वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

।४।१।१८॥ लोहितादिभ्यः कतशब्दान्तेभ्यो यञन्तेभ्यो नित्यं ष्फः स्यात् ॥ लौहित्यायनी । कात्यायनी ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ।४।१।१९॥ आभ्यां ष्फः स्यात् । टाप्डीपो- रपवादः । कुर्वादिभ्यो ण्यः । कौरव्यायणी । ढक् च मण्डूकादित्यण् । माण्डूकायनी ॥ औ- सुरेरुपसंख्यानम् * ॥ आसुरायणी ॥ वयसि प्रथमे ।४।१।२० ॥ प्रथमवयोवाचिनो- ऽदन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुमारी ॥ वयस्यचरम इति वाच्यम् * ॥ वधूट्टी । चिरण्टी । वधूटचिरण्टशब्दौ यौवनवाचिनौ ॥ अतः किम् ? शिशुः ॥ कन्याया न । कन्यायाः कनीन चेति निर्देशात् ॥ द्विगोः ।४।१।२१॥ अदन्ताद्विगोर्डीप् स्यात् ॥ त्रिलोकी । अजादित्वा- त्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ।४।१।२२ ॥ अपरिमाणान्ताद्विस्ताद्यन्ताच्च द्विगोर्डीप् न स्यात्तद्धितलुकि सति ॥ पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । आर्हीयष्टक् । अध्यर्धेति लुक् । द्वौ विस्तौ पचति द्विविस्ता । द्वयाचिता । द्विकम्बल्या । परिमाणान्तात्तु द्व्याढकी । तद्धितलुकि किम् ? समाहारे पञ्चाश्वी ॥ काण्डा- न्तात्क्षेत्रे ।४।१।२३ ॥ क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि ॥ द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य मात्रचः 'प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् ॥ क्षेत्रे किम् ? द्विकाण्डी रज्जुः ॥ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ।४।१।२४ ॥ प्रमाणे यः पुरुषस्तदन्ताद्विगोर्डीप् वा स्यात्तद्धितलुकि ॥ द्वौ पुरुषौ ६ प्रमाण- मस्याः सा द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा ॥ ऊधसोऽनङ् ।५।४।१३१ ॥ ऊधोऽन्तस्य बहु-

१ भाष्योपलब्धमपीदम् अकारस्य सवर्णदीर्घेणेष्टसिद्धौ 'यस्येति च' इतीकारलोपार्थेन 'ष्फ तद्धितः' इति तद्धितग्रहणेन ज्ञाप्यते इति नव्याः ॥ २ प्रकृतसूत्रभाष्ये कृतायाः यदि तर्हि यत्र संबन्धाद् वयो गम्यते तत्र न प्राप्नोति, इहापि तर्हि न प्राप्नोति कुमारीति । अत्रापि संबन्धाद्वयो गम्यते । कोऽसौ संबन्धः ? 'पुंसा सहसंप्रयोगः' इति शङ्कायाः 'संबन्धादेवात्र वयो गम्यते' इति समाधानस्य चावलोकनात् कुमारीशब्दस्य शब्दशक्तिस्वभावत एव पुंसाऽसंप्रयोग एव प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ सोसंप्रयोगश्च विवाहाभावेन तयोर्ग्यवयसोऽप्राप्त्या चेति द्विधा संभवति । तत्राद्ये जातिलक्षणो ङीष् भवतीति 'जातेरस्त्रीविषयात्' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । द्वितीयेऽनेन ङीप् भवतीति प्रकृतसूत्र- भाष्ये ॥ 'वृद्धकुमारी' इति प्रयोगो जातिलक्षणाद्डीषा सुसाध्य एवेति कथं तस्य गौणत्वमङ्गीकृतमिति विभावयन्तु भाष्यविदः ॥ संप्रयोगयोग्यवयस्तु 'ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पंचविंशतिम् । यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ॥ जातो वा न चिरंञ्जीवेत् जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः । तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ॥ पंचविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे । समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयान्निपुणो भिषक् ॥' इति शारीरस्थाने दशमाध्याये सुश्रुताचार्येण दर्शितम् एवं च 'आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्ततेरूर्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परः' ॥ इति चतुर्थी विभागो वयसो बोध्यः ॥ भाष्ये-असंप्रयोगशब्दश्च 'नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेत्' इत्यादाविव कालवाचक इत्यभिप्रायेण 'वयो गम्यते' इत्युक्तमिति भावः ॥ ३ त्रिफलाशब्दस्याजादिवत्कल्पनमनर्थकम् । 'त्रेञ्' इति वार्तिकेन ङीप्निषेधसामर्थ्यान्ङीबपि न भवति । तयोरत्र विशेषाभावादिति कैयटः ॥ ४ 'सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे' 'आचितो दश भाराः स्युः' 'कम्बल्पमूर्णापलशतम्' ५ षोडशहस्तमितो दण्डः काण्डम् ॥ ६ 'पञ्चारत्निः पुरुषः' इति शुल्वसूत्रम् ॥

' or 'प्'? Wait, look at 'प्' in 'प्राप्ते' (L6): 'प्' has a flat bottom and vertical on the right. The letter in L8 has a rounded loop on the left of the vertical stem, which is 'व' (or 'ब')! So it is printed as 'डीव्' or 'ङीव्' or 'ङीब्'! Let's look at ङ vs ड again: In L8, is it ङी or डी? It has 'डी'. Let's decide whether to normalize ङ/ड: Wait, look at: L1: "डाप्डीब्निषेधेषु" -> if normalized: "डाप्ङीब्निषेधेषु" L2: "डीष्" -> "ङीष्" L2: "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्डीष्" -> "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष्" L4: "र्डीप्" -> "र्ङीप्" L4: "डीषोऽपवादः" -> "ङीषोऽपवादः" L5: "डीप्" -> "ङीप्" L8: "डीव्" -> "ङीव्" or "ङीब्" L10: "डीप्" -> "ङीप्" L12: "डीप्" -> "ङीप्" L16:

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८१ ) विभाषा सपूर्वस्य । ४ । १ । ३४ ॥ पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्य प्रातिपदिकस्य नो वा स्यात् । गृहस्य पतिः । गृहपतिः । गृहपत्नी । अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशेषणं किंतु तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि—दृढपत्नी,—दृढपतिः । वृषलपत्नी । वृषलपतिः ॥ अथ वृषलस्य पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेत् ? पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । यद्वा—आचारक्विन्तात्कर्तरि क्विप् । अस्मिंश्च पक्षे पत्नियौ पत्नियः इतीयङ्विषये विशेषः ॥ सपूर्वस्य किम् ? गवां पतिः स्त्री ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु । ४ । १ । ३५ ॥ पूर्वविकल्पापवादः । समानस्य सभावोऽपि निपात्यते ॥ समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी । एकपत्नी । वीरपत्नी ॥ पूतक्रतोरै च । ४ । १ । ३६ ॥ इयं त्रिसूत्री पुंयोग एवेष्यते ॥ पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी

ीष्—दंष्ट्री५ ॥" It is: दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥ Wait, let's verify: "दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्" Wait, why does it start with "दनित्यः"? Because line 11 ends with: "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठा-" And line 12 continues: "-दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥" पाठात् + अनित्यः = पाठादनित्यः! "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठादनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष् — दंष्ट्री ॥" BRILLIANT! That makes 100% grammatical and contextual sense! Because दंष्ट्रा has षित्-प्रत्यय (दंशेष्ट्रन् षित् - Unadi: दंशेरिट् च, ष्ट्रन् षित्), so by षित्त्व it would get ङीष् (दंष्ट्री), but since षित्प्रयुक्त ङीष् is anitya, we also get दंष्ट्रा (with टाप्)! And footnote 5 confirms: "५ दंष्ट्राशब्दोऽजादिषु पठ्यत एव । एवमन्येऽपीष्टाप्रत्ययास्तत्रैव कल्पनीया इति मातामहपितामहपाठ

पदिकसंज्ञां गुणवचनसंज्ञां च विधाय 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गा जातिः' 'डु (षड्-" Line 23: "संज्ञा ) च' ' एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा' इति वार्तिकैः "एतेनानुपूर्व्येण संनिविष्टानां" Line 24: "बाधनं यथा स्यात् । गुणवचनसंज्ञायाश्चैताभिः संज्ञाभिर्बाधनं यथा स्यात्" इति भाष्येण" Line 25: "च 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गजातिषट्-संज्ञा-संज्ञाविनिर्मुक्तमर्थवत् गुणवचनम्' इति लक्षणलक्षितमेव-" Line 26: "गुणवचनशब्देन गृह्यते ॥ समासकृत्तद्धिताद्यतिरिक्ता त्वगुणादीनामव्युत्पन्नत्व एव संभवतीति बोध्यम् ॥"

Let's check Footnote 5: Line 26: "५ 'खरु" Line 27: "संयोगोपधान्न' इति खरोः प्रतिषेधसामर्थ्यात् ' अतः' इति नानुवर्तते इत्याशयेनाह शुचिरिति ॥"

Let's check Footnote 6: Line 28: "६ ' आकृतिग्रहणा जातिः' इति जातिसंज्ञया गुणवचनसंज्ञाया बाधेन न गुणवचनत्व

( ८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्त- त्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु चेति पद्धभावः । पद्धतिः । पद्धती ॥ पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात्। गोपस्य ३स्त्री गोपी ॥ पालकान्तान्न * ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाप् वाच्यः * ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुकू ।४।१।४९॥ एषा- मानुगागमः स्यात् ङीष् च ॥ इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥ हिमारण्ययोर्म- हत्त्वे * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यम् अरण्यानी ॥ यवादोषे * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम्* ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ॥ मातुलोपाध्याययोरानुग्वा* ॥ मातुलानी । मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥ या ६तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः*॥ उपाध्यायी । उपाध्याया ॥ आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यस्य स्त्री-आचार्यानी । पुंयोग इत्येव । आचार्या ७स्वयं व्याख्यात्री ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे * ॥ अर्याणी । अर्या । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया॥ पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति ? ८ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५० ॥ क्रीतान्तादद- १ सर्वत इति । अकृदिकारादपि कृदिकारादपि अत एव 'तां दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इत्यादिसिद्धिः ॥ २ 'अक्रोशे नङ्यनिः' इत्यनिः प्रत्ययः क्तिन्नर्थे इति भावः ॥ ३ योगश्चात्र दाम्पत्यलक्षण एवेति नाग्रहः किंतु जन्यजनकभावादिरपीति यथाप्रयोगमाश्रयणीयः । तेन केकयी-देवकी-श्याली-इत्यादि सिद्धिः ॥ 'भर्तृकृतान्'इति भाष्ये भर्तृपदं तूपलक्षणपरतया योजनीयमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् ॥ ४ एवमेव केकयस्य दुहिता केकयी, देवकस्य दुहिता देवकी, श्यालस्य भगिनी श्याली, इत्याद्योपि बोध्याः ॥ ५ "गोपालिकादीनां प्रतिषेधः" इति वार्तिकमर्थतोऽनुवदति-पालकान्तादिति ॥ ६ "इङश्चेत्य- पादाने स्त्रियामुपसंख्यानम्, तदन्ताच्च वा ङीष्" इति "इङश्च" (३।३।२१) इति सूत्रवार्तिक- मर्थतोऽनुवदति-या त्विति ॥ अस्य वार्तिकस्य 'उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी उपाध्याया' इति भाष्योक्तोदाहरणतश्च स्त्रीणामपि वेदाध्यापनेऽधिकारोऽङ्गीक्रियते । तदन्यथानुपपत्त्या वेदाध्ययनेऽप्यधिकारः सूच्यत एव ॥ 'एकदेशे तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते' इति (२।१४१) मनुना वेदैकदेशमन्त्रब्राह्मणान्यतराध्यापकत्वस्यैवोपाध्यायत्वप्रयोजकत्वस्य दर्शि- तत्वात् । ७ 'स्यादाचार्याऽपि च स्वतः' 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरैकवाक्यतयाह-आचार्या स्वयमिति ॥ एतेनापि स्त्रीणां वेदाध्ययनेऽधिकारो निराबाधो दर्शितः ॥ 'उपनीय तु यः शिष्यं वेद- मोध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते' इति मनुवाक्येनापि स्त्रीणां वेदाध्यापनाधि- कारो ध्वनितः ॥ ८ आनुग्विधिसूत्रवार्तिकादिषु ब्रह्मशब्दोपादानाभावात्कथं 'ब्रह्माणी चाकरोच्च्छ्रन्' इति ब्रह्माणीप्रयोग इत्याशयेन शङ्कते-कथमिति ॥ ९ ब्रह्माणमानयतीत्यादि ॥ एवमेव पण्डितानी मिश्राणी देवराणी ज्येष्ठाणीप्रभृतयः । सूत्रं तु 'इन्द्री' इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमेव । शर्वशब्दे 'न संयोगात्' इति निषेधेन ककारस्य चारितार्थ्येन 'अल्लोपोऽनः' इत्येतद्बाधायाकारोच्चारणस्य अनुकि चारितार्थत्वात् पररूपवार- णाय दीर्घविधानस्य चारितार्थत्वात् क्वचिदन्यतो विधानज्ञापनासंभवादिति भावः ॥

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८५ )

न्तात्करणादेः स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ वस्त्रक्रीती । क्वचिन्ने-धनक्रीता ॥ क्तादल्पाख्यायाम् ।४।१।५१॥ करणादेः क्तान्तात् स्त्रियां ङीप् स्यादल्पत्वे द्योत्ये ॥ अभ्रलिप्ती द्यौः ॥ बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।४।१।५२ ॥ बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्ताददन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात्॥ जातिपूर्वादिति वक्तव्यम् * ॥ तेन बहुनञ्सुकालमुखादिपूर्वन्न । ऊरुभिन्नी । नेह- बहुकृता ॥ जातान्तान्न * ॥ दन्तजाता । पाणिगृहीती भार्यायाम् * ॥ पाणिगृही- तान्या ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ।४।१।५३ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम् । सुरापीती । सुरापीता । अन्तोदात्तात्किम् ? वस्त्रच्छन्ना । अनाच्छादनादित्युदात्तनिषेधः । अत एव पूर्वे- णापि न ङीप् ॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।४।१।५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् ॥ केशानतिक्रान्ता अतिकेशी । अतिकेशा । चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । संयोगोपधात्तु सुगुल्फा । उपसर्जनात्किम् ? शिखा । स्वाङ्गं त्रिधा । अद्रवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् * ॥ सुस्वेदा । द्रवत्वात् ॥ सुज्ञाना । अमूर्तत्वात् ॥ सुमुखा शाला । अप्राणिस्थत्वात् ॥ सुशोफा । विकारजत्वात् ॥ अतत्स्थं तत्र दृष्टं च * ॥ सुकेशी सुकेशा वा रथ्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् ॥ तेन चेत्तत्तथा युतम् * ॥ सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवदप्राणिसदृशे स्थितत्वात् ॥ नासिकोदरौष्ठजङ्घाद- न्तकर्णशृङ्गाच्च ।४।१।५५ ॥ एभ्यो वा ङीप् स्यात् । आद्ययोर्बहुव्रीहलक्षणो निषेधो बाध्यते, पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ ओष्ठादीनां पञ्चानां तु 'असंयोगोपधादिति पर्युदासे प्राप्ते वचनम् , १ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति परिभाषया 'वस्त्र टा क्रीत' इत्यलौकिकवाक्य एव समासाङ्गीकारेण क्रीतस्यादन्तत्वमव्याहतमिति भावः॥ २ क्वचिन्नेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति सूत्रे बहुलग्रहणात् क्वचित्सुबन्तेन समासे सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वात् टापि जातेऽदन्तत्वाभावान्न ङीषिति भावः ॥ ३ अभ्रलिप्तीति । सकलायां द्यवि अभ्रलेपाभावात्क्वचिदेव द्यवि अभ्रसंबन्धेन अल्पत्वमिति भावः ॥ ४ ऊरुत्वस्यानुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वेन जातित्वात् 'जातिकाळमुखादिभ्योऽनाच्छादनात्-'इति भिन्नशब्द- स्यान्तोदात्तत्वेन ङीषिति भावः ॥ ५ बहुनञ्सुकालमुखादीनां जातिवाचित्वाभावान्नैव भवति ङीषिति भावः॥ ६ 'उपसर्जनात्' इति विशेषोपादानात् 'अनुपसर्जनात्' इति न संबध्यते इति भावः ॥ ७ केशमुखा- दीनां द्रवभिन्नत्वात् मूर्तिमत्त्वात् प्राणिस्थत्वाद् अविकारजत्वाच्च स्वाङ्गत्वमव्याहतमिति लक्षणसमन्वयः ॥ ८ भाष्ये 'शिखा' इति प्रत्युदाहरणदानेन क्रोडादिगणे शिखाशब्दपाठोऽनार्थ इति सूच्यते ॥ ९ इदं श्लोकवार्तिकम् ॥ १० तत्तद्विशेषणव्यावर्त्यं प्रकटयति ॥ ११ रथ्यायाः प्राणित्वाभावात्तत्र स्थितकेशानां स्वाङ्गत्वं न स्यादतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितमिति भावः ॥ अप्राणिस्थमपि प्राणिनि दृष्टं चेत् तदपि स्वाङ्गमिति लक्षणान्तरार्थः ॥ १२ प्रतिमास्थितस्तनादीनां प्राणिस्थितिदर्शनयोरभावात् स्वाङ्गत्वाभावेन ङीषोऽनुपपत्ति- रतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितम् । येन स्वाङ्गेन यत् प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं भवति तथैवानुगतसंस्थानप्रकारेण तत्स्वाङ्गसदृशेन तदप्राणिसदृशं युतं भवति चेत् तदा तत्स्वाङ्गसदृशमपि स्वाङ्गमेवेत्यर्थः ॥

मध्येऽपवादन्यायात् । सहननञ्लक्षणस्तु प्रतिषेधः परत्वादस्य बाधकः ॥ तुङ्गनासिकी तुङ्गनासिका इत्यादि ॥ नेह--सहनासिका । अनासिका ॥ अत्र वृत्तिः--अङ्गात्प्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम्* ॥ स्वङ्गी । स्वङ्गेत्यादि ॥ एतच्चानुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण संग्राहामिति केचित् ॥ भाष्याद्यनुक्तत्वा- दप्रमाणमिति प्रामाणिकाः ॥ अत्र वार्तिकानि ॥ पुच्छाच्च * ॥ सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥ कबरम- णिविषशरेभ्यो नित्यम् * ॥ कबरं चित्रं पुच्छं यस्याः सा कबरपुच्छी मयूरी इत्यादि ॥ उपमानात्पक्षाच्च पुच्छाच्च * ॥ नित्यमित्येव । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना ॥ न क्रोडादिवह्वचः ॥४।१।५६ ॥ क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् ॥ कल्याणक्रोडा । अश्वा- नामुरः क्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । सुजघना ॥ सहननञ्विद्यमानपूर्वाच्च ॥४।१।५७ ॥ सहेत्यादित्रिकपूर्वान्न ङीष् ॥ संकेशा । अकेशा । विद्यमाननासिका ॥ नखमुखात्संज्ञायाम् ॥४।१।५८ ॥ ङीप् न स्यात् ॥ शूर्पणखा । गौरमुखा ॥ संज्ञायां किम् ? ताम्रमुखी कन्या ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥४।१।६० ॥ दिक्पूर्वपदात्स्वाङ्गान्तात्प्रातिपदिकात्परस्य ङीषो ङीबादेशः स्यात् ॥ प्राङ्मुखी । आद्युदात्तं पदम् ॥ वाहः ॥४।१।६१ ॥ वाहन्तात्प्रातिपदि- कात् ङीप् स्यात् ॥ ङीषेवानुवर्तते, न ङीप् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे ॥ सख्य- शिश्वीति भाषायाम् ॥४।१।६२ ॥ इति शब्दः प्रकारे भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन छन्दस्यपि क्वचित् । सखी । अशिश्वी । आधेनवो धुनयन्तामशिश्वीः ॥ जाते- रस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ४ । १ । ६३ ॥ जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां ङीष् स्यात् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः * ॥ अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येत्यर्थः । तटी ॥ लिङ्गानां च न सर्वभाक् ॥ सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या * ॥ असर्वलिङ्गत्वे सत्येकस्यां व्यक्तौ कथनाद्व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि सुग्रहा जातिरिति लक्षणान्तरम्।वृषली।सत्यन्तं किम् ? शुक्ल ॥ १ मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् । तेनौष्ठादिषु पञ्चसु असंयोगोपधादिति निषेध एव बाध्यते नतु सहननञ्विद्यमान इति । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकाङ्क्ष्यमस्य बीजम् ॥ २ क्रोड, नख, खुर, उखा, बाल, शफ, गुद । आकृतिगणोऽयम् । तेन भग, गल, घ्रोण, नाल, भुज, कर, इत्यादि । इति क्रोडादिः ॥ ३ नान्दीमुख्यौ मातर इत्यत्र तु न निषेधः निषेधसूत्रे संज्ञापदेन पौरुषेयसंज्ञाया एव ग्रहणेन ईश्वरीयसंज्ञायां निषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ कस्यांचिच्छाखायां ‘ सखा सप्तपदी भव ’ इति तु ‘ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ’ इति ङीषभावे द्रष्टव्यम् ॥ ५ जातौ स्त्रीविषयत्वायोपधत्वादीनामभावात्तद्वाचकशब्दोपादानमित्याह-जातिवाचीति ॥ ६ इदं श्लोक- वार्तिकम् ॥ ७ ‘ आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ’ ( २।६५ ) इति गौतमसूत्रम् । ‘ यया जातिर्जाति- लिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृतिं विद्यात् । सा च नान्यत्सत्त्वावयवानां तदवयवानां च नियताद् व्यूहादिति । नियतावयव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गम् । शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते च सत्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायते ’ इति वात्स्यायनभाष्यं च मनसि निधायाह-अनुगतेति ॥ ८ मनुष्यमात्रे संस्थानस्यानुगतत्वेन वृषल्यादिजाति- ग्राहकसंस्थाने विशेषाभावाद् वृषलादिजातिसंभवाभाव इत्यतो लक्षणान्तरमाह-लिङ्गानां चेति ॥

सकृदित्यादिकिम् ? देवदत्ता ॥ गोत्रं च चरणैः सह * ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः ॥ औपगवी । कठी । बह्वृची ॥ ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात् ङीनो ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका ॥ अयोपधात्किम् ? क्षत्रिया ॥ योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः * ॥ हयी । गवयी । मुक्यी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः—मनुषी ॥ मत्स्यस्य ङ्याम् * ॥ मत्स्यी ॥ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ।४।१।६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्री- विषयादपि ङीष् स्यात् ॥ ओदनपाकी । शंकुकर्णी ॥ शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली । दर्भमूर्ला । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥ इतो मनुष्यजातेः ।४।१।६५॥ ङीष् स्यात् । दाक्षी । योपवादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी ॥ मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥ ऊङुतः ।४।१।६६॥ उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ कुरूः 'कुरुनादिभ्यो- ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्तीत्यादिना लुक् ॥ अयोपधात्किम् ? अध्वर्युः ॥ अप्राणिजातेश्चा- रज्जवादीनामुपसंख्यानम् * ॥ रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव । अलाब्वो । कर्कन्ध्वा । अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि 'नोद्धातोरिति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु कृकवाकुः ॥ रज्ज्वादेस्तु–रज्जुः । हनुः ॥ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् ।४।१।६७ ॥ स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ भद्रबाहूः ॥ संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ ॥ पङ्गूः ॥ श्वशुर- स्योकाराकारलोपश्च * ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः ॥ लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया स्वादयः—श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९ ॥ उपमानवाचिपूर्वपदमूरू- १ अपत्यप्रत्ययान्ते शाखाध्येतरि च संस्थानविशेषाभावात् व्यक्त्यन्तरे सुग्रहत्वाभावाच्च जातिकार्यं न प्राप्नोतीत्यतो जातिकार्यमतिदिशति–अपत्यप्रत्ययान्त इति ॥ २ कठीति । कठेन प्रोक्तम् अधीत इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाज्जातस्य णिनेः 'कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठशब्दः कठप्रोक्तवेदाध्यायिवा- चकत्वाज्जातिकार्यं ङीषं लभते ॥ स्त्रीणामपि पतिसमानमेव वेदाध्ययनादिष्वाधिकारिकम् 'स्त्री चाविशेषात्' 'दर्शनाच्च' इति श्रौतसूत्रे कात्यायनः, 'जातिं तु बादरायणः तस्माद अपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात्' इति पूर्वमीमांसायां जैमिनिः, 'काशकृत्स्निना प्रोक्तां मीमांसाम- धीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी' 'उपेत्याधीयतेऽस्या इति उपाध्यायी उपाध्याया' इत्युदाहरण- मुपन्यस्यन् भगवान्भाष्यकारश्च स्वीकरोत्येवेति भावः ॥ तद्रूप्यत्वेन ताच्छन्द्ये तु 'वृषली' इत्यत्रेव 'सकृ- दाख्यातनिर्याह्या' इत्यनेनैव सकलेष्टसिद्धौ 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः स्यादिति बोध्यम् ॥ किंच 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे तु स्वयमपि भाष्योक्ते एवोदाहरणे 'काशकृत्स्ना आपि- शला' इति स्वीकृतवान् । अत्राधिकाराभावमिति पूर्वापरविरोधो विचार्य एवेति बोध्यम् ॥ ३ इञ उपसं- ख्यानम् * । सौतंगमी । मौनिचिती । तेन निर्वृत्तमित्यर्थे 'वुञ्छण्'-इति चातुरर्थिक इञ् ॥ ४ कुरुशब्दस्य जातिकार्यसंपत्तये ऽपत्यप्रत्ययान्तत्वं दर्शयति-कुरुनादिभ्य इत्यादिना । 'जनपदसमानशब्दात्क्षत्रियात्' इत्य- नुवृत्त्या अपत्ये ण्य इति भावः ॥ ५' ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रभाष्ये "उवर्णान्तःदूङ् विधीयते । तत्रै- कादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति" इति ग्रन्थेन तु श्वशूरशब्देऽ- व्युत्पन्नत्वं ध्वन्यते ॥ ६ उपमीयते इति उपमा । कर्मण्यङ् । उपमेयम् । तद्भाव औपम्यम् । तत्रोपमेयत्व- विषयवर्तमानोत्तरपदादित्यर्थ .ऊरुत्तरपदस्योपमेयत्वं पूर्वपदस्योपमानवाचित्व एव संभवतीत्यभिप्रेत्याह- उपमानवाचीति ॥-

(पटु + ङीष्), if 'ओर्गुणः' applies, what happens? 'ओर्गुणः' applies before a taddhita! If ङीष् were a taddhita... wait, "तद्धितः" अधिकार! If the अधिकार of "तद्धितः" was placed BEFORE टाप् (i.e. if ङीप्, ङीष्, ङीन्, टाप् etc. were taddhitas), then in 'पट्वी' (पटु + ङीष्), because ङीष् is a taddhita, 'ओर्गुणः' (which applies before a taddhita!) would cause guna of उ to ओ, yielding *पटोी instead of यणादेश (पट्वी)! YES! Brilliant! "पट्वी इत्यादौ ओर्गुणः इति गुणापत्तिः"! Look at that word in line 32: Is that 'पट्वी'? Let's look at the characters: प (pa) ट (ta) ्वी (vii with subscript va and ee-kar): Wait! The letter is 'ट्वी'! Because ट with subscript व looks very much like द्ध! It is 'ट्वी'! So the word is: ‘ पट्वी ’! Let's re-verify: "टापः प्रागेतदधिकारकरणे तु ‘ पट्वी ’ इत्यादौ ‘ ओर्गुणः ’ इति गुणापत्तिरिति भावः ॥" That is

कारकप्रकरणम् । (८९) अथ कारकप्रकरणम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।२।३।४६ ॥ नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये संख्या- मात्रे च प्रथमा स्यात् ॥ उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । अलिङ्गा नियतलिङ्गाश्च प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योदाहरणम् ॥ अनियतलिङ्गास्तु लिङ्गमात्राधिक्यस्य । तटः । तटी । तटम् ॥ परिमाणमात्रे, द्रोणो व्रीहिः । द्रोणरूपं यत्परिमाणं तत्परिच्छिन्नो व्रीहि- रित्यर्थः । प्रत्ययार्थे परिमाणे प्रकृत्यर्थोऽभेदेन संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थस्तु परिच्छेद्यपरि- च्छेदकभावेन व्रीहौ विशेषणमिति विवेकः ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । बहवः । इहोक्ता- र्थत्वाद्विभक्तेरप्राप्तौ वचनम् ॥ संबोधने च २।३।४७ ॥ इह प्रथमा स्यात् ॥ हे रामै ॥ १ यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेषु पञ्चसु मध्ये यस्यार्थस्य नियमेन उपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः ॥ प्रयोक्तुः स्वकीयतात्पर्यविषयस्यैवोपस्थितिः । श्रोतुश्च प्रयोक्तृप्रयुक्तवाक्ये संयोगवि- प्रयोगाद्यन्यतमेन प्रयोक्तृतात्पर्यविषयस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति । न नानार्थेष्वपि नियतोपस्थितित्वव्याघात इति 'नियतोपस्थितिक' इति । इदं चिन्त्यम् । 'हर्यादिभ्यो नानार्थेभ्यः प्रथमानापत्तेः' इति शब्दरत्नप्रभायां राघ- वेन्द्राचार्योक्तस्य तात्पर्यमन्वेषणीयम् ॥ २ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायादिति भावः॥ ३ परिमाणमात्र इति । प्रातिपदिकार्थाधिके इति शेषः ॥ अयमाशयः-यदि 'द्रोणशब्दस्य परिमाण- मपि नियतोपस्थितिकत्वात् प्रातिपदिकार्थकोटिप्रविष्टमिति ततः प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव परिमाणग्रहणम्' इत्युच्येत, तदा विचार्य समाधेयम्-यदि प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा क्रियते तदा प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थ एवान्तर्भावात् प्रकृत्यर्थस्य नामार्थत्वेन तस्य व्रीहिरूपनामार्थेऽन्वयचिकीर्षायां 'नामार्थयोरभेदे- नान्वयः' इति व्युत्पत्त्या 'द्रोणाभिन्नो व्रीहिः' इत्येव शाब्दबोधः स्यात्, नत्विष्टः 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति शाब्दबोध इति सर्वसंमतस्य 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति बोधस्योपपत्तये परिमाणग्रहणमिति कृते च परिमाणग्रहणे परिमाणे प्रथमायाः करणे परिमाणविशेषस्य द्रोणरूपस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रथमाप्रत्ययार्थे सामान्यपरि- माणे 'सामान्यविशेषयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्त्याऽभेदसंबन्धेनान्वयः । द्रोणपदोत्तरप्रथमाप्रत्य- यार्थस्य परिमाणसामान्यस्य व्रीहिरूपप्रातिपदिकार्थे परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । व्रीहिरूपप्रकृत्यर्थस्य तदुत्तरप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वान्नैव कश्चिद्विशेष इति 'द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिमितो व्रीहिः' इति सर्वसंमतशा- ब्दबोधसिद्धिः । न चास्मिन् पक्षे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तेः प्राप्तिः 'द्रोणरूपनामार्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयेन नामार्थेऽन्वयाभावात्प्रथमाथर्परिमाणस्य नामार्थेऽन्वयेन नामार्थस्य नामार्थेऽन्वयाभावादिति भावः ॥ ४ वचनश- ब्दस्य संख्यावाचकत्वे एकत्वादिसंख्यायाः नियतोपस्थितिकत्वेन प्रातिपदिकार्थतावश्यंभावत्वे प्रातिपदिकार्थमात्र एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव वचनग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इहेत्यादि ॥ अयं भावः- 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इत्या- श्रितौ प्रथमाया अप्राप्तौ पदत्वसंपादनाय प्रथमाकरणाय वचनग्रहणम् । अनन्वितार्थकविभक्तिकरणपेक्षयाऽन्वि- तार्थकविभक्तिकरणमेव न्याय्यमिति भावः ॥ ५ 'सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधन विदुः । प्र'प्ता- भिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥' संबोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्याभिमुखीकरणमेव संबोधनमिति कुमारावस्थायां 'राजन् युध्यस्व' इति न प्रयोगः ॥ मात्रग्रहणात्संबोधनाधिक्ये प्रथमा न प्राप्नोतीति सूत्रारम्भः ॥ 'हे राम मां पाहि' इत्यत्र 'अभिमुखीभवद्रामोद्देश्यकप्रवर्तनाविषयो रक्षण- मिति बोधः ॥

To achieve a faithful line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta-Kaumudī, every line of the text and commentary is transcribed exactly as printed:

कारके १।४।२३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १।४।४९ ॥ कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तुः किम् ? माषेष्वश्वं बध्नाति । कर्मण ईप्सिता माषा नतु कर्तुः ॥ तमब्ग्रहणं किम् ? पयसौदनं भुङ्क्ते ॥ कर्मेत्यनुवृत्तौ पुनः कर्मग्रहणमा- धारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा गेहं प्रविशतीत्यत्रैव स्यात् ॥ अनभिहिते २।३।१ ॥ इत्यधि- कृत्य ॥ कर्मणि द्वितीया २।३।२ ॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ हरिं भजति ।

१ 'कारके' इति 'संज्ञानिर्देशः' इति भाष्यम् । तथा च 'कारकं सद्' इत्यग्रिमसंज्ञासूत्रेषु संबध्यत इति नैकसंज्ञापत्तिः । कारकसंज्ञाप्रदेशश्च 'कारकाद्धत्तद्वतयोः' इत्यादि ॥ 'यावद् ब्रूयाद् '

: there is a small vertical stroke, like 'क' or 'त्'? Wait, look at line 10: ह, र्य, भि, न्नै, का, श्र, य, then: There is a "क" with something on top, then "प्रीत्यनुकूल"! Wait, why would there be a "क" before प्रीति? In Nyaya/Vyakarana: कर्मप्रत्यय (आत्मनेपद in सेव्यते): "हर्यभिन्नैकाश्रय-क-प्रीति..."? Yes! "हर्यभिन्नैकाश्रयका या प्रीतिः, तदनुकूलः चैत्राभिन्नैकाश्रयको व्यापारः"! "हर्यभिन्नैकाश्रयिका प्रीतिः" or "हर्यभिन्नैकाश्रयका प्रीतिः"! Look at line 10: "हर्यभिन्नैकाश्रय क प्रीत्यनुकूल..." Wait, what is on top of that क? It's a repha? No, it's "हर्यभिन्नैकाश्रय-" then a letter, wait, let's look very closely: Is it "हर्यभिन्नैकाश्रयप्रीत्यनुकूल"? Wait, count the letters: 1: ह 2: र्य 3: भि 4: न्नै 5: का 6: श्र 7: य 8: ? (looks like 'क' with a small repha or hook: 'र्क'? No, 'क' with a stroke:

( ९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

५० ॥ ईप्सिततमवत्क्रियया युक्तमनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति । ओदनं भुञ्जानो विषं भुङ्क्ते ॥ अकथितं च । १।४।५१ ॥ अपादाना- दिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिब्रूशासुजिमथ्मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम् ॥ दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णां कर्मणा यद्युज्यते तदेवाकथितं कर्मेति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । अविनीतं विनयं याचते । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देव

कारकप्रकरणम् । ( ९३ ) कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम् * ॥ कुरून् स्वपिति । मासमास्ते । गोदोहमास्ते । क्रोशमास्ते ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । १।४।५२ ॥ गत्याद्यर्थानां शब्दकर्मणामकर्मकाणां चाणौ यः कर्ता स णौ कर्म स्यात् ॥ शत्रूनगमयत्स्वर्गं वेदार्थं स्वानवेदयत् । आशयच्चामृतं देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ १ ॥ आसयत्सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः ॥ गत्यादि किम् ? पाचयत्योदनं देवदत्तेन ॥ अण्यन्तानां किम् ? गमयति देवदत्तो यज्ञदत्तम् , तमपरः प्रयुङ्क्ते गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तं विष्णुमित्रः ॥ नीवह्योर्न * ॥ नाययति १ कुरून्स्वपितीति । अयं भावः-व्याप्त्यनुकूलस्वापानुकूलव्यापारः स्वपधातोरर्थ इति प्रकृतधात्वर्थप्रयो-

वाहयति वा भारं भृत्येन ॥ नियन्तृकर्तृकस्य वहेरनिषेधः * ॥ वाहयति रथं वाहान् सूतः ॥ आदिखाद्योर्न *॥ आदयति खादयति वान्नं वटुनो ॥ भक्षेरहिंसार्थस्य न *॥ भक्षयत्यन्नं वटुना । अहिंसार्थस्य किम् ? भक्षयति बलीवर्द्दान् सस्यम् ॥ जल्पतिप्रभृतीना- मुपसंख्यानम् * ॥ जल्पयति भाषयति वा धर्मं पुत्रं देवदत्तः ॥ दृशेश्च * ॥ दर्शयति हरिं भक्तान् । सूत्रे ज्ञानसामान्यार्थानामेव ग्रहणम्, न तु तद्विशेषार्थानामित्यनेन ज्ञाप्यते । तेन स्मरतिजिघ्रतीत्यादीनां न–स्मारयति घ्रापयति वा देवदत्तेन ॥ शब्दायतेर्न * ॥ शब्दाययति देवदत्तेन । धात्वर्थसंगृहीतकर्मत्वेनाकर्मकत्वात्प्राप्तिः ॥ येषां देशकालादिभिन्नं कर्म न संभवति तेऽत्राकर्मकाः । न त्वविवक्षितकर्मणोऽपि । तेन मासमासयति देवदत्तमित्यादौ

कारकप्रकरणम् । (९५) हृक्रोरण्यौ यः कर्ता स णौ वा कर्म स्यात् ॥ हारयति कारयति वा भृत्यं भृत्येन वा कटम् ॥ अभिवादिदृशोरात्मनेपदे वेति वाच्यम् * ॥ अभिवादयते दर्शयते देवं भक्तं भक्तेन वा ॥ अधिशीङ्स्थासां कर्म । १।४।४६ ॥ अधिपूर्वाणामेषामाधारः कर्म स्यात् ॥ अधि- शेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभिनिविशश्च । १ । ४ । ४७ ॥ अभिनीत्ये- तत्संघातपूर्वस्य विशतेराधारः कर्म स्यात् ॥ अभिनिविशते सन्मार्गम् ॥ परिक्रयणे संप्रदानमिति सूत्रादिह मण्डूकप्लुत्याऽन्यतरस्यां ग्रहणमनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्क्वचिन्न । पापेऽभिनि- वेशः ॥ उपान्वध्याङ्वसः । १।४।४८ ॥ उपादिपूर्वस्य वसतेराधारः कर्म स्यात् । उपवसति अनुवसति अधिवसति आवसति वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभुक्त्यर्थस्य न * ॥ वने उपवसति। उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु ॥ द्वितीयाऽऽम्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते * उभयतः कृष्णं गोपाः सर्वतः कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरिः । अध्यधि लोकम्। अधोऽधो लोकम्॥ अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि * ॥ अभितः कृष्णम् । परितः कृष्णम्। ग्रामं समया। निकषा लङ्काम् । हा कृष्णभक्तम् । तस्य शोच्यतेत्यर्थः । बुभुक्षितं न प्रति- भाति किंचित् ॥ अन्तरान्तरेण युक्ते ।२।३।४ ॥ आभ्यां योगे द्वितीया स्यात् । अन्तरा त्वां मां हरिः । अन्तरेण हरिं न सुखम् । कर्मप्रवचनीयाः । १।४।८३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अनुर्ल- क्षणे । १।४।८४ ॥ लक्षणे द्योत्येऽनुरुक्तसंज्ञः स्यात् । गत्युपसर्गसंज्ञापवादः ॥ कर्मप्रवचनी- ययुक्ते द्वितीया । २।३।८॥ एतेन योगे द्वितीया स्यात् । जपमनु प्रावर्षत् । हेतुभूतजपोपल- १ भृत्यनिष्ठकटहरणानुकूलव्यापारानुकूलो देवदत्तनिष्ठो व्यापार इति बोधः ॥ २ हरिनिष्ठो वैकुण्ठ- कर्मकाधिशयनानुकूलो व्यापार इति बोधः ॥ ३ ‘सत्त्वे निविशते ।’ इति भाष्यप्रयोगे द्वितीयाया अदर्शनेन ‘अभिपूर्वनिपूर्वविश=अभिनिविश्’ इत्यङ्गीकारफलितमर्थमाह-संघातेत्यादि ॥ ४ यदि तु ‘देवत्रातो गलो ग्राहः’ इति व्यवस्थितविभाषाः परिगणिताः इति विभाव्यते, तदा ‘एष्वर्थेष्व- भिनिविष्टानाम्’ इति भाष्ये प्रयोगाद् ‘अभिनिविश्’ इत्यविकृतानुपूर्व्या एव ग्रहणविवक्षणेन न ‘पापेऽभिनिवेशः’ इत्यत्र कर्मत्वापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अश्यर्थस्य न’ इत्येतद्वार्तिकम् ‘मशकार्थो धूमः’ इतीव ‘भोजननिवृत्त्यर्थस्य न’ इति फलितार्थकमर्थतो वदति-अभुक्त्यर्थस्येति ॥ हरिदिन- मुपोषित इत्यादौ तु ‘कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे’ इति द्वितीया ॥ ६ कारकविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्य उपपदविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्यति-उभसर्वतसोरिति । उभसर्वयोस्तसाविति विग्रहः ॥ उभशब्द- सर्वशब्दप्रकृतिकतसन्तयोगे इत्यर्थः । नित्यशब्दस्य प्रायःशब्दपर्यायत्वं ध्वनयन्नेवात्र नैव कृतोऽयमिति बोध्यम् ॥ ७ धिग् मूर्खेत्यत्र तु गच्छेत्यादिक्रियान्वये प्रथमैव । अनध्याहारे तु द्वितीयैव ॥ ८ ‘उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः’ इत्यस्य तु ‘उपरि बुद्धीनां श्रेष्ठबुद्धीनाम् उपरि ईश्वरबुद्धयश्चरन्ति’ इत्येवार्थः । तेनाम्रेडितत्वाभावेन नैव द्वितीयापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ९ ‘विभाषा कृञि’ इति यावत् ॥ १० लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेनेति लक्षणम् । ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वं हि लक्षणत्वमिति वृष्टिः करणभूतजपज्ञापिकेति दृष्ट्या ज्ञानेन रहस्यकारितजपज्ञानं जायते इति हेतुभूतजप उपलक्षितो येनेति । ‘वाहिताग्न्यादिषु’ इति निष्ठान्तस्य परप्रयोगः सूत्रे लक्षणशब्दोऽर्शआद्यजन्तो लक्ष्यपर इति लक्ष्याज्जपाद् द्वितीया इति भावः। प्राञ्चस्तु जपज्ञानेन वर्षणज्ञानं जायत इति जपो लक्षणम् वृष्टिलक्ष्यम् इति वदन्ति ॥

in L10: 'त्वाभावान्न' has 'न्न'. In L15: it has 'त्वा' then 'न्न' or 'त्'? Wait, look at 'अनुपसर्गत्वात्' vs 'अनुपसर्गत्वान्न': Ah, look at L15: "अनुपसर्गत्वात् न षः" - wait, there is no space, it is "अनुपसर्गत्वान्न षः"! Wait, look at L18: "अनुपसर्गत्वान्न षः ।" Yes, both L15 and L18 have "अनुपसर्गत्वान्न षः"!

Wait, look at L15: "सु षित्तं किं तवात्र ।" Wait, is it "सु षित्तं" or "सुषिक्तं"? Wait! Look at the letter in L15: "सु षित्तं" or "सु षितं" or "सुषिक्तं"? Wait, root is षिच् -> क्तः -> सिक्तम्. With षत्व -> षिक्तम्! Look at L15: "सु" then space, then "षित्तं" or "षिक्तं"? Look at the conjunct: it has a loop with a top curve -> 'क्त'! It is 'षिक्तं'! Wait, look at the top: 'ि' on 'ष', then 'क्तं'! Yes, "सु षिक्तं किं तवात्र" or "सुषिक्तं

तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दोरवयवावयविभावसंबन्धे । इयमेव ह्यपिशब्दस्य पदार्थद्यो- तकता नाम । द्वितीया तु नेह प्रवर्तते, 'सर्पिषो बिन्दुना योगो न त्वपिना' इत्युक्तत्वात् ॥ अपि स्तुयाद्विष्णुम् । संभावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्तिः ॥ अपि स्तुहि । अन्ववसर्गः कामचा- रानुज्ञा ॥ धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद् वृषलम् । गर्हा ॥ अपि सिञ्च । अपि स्तुहि । समुच्चये ॥ कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे । २ । ३ । ५ ॥ इह द्वितीया स्यात् । मासं कल्याणी । मास- मधीते । मासं गुडधानाः । क्रोशं कुटिला नदी । क्रोशमधीते । क्रोशं गिरिः ॥ अत्यन्तसंयोगे किम् ? मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ ॥ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् । १ । ४ । ४२ ॥ क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात् । तमब्- ग्रहणं किम् । गङ्गायां घोषः ॥ कर्त्तृकरणयोस्तृतीया । २ । ३ । १८ ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ प्रकृत्या चारुः । प्रायेण याज्ञिकः । गोत्रेण गार्ग्यः । समेनैति । विषमेणैति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणा- ति । सुखेन दुःखेन वा यातीत्यादि ॥ दिवः कर्म च । १ । ४ । ४३ ॥ दिवः साध- कतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्याच्चात्करणसंज्ञम् । अक्षैरक्षान्वा दीव्यति ॥ अपवर्गे तृतीया । २ । ३ । ६ ॥ अपवर्गः फलप्राप्तिस्तस्यां द्योत्यायां कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् । अह्ना क्रोशेन वाऽनुवाकोऽधीतः ॥ अपवर्गे किम् ? मासमधीतो नायातः ॥ सहयुक्तेऽप्रधाने । २ । ३ । १९ ॥ सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया स्यात् ॥ १ बिन्दुगमकतैव ॥ २ अप्रयुज्यमानबिन्दुरूपपदार्थद्योतकतैत्यर्थः ॥ ३ अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरूपो निर- न्तरसंबन्धः । स च द्रव्यगुणक्रियाभिरिवाभावेनापि तेन मासमध्ययनाभाव इति मासं नाधीते इत्यादिसिद्धिः ॥ ४ अधिकृतकारकपदं क्रियापरमपीति प्रागुक्तमेवेत्याह-क्रियायामिति ॥ ५ स्थाली पचति काष्ठानि पचन्ति इत्यादिसिद्ध्यर्थमाह-विवक्षित इति ॥ 'स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः' इति भर्तृक्तेरिति भावः ॥ ६ तमब्ग्रहणं किमिति । कारकाधिकारात्करणल्युडन्तकरणेतिमहासंज्ञया च साधकत्वे लब्धे साधकपदमेव- साधकतमार्थे भविष्यतीति प्रश्नः ॥ ७ गङ्गायामिति । तुल्यन्यायेन अधिकरणमित्यधिकरणल्युडन्त- महासंज्ञयैव सिद्धे आधारग्रहणसामर्थ्यात्सर्वविषयव्याप्त्या य आधारः सोऽधिकरणमित्यर्थः स्यात् । एवं च तिलेषु तैलमित्यादावेव सप्तमी स्यान्नतु गंगायामित्यादिगौणाधारे ॥ अतस्तमग्रहणेन 'अस्मिन् कारकाधिकारे शब्दसामर्थ्यगम्यस्तरतमयोगो न भवति' इति ज्ञाप्यते । तथा च 'गंगायां गावः' इत्यादावप्यधिकरणे सप्तमी निर्बाधैवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ८ रामकर्तृकबाणकरणप्राणवियोगाश्रयो वालीति बोधः ॥ ९ 'वृद्धो यूना' इत्यादिनिर्देशात् 'सहयुक्ते' इत्यस्य 'सहार्थे गम्ये' इत्येवार्थः । तदेवाह-सहार्थेन युक्ते इति ॥ तत्फलमाह-एवमित्यादि ॥ 'युक्तग्रहणं शब्दविशेषानादरेणार्थयोगे भवेदित्यर्थम्' इति वदतो नागेशस्य 'अन्तरान्तरेण युक्ते' इत्यत्रार्थयोगे द्वितीयापत्तिः कथं नेति पारिभाव्यमेव ॥ साहित्यं च स्वसमभिव्याहृतक्रियादिसमानकालिकसमानक्रियादिमत्त्वम् क्वचित्समानदेशसमानक्रियादिमत्त्वम् । क्वचित् विद्यमानतामात्रमेवं साहित्यम् ॥ अत एव माषवापोत्तरं तत्रैव क्षेत्रे तिलवापे 'माषैः सह तिलान् वपति' इत्यत्र 'सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी' इत्यत्र च तृतीयासिद्धिः ॥ ७

( ९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

पुत्रेण सहागतः पिता । एवं साकंसार्धंसमंयोगेऽपि । विनापि तद्योगं तृतीया । 'वृद्धो यूने- त्यादिनिर्देशात् ॥ येनाङ्गविकारः ॥२।३।२०॥ येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनो विकारो लक्ष्यते तत- स्तृतीया स्यात् ॥ अक्ष्णा काणः । अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ अङ्गविकारः किम् ? अक्षि काणमस्य ॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥२।३।२१॥ कंचित्प्रकारं प्राप्तस्य लक्षणे तृतीया स्यात् ॥ जटाभिस्तापसः । जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥२।३।२२॥ संपूूर्वस्य जानातेः कर्मणि तृतीया वा स्यात् ॥ पित्रा : पितरं वा संजानीते ॥ हेतौ ॥२।३।२३॥ हेत्वर्थे तृतीया स्यात् ॥ द्रव्यादिसाधारणं निर्व्यापारसाधारणं च हेतु- त्वम् । करणत्वं तु क्रियामात्रविषयं व्यापारनियतं च । दण्डेन घटः । पुण्येन दृष्टो हरिः ॥ फलमपीह हेतुः । अध्ययनेन वसति ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका ॥ अलं श्रमेण । श्रमेण साध्यं नास्तीत्यर्थः । इह साधनक्रियां प्रति श्रमः करणम् । शतेन शतेन वत्सान्पाययति पयः । शतेन परिच्छेद्येत्यर्थः ॥ अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया* ॥ दास्या संयच्छते कामुकः । धर्मे तु-भार्यायै संयच्छति ॥ कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ॥१।४।३२॥ दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने ॥२।३।१३ ॥ विप्राय गां ददाति ॥ अनभिहित इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ क्रिययायमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम् * ॥ पत्ये शेते ॥ कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंज्ञा * ॥ पशुना रुद्रं यजते । पशुं रुद्राय ददा-

१ अङ्गानि सन्त्यस्मिन्नित्यङ्गशब्दोऽर्शआद्यजन्त इत्यभिप्रेत्याह-अङ्गिन इति ॥ इत्थंभूतलक्षणे इत्यतो लक्षणपदसंबन्धेनाह-लक्ष्यत इति ॥ २ विकृताक्षिज्ञाप्यकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थ इति भावः ॥ 'येनाङ्ग- विकारः' इति सूत्रं तु 'आचार्याः सूत्राणि कृत्वा न निवर्तयन्ति' 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगम आचार्येण क्रियते' इति भाष्यदर्शितरीत्यैवैव कृतम् 'अक्ष्णा काणः' इत्यादोनाम् 'इत्थंभूतलक्षणे च' इत्य- नेनापि सिद्धत्वादिति सारम् ॥ ३ इदम्शब्दाज्जातस्य थमुप्रत्ययस्य प्रकारार्थत्वाद् इत्थंभूतशब्दस्य प्रकारंप्राप्तार्थ- कस्य लक्षणशब्देन षष्ठीतत्पुरुष इत्यभिप्रेत्याह-कंचित्प्रकारमिति ॥ जन्मसिद्धेऽपरिहार्ये विकारे 'येनाङ्ग- विकारः' इति, कृतिसाध्ये परिहार्ये च 'इत्थंभूतलक्षणे' इति भेदस्तु न विचारसह इति तत्त्वम् ॥ इत्थं भूतस्य यत्र लक्षणवाचकात्पृथगेवोपस्थितिः, न तु तद्विशेषणबहुव्रीहिसमासघटकत्वं लक्षणवाचकस्य तत्रैव तृतीया यथा 'कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्' इति 'कमण्डलुपाणि छात्रमद्राक्षीत्' इति च ॥ अत्र बहुव्रीहौ कमण्ड- लुशब्दात्तृतीया नेति प्राचां मतम् । नागेशस्तु कमण्डलुपाणिशब्दादित्यभिप्रेति परं तु 'यत्सकृदपि तदपि' इत्यनुसारेणैव 'तदेव' इत्यत्रापि सामान्ये नपुंसकमिति नावगच्छतीति चित्रम् ॥ ४ 'हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यत्र पर्यायतयोक्तयोरपि हेतुकरणयोर्विशेषं प्रतिपादयति-द्रव्यादीति । आदिना गुणक्रिये । दण्डस्य घटरूपद्रव्यजनकत्वेन पुण्यस्य व्यापारशून्यत्वेन न करणत्वं किंतु हेतुत्वमेवेति भावः ॥ ५ न तु श्रूयमा- णैवेत्याग्रहः ॥ ६ 'दाणश्च सा चेत्' इत्यनेनेदं ज्ञाप्यते । 'सा चेद्' इत्यनेन काचित्कत्वं बोधयता 'अशिष्टव्यवहारे' इति ज्ञापितम् ॥ ७ संप्रदानसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन लब्धमाह-दानस्येति ॥ ८ विप्रसंप्रदानकं विप्रोद्देश्यकं वा गोकर्मकं दानमिति बोधः ॥ ९ सूत्रे कर्मपदं यौगिकमेवेत्याह-क्रिय- येति ॥ १० पत्युद्देश्यकं पतिसंप्रदानकं वा शयनमिति बोधः ॥ ११ इदं छन्दोविषयम् ॥