वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

भते । विष्टोभते । तुष्टुभे । व्यष्टोभिष्ट ॥ ३४ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ गुपू रक्षणे ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ।३।१।२८ ॥ एभ्य आयप्रत्ययः स्यात्स्वार्थे पुग- न्तेति गुणः ॥ सनाद्यन्ता धातवः ३।१।३२ ॥ सनादयः कमेर्णिङन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञाः स्युः ॥ धातुत्वाल्लडादयः । गोपायति ॥ आयादय आर्धधातुके वा । ३।१।३१ ॥ आर्धधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि । ३।१।३५ ॥ कास्धातोः प्रत्ययान्तेभ्यश्चाम् स्याल्लिटि न तु मन्त्रे ॥ कास्यनेकाज्ग्रहणं क- र्तव्यम् * ॥ सूत्रे प्रत्ययग्रहणमपनीय तत्स्थानेऽनेकाच इति वाच्यमित्यर्थः ॥ आर्धधा- तुके ।६।४।४६ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अतो लोपः ।६।४।४८ ॥ आर्धधातुकौपदेशकाले यद

-like letter? No, it's सृम्भति! Look at the bottom of the first letter: Wait, is there an r-vowel? No, it looks like सम्भति or स्तम्भति? Wait, let's look at the letter: Could it be ऋभु ऋम्भु? No. Let's look at the image very carefully: Line 4: चुवि वक्त्रसंयोगे । चुम्बति ॥ ३५ ॥ सृभु सृम्भु हिंसार्थौ । सर्भति । ससर्भ । सर्भिता । Wait, does line 4 say हिंसार्थौ or हिंसाथौँ? It has a repha and candrabindu: हिंसार्थौँ or हिंसार्थौ ।? It's हिंसार्थौ ।. Wait, what is the word after ससर्भ ।? सर्भिता । Line 5: सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥? Look at line 5: First word: सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥ Wait, is there an ृ under the स? Wait, no, it's सम्भति? Why would there be no ृ

स्यात्कर्तर्ये! Yes, there is a ये with e-matra! Wait, or is it स्यात्कर्तर्यर्थे? No, स्यात्कर्तर्ये लुङि! Wait, why कर्तर्ये? It could be a typo in the book for कर्तरि or कर्तर्यर्थे. In the print it clearly reads स्यात्कर्तर्ये लुङि.

Line 4: परे ॥ काम् इ अ त इति स्थिते ॥ णेरनिटि । ६ । ४ । ५१ ॥ अनिडादावार्धधातुके परे णेलोपः

Line 5: स्यात् । परत्वाद् ‘एरनेकाच इति यणि प्राप्ते-॥ ण्यँल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घेभ्यः पूर्ववि- Wait, is the quote single quote or double? It's ‘एरनेकाच इति.

Line 6: प्रतिषेधेनेति वार्तिकम् ॥ णिल्लोपस्य तु पाचयेतः पाक्तिरित्यादि क्तिजन्तमवकाश इति भावः ।

Line 7: वस्तुतस्त्वनितीति वचनसामर्थ्यादार्धधातुकमात्रमस्य विषयः । तथा चेयडादेरपवाद एवायम् ।

Line 8: इयङ्—अततक्ष

वस्तुतोऽङ्गस्यावयवो योऽभ्यास¹ इति वर्णनात् ॥ ऊर्णौ दीर्घोऽर्थापयतौ द्वयं स्यादिति मन्महे ॥ चकास्तौ तूभयमिदं न स्यात्स्याच्च व्यवस्थया ॥ ²णेर्विशेष्यं सन्निहितं लघुनीत्यङ्गमेव वा ॥ इति³ व्याख्याविकल्पस्य कैयटेनैव वर्णनात् ॥ णेर्गलोपेऽपि संन्वत्स्वङ्गिनामपि सिद्धये ॥⁴ अथ क्रम्यन्तास्त्रिंशत्परस्मैपदिनः ॥ अण रण वण भण मण कण क्वण व्रण भ्रण ध्वण शब्दार्थाः । अणति । रणति । वणति । वकारादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपौ न । वव्रणतुः । वव्रणिथ ॥ १० ॥ धणिरपि कैश्चित्पठ्यते । धणति ॥ ओणॄ अपनयने । ओणति । ओणाञ्चकार ॥ ११ ॥⁵ शोणॄ वर्णगत्योः । शोणति । शुशोण ॥ १२ ॥ श्रोणॄ संघाते । श्रोणति ॥ १३ ॥ ड्लोणॄ च । शोणादयस्त्रयोऽमी तालव्योष्माण्मादयः ॥ १४ ॥ पैणृ गतिप्रेरणश्लेषणेषु । प्रैणृ इति क्वचित्पठ्यते । पिपैण ॥ १५ ॥ भ्रण शब्दे । उपदेशे नो॑¹¹ऽयम् । ' रषाभ्यामिति णत्वम् । भ्रणति । नोपदेशफलं तु यङ्लुकि—दन्ध्र॑न्ति ॥ १६ ॥ वणेत्यपि केचित् । वेणतुः । वेणिथ ॥ १७ ॥ कनी दीप्तिकौन्तिगतिषु । चकान ॥ १८ ॥ ष्टन वन शब्दे । स्तनति । वनति ॥ २० ॥ वन षण संभक्तौ । वनेरर्थभेदात्पुनः पाठः । सनति । ससान । सेनतुः ॥ ये विभाषा । ६ । ४ । ४३ ॥ जनसनखनामान्त्वं वा स्याद्यादौ क्ङिति ॥ सायात् । सन्यात्

१ इदं च “अजजागरत्” इत्यादौ सन्वद्भावापादनसमाधानपरभाष्यविरुद्धमत आह—वस्तुत इति । ऊर्णौ दीर्घ इति । तेन “और्णूनवत्” इति सिद्धम् ॥ अर्थापयताविति । तेन “आर्तीथपत्” इति सिद्धम् ॥ चकास्ताविति । तेन “अचीचकासत्” अचचका- सत्” इति सिद्धम् ॥ न स्यादिति । चङ्परलघोरभावादिति भावः ॥ स्यादिति । अभ्यासस्य लघुपरत्वेन विशेषादिति भावः ॥ २ ननु कथमुभयार्थलाभ इत्यत आह—णेर्विशेष्यमिति । “संनि- हितम्” इति हेतुगर्भविशेषणम् । “लघौ नि” इत्येतद् णेर्विशेष्यं भवति, संनिहितत्वात् । श्रुतानुमितयोः श्रुतसंबन्धो बलीयान् इति परिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः । अङ्गमेव वेति । “चङ्परे” इत्यस्याङ्गविशेषणत्वे ऽ- ङ्गस्य प्रत्ययनिमित्तत्वेनैव निरुपविशेष्यलाभ इति भावः ॥ अयं च पक्षो भाष्य इत्युक्तप्रायम् ॥ ३ ननु स्वकपोलकल्पितत्वेनानादरणीयता स्यादिति तत्र प्रमाणमाह—इति व्याख्येति ॥ ४ “चङ्परे” इत्यस्यावृत्तिं विधाय अग्लोपिविशेषणतयापि संयोजितस्य फलमाचष्टे—णेरिति । अगितामिति । ‘कमुप्रभृ- तीनामित्यर्थः ॥ सिद्धये इति “दीर्घस्सन्वद्भावयोः” इति, “कृतः” इति चादावन्ते च शेषः ॥ ५ “ओणॄ” अपनयनं दूरीकरणम् ॥ ६ “शोणॄ” वर्णश्चात्र रक्त एव । “शोणः” कृशानौ स्योनाके लोहिताश्वे नदे पुमान् । त्रिषु कोकनदच्छाद्ये” इति कोशात् । स्योनाकः—“टैण्टू” “अरळू” इति भाषया प्रसिद्धः । कोकनदं रक्तोत्पलम्, तद्वत् छाया यस्येति ॥ ७ गतिर्गमनम् ॥ ८ “श्रोणॄ” “संघातः समूहः । “संघातः पुंसि घाते च संहतौ नरकान्तरे” इति मेदिनी ॥ ९ “पैणृ” प्रेरणं प्रेषणं भृत्यादीनाम् ॥ १० श्लेषणं सम्बन्धः ॥ ११ उपदेशे नान्तोऽयमिति । अयं पाठः पूर्वोपस्थितत्वाद् “रण” धातावेव वक्तुं योग्यः, “षष्टिवर्गस्तवर्गजः” इत्यभियुक्तोक्तेस्तत्रापि समत्वात् ॥ रषाभ्यामिति णत्वमिति । “रषाभ्यां परस्य नस्य णत्वम्” इत्यर्थकेन “अट्कु- प्वाङ्—” इति सूत्रेणेत्यर्थः । “रषाभ्यां नो णः समानपदे” इत्यस्य तु न प्राप्तिः, अटा व्यवधानादिति बोध्यम् ॥ १२ दन्ध्रन्तीति । नुगतोऽनुनासिकान्तस्य” इति अभ्यासस्य नुक् ॥ परनकारस्य तु णत्व- स्यासिद्धत्वात् “नश्चापदान्तस्य” इत्यनुस्वारे परसवर्णे च कृते तस्यासिद्धत्वान्न णत्वमिति प्रक्रिया ॥ १३ “कनी” दीप्तिस्तेजः, कान्तिः शोभा शरीरादीनाम् ॥ १४ ‘वन’ संभक्तिर्भजनम् ॥

॥ २१ ॥ अम गत्यादिषु । कनी दीप्तिकान्तिगतीत्यत्र गतेः परयोः शब्दसंभक्तयोरादिश- ब्देन संग्रहः । अमति । आम ॥ २२ ॥ द्रुम हम्म मीम् गतौ । द्रमति । दद्राम । ह्यन्तेति न वृद्धिः । अद्रमीत् । हम्मति । जहम्म । मीमति । मिमीम । अयं शब्दे च ॥ २३ ॥ चमु छमु जमु क्षमु अदने ॥ ष्ठिवुक्लमुचमां शिति । ७ । ३ । ७५ ॥ एषामचो दीर्घः स्याच्छिति ॥ आँङि चम इति वक्तव्यम् * ॥ आचामति ॥ आङि किम् । चमति । विच- मति । अचमीत् ॥ २९ ॥ जिर्मिं केचित्पठन्ति ॥ जेमति ॥ क्रमु पादविक्षेपे ॥ वा भ्राशब्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसितुटिलषः । ३ । १ । ७० ॥ एभ्यः श्यन्वा स्यात्कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे ॥ क्रमः परस्मैपदेषु । ७ । ३।७६ ॥ क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति ॥ क्राम्यति । क्रामति । चक्राम । क्राम्यतु । क्रामतु । स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ७।२। ३६ ॥ अत्रैवेड् । अक्रमीत् ॥ ३० ॥ अथ रेवत्यन्ता अनुदात्तेतः ॥ अय वय पय मय चय तय णय गतौ । अयते ॥ दयायासश्च । ३ । १ । १३७ ॥ दय अय आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि । अयांचक्रे । अयेत । अयिषीष्ट ॥ विभाषेटः । ८।३।७९ ॥ इणः परो य इट् ततः परेषां षीध्वंलुट्लिटां धस्य वा मूर्धन्यः स्यात् । अयिषीढ्वम् । अयिषी- ध्वम् । अयिष्ट । अयिढ्वम् । अयिध्वम् ॥ उपसर्गस्यायतौ ।८।२।१९॥ अयतिपर- स्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लत्वं स्यात् । लायते । पलायते । निस्दुसो रुत्वस्यासिद्धत्वान्न लत्वम् । निरयते । दुरयते । निर्दुरोस्तु-निलयते । दुलयते ॥ प्रत्यय इति त्विणो रूपम् ॥ १ अयं शब्दे चेति । “इमे शब्दे च” इति वक्तव्ये प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ केचित्तु अयमित्यस्य मीम्धातुरित्यर्थ इति व्याचक्षते ॥ २ “चमु” अदनं भक्षणम् ॥ ३ ननु “ष्ठिवुक्लमु” इति दीर्घः, चमतिविचमतीत्यादावपि स्यादत आह-आङि चम इति ॥ ४ जिमिमिति । अत एव जेमनं ब्राह्मणानामित्यादि सिद्धम् ॥ ५ “क्रमु” पादविक्षेपः पादविहरणम् । उकारः क्वित्व “उदितो वा” इतीड्विकल्पार्थः । क्रमित्वा क्रान्त्वा । ६ क्रामत्विति । ननु “क्रमः परस्मैपदेषु” इति सूत्रे “परस्मैपदेषु” इत्युपादानाद्यत्र “क्रामतु” इत्यादौ परस्मैपदपरत्वं तत्रैव स्यादिति-चेल्लोके-“उत्क्राम” इत्यत्र न स्यात् “न लुमता” इति निषेधादिति चेन्न, “क्रमः” इति सूत्रेऽनुवृत्तस्याङ्गस्य परस्मैपदपर- शिन्निरूपितस्यैव ग्रहणात् । लुमता लुप्ते प्रत्यये यदङ्गं तस्य कार्य एव निषेधप्रवृत्तेः ॥ ७ स्नुक्रमोरिति । “स्नुक्रमोः” इति प्रथमार्थे षष्ठी । “अनात्मनेपदनिमित्ते” इति प्रसज्यप्रतिषेधः । तथा च “स्नुक्रमी यत्रात्मनेपदनिमित्ते न भवतस्तत्र प्रत्यासत्त्या ताभ्यां परस्यार्धधातुकस्येट्” इत्यर्थः ॥ ८ उदात्तत्वादिटि सिद्धे नियमोऽयम् । तदाह-अत्रैवेति ॥ ९ श्रुतत्वाद् “अयतो” इत्युपसर्गविशेष- णमत आह-अयतिपरस्येति । तेन “निलयते” प् लायते ” पलायते ” इत्यादौ सर्वत्र लत्वसिद्धिः । रेफविशेषणत्वे तु “निलयते ” इत्यत्र श्रुतिकृतान्यवधान एव स्यादिति भावः ॥ १० प् लायते इति । “अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वादयतिपरत्वम्” इति स्पष्टं भाष्ये ॥ ११ प्रादिषु पठितयो- र्निर्दुर्दुसोश्च सान्तत्वे फलभेदमाह-निस्दुसोरित्यादिना ॥ १२ ननु प्रतिपूर्वादयधातोः । पचाद्यचि घञर्थे के वा “उपसर्गस्य” इति लत्वे च “प्रत्यय” इति रूपे “प्रत्ययः परश्च” इत्यादिनिर्देशानुपपत्तिरत आह-प्रत्यय इति त्विति । “इण् गतौ” इत्यस्माद् “एरच्” इत्यचि गुणे यणि च रूपमिति भावः । प्रत्यय इति तु न, अनभिधानादिति कैयटः ॥

there is a small ७! Footnote 7: ७ “क्ष्मायी” विधूननं कम्पनम् ॥ And in line 7: पुनः प्रस- Above पुनः there is a small ८! Footnote 8: ८ ननु "प्याय् ए" इति दशायां... And in line 16: तेवृ देवृ देवने । Above देवने there is a small ९! Footnote 9: ९ "तेवृ देवृ" देवनं क्रीडा ॥ And in line 17: अयं सोपदेशोऽ Above अयं there is a small १०! Footnote 10: १० अयमिति । षेवृ धातुः ॥ तद्भाष्येति । सोपदेशत्वं भाष्यविरुद्धम् । ...

Now let's check line 1 again: कथम् ' उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जाविति माघः ? Wait, what is after माघः ? Is it इट्किट्कटि? Let's look at the footnote 2: २ समाधत्ते-इट्कटीति ॥ (or इट्कटिति or इटकटीति?) Let's read line 1 again carefully: `... माघः ? इटँकिटँकटँ इ

षीति न्यासकारादयः ॥ तद्भाष्यविरुद्धम् । गेवते । जिगेवे । जिग्लेवे । पिपेवे । मेवते । म्लेवते ॥ ३३ ॥ शेवृ खेत्रृ केवृ इत्यप्येके ॥ ३६ ॥ रेवृ प्लवगतौ । प्लवगतिः प्लुतगतिः । रेवते ॥ ३७ ॥ अथाव्यन्ताः परस्मैपदिनः । मव्य बन्धने । ममव्ये॑ ॥ १ ॥ सूर्क्ष्य ईर्क्ष्य ईर्ष्या ईर्ष्यार्थाः ॥ ४ ॥ ह्य गतौ । अहर्यात् । यान्तत्वान्न वृद्धिः ॥ ५ ॥ शुच्य अभिषवे । अवयवानां शिथिलीकरणं सुरायाः सन्धानं वाऽभिषवः स्नानं च । शु- शुच्य ॥ ६ ॥ बुच्य इत्येके ॥ ७ ॥ हर्य गतिकान्त्योः । जहर्य ॥ ८ ॥ अल भूषणप- र्याप्तिवारणेषु । अलति । आल ॥ अतो ल्रान्तस्य । ७ । २ । २ ॥ लेतिँ लुप्तषष्ठीकम् । अतः समीपौ यौ ल्रौ तदन्तस्याङ्गस्यातो वृद्धिः स्यात्परस्मैपदपरे सिचि ॥ "नेटि"ति निषेधस्य 'अतो हलादेरिति विकल्पस्य चापवादः ॥ मा भवानालीत् ॥ अयं स्वरितेदित्येके । तन्मते, अलते इत्याद्यपि ॥ ९ ॥ ज्रिफला विशरणे । तृर्पलेत्येत्त्वम् । फेलतुः । फेलुः । अफालीत् ॥ ॥ १० ॥ मील श्मील स्मील क्ष्मील निमेषणे । निमेषणं संकोचः । द्वितीयस्तालव्यादिः । तृतीयो दन्त्यादिः ॥ १४ ॥ पील प्रतिष्टम्भे । प्रतिष्टम्भो रोधनम् ॥ १५ ॥ नील वर्णे । निनील ॥ १६ ॥ शील समाधौ । शीलति ॥ १७ ॥ कील बन्धने ॥ १८ ॥ कूल आवरणे ॥ १९ ॥ शूल रुजायां संगोषे च ॥ २० ॥ तूल निष्कर्षे । निष्कर्षो निष्को- १ मव्य बन्धने । रज्ज्वादिकरणकगत्यादिरोधहेतुसंयोगानुकूलव्यापारो बन्धनम् ॥ २ ममव्येति । अत्र "यस्य हलः" इति यशब्दस्य लोपो न, तत्र "यस्य" इति संघातस्य ग्रहणात् । आशिषि-मव्या- त् । अत्र "हलो यमां यमि लोपः" इति वा यलोपः ॥ ३ "सूर्क्ष्य" इत्यादि । अनिष्टानुपैक्षणमीर्ष्या परोत्कर्षगोचरो द्वेष इति वा । लिटि सुषूर्य्य षोपदेशत्वात्तुस्तस्य षः ॥ ४ शिथिलीकरणमिति । “सोममभिषुणोति" इत्यादौ तथा दर्शनात् । सुराया इति। तत्प्रकरणे-“सन्धानं स्यादभिषवः” इत्यमरोक्तेः । स्नानमिति । " वाराङ्गीनमभिषुण्वते " इत्यादौ तथा दर्शनात् ॥ ५ यद्यवयववचनेनान्तशब्देन बहुव्रीहिः, अङ्गं चान्यपदार्थस्तर्ह्यन्तग्रहणमनर्थकं विशेषणेनैव तदन्तविधेः सिद्धत्वात्, अन्तशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिश्च अथ “ओदकान्तादावनान्तात् प्रियं प्रोथ (पान्थ) मनुव्रजेत्” इत्यादौ दृष्टेन समीपवाचिनाऽन्तशब्देन षष्ठीसमासः “रेफलकारयोः समीपभूतस्यातो वृद्धिः” इति, तर्हि लपरिगणिप्रभृतिष्वपि स्यात् अथ “लूं च तदन्तश्च” इति कर्मधारयस्तर्हि अन्तशब्दस्य विशेषणत्वात् पूर्वनिपातः स्यादत आह-लुप्तषष्ठीकमिति ॥ ६ ननु यदि येन नाप्राप्तिन्यायेन “अतो ल्रान्तस्य” इति सूत्रम् “अतो हलादेः” इति विकल्पस्यैव बाधकं स्यात् तर्हि “मा भवानालीत्” इत्यत्राहलादित्वेन विकल्पाप्राप्तौ “नेटि” इति निषेधो दुर्वारः, अथ पुरस्तादपवाद- न्यायेन “अतो ल्र” इति सूत्रं “नेटि” इत्यस्य बाधकं तर्हि “अफालीत्” इत्यादौ “अतो हलादेः” इति विकल्पो दुर्वार इत्याशङ्क्य बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयेण समाधत्ते-नेटीति । स्वविषये प्राप्तं सर्वे बाध्यते बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयणादिति भावः ॥ ७ तृफलेत्येत्त्वमिति । यद्यपि “अभ्यासे चर्च” इत्यस्या- सिद्धत्वाद् “अतः” इत्येव फलभज्योरेत्त्वाभ्यासलोपौ सिद्धौ तथापि तयोर्ग्रहणंमेत्त्वविधिं प्रति सिद्धत्वज्ञाप- नार्थ तेन बभणतुरित्यादि सिद्धम् ॥ नच “दिव औत् ” इति सूत्र इवाप्रत्ययविधावपि निरनुबन्धकपरिभाषा- प्रवृत्त्या “ फल निष्पत्तौ ” इति धातोरेव ग्रहणं युक्तमिति वाच्यम्, प्रकृतसूत्रस्थचकारेण “ज्रिफला ” इत्य- स्यापि ग्रहणात् ॥ ८ संकोच इति । नेत्रसंकोच इत्यर्थः, तत्रैव प्रचुरप्रयोगात् ॥ ९ “नील” वर्णश्चात्र नील एव । धातुस्वरूपतस्तथैव प्रतीतेः ॥ “ शील ” चित्तवृत्तिनिरोधः समाधिः । समाधीयते चित्तम- नेनेति व्युत्पत्तेः “यत्समत्वं द्वयोरत्न जीवात्मपरमात्मनोः । स नष्टसर्वसंकल्पः समाधिरभिधीयते” ॥

(2 roots) Line 5 should have:केल्ल खेल खेल्ल(3 roots) -> 2 + 3 = 5 roots! So why isवेल्लthere? Wait, isवेल्लthere? Let's look at the characters betweenखेल्लandचलने: Wait, there is NO word between खेल्ल and चलने! Wait, look at line 5: Word 1: केल्ल(with a cross? No, wait, look at the image:केल्लis crossed out! There is a black line crossing outकेल्ल!). Wait, why would it cross out केल्ल? Wait, look to the left of खेल: There is a crossed out word. What was it? Wait, look at line 5: [crossed out word] खेल खेल्ल वेल्ल चलने । पञ्च ऋदितः पक्षे लोपः ॥ ३४ ॥Wait! Let's read the crossed out word: Is itकेल्ल? Yes, केल्लis crossed out! Thenखेल, then खेल्ल, then वेल्ल! Wait, if वेल्लis at the end, then the 5 roots are: चेल्ल, केल्ल, खेल, खेल्ल, वेल्ल? Wait, in line 4:वेल्ल चेल्ल! If line 4 already has वेल्ल, why would line 5 have वेल्ल

vertical stroke, or is it just 'सामान्यचिन्ताया'? Wait, in "सामान्यचिन्ता", why would it be "सामान्याचिन्ता"? Look at line 31: सा - मा - न्य - चि... wait, between न्य and चि, there is no danda/mātrā, it's just 'सामान्यचिन्ताया'! Wait, look at line 30-31: Line 30 ends with: "बाध्य-" Line 31 begins with: "सामान्याचिन्ताया" or "सामान्यचिन्ताया"? Look at the letters: सा (sā) मा (mā) न्य (nya) चि (ci) - the i-mātrā curves over चि, and its vertical line is before च, right after न्य! Ah! The vertical line of the i-mātrā of 'चि' looks like an ā-mātrā on 'न्य'! So it's: सामान्यचिन्ताया! Perfect.

Line 32: अत एव सूत्रभाष्योर्न विरोधः । अन्यथा “ सिच्यन्तरङ्गं नास्ति ” इत्यस्य णिश्रिग्रहणेन ज्ञापकेन Wait, "सूत्रभाष्योर्न" or "सूत्रभाष्ययोर्न"? Look at the word: सू त्र भा ष्यो र्न -> सूत्रभाष्योर्न! (typo in original for सूत्रभाष्ययोर्न).

प्रयत्ने । पेषते ॥ १४ ॥ जेष्टृ नेष्टृ एष्टृ म्रेष्टृ गतौ । जेष्टते । नेषते । एषांचक्रे । पिम्रेपे ॥ १८ ॥ रेष्टृ हेष हेष्टृ अव्यक्ते शब्दे । आद्यो वृक- शब्दे । ततो द्वावश्वशब्दे । रेपते । हेषते । हेष्टते ॥ २१ ॥ कासृ शब्दकुत्सायाम् । का- सांचक्रे ॥ २२ ॥ भासृ दीप्तौ । वभासे ॥ २३ ॥ णासृ रासृ शब्दे । नासते । प्रणा- सते ॥ २५ ॥ णस कौटिल्ये । नसते ॥ २६ ॥ भ्यस भये । भ्यसते । बभ्यसे ॥ २७ ॥ आङः शसि इच्छायाम् । आशंसते । आशशंसे ॥ २८ ॥ ग्रसु ग्लसु अदने । ज- ग्रसे । जग्लसे ॥ ३० ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहांचक्रे ॥ ३१ ॥ बहि महि वृद्धौ । बंहते वबंहे । मंहते ॥ ३३ ॥ अर्ह गतौ । अर्हते । आनर्हे ॥ ३४ ॥ गर्ह गल्

जेहतिर्गत्यर्थोऽपि । ववाहे ॥ ४४ ॥ द्राहु निद्राक्षये । निक्षेपे इत्येके ॥ ४५ ॥ कांशृ दीप्तौ । चकाशे ॥ ४६ ॥ ऊह वितर्के । ऊहांचक्रे ॥ ४७ ॥ गाहू विलोडने । गाहते । जगाहे । जगहिषे । जगाक्षे । जगाहिध्वे । जगाहिढ्वे । जगाढ्वे । गाहिता ॥ ढो ढे लोपः। ८।३।१३ ॥ ढस्य लोपः स्याड्ढे परे ॥ गाढा । गाहिष्यते । घाक्ष्यते । गाहिषीष्ट । घाक्षीष्ट । अगाहिष्ट । अगाढ । अघाक्षाताम् । अघाक्षत । अगाढाः । अघाढ्ध्वम् । अघाक्षि ॥ ४८ ॥ गूहू ग्रहणे । गर्हते । जगृहे ॥ ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन * ॥ जगृहिषे । जगृक्षे । जगृढ्वे । गर्हिता । गर्ढा । गर्हिष्यते । घर्क्ष्यते । गर्हिषीष्ट । घृक्षीष्ट । लुङि । अगर्हिष्ट । इडभावे ॥ शल इगुपधादनिट

...So the sutra starts with ती-ष-सह-... Wait, why does line 13 have a dot/repha? Look closely at line 13: ती ष (with a line?) स (with repha? No, it's तीष्स...? No, तीषसह...) Wait, between ह and रु: ह्लु (hlu) Wait, is there an anusvara on ह: तीषसह्लुं...? No, it's a smudge or accent! Let's look at 7.2.48: तीषसह्लुद्दारुषरिषः / तीषसह्लुहरुषरिषः. The standard Paninian sutra is: तीषसह्लुहरुषरिषः (7.2.48). Let's print:तीषसह्लुहरुषरिषः । ७ । २ । ४८ ॥`

Line 14: इच्छत्यादेः परस्य तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् ॥ रोषिता । रोष्टा । रोषिष्यति । रेप्सिता । रेष्टा । Wait, "तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्"? Or "तादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्"? Look at line 14: "तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्" - look at तांदेः! Wait, in footnote 7,

। (२९४) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

दूसु दैवादिकस्यैव ग्रहणमिति कैयटादयः । यत्त्वनिट्कारिकान्यासे द्वयोर्ग्रहणमित्युक्तं तत्स्वोक्ति- विरोधाद्ग्रन्थान्तरविरोधाच्चोपेक्ष्यम् । पुप्रोष । पुप्लुष ॥ ९३ ॥ पृषु वृषु मृषु सेचने । मृषु सहने च । इतरौ हिंसासंक्लेशनयोश्च । पर्पति । पपर्प । पृष्यात् ॥ ९६ ॥ वृषु संघर्षे ॥ ९७ ॥ हृषु अलीके ॥ ९८ ॥ तुस हस ह्लस रस शब्दे । तुतोस । जहास । जह्लास । ररास ॥ ॥ ६२ ॥ लस श्लेषणक्रीडनयोः ॥ ६३ ॥ घसॢ अदने । ३अयं न सार्वत्रिकः, ‘४लिट्य- न्तरस्यामित्यादेर्घस्लादेशविधानात् । ५ततश्च यत्र लिङ्गं वचनं वास्ति तत्रैवास्य प्रयोगः । ६अ- त्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम् । ७लृदित्करणमङि । अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके । ८क्मरचि तु विशि

तादेर्लृदितश्च परस्य च्लेरङ् स्यात्परस्मैपदेषु ॥ अवसत् ॥ ६४ ॥ जर्ज चर्च झर्झ परि- भाषणहिंसातर्जनेषु ॥ ६७ ॥ पिसृ पेसृ गतौ । पिपिसतुः । पिपेसतुः ॥ ६९ ॥ हसृ हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अहसीत् ॥ ७० ॥ णिश समाधौ । तालव्योष्मान्तः । प्रणे- शति ॥ ७१ ॥ मिश मश शब्दे रोषकृते च । तालव्योष्मान्तौ ॥ ७३ ॥ शव गतौ । दन्तोष्ठ्यान्तस्तालव्योष्मादिः । शवति । अशवीत् । अशावीत् ॥ ७४ ॥ शश प्लुतगतौ । तालव्योष्मान्तः । शशाश । शेशतुः । शेशुः । शेशिथ ॥ ७५ ॥ शसु हिंसायाम् । दन्त्योष्मान्तः । न शसददेत्येत्त्वं न । शशसतुः । शशसुः । शशसिथ ॥ ७६ ॥ शंसु स्तुतौ । अयं दुर्गतावपीति दुर्गः । ‘नृशंसो घातुकः क्रूरः’ इत्यमरः । शशंस । आ

दीप्तौ ॥ ११ ॥ क्षुभ संचलने ॥ १२ ॥ णभ तुम हिंसायाम् । आद्योऽभावेऽपि । नम- न्तामन्यके समे । मा भूवन्नन्यके सर्वे । इति निरुक्तम् । अनभत् । अनभिष्ट । अतुमत् । अतोमिष्ट । इमौ दिवादि क्रयादी च ॥ १४ ॥ स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु अवस्रंसने । ध्वंसु गतौ च । अङि नलोपः । अस्रसत् । अस्रंसिष्ट । नाम्रसतकारिणां ध्रैवमिति रघुकाव्ये । भ्रंशु इत्यपि केचित्पेठुः । अत्र तृतीय एव तालव्यान्त इत्यन्ये ॥ १७ ॥ भृशु भ्रंशु अधःपतन इति दिवाद्यौ ॥ १९ ॥ स्रम्भु विश्वासे । अस्रभत् । अस्रम्भिष्ट । दन्त्यादिरयम् । तालव्यादिस्तु प्रमादे गतः ॥ २० ॥ वृतु वर्तने । वर्तते । ववृते ॥ वृद्भ्यः स्यसनोः ।१।३।९२ ॥ वृतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात्स्ये सनि च ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यः । ७ । २ । ५९ ॥ एभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येण् न स्यात्तङानयोरभावे ॥ वर्त्स्यति । वर्तिष्यते । अवृत्त । अवर्तिष्ट । अव- र्त्स्यत् । अवर्तिष्यत ॥ २१ ॥ वृधु वृद्धौ । शृधु शब्दकुत्सायाम् । इमौ वृतिवत् ॥ २३ ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दते । सस्यन्दे । सस्यन्दिषे । सस्यन्त्से । सस्यन्दिध्वे । सस्यन्ध्वे । स्य- न्दिता । स्यन्ता । 'वृद्भ्यः स्यसनोरिति परस्मैपदे कृते ऊदिलक्षणमन्तरङ्गमपि विकल्पं बाधित्वा चतुर्ग्रहणसामर्थ्यान्न वृद्भ्यः इति निषेधः । स्यन्त्स्यति । स्यन्दिष्यते । स्यन्त्स्यते । स्यन्दिषीष्ट । स्यन्त्सीष्ट । द्युद्भ्यो लुङीति परस्मैपदपक्षे अङ् । नलोपः । अस्यदत् । अस्यन्दिष्ट । अस्यन्त । अस्यन्साताम् । अस्यन्सत । अस्यन्त्स्यत् । अस्यन्दिष्यत । अस्यन्त्स्यत ॥ अनुविपर्यभि- निभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ।८।३।७२ ॥ एभ्यः परस्याप्राणिकर्तृकस्य स्यन्दतेः सस्य षो वा स्यात् । अनुष्यन्दते अनुस्यन्दते वा जलम् । अप्राणिषु किम् । अनुस्यन्दते हस्ती । अप्राणिष्विति पर्युदासान्मत्स्योदके अनुष्यन्देते इत्यत्रापि पक्षे षत्वं भवत्येव । प्रा- णिषु नेत्युक्तौ तु न स्यात् ॥ २४ ॥ कृपू सामर्थ्ये ॥ कृपो रो लः । ८ । २ । १८ ॥

१ "क्षुभ" सञ्चलनं प्रकृतिविपर्यासो मन्थनं च ॥ २ "स्रंसु" अवस्रंसनमधःपतनम् ॥ ३ "स्रम्भु" निर्दोषत्वेनाभिमानो विश्वासः ॥ ४ न वृद्भ्य इति । स्यन्दतेरुदित्त्वाद् विकल्पेऽन्येभ्यो नित्यमिटि प्राप्ते निषेधोऽयम् ॥ ५ " गमेरिट् " इत्यतोऽनुवर्तमानं परस्मैपदपदं तङानयोरभावं लक्षयति तदाह-तङानयोरभावे इति । तेन " जिगमिषिता " इत्यादौ तृचि सन इट्सिद्धिः ॥ ६ "स्यन्दू" द्रवहेतुकक्रियाविशेषः प्रस्रवणम् ॥ ७ अन्तरङ्गमपीति । सकारादिविशेषापेक्षत्वादामनेपदनिमित्त- त्वाभावनििमत्तत्वाच्च निषेधस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ चतुर्ग्रहणसामर्थ्यादिति । चतुर्ग्रहणेन हि सर्वेषु प्रत्येकं निषेधव्यापारो व्यज्यते । अन्यथा " न वृद्भ्यः" इत्येतावता सूत्रेण सिद्धौ तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । नच चतुर्ग्रहणाभावे कृपेरपि संग्रहत्वापत्तिरिति तन्निवृत्तिरेव चतुर्ग्रहणस्य फलमिति वाच्यम्, " तासि च " इति चकारेण सायार्धधातुके तस्यापि निषेधसत्त्वात् । ननु यदि इड्विधायकशास्त्रदृष्ट्या प्रतिषेधस्य बहिरङ्गत्वं तदा प्रतिषेधवैयर्थ्यमिति चेन्न, येन नाप्राप्तिन्यायेन आर्धधातुकलक्षणेड्बाधेन " न वृद्भ्यः " इत्यस्य चारि- तार्थ्यात् । नच " तासि च " इति सूत्रस्यापि 'स्वरति' इति सूत्रदृष्ट्या पूर्वोक्तरीत्या बहिरङ्गत्वं स्यादिति तत्राप्यूदित्त्वलक्षणेड्विकल्पापत्तिरिति वाच्यम्, " तासि च " इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तत्र विकल्पाप्रवृत्ते- रिति भावः ॥ वस्तुतस्तु " अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि निषेधा अतिशयेन बलवन्तः " इत्यर्थकया "निषेधाश्च बलीयांसः" इति परिभाषया " स्वरति " इति विकल्पाप्रवृत्तौ चतुर्ग्रहणं स्पष्टार्थमेव । " वृतादिभ्यो यद्यत् प्राप्नोति तत्तन्न " इत्यर्थेन सर्वेषां निषेधाच्चेति ध्येयम् ॥

'? No, it's inside quotes: “उरृत्”. Wait, look at line 21: “उरृत्” - again inside quotes! Wait, let's look at the letters inside quotes: First glyph: 'उ' Second glyph: 'र्' on top? No, look at line 21: Left side has 'उ', then what is next? 'र्' on top of 'ऋ'? Wait, in Sanskrit typography, when 'ऋ' has repha, it is written as 'र्ऋ'. So 'उ' + 'र्ऋ' + 'त्' = उर्ऋत्! Why उर्ऋत्? Wait, what is the rule that forbids guṇa and does ṛ? Ah! In caṅ: Wait, 7.4.66 is "उरत्" (ur at). Is there a sutra 7.4.66? No, 7.4.66 is "उरत्" in abhyāsa! But wait, in abhyāsa, does kḷp get urat? No, for kḷp: "कॢपि" in caṅ: kḷp + i + caṅ + t -> अभ्यासस्य "उरत्" (7.4.66) -> अभ्यासोऽकारवान् भवति, रपरश्च! Wait, if abhyāsa gets "उरत्", then kḷp has 'क', not 'अ

रादिकस्येदम् । न च तस्यैवार्थविशेषे मित्त्वार्थमनुवादोऽयमिति वाच्यम् । 'नान्ये मितोऽहेता- विति निषेधात् । अहेतौ स्वार्थे णिचि ज्ञपादिपञ्चकव्यतिरिक्ताश्चुरादयो मितो नेत्यर्थः ॥ १ ॥ व्यथ भयसंचलनयोः । व्यथते ॥ व्यथो लिटि ।७।४।६८ ॥ व्यथोऽभ्यासस्य संप्रसा- रणं स्याल्लिटि ॥ हलादिः शेषापवादः । थस्य हलादिः शेषेण निवृत्तिः । विव्यथे ॥ २ ॥ प्रथ प्रख्याने । पप्रथे ॥ ३ ॥ प्रस विस्तारे । पप्रसे ॥ ४ ॥ म्रद् मर्दने ॥ ५ ॥ स्क्वद् स्क्व- दने । स्क्वदनं विद्रावणम् ॥ ६ ॥ क्षजि गतिदानयोः मित्त्वसामर्थ्यादनुपधात्वेऽपि चिण्ण- मुलोरिति दीर्घविकल्पः । अक्षञ्जि । अक्षाञ्जि । क्षञ्जंक्षञ्जम् । क्षाञ्जंक्षाञ्जम् ॥ ७ ॥ दक्ष ग- तिहिंसनयोः । योऽयं वृद्धिश्रीद्र्ययोरनुदात्तेत्सु पठितस्तस्येहार्थविशेषे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ८ ॥ कृप कृपायां गतौ ॥ ९ ॥ कदि क्रदि क्लदि वैक्लव्ये । वैकल्य इत्येके । त्रयोऽप्यनिदित इति नन्दी । इदित इति स्वामी । कदिक्रदी इदितौ । क्लद क्लेदेति चानिदिताविति मैत्रेयः । कदिक्रदिक्लदीनामाह्वानरोदनयोः परस्मैपदिषूक्तानां पुनरिह पाठो मित्त्वार्थ आत्मनेपदार्थश्च ॥ १२ ॥ जित्वरा संभ्रमे ॥ १३ ॥ घटादयः षितः । षित्त्वादङ् कृत्सु वक्ष्यते ॥ अथ फणान्ताः परस्मैपदिनः ॥ ज्वर रोगे । ज्वरति । जज्वार ॥ १ ॥ गड सेचने । गडति । जगाड ॥ २ ॥ हेड वेष्टने । हेडृ अनादर इत्यात्मनेपदिषु गतः स एवोत्सृष्टा- नुबन्धोऽनूद्यते अर्थविशेषे मित्त्वार्थम् । परस्मैपदिभ्यो ज्वरादिभ्यः प्रागेवानुवादे कर्तव्ये तन्मध्येऽनुवादसामर्थ्यात्परस्मैपदम् । हेडति । जिहेड । हिडयति । अहिडि । अहीडि । अना-

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

भाषणे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ५ ॥ नट नृत्तौ । इत्थमेव पूर्वमपि पठितम् । तत्रायं विवेकः । पूर्वं पठितस्य नाट्यमर्थः । यत्कारिषु नटव्यपदेशः । वाक्यार्थाभिनयो नाट्यम् । घटादौ तु नृत्यं नृत्तं चार्थः । यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । पदार्थाभिनयो नृत्यम् । गात्रविक्षेप- मात्रं नृत्तम् । केचित्तु घटादौ नट नताविति पठन्ति । गतावित्यन्ये ॥ णोपदेशपर्युदासवाक्ये भाष्यकृता नार्टीति दीर्घपाठाद् घटादिर्णोपदेश एव ॥ ६ ॥ ष्टक प्रतीघाते । स्तकति ॥ ७ ॥ चक तृप्तौ । तृप्तिप्रतिघातयोः पूर्वं पठितस्य तृप्तिमात्रे मित्त्वार्थोऽनुवादः । आत्मनेपदिषु पठि- तस्य परस्मैपदिष्वनुवादात्परस्मैपदम् ॥ ८ ॥ कखे हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अक- खीत् ॥ ९ ॥ रगे शङ्कायाम् ॥ १० ॥ लगे सङ्गे ॥ ११ ॥ हगे ह्रगे पगे पृगे संवरणे ॥ १५ ॥ कगे नोच्यते अस्याय॒मर्थ इति विशिष्य नोच्यते, क्रियासामान्यार्थ- त्वात् । अनेकार्थत्वादित्यन्ये ॥ १६ ॥ अक अग कुटिलायां गतौ ॥ १८ ॥ कण रण गतौ । चकाण । रराण ॥ २० ॥ चण शण श्रण दाने च । शण गतावित्यन्ये ॥ २३ ॥ श्रथ श्लथ क्रथ कृथ हिंसार्थाः । ‘जासिनिप्रहणेति सूत्रे क्राथेति मित्त्वेऽपि वृद्धिर्निपा- त्यते । क्राथयति ॥ मित्त्वं तु निपातनात्परत्वाच्चिण्णमुलोरिति दीर्घे चरितार्थम् । अक्रथि । अक्राथि । क्रथंक्रथम् क्राथंक्राथम् ॥ २७ ॥ वन च । हिंसायामिति शेषः ॥ २८ ॥ वनु च नोच्यते । वनु इत्यपूर्व एवार्थ धातुर्नेतु तानादिकस्यानुवादः । उदित्करणसामर्थ्यात् । तेन १ “णट नृत्तौ” इति पाठः । “नट” इति त्वपपाठ इति बोध्यम् ॥ २ नाट्यादिपदानां भेदमाह- तत्रायं विवेक इत्यादिना । वाक्यार्थाभिनय इति । हस्तादिचेष्टया वाक्यार्थसूचनमित्यर्थः । यथा “एतद्धन्मेतत्तथिया” इत्यादिना काव्यप्रकाशे स्पष्टमभिहितम् । पदार्थाभिनयस्तु लोके प्रसिद्ध एव ॥ ३ ननु विशेषानालिङ्गितसामान्यस्याभावेन क्रियासामान्यार्थत्वमयुक्तमत आह-अनेकार्थत्वादिति ॥ ४ निपात्यते इति । तत्र णिप्रकृतिधातोरेव ग्रहणं न घञन्तस्य, पूर्वोत्तरसाहचर्यादिति भावः ॥ निपातनं नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृशप्रयोगकरणम् ॥ ननु धातुषु दीर्घ एव पठनीयो निपातनापेक्षया लाघवादिति चेन्न, दीर्घणिचोरभावे ह्रस्वोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् ॥ ५ ननु घटादिषु क्रथधातोः पाठोव्यर्थस्त आह- मित्त्वं त्विति । निपातनं च चिण्णमुलतिरिक्तविषये चरितार्थम् । “चिण्णमुलोः” इति सूत्रविहितदीर्घस्य वैकल्पिकतया तदभावेऽपि न वृद्धिः, फले विशेषाभावेन दीर्घेण बाधस्य वैयर्थ्यापत्तेः । “चिण्णमुलोः” इति शास्त्रस्य वृद्धयभावेऽपि तात्पर्यादिति भावः ॥ ६ उदित्करणसामर्थ्यादिति । तानादिकानुवादे तनादेरुदित्त्वेन पुनरत्रोदित्त्वकरणं व्यर्थमित्यर्थः । ननु भौवादिकव्यावृत्त्यर्थमेवोदित्त्वमस्तु एवं चापूर्वत्वासिद्धि- रिति चेन्न, “अस्मिन्नेवार्थे मित्त्वम्” इति नियमसत्त्वे उदित्त्वाभावे भ्वादिष्वर्थान्तरे पठितस्य “अर्थविशेषे मित्त्वार्थोऽनुवादः” इति वक्तुं शक्यम्, तत्तु न, “विशिष्यार्थो नोच्यते” इत्युक्त्या नियमस्य वक्तु- मशक्यत्वादिति पूर्वत्र वनपाठसामर्थ्यादस्य भौवादिकानुवादत्वासम्भवे तानादिकानुवादत्वं वाच्यम्, एवं चोदित्त्वं व्यर्थमेवेत्याशयात् । क्रियासामान्यार्थत्वादेव पूर्वपठितवनोऽपि नानुवादः । “विशिष्यार्थो नो- च्यते” इत्युक्त्याऽर्थनियमासंभवेन पूर्वत्र वनपाठस्य वैयर्थ्यापत्त्या तदनुवादासम्भवात् । उदित्त्वफलं तु णिज- भावे बोध्यम् ॥ शेखरकृतस्तु “परे तु पूर्वपाठः संभक्तौ शब्दे च “वनोति” इति रूपव्यावृत्त्यर्थः । अन्य- थाऽनेनैव “वनति” इत्यादिसिद्ध्या तत्रापि तद्वैयर्थ्यं तदवस्थमेव । तनादौ “वनु याचने” इति पाठः । अत्र तु “वन शब्दे” “वन षण संभक्तौ” इति । उदित्त्वमस्य तु ‘तानादिकस्यैवात्रानुवादः’ इत्यर्थ- बोधनाय । तेन पूर्वपठितस्य “प्रवानयति” इत्येव । तानादिकस्योदित्त्वेन पूर्वपठितस्याऽनुदित्त्वेन निष्ठायां रूपद्वयं तवापीष्टमेवेत्याहुः” इति वदन्ति ॥

: रोतीत्यर्थः । हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ छदिरूर्जने ।

Main line 19: छद अपवारण इति चौरादिकस्य स्वार्थे णिजभावे मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । अनेकार्थत्वादूर्जे-

Main line 20: नार्थे वृत्तिः । छंदन्तं प्रयुङ्क्ते छदयति । बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यर्थः । अन्यत्र छाद- Wait, "छंदन्तं" or "छदन्तं"? Look at line 20: छ + ं + द + न् + त + ं = "छंदन्तं" or "छदन्तं"? Wait, look at line 20: "छंदन्तं प्रयुङ्क्ते" - there is an anusvara over छ: "छंदन्तं" (or is it छदन्तं? Wait, look at line 5: "दृणन्तं प्रेरयति", line 21: "अपवारयन्तं प्रयुङ्क्ते"). Wait, for छद्, the present participle of णिच् without मित्त्व? No, छद् (छदति) -> छदन्तम्? But छद् is चुरादि (छदयति), or छदन्तं? Wait, let's look at the dot over छ: yes,

र्थोऽनुवादः । उन्मथनं ज्ञापनम् । जिह्वाशब्देन षष्ठीतत्पुरुषः । लडयति जिह्वाम् । तृतीयात- त्पुरुषो वा । लडयति जिह्वया । अन्ये तु जिह्वाशब्देन तद्व्यापारो लक्ष्यते । समाहारद्वन्द्वोऽयम् । लडयति शत्रुम् । लडयति दधि । अन्यत्र लाडयति पुत्रम् ॥ ४० ॥ मदी हर्षग्लेपनयोः । ग्लेपनं दैन्यम् । दैवादिकस्य मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । मदयति । हर्षयति, ग्लेपयति वेत्यर्थः । अन्यत्र मादयति । चित्तविकारमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ ध्वन शब्दे । भाव्यं मित्त्वार्थमनूद्यते । ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयति । अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अत्र भोजः । दलि, वलि, स्खलि, रणि, ध्वनि, त्रपि, क्षपयश्चेति पपाठ । तत्र ध्वनि-रणी उदाहृतौ । दल विशरणे । वल संवरणे । स्खल संचलने । त्रपूष् लज्जायामिति गताः, तेषां णौ । दलयति । वलयति । स्खलयति । त्रपयति । क्षि क्षये इति वक्ष्यमाणस्य कृतात्त्वस्य पुका निर्देशः । क्षपयति ॥ ४९ ॥ स्वन अवतंसने । शब्दे इति पठिष्यमाणस्यानुवादः । स्वनयति । अन्यत्र स्वानयति ॥ ५० ॥ घटादयो मितः ॥ मित्संज्ञा इत्यर्थः ॥ जनीजॄष्क्ष्णसुरांऽ- मन्ताश्च ॥ मित इत्यनुवर्तते । जॄषिति षित्त्वनिर्देशाज्जौर्यतेर्ग्रहणम् ॥ जॄणातेस्तु जारयति । केचित्तु जनी जॄ ष् ण्सु इति पठित्वा ष् णसु निरसने इति दैवादिकमुदाहरन्ति ॥ ५४ ॥ ज्वल- ह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वा ॥ एषां मित्त्वं वा । प्राप्तविभाषेयम् । ज्वलयति, ज्वालयति । उपसृष्टे तु नित्यं मित्त्वम् । प्रज्वलयति ॥ कथं तर्हि प्रज्वालयति । उन्नामयतीति ? घञन्तात्तत्करोतीति णौ ॥ कथं संक्रामयतीति ? 'मितां ह्रस्व' इतिसूत्रे 'वा चित्तविरागे' इत्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यव- स्थितविभाषाश्रयणादिति वृत्तिकृत् । एतेन 'रजो विश्रामयन् राज्ञाम्' 'कुर्यान्विश्रामयेति स' इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ५८ ॥ ग्लास्नाव्नुवमां च ॥ अनुपसर्गादेषां मित्त्वं वा स्यात् आद्ययोःप्राप्ते इतरयोः प्राप्ते विभाषा ॥ ६२ ॥ न कम्यमिचमाम् ॥ अमन्तत्वात्प्राप्तं मि- त्त्वमेषां न स्यात् । कामयते । आमयति । चामयति ॥ ६५ ॥ शमो दर्शने ॥ शाम्यतिर्दर्शने मिन्न स्यात् । निशामयति रूपम् । अन्यत्र तु 'प्रणयिनो निशमय्य वधूः कथाः ' । कथं तर्हि 'निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्वदतो ममेति । शम आलोचन इति चौरादिकस्य । धातूनामने- कार्थत्वाच्छ्रवणे वृत्तिः शाम्यतिवत् ॥ ६६ ॥ यमोऽपरिवेषणे ॥ यच्छतिर्भोजनतोऽन्यत्र मिन्न स्यात् । आयामयति । द्राघयति, व्यापारयति वेत्यर्थः । परिवेषणे तु यमयति ब्राह्म- णान् । भोजयतीत्यर्थः । पर्यवसितं नियमयन्तीत्यादि तु नियमवच्छब्दात्तत्करोतीति णौ बो-

१ जिह्वामिति । तां ज्ञापयतीत्यर्थः । जिह्वयेति तया ज्ञापयतीत्यर्थः । लडयति शत्रुमिति । गालयतीत्यर्थः । दधीति । विलोडयतीत्यर्थः ॥ २ प्राप्तविभाषेयमिति । ज्वलधातोः पूर्वं पाठात्, नम्- धातोरमन्तत्वात् प्राप्तविभाषेत्यर्थः ॥ ३ घञन्तादिति । णौ टिलोपेन घञो लोपे तस्य स्थानिवत्त्वान्न “मितां ह्रस्वः” इति भावः ॥ ४ घञा सिद्धिर्न भवति “नोदात्तोपदेशस्य” इति निषेधादतः शङ्कते-कथं संक्रामयतीति । ५ वृत्तिकृदिति । भाष्ये तु न दृश्यते इति भावः ॥ मूलोक्तप्रयोगेषु बाहुलकत्वाद् दीर्घ.इति समाधेयमिति बोध्यम् ॥ ६ प्राप्ते इति । वनः पूर्वं पाठात्, वमोऽमन्तत्वादिति भावः ॥ ७ नियमवच्छब्दादिति । नच मतुब्लोपे विन्मतोर्लुकिष्ठिलोपापवादत्वेन “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ वृद्धौ पुगापत्तिरिति वाच्यम्, “नियमवत्” इत्यर्थकाद् “अर्शआद्यजन्तनियमशब्दात्” इत्यर्थेनादोषात् ॥