसि ॥७।२।९३ ॥ स्पष्टम् ॥ यूयम् । वयम् । परमयूयम् । परमवयम् । अति- यूयम् । अतिवयम् ॥ इह शेषे लोपोऽन्त्यलोप इति पक्षे जसः शी प्राप्तः । अङ्गकार्ये कृते पुन- र्नाङ्गकार्यमिति न भवति । ङेप्रथमयोरित्यत्र मकारान्तरं प्रश्लिष्य अम् मान्त एवावशिष्यते नतु विक्रियत इति व्याख्यानाद्वा ॥ त्वमावेकवचने ॥७।२।९७ ॥ एकत्वोक्तौ युष्मद- स्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ॥ द्वितीयायां च ॥७।२।८७ ॥ युष्मदस्मदोराकारः स्यात् ॥ त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् ॥ शसो न ॥७।२।२९ ॥ नेत्यविभक्तिकम् । युष्मदस्मद्भ्यां परस्य शसो नकारः स्यात् ॥ अमोऽपवादः । आदेः परस्य । संयोगान्तस्य लोपः । युष्मान् । अस्मान् ॥ योऽचि ॥७।२।८९ ॥ अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः ॥ त्वया । मया ॥ युष्मदस्मदोरनादेशे ॥७।२।८६ ॥ अनयोराकारः स्यादादेशे हलादौ विभक्तौ ॥ युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ॥ तुभ्यमह्यौ ङयि ॥७।२। ९५ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तुभ्यमह्यौ स्तो ङयि ॥ अमादेशः । शेषे लोपः । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ भ्यसो- भ्यम् ॥७।१।३० ॥ भ्यसो भ्यम् अभ्यम् वा आदेशः स्यात् ॥ आद्ये शेषे लोपस्यान्त्यलोपत्व एव । तत्राङ्गवृत्तपरिभाषया एत्त्वं न । अभ्यम् तु पक्षद्वयेऽपि साधुः । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ॥ एकवचनस्य च ॥७।१।३२ ॥ आभ्यां पञ्चम्येकवचनस्य अत्स्यात् ॥ त्वत् । मत् । ङसेश्चेति सुवचम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ पञ्चम्या अत् ॥७।१।३१ ॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसो- ऽत्स्यात् ॥ युष्मत् । अस्मत् ॥ तवममौ ङसि ॥७।२।९६ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ॥ युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् ॥७।१।२७ ॥ स्पष्टम् ॥ तव । मम । युवयोः । आवयोः ॥ १ 'तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते' इति न्यायेनाकच्सहितस्यादेशेऽकचः श्रवणं न स्यादिति भावः ॥ २ ओकारसकारभकारादौ सुपि परतः सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् । अन्यत्र तु सुबन्तस्य टेः प्रागकच् इति सिद्धान्तितत्वेन युवकाम् आवकामित्यत्र दोषाभावात् मपर्यन्तस्येत्यर्थि- कारस्य प्रयोजनान्तरमाह-त्वया मयेति ॥ योऽचीत्यत्र 'अच्ये' इति न्यासेन त्वया मयेति सिद्धौ- दोषान्तरमाह-युवकाभ्यामिति ॥ ३ 'अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः' इति परिभाषया 'ज्ञाजनोर्जा' इत्यादेशे दीर्घोच्चारणज्ञापितेयेति पूर्वशेषः ॥ ४ पिवेरदन्तत्वनिपातनसिद्धगुणाभावमात्रस्यैवैतत्प्रयोजनकथनेन 'द्वयोः' इति निर्देशेन चैतत्परिभाषाया व्यर्थत्वसूचने समाधानान्तरमाह-ङेप्रथमयोरिति ॥ मकारान्तर- मिति ॥ 'अमोमश्' इति भाष्यसूचितसंयोगान्तलोपेनेत्यादिः ॥ ५ आद्यः 'भ्यम्' इत्यादेशः ॥ ६ एवकारेण टिलोपपक्षव्यावृत्तिः ॥ ७ 'अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः'-अङ्गाधिकारे वृत्तं निष्पन्नं कार्ये तस्मिन्सति पुनरन्यस्याङ्गकार्यस्य प्रवृत्तौ प्राप्तायामविधिरित्यर्थः ॥ ८ पक्षद्वये अन्त्यलोपपक्षे टिलोपपक्षे चेत्यर्थः ॥ ९ 'अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् ।' कथम् ? 'हलि' इत्यनुवर्तते । 'नचादेशो हलादिरस्ति' इति भाष्यसंमतश्च ॥

• वि - व - Wait! Look at letter 4: is it ण or ो? Wait, look at letter 5: is it च्च or स? Wait! Look at the two letters between 'र' and 'वि': It is ो, then च्च, then ... no, there are only 3 letters: स, का, र, then ण, then स, then वि, then व! Wait, let's read the exact type: "सकारणसवि-वक्षितमेवेति" or maybe "सकारो न विवक्षितः"? Wait, look at 'ण': could it be 'ण'? What if the text says: "सकारणत्वं विवक्षितमेवेति"? Look at 'स': is it 'त्वं'? A ligature of त + व? In Devanagari, 'त्व' has a horizontal stroke from त joined to व. Here, it's definitely: स-का-र-ण-स-वि-व-! Wait, could it be "सकारणसत्वं"? Whatever the intended Sanskrit, our job is to transcribe what is printed on the page faithfully, without introducing our own emendation if the typeset is clear, or providing the exact glyphs. Let's look very closely at: स का र ण स वि व - Wait, could letter 4 be 'ण'? Yes, ण. Could letter 5 be 'स'? Yes, स.

बहुवचनस्य वस्नसौ ।८।१।२१ ॥ उक्तविषयोः षष्ठ्यादिवहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः । वांनावावोरपवादः ॥ तेमयावेकवचनस्य ।८।१।२२ ॥ उक्तविषयोरनयोः षष्ठीचतु- र्थ्येकवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः ॥ त्वामौ द्वितीयायाः ।८।१।२३ ॥ द्वितीयैकवचना- न्तयोस्त्वा मा एतौ स्तः ॥ श्रीशस्त्वाऽवतु मापीह दत्तात्ते मे पि शर्म सः । स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ॥ १ ॥ सुखं वां नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात्सेव्योऽत्र वः स नः ॥ २ ॥ पदात्परयोः किम् ? वाक्यादौ मा भूत् । त्वां पातु । मां पातु । अपादादौ किम् ? ‘वेदैरशेषैः संवेद्योऽस्मान्कृष्णः सर्वदावतु’ । स्थग्रहणाच्छ्रूयमाणविभक्तिकयोरेव । नेह—इति T युष्मत्पुत्रो ब्रवीति इत्यस्मत्पुत्रो ब्रवीति ॥ समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः * ॥ एकतिङ्- वाक्यम् * ॥ तेनेह न—ओदनं पच, तव भविष्यति । इह तु स्यादेव—शालीनां ते ओदनं दास्यामीति ॥ एत वांनावादय आदेशा अनन्वादेशे वा वक्तव्याः * ॥ अन्वादेशे तु नित्यं स्युः । धाता ते भक्तोऽस्ति । धाता तव भक्तोऽस्तीति वा । तस्मै ते नम इत्येव ॥ न चवाहाहैवैर्युक्ते ।८।१।२४ ॥ चादिपञ्चकयोगे नैते आदेशाः स्युः ॥ हरिस्त्वां मां च ३ रक्षतु । कथं त्वां मां वा ४ न रक्षेत्यादि । युक्तग्रहणात्साक्षाद्योगेऽयं निषेधः । परम्परासंबन्धे तु आदेशः १ नवाक्षरच्छन्दसि प्रवृत्तौ व्याघाताभावाद् ‘एङः पदान्तादति’ इत्यतः परत्वाद् आदेशः स्यादिति भावः ॥ ‘मां कृष्णः’ इति पाठे तु न काप्यनुपपत्तिरिति बोध्यम् ॥ T समासत्वेन विभक्तेर्लुका लुप्तत्वात् न विभक्तेः श्रवणं नापि प्रत्ययलक्षणम् ‘न लुमता’ इति निषेधात् ॥ २ ‘आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यम् । सक्रियाविशेषणं च ॥’ इति वाक्यलक्षणे ‘आख्यातम्’ इति एकत्वं विवक्षितम् । अत एव ‘न च समानवाक्ये द्वे तिङन्ते स्तः’ इति ‘तिङ्ङतिङः’ इति सूत्रस्थं भाष्यं संगच्छते ॥ अत्रैकत्वं न विवक्षितमिति भ्रमवारणाय एकत्वविवक्षाया स्फुटत्वप्रतीतये स्पष्टमेवाभिहितम्-एकतिङ्वाक्यमिति ॥ बहुव्रीहिः । तिङ्पदं च तिङन्तार्थपरम् । तथाच एकतिङन्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधजनकपदसमुदायो वाक्य- मित्यर्थः ॥ एवं च यत्र क्रियापदं न श्रूयते तत्र अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति’ इति भाष्येण तिङन्तपदमध्याहार्यमेव । पचादयः क्रिया भवतिक्रियायाः कर्त्र्यो भवन्ति’ इति भाष्यतः ‘पचति भवति’ इत्यादावपि न वाक्यत्वव्याघातः । ‘ओदनं पच, तव भविष्यतीति वाक्ये तु ‘त्वत्कर्तृकमोदनकर्मकं प्रेरणाविषयः पचनम्’ इति ‘त्वत्स्वामिकमोदनकर्तृकं भवनम्’ इति भिन्न एवार्थ इत्येकतिङन्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधजनकत्वाभावान्नैकवाक्यत्वमिति कैयटाशयः ॥ शालीनामित्यस्य तु ‘शालि- संबन्ध्योदनकर्मकं त्वत्सं प्रदानकं मत्कर्तृकं दानम्’ इत्येवमेकतिङन्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधजनकपदसमुदायत्वा- देकवाक्यत्वमव्याहतमिति भावः ॥ ३ हरिकर्तृकं समुच्चितत्वन्मत्कर्मकं रक्षणं प्रार्थनाविषय इति बोधे चार्थसमुच्चययोगस्य युष्मदस्मदोरेव साक्षात्त्वेन निषेधः सिद्ध इति भावः ॥ ४ किकारणकः त्वन्मदन्य- तरकर्मकहरिकर्तृकरक्षणाभावः इति बोधे अन्यतररूपवाशब्दार्थस्य युष्मदस्मदर्थेन साक्षादन्वयान्निषेधः सिद्ध इति भावः ॥

स्यादेव । हरो हरिश्च मे स्वामी ॥ पश्यार्थैश्चानालोचने ।८।१।२५ ॥ अचाक्षुषज्ञानार्थैर्धातु- भिर्योगे एते आदेशा न स्युः । चेतसा त्वां समीक्षते । परम्परासम्बन्धेऽप्ययं निषेधः-भक्तस्तवै रूपं ध्यायति । आलोचने तु भक्तस्त्वा पश्यति चक्षुषा ॥ सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ।८।१।२६ ॥ विद्यमानपूर्वात्प्रथमान्तात्परयोरनयोरन्वादेशेऽप्येते आदेशा वा स्युः ॥ भक्तस्त्वमप्यहं तेन हरिस्त्वां त्रायते स माम् । त्वा मेति वा ॥ सामन्त्रितम् ।२।३।४८ ॥ संबोधने या प्रथमा तदन्तमामन्त्रितसंज्ञं स्यात् ॥ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ।८।१।७२ ॥ स्पष्टम् ॥ अग्ने तव॑ । देवा॒स्मान्पाहि । अग्ने नय॑ । अ॒ग्न इन्द्र॑ वरु॑ण । इह युष्मदस्मदोरादेशस्तिङन्तनिघात आमन्त्रितनिघातश्च न । सर्वदा रक्ष देव न इत्यत्र

"? No, "इति चेत्"? Wait! Look at the characters: Quote ' इ (i) त्थं (tthaṁ)? No: इ - त्थ - म्? Wait, let's look at: 'इ' followed by 'ति'? Wait, look at the letter with the top stroke: Could it be: 'इ' - 'त्' - 'सं'? Wait! What about: "५ - 'इत्'..." Wait, what about the sutra for "असिरिति व्याख्यानात्"? Why does the author say "असिरिति व्याख्यानात्"? Because in "अदसोऽसेर्दादु दो मः", the word is "असेः". If the word is "अस्", the genitive is "असः"! Why is it "असेः"? Because Panini added an 'इ'! So it is "असि"! Why did Panini add 'इ'? "उच्चारणार्थः"! "असेरिति निर्देशे इकार उच्चारणार्थ इति भावः"! YES! THAT IS THE ENTIRE POINT! In "असेः", the 'इ'कार is for pronunciation! Now look at the text of note 5 with this knowledge: "५ - '...'" What word is in quotes? Is it "'असेः'"? Wait, how could it be written? Could it be "'इकारः'"? "५ - 'इ'..."

: Is that ना? In old Devanagari: ना can look like... no, look at the letter: It has a repha on top: र्. Below repha, there is a letter. It has a loop, then a vertical stem, then त्वन्तस्य? Wait, is there a य? Wait! Look at the letter: धातो र् प्य त्वन्तस्य? Wait, what if it is धातोर्न्यदन्तस्य? Wait, look at footnote 8: ८ उक्तनियमेनैव धातुव्यावृत्तौ सिद्धायाम् 'अधातु' ग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्कायामाह-अधातोरेरिति ॥ Wait, footnote 8 says: अधातु' ग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्कायामाह-अधातोरेरिति or अधातोर्नाविति? Look at footnote 8: अधातोरेरिति or अधातोर्निति? Wait! In footnote 8, look at the very end of the line (Line 34): व्यर्थमित्याशङ्कायामाह-अधातोरेरिति ॥ or अधातोर्निति or अधातोर्नात्विति? Wait, let's look at line 18 again: धातोर् ... what is the text? Wait

"? No, it literally looks like "षट्सु । षट्सु ॥" or "षट्सु । षट्त्सु ॥". Wait, look between ट and स in the second one: there's nothing between them, wait, look at the vertical line above स: no. It really looks like "षट्सु । षट्सु ॥".

Now let's check footnotes: Footnote marker 1: १ असिद्धत्वादिति ॥ सिद्धासिद्धयोर्विरोधस्यैवायो ग्यत्वे अपवादविषयाज्ञाने 'अपवादविषयं परि- Wait, "अयो ग्यत्वे" or "अयोग्यत्वे"? It's "अयोग्यत्वे" (space between यो and ग्य? It's just spacing: "अयोग्यत्वे"). त्यज्य' इति कथं प्रवर्तेतेति भावः ॥ २ 'अपवादो वचनप्रामाण्यात्' इति भाष्यं यथाश्रुतमनु- सृत्याह-षत्वापवादेति । खकार इति । अघोषमहाप्राणप्रयत्नान्तर्येणेत्यादिः ॥ तुना सूचितामरुचिं प्रकाश- यति-न तु ग इति ॥ एवं च सूत्रवार्तिकभाष्यादिस्थगकारश्रवणानुपपत्तिरिति भावः॥ गकारश्रवणं साधयति- निर्देशान्नासिद्धत्वमिति ॥ इति भवता समर्थन

( ६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- गौणत्वे तु प्रियषषः । प्रियषषाम् । रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात् ससजुषोरुरिति रुत्वम् ॥ र्वोरुपधाया दीर्घ इकः ।८।२।७६ ॥ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्यात्पदा- न्ते ॥ पिपठीः । पिपठिषौ । पिपठिषः । पिपठीभ्याम् ॥ वा शरीति वा विसर्जनीयः ॥ नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ।८।३।५८ ॥ एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ ष्टुत्वेन पूर्वस्य षत्वम् । पिपठीष्षु । पिपठीःषु ॥ प्रत्येकमिति व्याख्यानादनेकव्यवधाने षत्वं न । निंस्व । निंस्से ॥ नुम्ग्रहणं नुम्स्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थं व्याख्यानात् । तेनेह न-सुहिन्सु । पुंसु । अत एव न शर्ग्रहणेन गतार्थता ॥ रात्सस्येति सलोपे विसर्गः-चिकीः । चिकीर्षौ । चिकीर्षः । रोः सुपीति नियमान्न विसर्गः-चिकीर्षु ॥ दमेर्र्डोस् । डित्त्वसामर्थ्याद्धिलोपः । षत्वस्यासिद्धत्वादृत्वविसर्गौ । दोः । दोषौ । दोषः । पदन्न इति वा दोषन् । दोष्णः । दोष्णा । दोषः । दोषा ॥ विश प्रवेशने । सन्नन्तात् क्विप् । षत्वस्यासिद्धत्वात् संयोगान्तलोपः । व्रश्चेति षः । जश्त्वचर्वे । विविट् । विविड् । विविक्षौ । विविक्षः ॥ स्कोरेरिति कलोपः । तट् । तड् । तक्षौ । तक्षः ॥ गोरट् । गोरड् । गोरक्षौ । गोरक्षः ॥ तक्षिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यां क्विपि तु स्कोरेरिति न प्रवर्तते । णिलोपस्य स्थानिवद्भावात् । 'पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति तु इह नास्ति । 'तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति निषेधात् । तस्मात्संयो- गान्तलोप एव । तक् । तग् । गोरक् । गोरग् ॥ स्कोरिति कलोपं प्रति कुत्वस्यासिद्धत्वात्संयोगान्त- लोपः । पिपक् । पिपग् । एवं विविक् ॥ दिधक् ॥ पिस गतौ । सुष्ठु पेसतीति सुपीः । सुपिसौ । सुपिसः । सुपिसा । सुपीभ्याम् । सुपीःषु । सुपीष्षु ॥ एवं सुतूः । तुस खण्डने ॥ विद्वान् । विद्वांसौ । विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् । विद्वांसौ ॥ वसोः संप्रसारणम् ।६।४।१३१ ॥ १ रुत्वं प्रतीति ॥ पठ धातोः सनि इडागमे जाते षत्वे कृते धातुसंज्ञायां क्विवादि - इति क्रमिका- न्वाख्यानपक्षमभिप्रेत्येदमिति भावः ॥ वस्तुतस्तु पदविभज्यान्वाख्यानपक्षे षत्वस्य त्रैपादिकत्वेन धातुसंज्ञा क्विब- लोपप्रातिपदिकत्वादिविधिसुलोपपदसंज्ञाः प्रति असिद्धत्वेन प्रागप्राप्त्या पदसंज्ञोत्तरं पदान्तत्वेनापदन्तत्वाभावा- त्षत्वस्य प्राप्तिरेवं नेति व्यर्थ एवायं षत्वस्यासिद्धत्वप्रदर्शको ग्रन्थ इति बोध्यम् ॥ न चान्तरङ्गत्वात्पूर्वमिडाग- मोत्तरमेव प्राप्तं षत्वं कथं पदसंज्ञां प्रतीक्षेतेति वाच्यम् । तथा सेतुष इत्यात्रापि अन्तरङ्गः इडागमो बहिरङ्गं संप्रसारणं नैव प्रतीक्षेतेति प्राचां मते ' अकृतव्यूहपरिभाषया नवीनानां मते 'उपजनिष्यमाणनिमित्तो- ऽप्यपवाद उपसञ्जातनिमित्तमप्युत्सर्गं बाधते' इति परिभाषया षत्वस्य प्राग्जायमानत्वादिति दिक् ॥ तस्माद् ' रुत्वं प्रति रुत्वभागे रुत्वप्राप्तियोग्ये पदान्ततायां षत्वस्य असिद्धत्वात् अगतत्वात् अप्राप्तत्वात् ' इत्यर्थे तु न काप्यनुपपत्तिरिति दाधिमथाः ॥ २ विसर्ग इति । रेफस्येत्यादिः ॥ ३ षत्वस्यासिद्ध- त्वादिति पदान्ते षत्वस्याप्राप्त्या प्रमादपतितोयं पाठ इति ' रुत्वविसर्गौ' इत्येतावानेव पाठ इति बोध्यम् ॥ असिद्धत्वादित्यस्याप्राप्तत्वादित्यर्थो वा ॥ ४ षत्वस्यासिद्धत्वादिति । 'उपसंजनिष्यमाण- निमित्तोप्यपवाद उपसंजातनिमित्तमप्युत्सर्गम्'इति न्यायेन सपादसप्ताध्यायीस्थकार्यप्रवृत्तिसंभावनायां त्रिपादीस्थकार्यप्रवृत्तिकल्पनस्यावश्यकत्वेन क्विब्लोपसुलोपेभ्यः प्राक् षत्वस्य प्रवृत्त्यनङ्गीकारादिति भावः ॥ ५ 'संयोगादिलोपः संयोगान्तलोपे (सिद्धः)' इति वार्तिकेन सिद्धत्वात् परत्वादिति भावः ॥ ६ 'कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । ' 'संयोगादिलोपाप्राप्त्या' इति शेषः ॥ ७ 'वच्' धातोरित्यादिः ॥ वह धातोस्तु-' विवट् विवड्' इत्येवं रूपाणि बोध्यानि ॥ ८ 'दह धातोः' इत्यादिः ॥

त्वापवाद" -> "शीभावापत्तिस्तस्य त्यदाद्यत्वापवाद"? Look at line 31: "शीभावापत्तिस्तस्यदाद्यत्वापवाद" -> is it "स्तस्यदाद्यत्वापवाद" or "स्तस्य त्यदाद्यत्वापवाद"? Look at line 31: "शीभावापत्तिस्तस्यदाद्यत्वापवाद" - it literally has: 'शी' 'भा' 'वा' 'प' 'त्ति' 'स्त' 'स्य' 'दा' 'द्य' 'त्वा' 'प' 'वा' 'द' Wait, between 'स्तस्य' and 'दाद्यत्वापवाद': It says "स्तस्यदाद्यत्वापवाद"! The 'त्य' is omitted by typesetter: "स्तस्यदाद्यत्वापवाद"! Wait, let's look at the letters: 'स्त' 'स्य' 'दा' 'द्य' - yes, exactly as printed!

Let's read line 32: औत्वप्रतिषेधाभावे औत्वपक्षे । 'संनियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायः' इति लौकिक-

Let's read line 33: न्यायस्य 'बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक्' इत्यत्र छत्रग्रहणेनात्राप्रवृत्त्यवगमात् ॥ १० अमुकशब्दस्त्वव्युत्प- Wait:

( ६८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वृद्धिः । अदसोऽसेरिति मत्वोत्वे । अमू । जसः शी । आद्गुणः ॥ एत ईद्बहुवचने ।८।२।८१॥ अदसो दात्परस्यैत ईत्स्याद्दस्य च मो बहुवर्थोक्तौ ॥ अमी ॥ पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् । अमू । अमून् । मुत्वे कृते विसंज्ञायां नाभावः ॥ न मु ने । ८।२।३ ॥ नाभावे कर्तव्ये¹ कृते² च मुभावो नासिद्धः स्यात् । अमुना । अमूभ्याम् ३ ॥ अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः २ । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः । अमीषाम् । अमु- ष्मिन् । अमुयोः । अमीषु ॥ ॥ इति हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । नहो धः ।८।२।३४ ॥ नहो हस्य धः स्याज्झलि पदान्ते च । उपानत् । उपानद् । उपा- नहौ ॥ उपानहः । उपानद्भ्याम् । उपानत्सु । उत्पूर्वात् ष्णिह प्रीतावित्यस्मादृत्विगादिना किन् । निपातनात्तलोपषत्वे । क्विन्नन्तत्वात्कुत्वेन हस्य घः । जश्त्वचर्त्वे । उष्णिक् । उष्णिग् । उष्णिहौ । उष्णिहः । उष्णिग्भ्याम् । उष्णिक्षु ॥ द्यौः । दिवौ । दिवः । द्युषु ॥ गीः । गिरौ । गिरः । एवं पूः ॥ चतुरश्छतस्रादेशः । चतस्रः २ । चतसृणाम् ॥ किमः कादेशे टाप् । का । के । काः । सर्ववत्सर्वा ॥ यः सौ ।७।२।११० ॥ इदमो दस्य यः स्यात्सौ ॥ इदमो मः ॥ इयम् । त्यदाद्यत्वं टाप् । दश्चेति मः । इमे । इमाः । इमाम् । इमे । इमाः । अनया ॥ हलि लोपः ॥ आभ्याम् ३ । आभिः । अस्यै । अस्याः । अनयोः २ । आसाम् । अस्याम् । आसु ॥ अन्वादेशे तु । एनाम् । एने । एनाः । एनया । एनयोः २ ॥ ऋत्विगादिना सृजेः क्विन् अमागमश्च निपा- तितः । स्रक् । स्रग् । स्रजौ । स्रजः । स्रग्भ्याम् । स्रक्षु ॥ त्यदाद्यत्वं टाप् । स्या । त्ये । त्याः ॥ एवं तद् यद् एतद् ॥ वाक् । वाग् । वाचौ । वाचः । वाग्भ्याम् । वाक्षु ॥ अप्- शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अतृन्निति दीर्घः । आपः । अपः ॥ अपो भिः ।७।४।४८॥ अप- स्तकारः स्यादादौ प्रत्यये परे ॥ अद्भिः । अद्भ्यः २। अपाम् । अप्सु ॥ दिक् । दिग् । दिशौ । दिशः । दिग्भ्याम् । दिक्षु ॥ त्यदादिष्विति दृशेः क्विन्विधानादन्यत्रापि कुत्वम् । दृक् । दृग् । दृशौ । दृशः ॥ त्विट् । त्विड् । त्विषौ । त्विषः । त्विड्भ्याम् । त्विट्सु । त्वित्सु ॥ सह जुषते इति-सजूः । सजुषौ । सजुषः । सजूभ्याम् । सजूषु । सजूःषु ॥ षत्वस्या- १ कर्तव्ये इत्युक्त्या 'अद् आ' इत्यवस्थायां 'टाङसिङ' इत्येतस्मात्परत्वेन 'अदसोऽसेः' इति प्रवर्तते 'पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधः' इत्यस्याप्रवृत्तेरिति भावः ॥ २ कृते चेत्युक्त्या 'सुपि च' इति दीर्घो न प्रवर्तत इति भावः ॥ ३ कैयटमतेनेदमिति बोध्यम् । दीक्षितसिद्धान्ते तु 'डङगकाः' इत्येवं क्रमो बोध्यः ॥ 'उष्णिगञ्चु' इति निर्देशेन लौकिकतक्षकौण्डिन्यन्यायबाधस्यैवौचित्यात् ॥ ४ 'उभा- दुदात्तो नित्यम्' इत्यत्रेव शब्दपरत्वान्न सर्वनामकार्यं पुंवद्भाव इति बोध्यम् ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण है:

हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । (६९) सिद्धेत्वात् रुत्वम् । आशीः । आशिषौ । आशिषः । आशीर्भ्याम् ॥ असौ । त्यदाद्यत्वम् । टाप् । औडः शी । उत्वमत्वे । अमू । अमूः । अमूम् । अमू । अमूः । अमुया । अमूभ्याम् । अमूभिः । अमुष्यै । अमूभ्याम् । अमूभ्यः । अमुष्याः २ । अमुयोः २ । अमूषाम् । अमुष्याम् । अमूषु ॥ इति हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । स्वमोर्लुक् । दत्वम् । स्वनडुत् । स्वनडुद् । स्वनडुही । चतुरनडुहोराम् । स्वनड्वांहि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ दिव उत् ॥ अहर्विमलद्यु । अन्तर्वर्त्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पूर्वपदस्येवोत्तरखण्डस्यापि पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् ‘उत्तरपदत्वे चापदादि- *विधौ प्रतिषेधः ’ इति प्रत्ययलक्षणं न । विमलदिवी । विमलदिवि ॥ अपदादिविधौ किम् ? दिविसेचौ । इह षत्वनिषेधे कर्तव्ये पदत्वमस्त्येव । कुत्वे तु न ॥ वाः । वारी । अझलन्त- त्वात्र नुम् । वारि ॥ चत्वारि ॥ न लुमतेति कादेशो न । किम् । के । कानि ॥ इदम् । इमे । इमानि ॥ अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः * ॥ एनत् । एने । एनानि । एनेन एनयोः २ ॥ ब्रह्म । ब्रह्मणी । ब्रह्माणि । हे ब्रह्मन् । हे ब्रह्म ॥ रोऽसुपि-अहर्भाति । विभाषा ङिश्योः । अह्नी । अहनी । अहानि ॥ अहन् ।८।२।६८ ॥ अहन्नित्यस्य रुः स्यात् पदान्ते ॥ अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते– अहन्नित्यावृत्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वत्वे । दीर्घाह्णयहानि

१ असिद्धत्वादिति । गतेरपि प्राप्यपरपर्यायत्वात् गतौ प्राप्तेरपि गणनात् अप्राप्तत्वादित्यर्थः ॥ प्राप्य- भावश्चापदान्तत्वाभावादिति बोध्यम् ॥ २ दत्वमिति । ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति परिभा- षया पदाधिकारे तदन्तविधिना ‘अनडुच्छब्दान्तस्य पदस्य दत्वम्’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘न लुमताङ्गस्य’ इत्यस्य ‘न लुमता तस्मिन्’ इति न्याससमानप्रयोजनकतासाधनाय ‘लुमल्लुप्तप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वनिमित्तककार्यस्यैव कर्तव्यत्वे प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘सुप्तिङन्तम्’ इति पदत्वनिमित्तककार्यस्य निषेधाभावादिति भावः ॥ ३ पदसंज्ञायामिति । ‘दिव उत्’ ‘इत्येतन्निमित्तभूतायाम्’ इत्यादिः ॥ ४ ‘वृत्तिचरमखण्डस्य पदत्वप्रयुक्ते पदादिविधिभिन्ने कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थकेन समासचरमावयव ‘दिव्’ इत्यस्य पदत्वप्रयुक्ते ‘दिव उत्’ इति कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणनिषेधेन पदत्वाप्राप्त्यैव नोत्त्वप्राप्तिरिति भावः ॥ परम ‘दण्डिप्रियः’ इत्यत्र दण्डिशब्दस्य नोत्तरपदत्वमिति नलोपे प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति ॥ ५ ‘पदादिविधि’ शब्देन प्रतिपदोक्तः ‘सात्पदाद्योः’ इति षत्वनिषेध एव गृह्यते इति तस्मिन् कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति पदत्वमस्त्येवेति षत्वनिषेधो भवत्येवेति तात्पर्यम् ॥ ६ कुत्वे त्विति । कुत्वस्य पदादिविधित्वाभावात्प्र- त्ययलक्षणं न भवतीति पदत्वाभावात् कुत्वं नैव भवतीति भावः ॥ एवमेव ‘बहुसेचौ’ इत्यादौ बोध्यम् ॥ ७ ‘न लुमता ऽङ्गस्य’ इत्यस्यानित्यत्वात् एनदादेशविधानसामर्थ्याद्वा प्रत्ययलक्षणेन द्वितीयाैकवचनेपि एनदा- देशो भवत्येवेति ॥ अयं चादेशो द्वितीयाैकवचन एव भवति ‘एनदिति नपुंसकेकवचने’ इति वार्तिकात् ॥ एवं चान्यत्र त्वेनादेश एवेति बोध्यम् ॥ ८ ‘असुपि’ इत्यस्य प्रसज्यप्रतिषेधत्वेन ‘सुपि न’ इति प्रति- षेधस्य करणीयत्वे ‘न लुमता’ इत्यनेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् सुप्परत्वाभावेन नैव रेफस्य प्रतिषेधः ॥