वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

ति का र्थःBeforeवार्तिकार्थः, the word ends in: ति? Yes, इति! Before इति: There is त्ये? प्ये? ष्ये? Wait, look at L21: जातिश्चेद्व्यावृत्या? There is a ।(danda) after it! Wait, is there a danda? Yes,।after that word in L21! And in L22:वार्तिकार्थः ॥Wait, let's look at the letters in L21 again:जातिश्चेद्व्रान्त्या? Wait, could it be: जातिश्चेद्वान्ता? No, look at L21: ३ शूद्रशब्दष्टापं लभते जातिश्चेद्व्यावृत्या ।Wait, is itव्यावृत्या? Let's trace: द्(halanta d) +वा? Or व्या? It has no यloop. It'sद्वा? Or द्भा? Wait, could it be: जातिश्चेद्+दान्त्या? Wait, what if it's जातिश्चेदान्त्या? Wait, is there a word अन्त्या`? Yes, अन्त्या = an

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ७५ ) कृतसमासान्तस्तदन्तात्प्रातिपदिकात् ङीब्वेवा स्यात् ॥ द्विपदी । द्विपात् ॥ टाबुचि ।४।१।९॥ ऋचि वाच्यायां पादन्ताट्टाप् स्यात् ॥ द्विपदा ऋक् । एकपदा ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः ॥ पञ्च । चतस्रः ॥ पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि ष्णान्ता षडिति षट्संज्ञां प्रति नलोपः सुप्स्वरेति नलोप- स्यासिद्धत्वान्न षट्स्वस्रादिभ्य इति न टाप् ॥ मनः ।४।१।११ ॥ मन्नन्तान्न ङीप् ॥ सीमा । सीमानौ ॥ अनो बहुव्रीहेः ।४।१।१२ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहेर्न ङीप् ॥ बहुयज्वा । बहुय- ज्वानौ ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ।४।१।१३॥ सूत्रद्वयोपात्ताभ्यां डाब् वा स्यात् ॥ सीमा । सीमे । सीमानौ । दामा । दामे । दामानौ । न पुंसि दामेत्यमरः ॥ बहुयज्वा । बहु- यज्वे । बहुयज्वानौ ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ।४।१।२८ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहे- रुपधालोपिनो वा ङीप् स्यात् ॥ पक्षे डाव्निषेधौ । बहुराज्ञी । बहुराज्ञ्यौ । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजानौ ॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ।७।३।४४ ॥ प्रत्यय- स्थात्क

( ७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- नरान् कायतीति नरिका ॥ त्यक्त्यपोश्च * ॥ दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥ न यासयोः ।७ ।३।४५ ॥ यत्तदोरस्येन्न स्यात् ॥ यका । सका । यकाम् । तकाम् ॥ त्यकनश्च निषेधः * ॥ अधित्यका । उपत्यका ॥ आशिषि वुमश्च न *॥ जीवका । भवका ॥ उत्तरपदलोपे न * ॥ देवदत्तिका देवका ॥ क्षिपकादीनां च * ॥ क्षिपका । ध्रुवका । कन्यका । चटका ॥ तारका ज्योतिषि * ॥ अन्यत्र तारिका ॥ वर्णका तान्तवे * ॥ अन्यत्र वर्णिका ॥ वर्तका शकुनौ प्राचाम् * ॥ उदीचां तु वर्तिका ॥ अष्टका पितृदेवत्ये * ॥ अष्टिकान्या ॥ सूतकापुत्रि- कावृन्दारकाणां वेति वक्तव्यम् * ॥ इह वा अ इति च्छेदः । कात्पूर्वस्याकारादेशो वेत्यर्थः ॥ तेन पुत्रिकाशब्दे ङीन ईवर्णस्य पक्षेऽकारः । अन्यत्रैत्त्वबाधनार्थमकारस्यैव पक्षेऽकारः । सूतका । सूतिकेत्यादि ॥ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ।७।३।४६ ॥ यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्तस्य कात्पूर्वस्येद्वा स्यादपि परे ॥ केऽण इति ह्रस्वः । आर्यका आर्यिका ॥ चटकका । चटकिका ॥ आतः किम् ? सांकाश्ये भवा सांकाशियका । यकेति किम्? अश्विका । स्त्रीप्रत्ययेति किम् ? शुभं यातीति शुभंयाः अज्ञाता शुभंयाः शुभंयिका ॥ धात्वन्तयकोस्तु नित्यम् * ॥ सुनयिका । सुपाकिका ॥ भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वानञ्पूर्वाणामपि ।७।३।४७ ॥ स्त्र्यन्तं लुप्तषष्ठीकं पदम् । एषामत इद्वा स्यात् ॥ तदन्तविधिनैव सिद्धे नञ्पूर्वाणामपीति स्पष्टार्थम् । भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् । अन्यस्य तूत्तरसूत्रेण सिद्धम् ॥ एषा द्वा एतयोस्तु सपूर्वयोर्नेत्त्वम् । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्याऽसुप् इति प्रति- षेधात् । अनेषका । परमैषका । अद्वके । परमद्वके । स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थम् । इह हि ‘आतः स्थाने’ इत्यनुवृत्तं स्वशब्दस्यातो विशेषणम् । नतु द्वयोरसंभवात् । नाप्यन्येषाम- व्यभिचारात् । स्वशब्दस्त्वनुपसर्जनमात्मीयवाची अकजर्थः । अर्थान्तरे तु न स्त्री । संज्ञोपस- १ ‘उदीचामातः स्थाने’ इति विकल्पबाधाय वार्तिकमिदमिति भावः ॥ २ क्षिपका, ध्रुवका, चरका, सेवका, करका, चटका, अवका, लहका, अलका, कन्यका, एडका । एते क्षिपकादयः । आकृति- गणोऽयम् ॥ ३ अन्यत्र सूतकावृन्दारकयोरित्यर्थः ॥ ४ ‘आतः’ इत्येतद्विशेषणभूते ‘यकपूर्वायाः’ इत्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्त्रीत्वद्योतकत्वविवक्षार्थः इत्यभिप्रेत्याह-स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति ॥ ५ ‘सांकाश्ये भवा’ इत्यर्थे ‘धन्वयोपधाद् वुञ्’ इति जातस्य वुञः स्थाने जातस्याकादेशस्यायमकारो न स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने इति भावः ॥ ६ अत्र धातोरकारस्य स्थानेऽकारः नतु स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति भावः ॥ ७ ‘पदाङ्गा- धिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ इति पूर्वपदरहितानामितरपूर्वाणामपि सिद्धेरिति भावः ॥ ८ उपसर्जने तदन्तस्य भाषितपुंस्कत्वात् उत्तरसूत्रस्याप्राप्तेरिति भावः ॥ ९ अन्यस्य अनुपसर्जनस्य । उत्तरसूत्रेण ‘अभाषितपुंस्काच्च’ इत्यनेन ॥ १० ‘न + एतकद् सु’ ‘न + द्वि औ’ इति विग्रहे समासे ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते’ इति पूर्वं सुब्लुकि समासात्प्रातिपदिकात्सुपि त्यदायत्वे टापि प्रत्ययलक्षणेन अन्तर्वर्तिसुपः पर एव टाबिति भावः ॥ ११ असंभावात् । अकचि ककारात्प्राक्तनस्याकारस्यौपदेशिकत्वेन स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थानेऽजातत्वादिति भावः ॥ १२ अव्यभिचारादिति । स्त्रीप्रत्ययाकारस्थान एव सर्वत्र जातत्वेन व्यभिचाराभावादिति भावः ॥ १३ ‘अतो न तत्र स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वमकारस्य मेलतीति भावः ॥ १४ ‘तर्हि कथमकारस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वं संभवेदिति शेषः ॥ ‘स्वा ज्ञातावा- त्मानि, स्वं त्रिष्वात्मीये, स्वोऽस्त्रियां धने’ इत्यमरादिति भावः ॥

र्जनीभूतस्तु कप्रत्ययान्तत्वादङ्गवत्युदाहरणम् । एवं चात्मीयायां स्विका परमस्विकेति नित्यमेवेत्त्वम् । निर्भस्त्रका । निर्भस्त्रिका । एषका । एषिका । कृतषत्वनिर्देशान्नेह विकल्पः—एतिके—एतिकाः । अजका । अजिका । झका । झिका । द्वके । द्विके । निःस्वका । निःस्विका ॥ अभाषितपुंस्का- च्च ॥७।३।४८ ॥ एतस्माद्विहितस्यातः स्थानेऽत इद्वा स्यात् ॥ गङ्गा । गङ्गिका । बहुव्रीहे- र्भाषितपुंस्कत्वात्ततो विहितस्य नित्यम्—अज्ञाता अखट्वा अखट्विका । शैषिके ³कपि तु विकल्प एव ॥ आदाचार्याणाम् ॥७।३।४९ ॥ पूर्वसूत्रविषये आद्वा स्यात् ॥ गङ्गाका ॥ उक्तपुंस्कात्तु शु- भ्रिका ॥ अनुपसर्जनात् ॥४।१।१४ ॥ अधिकारोऽयं यूनस्तिरित्यभिव्याप्य । अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिं ज्ञापयति ॥ टिड्ढाणञ्द्वय

गित्त्वाच्च ङीप् प्राप्तः । यासुटो ङित्त्वेन ‘लाश्रयमनुबन्धकार्यं नादेशानामिति ज्ञापनान्न भवति । श्वः शानचः शित्त्वेन ‘क्वचिदनुबन्धकार्येऽप्यनल्विधाविति निषेध’ ज्ञापनाद्वा ॥ सौपर्णेयी । ऐन्द्री । औत्सी । ऊरुद्वयसी । ऊरुद्वयी । ऊरुमात्री । पञ्चतयी । आक्षिकी । लावणिकी । यादृशी । इत्वरी ॥ ताच्छीलिके णेऽपि ॥ चौरी । नञ्स्नञीकक्क्र्यूंस्तर- णतलुनानामुपसंख्यानम् * ॥ स्त्रैणी । पौंस्री । शाक्तीकी । आढ्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ॥ यञश्च ॥४।१।१६ ॥ यञन्तात्स्त्रियां ङीप्स्यात् ॥ अकारलोपे कृते ॥ हलस्तद्धितस्य ।६।४। १५० ॥ हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोपः स्यादिति परे ॥ गार्गी ॥ अनपत्या- धिकारस्थान्न ङीप् ॥ द्वीपे भवा द्वैप्या ॥ अधिकारग्रहणान्नेह—

।४।१।१८॥ लोहितादिभ्यः कतशब्दान्तेभ्यो यञन्तेभ्यो नित्यं ष्फः स्यात् ॥ लौहित्यायनी । कात्यायनी ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ।४।१।१९॥ आभ्यां ष्फः स्यात् । टाप्डीपो- रपवादः । कुर्वादिभ्यो ण्यः । कौरव्यायणी । ढक् च मण्डूकादित्यण् । माण्डूकायनी ॥ औ- सुरेरुपसंख्यानम् * ॥ आसुरायणी ॥ वयसि प्रथमे ।४।१।२० ॥ प्रथमवयोवाचिनो- ऽदन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुमारी ॥ वयस्यचरम इति वाच्यम् * ॥ वधूट्टी । चिरण्टी । वधूटचिरण्टशब्दौ यौवनवाचिनौ ॥ अतः किम् ? शिशुः ॥ कन्याया न । कन्यायाः कनीन चेति निर्देशात् ॥ द्विगोः ।४।१।२१॥ अदन्ताद्विगोर्डीप् स्यात् ॥ त्रिलोकी । अजादित्वा- त्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ।४।१।२२ ॥ अपरिमाणान्ताद्विस्ताद्यन्ताच्च द्विगोर्डीप् न स्यात्तद्धितलुकि सति ॥ पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । आर्हीयष्टक् । अध्यर्धेति लुक् । द्वौ विस्तौ पचति द्विविस्ता । द्वयाचिता । द्विकम्बल्या । परिमाणान्तात्तु द्व्याढकी । तद्धितलुकि किम् ? समाहारे पञ्चाश्वी ॥ काण्डा- न्तात्क्षेत्रे ।४।१।२३ ॥ क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि ॥ द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य मात्रचः 'प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् ॥ क्षेत्रे किम् ? द्विकाण्डी रज्जुः ॥ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ।४।१।२४ ॥ प्रमाणे यः पुरुषस्तदन्ताद्विगोर्डीप् वा स्यात्तद्धितलुकि ॥ द्वौ पुरुषौ ६ प्रमाण- मस्याः सा द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा ॥ ऊधसोऽनङ् ।५।४।१३१ ॥ ऊधोऽन्तस्य बहु-

१ भाष्योपलब्धमपीदम् अकारस्य सवर्णदीर्घेणेष्टसिद्धौ 'यस्येति च' इतीकारलोपार्थेन 'ष्फ तद्धितः' इति तद्धितग्रहणेन ज्ञाप्यते इति नव्याः ॥ २ प्रकृतसूत्रभाष्ये कृतायाः यदि तर्हि यत्र संबन्धाद् वयो गम्यते तत्र न प्राप्नोति, इहापि तर्हि न प्राप्नोति कुमारीति । अत्रापि संबन्धाद्वयो गम्यते । कोऽसौ संबन्धः ? 'पुंसा सहसंप्रयोगः' इति शङ्कायाः 'संबन्धादेवात्र वयो गम्यते' इति समाधानस्य चावलोकनात् कुमारीशब्दस्य शब्दशक्तिस्वभावत एव पुंसाऽसंप्रयोग एव प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ सोसंप्रयोगश्च विवाहाभावेन तयोर्ग्यवयसोऽप्राप्त्या चेति द्विधा संभवति । तत्राद्ये जातिलक्षणो ङीष् भवतीति 'जातेरस्त्रीविषयात्' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । द्वितीयेऽनेन ङीप् भवतीति प्रकृतसूत्र- भाष्ये ॥ 'वृद्धकुमारी' इति प्रयोगो जातिलक्षणाद्डीषा सुसाध्य एवेति कथं तस्य गौणत्वमङ्गीकृतमिति विभावयन्तु भाष्यविदः ॥ संप्रयोगयोग्यवयस्तु 'ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पंचविंशतिम् । यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ॥ जातो वा न चिरंञ्जीवेत् जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः । तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ॥ पंचविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे । समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयान्निपुणो भिषक् ॥' इति शारीरस्थाने दशमाध्याये सुश्रुताचार्येण दर्शितम् एवं च 'आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्ततेरूर्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परः' ॥ इति चतुर्थी विभागो वयसो बोध्यः ॥ भाष्ये-असंप्रयोगशब्दश्च 'नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेत्' इत्यादाविव कालवाचक इत्यभिप्रायेण 'वयो गम्यते' इत्युक्तमिति भावः ॥ ३ त्रिफलाशब्दस्याजादिवत्कल्पनमनर्थकम् । 'त्रेञ्' इति वार्तिकेन ङीप्निषेधसामर्थ्यान्ङीबपि न भवति । तयोरत्र विशेषाभावादिति कैयटः ॥ ४ 'सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे' 'आचितो दश भाराः स्युः' 'कम्बल्पमूर्णापलशतम्' ५ षोडशहस्तमितो दण्डः काण्डम् ॥ ६ 'पञ्चारत्निः पुरुषः' इति शुल्वसूत्रम् ॥

' or 'प्'? Wait, look at 'प्' in 'प्राप्ते' (L6): 'प्' has a flat bottom and vertical on the right. The letter in L8 has a rounded loop on the left of the vertical stem, which is 'व' (or 'ब')! So it is printed as 'डीव्' or 'ङीव्' or 'ङीब्'! Let's look at ङ vs ड again: In L8, is it ङी or डी? It has 'डी'. Let's decide whether to normalize ङ/ड: Wait, look at: L1: "डाप्डीब्निषेधेषु" -> if normalized: "डाप्ङीब्निषेधेषु" L2: "डीष्" -> "ङीष्" L2: "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्डीष्" -> "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष्" L4: "र्डीप्" -> "र्ङीप्" L4: "डीषोऽपवादः" -> "ङीषोऽपवादः" L5: "डीप्" -> "ङीप्" L8: "डीव्" -> "ङीव्" or "ङीब्" L10: "डीप्" -> "ङीप्" L12: "डीप्" -> "ङीप्" L16:

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८१ ) विभाषा सपूर्वस्य । ४ । १ । ३४ ॥ पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्य प्रातिपदिकस्य नो वा स्यात् । गृहस्य पतिः । गृहपतिः । गृहपत्नी । अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशेषणं किंतु तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि—दृढपत्नी,—दृढपतिः । वृषलपत्नी । वृषलपतिः ॥ अथ वृषलस्य पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेत् ? पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । यद्वा—आचारक्विन्तात्कर्तरि क्विप् । अस्मिंश्च पक्षे पत्नियौ पत्नियः इतीयङ्विषये विशेषः ॥ सपूर्वस्य किम् ? गवां पतिः स्त्री ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु । ४ । १ । ३५ ॥ पूर्वविकल्पापवादः । समानस्य सभावोऽपि निपात्यते ॥ समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी । एकपत्नी । वीरपत्नी ॥ पूतक्रतोरै च । ४ । १ । ३६ ॥ इयं त्रिसूत्री पुंयोग एवेष्यते ॥ पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी

ीष्—दंष्ट्री५ ॥" It is: दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥ Wait, let's verify: "दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्" Wait, why does it start with "दनित्यः"? Because line 11 ends with: "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठा-" And line 12 continues: "-दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥" पाठात् + अनित्यः = पाठादनित्यः! "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठादनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष् — दंष्ट्री ॥" BRILLIANT! That makes 100% grammatical and contextual sense! Because दंष्ट्रा has षित्-प्रत्यय (दंशेष्ट्रन् षित् - Unadi: दंशेरिट् च, ष्ट्रन् षित्), so by षित्त्व it would get ङीष् (दंष्ट्री), but since षित्प्रयुक्त ङीष् is anitya, we also get दंष्ट्रा (with टाप्)! And footnote 5 confirms: "५ दंष्ट्राशब्दोऽजादिषु पठ्यत एव । एवमन्येऽपीष्टाप्रत्ययास्तत्रैव कल्पनीया इति मातामहपितामहपाठ

पदिकसंज्ञां गुणवचनसंज्ञां च विधाय 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गा जातिः' 'डु (षड्-" Line 23: "संज्ञा ) च' ' एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा' इति वार्तिकैः "एतेनानुपूर्व्येण संनिविष्टानां" Line 24: "बाधनं यथा स्यात् । गुणवचनसंज्ञायाश्चैताभिः संज्ञाभिर्बाधनं यथा स्यात्" इति भाष्येण" Line 25: "च 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गजातिषट्-संज्ञा-संज्ञाविनिर्मुक्तमर्थवत् गुणवचनम्' इति लक्षणलक्षितमेव-" Line 26: "गुणवचनशब्देन गृह्यते ॥ समासकृत्तद्धिताद्यतिरिक्ता त्वगुणादीनामव्युत्पन्नत्व एव संभवतीति बोध्यम् ॥"

Let's check Footnote 5: Line 26: "५ 'खरु" Line 27: "संयोगोपधान्न' इति खरोः प्रतिषेधसामर्थ्यात् ' अतः' इति नानुवर्तते इत्याशयेनाह शुचिरिति ॥"

Let's check Footnote 6: Line 28: "६ ' आकृतिग्रहणा जातिः' इति जातिसंज्ञया गुणवचनसंज्ञाया बाधेन न गुणवचनत्व

( ८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्त- त्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु चेति पद्धभावः । पद्धतिः । पद्धती ॥ पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात्। गोपस्य ३स्त्री गोपी ॥ पालकान्तान्न * ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाप् वाच्यः * ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुकू ।४।१।४९॥ एषा- मानुगागमः स्यात् ङीष् च ॥ इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥ हिमारण्ययोर्म- हत्त्वे * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यम् अरण्यानी ॥ यवादोषे * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम्* ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ॥ मातुलोपाध्याययोरानुग्वा* ॥ मातुलानी । मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥ या ६तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः*॥ उपाध्यायी । उपाध्याया ॥ आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यस्य स्त्री-आचार्यानी । पुंयोग इत्येव । आचार्या ७स्वयं व्याख्यात्री ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे * ॥ अर्याणी । अर्या । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया॥ पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति ? ८ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५० ॥ क्रीतान्तादद- १ सर्वत इति । अकृदिकारादपि कृदिकारादपि अत एव 'तां दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इत्यादिसिद्धिः ॥ २ 'अक्रोशे नङ्यनिः' इत्यनिः प्रत्ययः क्तिन्नर्थे इति भावः ॥ ३ योगश्चात्र दाम्पत्यलक्षण एवेति नाग्रहः किंतु जन्यजनकभावादिरपीति यथाप्रयोगमाश्रयणीयः । तेन केकयी-देवकी-श्याली-इत्यादि सिद्धिः ॥ 'भर्तृकृतान्'इति भाष्ये भर्तृपदं तूपलक्षणपरतया योजनीयमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् ॥ ४ एवमेव केकयस्य दुहिता केकयी, देवकस्य दुहिता देवकी, श्यालस्य भगिनी श्याली, इत्याद्योपि बोध्याः ॥ ५ "गोपालिकादीनां प्रतिषेधः" इति वार्तिकमर्थतोऽनुवदति-पालकान्तादिति ॥ ६ "इङश्चेत्य- पादाने स्त्रियामुपसंख्यानम्, तदन्ताच्च वा ङीष्" इति "इङश्च" (३।३।२१) इति सूत्रवार्तिक- मर्थतोऽनुवदति-या त्विति ॥ अस्य वार्तिकस्य 'उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी उपाध्याया' इति भाष्योक्तोदाहरणतश्च स्त्रीणामपि वेदाध्यापनेऽधिकारोऽङ्गीक्रियते । तदन्यथानुपपत्त्या वेदाध्ययनेऽप्यधिकारः सूच्यत एव ॥ 'एकदेशे तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते' इति (२।१४१) मनुना वेदैकदेशमन्त्रब्राह्मणान्यतराध्यापकत्वस्यैवोपाध्यायत्वप्रयोजकत्वस्य दर्शि- तत्वात् । ७ 'स्यादाचार्याऽपि च स्वतः' 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरैकवाक्यतयाह-आचार्या स्वयमिति ॥ एतेनापि स्त्रीणां वेदाध्ययनेऽधिकारो निराबाधो दर्शितः ॥ 'उपनीय तु यः शिष्यं वेद- मोध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते' इति मनुवाक्येनापि स्त्रीणां वेदाध्यापनाधि- कारो ध्वनितः ॥ ८ आनुग्विधिसूत्रवार्तिकादिषु ब्रह्मशब्दोपादानाभावात्कथं 'ब्रह्माणी चाकरोच्च्छ्रन्' इति ब्रह्माणीप्रयोग इत्याशयेन शङ्कते-कथमिति ॥ ९ ब्रह्माणमानयतीत्यादि ॥ एवमेव पण्डितानी मिश्राणी देवराणी ज्येष्ठाणीप्रभृतयः । सूत्रं तु 'इन्द्री' इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमेव । शर्वशब्दे 'न संयोगात्' इति निषेधेन ककारस्य चारितार्थ्येन 'अल्लोपोऽनः' इत्येतद्बाधायाकारोच्चारणस्य अनुकि चारितार्थत्वात् पररूपवार- णाय दीर्घविधानस्य चारितार्थत्वात् क्वचिदन्यतो विधानज्ञापनासंभवादिति भावः ॥

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८५ )

न्तात्करणादेः स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ वस्त्रक्रीती । क्वचिन्ने-धनक्रीता ॥ क्तादल्पाख्यायाम् ।४।१।५१॥ करणादेः क्तान्तात् स्त्रियां ङीप् स्यादल्पत्वे द्योत्ये ॥ अभ्रलिप्ती द्यौः ॥ बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।४।१।५२ ॥ बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्ताददन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात्॥ जातिपूर्वादिति वक्तव्यम् * ॥ तेन बहुनञ्सुकालमुखादिपूर्वन्न । ऊरुभिन्नी । नेह- बहुकृता ॥ जातान्तान्न * ॥ दन्तजाता । पाणिगृहीती भार्यायाम् * ॥ पाणिगृही- तान्या ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ।४।१।५३ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम् । सुरापीती । सुरापीता । अन्तोदात्तात्किम् ? वस्त्रच्छन्ना । अनाच्छादनादित्युदात्तनिषेधः । अत एव पूर्वे- णापि न ङीप् ॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।४।१।५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् ॥ केशानतिक्रान्ता अतिकेशी । अतिकेशा । चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । संयोगोपधात्तु सुगुल्फा । उपसर्जनात्किम् ? शिखा । स्वाङ्गं त्रिधा । अद्रवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् * ॥ सुस्वेदा । द्रवत्वात् ॥ सुज्ञाना । अमूर्तत्वात् ॥ सुमुखा शाला । अप्राणिस्थत्वात् ॥ सुशोफा । विकारजत्वात् ॥ अतत्स्थं तत्र दृष्टं च * ॥ सुकेशी सुकेशा वा रथ्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् ॥ तेन चेत्तत्तथा युतम् * ॥ सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवदप्राणिसदृशे स्थितत्वात् ॥ नासिकोदरौष्ठजङ्घाद- न्तकर्णशृङ्गाच्च ।४।१।५५ ॥ एभ्यो वा ङीप् स्यात् । आद्ययोर्बहुव्रीहलक्षणो निषेधो बाध्यते, पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ ओष्ठादीनां पञ्चानां तु 'असंयोगोपधादिति पर्युदासे प्राप्ते वचनम् , १ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति परिभाषया 'वस्त्र टा क्रीत' इत्यलौकिकवाक्य एव समासाङ्गीकारेण क्रीतस्यादन्तत्वमव्याहतमिति भावः॥ २ क्वचिन्नेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति सूत्रे बहुलग्रहणात् क्वचित्सुबन्तेन समासे सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वात् टापि जातेऽदन्तत्वाभावान्न ङीषिति भावः ॥ ३ अभ्रलिप्तीति । सकलायां द्यवि अभ्रलेपाभावात्क्वचिदेव द्यवि अभ्रसंबन्धेन अल्पत्वमिति भावः ॥ ४ ऊरुत्वस्यानुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वेन जातित्वात् 'जातिकाळमुखादिभ्योऽनाच्छादनात्-'इति भिन्नशब्द- स्यान्तोदात्तत्वेन ङीषिति भावः ॥ ५ बहुनञ्सुकालमुखादीनां जातिवाचित्वाभावान्नैव भवति ङीषिति भावः॥ ६ 'उपसर्जनात्' इति विशेषोपादानात् 'अनुपसर्जनात्' इति न संबध्यते इति भावः ॥ ७ केशमुखा- दीनां द्रवभिन्नत्वात् मूर्तिमत्त्वात् प्राणिस्थत्वाद् अविकारजत्वाच्च स्वाङ्गत्वमव्याहतमिति लक्षणसमन्वयः ॥ ८ भाष्ये 'शिखा' इति प्रत्युदाहरणदानेन क्रोडादिगणे शिखाशब्दपाठोऽनार्थ इति सूच्यते ॥ ९ इदं श्लोकवार्तिकम् ॥ १० तत्तद्विशेषणव्यावर्त्यं प्रकटयति ॥ ११ रथ्यायाः प्राणित्वाभावात्तत्र स्थितकेशानां स्वाङ्गत्वं न स्यादतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितमिति भावः ॥ अप्राणिस्थमपि प्राणिनि दृष्टं चेत् तदपि स्वाङ्गमिति लक्षणान्तरार्थः ॥ १२ प्रतिमास्थितस्तनादीनां प्राणिस्थितिदर्शनयोरभावात् स्वाङ्गत्वाभावेन ङीषोऽनुपपत्ति- रतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितम् । येन स्वाङ्गेन यत् प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं भवति तथैवानुगतसंस्थानप्रकारेण तत्स्वाङ्गसदृशेन तदप्राणिसदृशं युतं भवति चेत् तदा तत्स्वाङ्गसदृशमपि स्वाङ्गमेवेत्यर्थः ॥

मध्येऽपवादन्यायात् । सहननञ्लक्षणस्तु प्रतिषेधः परत्वादस्य बाधकः ॥ तुङ्गनासिकी तुङ्गनासिका इत्यादि ॥ नेह--सहनासिका । अनासिका ॥ अत्र वृत्तिः--अङ्गात्प्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम्* ॥ स्वङ्गी । स्वङ्गेत्यादि ॥ एतच्चानुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण संग्राहामिति केचित् ॥ भाष्याद्यनुक्तत्वा- दप्रमाणमिति प्रामाणिकाः ॥ अत्र वार्तिकानि ॥ पुच्छाच्च * ॥ सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥ कबरम- णिविषशरेभ्यो नित्यम् * ॥ कबरं चित्रं पुच्छं यस्याः सा कबरपुच्छी मयूरी इत्यादि ॥ उपमानात्पक्षाच्च पुच्छाच्च * ॥ नित्यमित्येव । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना ॥ न क्रोडादिवह्वचः ॥४।१।५६ ॥ क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् ॥ कल्याणक्रोडा । अश्वा- नामुरः क्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । सुजघना ॥ सहननञ्विद्यमानपूर्वाच्च ॥४।१।५७ ॥ सहेत्यादित्रिकपूर्वान्न ङीष् ॥ संकेशा । अकेशा । विद्यमाननासिका ॥ नखमुखात्संज्ञायाम् ॥४।१।५८ ॥ ङीप् न स्यात् ॥ शूर्पणखा । गौरमुखा ॥ संज्ञायां किम् ? ताम्रमुखी कन्या ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥४।१।६० ॥ दिक्पूर्वपदात्स्वाङ्गान्तात्प्रातिपदिकात्परस्य ङीषो ङीबादेशः स्यात् ॥ प्राङ्मुखी । आद्युदात्तं पदम् ॥ वाहः ॥४।१।६१ ॥ वाहन्तात्प्रातिपदि- कात् ङीप् स्यात् ॥ ङीषेवानुवर्तते, न ङीप् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे ॥ सख्य- शिश्वीति भाषायाम् ॥४।१।६२ ॥ इति शब्दः प्रकारे भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन छन्दस्यपि क्वचित् । सखी । अशिश्वी । आधेनवो धुनयन्तामशिश्वीः ॥ जाते- रस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ४ । १ । ६३ ॥ जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां ङीष् स्यात् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः * ॥ अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येत्यर्थः । तटी ॥ लिङ्गानां च न सर्वभाक् ॥ सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या * ॥ असर्वलिङ्गत्वे सत्येकस्यां व्यक्तौ कथनाद्व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि सुग्रहा जातिरिति लक्षणान्तरम्।वृषली।सत्यन्तं किम् ? शुक्ल ॥ १ मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् । तेनौष्ठादिषु पञ्चसु असंयोगोपधादिति निषेध एव बाध्यते नतु सहननञ्विद्यमान इति । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकाङ्क्ष्यमस्य बीजम् ॥ २ क्रोड, नख, खुर, उखा, बाल, शफ, गुद । आकृतिगणोऽयम् । तेन भग, गल, घ्रोण, नाल, भुज, कर, इत्यादि । इति क्रोडादिः ॥ ३ नान्दीमुख्यौ मातर इत्यत्र तु न निषेधः निषेधसूत्रे संज्ञापदेन पौरुषेयसंज्ञाया एव ग्रहणेन ईश्वरीयसंज्ञायां निषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ कस्यांचिच्छाखायां ‘ सखा सप्तपदी भव ’ इति तु ‘ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ’ इति ङीषभावे द्रष्टव्यम् ॥ ५ जातौ स्त्रीविषयत्वायोपधत्वादीनामभावात्तद्वाचकशब्दोपादानमित्याह-जातिवाचीति ॥ ६ इदं श्लोक- वार्तिकम् ॥ ७ ‘ आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ’ ( २।६५ ) इति गौतमसूत्रम् । ‘ यया जातिर्जाति- लिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृतिं विद्यात् । सा च नान्यत्सत्त्वावयवानां तदवयवानां च नियताद् व्यूहादिति । नियतावयव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गम् । शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते च सत्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायते ’ इति वात्स्यायनभाष्यं च मनसि निधायाह-अनुगतेति ॥ ८ मनुष्यमात्रे संस्थानस्यानुगतत्वेन वृषल्यादिजाति- ग्राहकसंस्थाने विशेषाभावाद् वृषलादिजातिसंभवाभाव इत्यतो लक्षणान्तरमाह-लिङ्गानां चेति ॥

सकृदित्यादिकिम् ? देवदत्ता ॥ गोत्रं च चरणैः सह * ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः ॥ औपगवी । कठी । बह्वृची ॥ ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात् ङीनो ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका ॥ अयोपधात्किम् ? क्षत्रिया ॥ योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः * ॥ हयी । गवयी । मुक्यी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः—मनुषी ॥ मत्स्यस्य ङ्याम् * ॥ मत्स्यी ॥ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ।४।१।६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्री- विषयादपि ङीष् स्यात् ॥ ओदनपाकी । शंकुकर्णी ॥ शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली । दर्भमूर्ला । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥ इतो मनुष्यजातेः ।४।१।६५॥ ङीष् स्यात् । दाक्षी । योपवादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी ॥ मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥ ऊङुतः ।४।१।६६॥ उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ कुरूः 'कुरुनादिभ्यो- ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्तीत्यादिना लुक् ॥ अयोपधात्किम् ? अध्वर्युः ॥ अप्राणिजातेश्चा- रज्जवादीनामुपसंख्यानम् * ॥ रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव । अलाब्वो । कर्कन्ध्वा । अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि 'नोद्धातोरिति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु कृकवाकुः ॥ रज्ज्वादेस्तु–रज्जुः । हनुः ॥ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् ।४।१।६७ ॥ स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ भद्रबाहूः ॥ संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ ॥ पङ्गूः ॥ श्वशुर- स्योकाराकारलोपश्च * ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः ॥ लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया स्वादयः—श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९ ॥ उपमानवाचिपूर्वपदमूरू- १ अपत्यप्रत्ययान्ते शाखाध्येतरि च संस्थानविशेषाभावात् व्यक्त्यन्तरे सुग्रहत्वाभावाच्च जातिकार्यं न प्राप्नोतीत्यतो जातिकार्यमतिदिशति–अपत्यप्रत्ययान्त इति ॥ २ कठीति । कठेन प्रोक्तम् अधीत इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाज्जातस्य णिनेः 'कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठशब्दः कठप्रोक्तवेदाध्यायिवा- चकत्वाज्जातिकार्यं ङीषं लभते ॥ स्त्रीणामपि पतिसमानमेव वेदाध्ययनादिष्वाधिकारिकम् 'स्त्री चाविशेषात्' 'दर्शनाच्च' इति श्रौतसूत्रे कात्यायनः, 'जातिं तु बादरायणः तस्माद अपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात्' इति पूर्वमीमांसायां जैमिनिः, 'काशकृत्स्निना प्रोक्तां मीमांसाम- धीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी' 'उपेत्याधीयतेऽस्या इति उपाध्यायी उपाध्याया' इत्युदाहरण- मुपन्यस्यन् भगवान्भाष्यकारश्च स्वीकरोत्येवेति भावः ॥ तद्रूप्यत्वेन ताच्छन्द्ये तु 'वृषली' इत्यत्रेव 'सकृ- दाख्यातनिर्याह्या' इत्यनेनैव सकलेष्टसिद्धौ 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः स्यादिति बोध्यम् ॥ किंच 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे तु स्वयमपि भाष्योक्ते एवोदाहरणे 'काशकृत्स्ना आपि- शला' इति स्वीकृतवान् । अत्राधिकाराभावमिति पूर्वापरविरोधो विचार्य एवेति बोध्यम् ॥ ३ इञ उपसं- ख्यानम् * । सौतंगमी । मौनिचिती । तेन निर्वृत्तमित्यर्थे 'वुञ्छण्'-इति चातुरर्थिक इञ् ॥ ४ कुरुशब्दस्य जातिकार्यसंपत्तये ऽपत्यप्रत्ययान्तत्वं दर्शयति-कुरुनादिभ्य इत्यादिना । 'जनपदसमानशब्दात्क्षत्रियात्' इत्य- नुवृत्त्या अपत्ये ण्य इति भावः ॥ ५' ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रभाष्ये "उवर्णान्तःदूङ् विधीयते । तत्रै- कादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति" इति ग्रन्थेन तु श्वशूरशब्देऽ- व्युत्पन्नत्वं ध्वन्यते ॥ ६ उपमीयते इति उपमा । कर्मण्यङ् । उपमेयम् । तद्भाव औपम्यम् । तत्रोपमेयत्व- विषयवर्तमानोत्तरपदादित्यर्थ .ऊरुत्तरपदस्योपमेयत्वं पूर्वपदस्योपमानवाचित्व एव संभवतीत्यभिप्रेत्याह- उपमानवाचीति ॥-

(पटु + ङीष्), if 'ओर्गुणः' applies, what happens? 'ओर्गुणः' applies before a taddhita! If ङीष् were a taddhita... wait, "तद्धितः" अधिकार! If the अधिकार of "तद्धितः" was placed BEFORE टाप् (i.e. if ङीप्, ङीष्, ङीन्, टाप् etc. were taddhitas), then in 'पट्वी' (पटु + ङीष्), because ङीष् is a taddhita, 'ओर्गुणः' (which applies before a taddhita!) would cause guna of उ to ओ, yielding *पटोी instead of यणादेश (पट्वी)! YES! Brilliant! "पट्वी इत्यादौ ओर्गुणः इति गुणापत्तिः"! Look at that word in line 32: Is that 'पट्वी'? Let's look at the characters: प (pa) ट (ta) ्वी (vii with subscript va and ee-kar): Wait! The letter is 'ट्वी'! Because ट with subscript व looks very much like द्ध! It is 'ट्वी'! So the word is: ‘ पट्वी ’! Let's re-verify: "टापः प्रागेतदधिकारकरणे तु ‘ पट्वी ’ इत्यादौ ‘ ओर्गुणः ’ इति गुणापत्तिरिति भावः ॥" That is

कारकप्रकरणम् । (८९) अथ कारकप्रकरणम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।२।३।४६ ॥ नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये संख्या- मात्रे च प्रथमा स्यात् ॥ उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । अलिङ्गा नियतलिङ्गाश्च प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योदाहरणम् ॥ अनियतलिङ्गास्तु लिङ्गमात्राधिक्यस्य । तटः । तटी । तटम् ॥ परिमाणमात्रे, द्रोणो व्रीहिः । द्रोणरूपं यत्परिमाणं तत्परिच्छिन्नो व्रीहि- रित्यर्थः । प्रत्ययार्थे परिमाणे प्रकृत्यर्थोऽभेदेन संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थस्तु परिच्छेद्यपरि- च्छेदकभावेन व्रीहौ विशेषणमिति विवेकः ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । बहवः । इहोक्ता- र्थत्वाद्विभक्तेरप्राप्तौ वचनम् ॥ संबोधने च २।३।४७ ॥ इह प्रथमा स्यात् ॥ हे रामै ॥ १ यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेषु पञ्चसु मध्ये यस्यार्थस्य नियमेन उपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः ॥ प्रयोक्तुः स्वकीयतात्पर्यविषयस्यैवोपस्थितिः । श्रोतुश्च प्रयोक्तृप्रयुक्तवाक्ये संयोगवि- प्रयोगाद्यन्यतमेन प्रयोक्तृतात्पर्यविषयस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति । न नानार्थेष्वपि नियतोपस्थितित्वव्याघात इति 'नियतोपस्थितिक' इति । इदं चिन्त्यम् । 'हर्यादिभ्यो नानार्थेभ्यः प्रथमानापत्तेः' इति शब्दरत्नप्रभायां राघ- वेन्द्राचार्योक्तस्य तात्पर्यमन्वेषणीयम् ॥ २ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायादिति भावः॥ ३ परिमाणमात्र इति । प्रातिपदिकार्थाधिके इति शेषः ॥ अयमाशयः-यदि 'द्रोणशब्दस्य परिमाण- मपि नियतोपस्थितिकत्वात् प्रातिपदिकार्थकोटिप्रविष्टमिति ततः प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव परिमाणग्रहणम्' इत्युच्येत, तदा विचार्य समाधेयम्-यदि प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा क्रियते तदा प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थ एवान्तर्भावात् प्रकृत्यर्थस्य नामार्थत्वेन तस्य व्रीहिरूपनामार्थेऽन्वयचिकीर्षायां 'नामार्थयोरभेदे- नान्वयः' इति व्युत्पत्त्या 'द्रोणाभिन्नो व्रीहिः' इत्येव शाब्दबोधः स्यात्, नत्विष्टः 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति शाब्दबोध इति सर्वसंमतस्य 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति बोधस्योपपत्तये परिमाणग्रहणमिति कृते च परिमाणग्रहणे परिमाणे प्रथमायाः करणे परिमाणविशेषस्य द्रोणरूपस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रथमाप्रत्ययार्थे सामान्यपरि- माणे 'सामान्यविशेषयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्त्याऽभेदसंबन्धेनान्वयः । द्रोणपदोत्तरप्रथमाप्रत्य- यार्थस्य परिमाणसामान्यस्य व्रीहिरूपप्रातिपदिकार्थे परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । व्रीहिरूपप्रकृत्यर्थस्य तदुत्तरप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वान्नैव कश्चिद्विशेष इति 'द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिमितो व्रीहिः' इति सर्वसंमतशा- ब्दबोधसिद्धिः । न चास्मिन् पक्षे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तेः प्राप्तिः 'द्रोणरूपनामार्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयेन नामार्थेऽन्वयाभावात्प्रथमाथर्परिमाणस्य नामार्थेऽन्वयेन नामार्थस्य नामार्थेऽन्वयाभावादिति भावः ॥ ४ वचनश- ब्दस्य संख्यावाचकत्वे एकत्वादिसंख्यायाः नियतोपस्थितिकत्वेन प्रातिपदिकार्थतावश्यंभावत्वे प्रातिपदिकार्थमात्र एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव वचनग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इहेत्यादि ॥ अयं भावः- 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इत्या- श्रितौ प्रथमाया अप्राप्तौ पदत्वसंपादनाय प्रथमाकरणाय वचनग्रहणम् । अनन्वितार्थकविभक्तिकरणपेक्षयाऽन्वि- तार्थकविभक्तिकरणमेव न्याय्यमिति भावः ॥ ५ 'सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधन विदुः । प्र'प्ता- भिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥' संबोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्याभिमुखीकरणमेव संबोधनमिति कुमारावस्थायां 'राजन् युध्यस्व' इति न प्रयोगः ॥ मात्रग्रहणात्संबोधनाधिक्ये प्रथमा न प्राप्नोतीति सूत्रारम्भः ॥ 'हे राम मां पाहि' इत्यत्र 'अभिमुखीभवद्रामोद्देश्यकप्रवर्तनाविषयो रक्षण- मिति बोधः ॥

To achieve a faithful line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta-Kaumudī, every line of the text and commentary is transcribed exactly as printed:

कारके १।४।२३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १।४।४९ ॥ कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तुः किम् ? माषेष्वश्वं बध्नाति । कर्मण ईप्सिता माषा नतु कर्तुः ॥ तमब्ग्रहणं किम् ? पयसौदनं भुङ्क्ते ॥ कर्मेत्यनुवृत्तौ पुनः कर्मग्रहणमा- धारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा गेहं प्रविशतीत्यत्रैव स्यात् ॥ अनभिहिते २।३।१ ॥ इत्यधि- कृत्य ॥ कर्मणि द्वितीया २।३।२ ॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ हरिं भजति ।

१ 'कारके' इति 'संज्ञानिर्देशः' इति भाष्यम् । तथा च 'कारकं सद्' इत्यग्रिमसंज्ञासूत्रेषु संबध्यत इति नैकसंज्ञापत्तिः । कारकसंज्ञाप्रदेशश्च 'कारकाद्धत्तद्वतयोः' इत्यादि ॥ 'यावद् ब्रूयाद् '

: there is a small vertical stroke, like 'क' or 'त्'? Wait, look at line 10: ह, र्य, भि, न्नै, का, श्र, य, then: There is a "क" with something on top, then "प्रीत्यनुकूल"! Wait, why would there be a "क" before प्रीति? In Nyaya/Vyakarana: कर्मप्रत्यय (आत्मनेपद in सेव्यते): "हर्यभिन्नैकाश्रय-क-प्रीति..."? Yes! "हर्यभिन्नैकाश्रयका या प्रीतिः, तदनुकूलः चैत्राभिन्नैकाश्रयको व्यापारः"! "हर्यभिन्नैकाश्रयिका प्रीतिः" or "हर्यभिन्नैकाश्रयका प्रीतिः"! Look at line 10: "हर्यभिन्नैकाश्रय क प्रीत्यनुकूल..." Wait, what is on top of that क? It's a repha? No, it's "हर्यभिन्नैकाश्रय-" then a letter, wait, let's look very closely: Is it "हर्यभिन्नैकाश्रयप्रीत्यनुकूल"? Wait, count the letters: 1: ह 2: र्य 3: भि 4: न्नै 5: का 6: श्र 7: य 8: ? (looks like 'क' with a small repha or hook: 'र्क'? No, 'क' with a stroke:

( ९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

५० ॥ ईप्सिततमवत्क्रियया युक्तमनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति । ओदनं भुञ्जानो विषं भुङ्क्ते ॥ अकथितं च । १।४।५१ ॥ अपादाना- दिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिब्रूशासुजिमथ्मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम् ॥ दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णां कर्मणा यद्युज्यते तदेवाकथितं कर्मेति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । अविनीतं विनयं याचते । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देव

कारकप्रकरणम् । ( ९३ ) कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम् * ॥ कुरून् स्वपिति । मासमास्ते । गोदोहमास्ते । क्रोशमास्ते ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । १।४।५२ ॥ गत्याद्यर्थानां शब्दकर्मणामकर्मकाणां चाणौ यः कर्ता स णौ कर्म स्यात् ॥ शत्रूनगमयत्स्वर्गं वेदार्थं स्वानवेदयत् । आशयच्चामृतं देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ १ ॥ आसयत्सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः ॥ गत्यादि किम् ? पाचयत्योदनं देवदत्तेन ॥ अण्यन्तानां किम् ? गमयति देवदत्तो यज्ञदत्तम् , तमपरः प्रयुङ्क्ते गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तं विष्णुमित्रः ॥ नीवह्योर्न * ॥ नाययति १ कुरून्स्वपितीति । अयं भावः-व्याप्त्यनुकूलस्वापानुकूलव्यापारः स्वपधातोरर्थ इति प्रकृतधात्वर्थप्रयो-