वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २२ ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः ।

यदा कालवशेन प्रातैर्विघ्नविशेषैरध्ययनाध्यापनादिप्रचारः समूलमुन्मूलितो दाक्षिणात्येष्वेव क्वचित्पुस्तकमात्र एव पाणिनिव्याकरणकात्यायनवार्तिकमहाभाष्यादिग्रन्था विशश्रमुश्च । किं च चित्रकूटमधिवसता केनचिन्नारायणनाम्ना विदुषा तन्महाभाष्यं ततो विलिख्य रक्षितमासीत् । तदा कश्चित् ( ब्रह्मराक्षसः ) तन्महाभाष्यपुस्तकंमानीय वसुरातादिभ्यो ददौ । यैर्विक्रमादित्य- ज्येष्ठभ्रातरं भर्तृहरिमन्यांश्च बहूनि शास्त्राण्यध्यापयद्भिर्जीर्णं तच्छास्त्रमुद्धृतम्-भूदिति केचित् । ततो भर्तृहरिः स्वपितृचन्द्रगुप्तद्विजलिखितवत्स ( अज ) भक्षितावशिष्टवटपत्रस्थमहाभाष्य- ग्रन्थे पौर्वापर्यपर्यालोचनया वत्स ( अज ) भक्षितग्रन्थांशमवगत्य पत्रान्तरेषु तान्विलिख्य समीकृत्य जीर्णं तन्महाभाष्यं समुद्धृत्य सपादलक्षकारिकाभिर्महाभाष्यकारतात्पर्यार्थावबोधकं ब्रह्मवाक्यपदभेदेन काण्डत्रयात्मकं वाक्यपदीयाभिधं महाभाष्यव्याख्यानं चकार । यद्धेलाराज- पुंञ्जराजपण्डितकृतटीकाभ्यां संशोभते स्म । काश्यामिदानीं मुद्रितं तदिति तु भ्रमः । लघुत्वात् । ततो भर्तृहरिर्वाक्यपदीयमेवं संग्रथ्य “अहो भाष्यमहो भाष्यमहो वयमहो वयम् । मामदृष्ट्वा गतस्स्वर्गमकृतार्थः पतञ्जलिः” इति गुर्वाधिक्षेपकगर्वदुर्भरेण स्वीयदुर्भषणदुष्परिपाकेन स्वीयमेनं महानिबन्धमप्रतिष्ठापदमारोहयामास । एतदीयगुर्वाधिक्षेपकदुरुक्तिमसहमानैस्तात्कालि- कैर्विद्वद्भिरयं ग्रन्थोऽध्ययनाध्यापनपथंमनापादित इति यावत् । अत एवेदानीं प्रायः स ग्रन्थो दौर्लभ्यपदवीमवापेत्यस्मदीयं दौर्भा ( सौभा ) ग्यम् । एवमेतैश्चतुर्भिश्चन्द्रगुप्तद्विजपुत्रैरुज्जयिन्यां कलियुगं कृतयुगायितमिति वदन्ति । ( अत्र केचित् )—विक्रमार्कसमयात् ८४९ पञ्चचत्वारिंशदुत्तराष्टशतीमितेषु, अथ वा कलेः ३८८८ अष्टाशीत्युत्तराष्टशत्यधिकत्रिसहस्रेषु, -वर्षेषु व्यतीतेषु तदुत्तरे विभववर्षे वैशाखमासे शुक्लपक्षे दशम्यां केरलदेशे कलापीग्रामे शिवगुरुशर्मणो भार्यायां सतीनाम्न्यां श्रीशङ्कराचार्यः पुत्र उदियाय । तदाहुर्वृद्धाः-“विधिनागेशवह्व्यब्दे ३८८८ विभवे मासि माधवे । शुक्लपक्षे दशम्यां तु शङ्करार्योदयस्स्मृतः” इति । कलेरिति शेषः । तथैव लोक- प्रवादादित्याहुः । अन्ये शङ्करमन्दारसौरभे नीलकण्ठभट्टास्तु- “प्रासूत तिष्यशरदामतिया- तवत्यामेकादशाधिकशतो नचतुस्सहस्रयाम् ३९११ ” इति । तिष्यशरदां कलिवर्षाणामि- त्यर्थ इत्याहुः । अपरे तु विक्रमार्कसमयात्परस्मिन् ११५० सार्द्धशताधिकसहस्रतमे वर्षे गुर्जरनृपो जयसिंहनामासीत् । तदानीं श्रीपत्तनवासिनो देवसूरिनाम्नो जैनाचार्यस्य शिष्यो माणिक्याभिधः पण्डितो बभूवेति मेरुतुङ्गाचार्यकृतप्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थतो ज्ञायते । स माणिक्यपण्डितः स्वकृतकाव्यप्रकाशटीकायां सङ्केताभिधायां द्वितीयोल्लासे कुमारिलभट्टाचार्यमतं स्वोक्तार्थे प्रमाणीचकार । कुमारिलभट्टाचार्यशङ्करार्ययोः प्रयागक्षेत्रे समागमः समजनीति शङ्करदिग्विजयै स्पष्टम् । तस्माच्छ्रीशङ्कराचार्यदेशिकचरणानामपि स एव समय इत्याहुः ॥ आङ्ग्लदेशीयाङ्ग्लपण्डितास्तु आङ्ग्राष्टमशके ( सन् ८०० ) तेषां स्थितिं न्यरूपयन् । आङ्ग्लविद्यानिपुणास्तैलिङ्गोपपदा मोहमय्यां प्राड्विवाकपदमधिष्ठिताः काशीनाथपन्तास्तु आङ्ग्ल षष्ठे शके ( सन् ६०० ) श्रीशङ्कराचार्याणां स्थितिं वर्णयांचक्रुः मुद्राराक्षसनाटक-

उत्तरभागः । ( २३ )

प्रस्तावनायाम् । यदा श्रीशङ्कराचार्यः उपनयनोत्तरं जन्मतॊऽष्टमे सप्तमे वा वयसि कदाचि- त्स्नातुं पूर्णानदीमवतीर्य नक्रगृहीतपादोऽभूत्, तदा स्वस्य जन्मान्तरप्राप्तिसमयमुपस्थितं मन्वानः संन्यासपरिग्रहं जन्मान्तरं निश्चित्य तत्र जले स्थितस्सन्नेव तत्र स्थितायै स्वमात्रे संन्यासेनैव स्वस्य ग्राहविनिर्मोकं विनिवेद्य तदनुमत्या संन्यासं परिगृह्य ग्राहग्रहान्मुक्तः । उपर्यागत्य तत्रातीव खिन्नां तां प्रणम्य सम्मान्य तदनुज्ञामवाप्य च गुर्वनुग्रहं कामयमानः तदातिप्रसिद्धतरं श्रीगोविन्दभगवत्पादमेव योग्यं देशिकं मत्वा तद्दर्शनाय बदरिकाश्रमं प्रतस्थे ॥ प्रस्थाय च क्रमेण बहून्देशानतिलङ्घ्यास्तमयं गतवति भगवति भास्वति वाराणसीं प्रविवेश । तत्र रात्र्यां विश्वेशमद्वितीयं ब्रह्म ध्यायन्विचित्रैर्बहुभिः स्तवैः तुष्टाव । तेन प्रसन्नो भगवांस्तस्मै ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्माणशक्तिं वरमादिदेश । एवं वरमुपलभ्य प्रातरेव ततो निर्गत्या- स्ताचलं प्रविशति निशापातावुदयाचलमधिरूढे च चित्रभानावादित्ये तत्र हिरण्मयं पुरुषमभि- ध्यायन्पथिकैः सह गच्छ

परे त्विदमुत्सन्नं महाभाष्यं श्रीमच्छङ्कराचार्यदेशिकभगवत्पादाः पातालं प्रविश्य तत्रादिशेष- मुखात्तन्महाभाष्यमधीत्य भूमण्डलमागत्य भर्तृहर्यादिभ्यः सयोगशास्त्रं महाभाष्यमुपदिदेश । तदुक्तं शङ्करविजये- “उरगपतिमुखादधीत्य साक्षात्स्वयमवनेर्विवरं प्रविश्य येन । प्रकटितमच- लातले सयोगं जगदुपकारपरेण शब्दभाष्यम् ” इति । किं चायं भर्तृहरिर्न शूद्रापुत्र इत्यनेन ज्ञायत इत्याहुः ॥ केचित्त्वयं पतञ्जलियोगसूत्रकृतोन्य एव । यत एकस्मिन्नेव विषये “एतेन योगः प्रत्युक्तः” (व्या. सू. २ । १ । ३ ) इति दूषणं, पुनस्तत्रैव विषये तदानुकू- ल्येन भाष्यकरणं च सर्वज्ञस्य व्यासस्य न युज्यते ॥ किं च योगभाष्यकारो व्यासः पतञ्जलि- तोर्वाचीनः । “पाराशर्य्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ” इति ब्रह्मसूत्राणां चतुरध्यायात्मकानां व्यासकृतानां भिक्षुसूत्रपदेन व्यपदेशात् । पाणिनिना “वाँसुदेवाॅर्जुनभ्याँ-,” “ऐजेः खॅश् ,” “नॅखमुॅखाँत्संज्ञायाम् ,” “शॅरैर्दण्डे१०३- ,” “कलाँपिवैँशॅम्पायनान्तेवासिभ्यश्च”, “कॅलापिनोऽण्”, इत्यादिसूत्रेषु पाणिनितोपि प्राचीनानां भारतरामायणाद्युक्तानां नाम्नां साक्षात्क्वचिद्गुणेष्ठ- वाद्वारेन पाणिनेः व्यासत्कृतमहाभारताद्यपेक्षयोत्तरकालिकत्वस्य निर्णेतुं शक्यत्वात् । अन्यच्च पाणिन्यपेक्षया पूर्वकालिकेन व्यासेन योगभाष्यकरणात्तदानीं पतञ्जलिसत्त्वे प्रमाणाभावाद्वाज- सूयेत्यत्र चन्द्रगुप्तसभेत्युदाहरणेन पतञ्जलेर्महाभाष्यकारस्य चन्द्रगुप्तोत्तरकालिकत्वमिति तदा व्याससत्त्वे मानाभावात्पतञ्जलिभेद एव युक्त इति दिगित्याहुः । अन्ये तु “योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्यच वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि” इति पतंजलेर्महाभाष्ययोगसूत्रचरक (वैद्यवार्तिक ) ग्रन्थकर्तृकत्वस्य कैयटेन महाभाष्यव्याख्यानप्रदीपारम्भे मङ्गलश्लोके उल्लेखादुभयोरेक एव कर्तेति प्रतीयते । न च क्वचिन्मुद्रितपुस्तकेष्वयं श्लोकस्तत्र ग्रन्थे नोपलभ्यत इति तत्रितयकर्त्तृकत्वं निर्मूल

ग्रहणान्न दोष इति वाच्यम् । “ वासुदेवार्जुनाभ्याम् ” “ पाण्डोर्ड्यण् ” “ गवियुधिभ्यां स्थिरः ” इत्यादौ रामलक्ष्मणावित्यत्रेव साहचर्येण पार्थ एवार्जुनस्तत्सारथिरेव वासुदेव इत्यादिरीत्या पाण्डवोत्तरकालिकत्वं पाणिनेस्सिध्यतीत्यर्थस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अत एव “ विपराभ्यां जेः ” इत्यत्र पक्षिवाचकविशब्दस्य परा सेना जयतीत्यादिप्रयोगस्थश्रेष्ठार्थकप- राशब्दस्य च न ग्रहणम् । किं तूपसर्गेषु दृष्टसाहचर्ययोरेवोपसर्गयोर्ग्रहणमित्यादि तत्रतत्रोक्तं संगच्छते । किं च त्वदुक्तरीत्या पाणिनिसमये वासुदेवार्जुनयोरभावेन तत्साहचर्यं वक्तुमशक्य- मेव । नाम्नो नियामकस्य कल्पसूत्रस्य पाणिन्युत्तरकालिकत्वाच्च । यतः सूत्रेषु पाणिनिसंकेतित- कृत्तद्धितघोपान्तस्थादिशब्दा दृश्यन्ते । न च लौकिकेषु वैदिकेषु सर्वेषु तदङ्गोपाङ्गादिषु च प्रयोगेषु विद्यमानानां सिद्धानां शब्दानामिदम

विक्रमादित्यस्योक्तिमनुसृत्य साक्षाद्दौहित्राय विक्रमादित्याय देयमिति निश्चितमपि राज्यं भर्तृहरये धारापतिः प्रादात् । ततः तदमात्यपदमङ्गीचकार विक्रमादित्यः । ततः किञ्चित्कालानन्तर- ममात्योयं धारां विहायोज्जयिन्यां राज्यभाराय भ्रातरं भर्तृहरिं राजानं प्रबोध्य तत्र राज्यम- करोत् । तदभ्यन्तरे कदाचिद्राज्ञा स्त्रीकामुकेन भर्तृहरिणा विरोधमुपलभ्यामात्यपदं विहाय विन्ध्यस्योत्तरदिशि सञ्चरन् ढक्कानगरं प्राप्य तत्र स्वशौर्येण तद्राज्यं लब्ध्वा तत्परिपालय- न्विक्रमनगराभिधया तदाह्वस्त । एवं च पितुश्चन्द्रगुप्तस्य राज्याभावः पुत्रस्य विक्रमादित्यस्य तु राज्यं युज्यत एवेति केचित् । ( तत्रेदं वक्तव्यम् ) । अस्तूक्तरीत्या पुत्रस्य राज्यम् । विक्रमादित्यभर्तृहरी न चन्द्रगुप्तद्विजपुत्रौ स्तः । किन्तु गन्धर्वसेनस्येत्युक्तमनुपदमेव । अ

उत्तरभागः । ( २७ )

त्याङ्गलशकस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमवर्षमारभ्य पञ्चषष्टितमवर्षमध्यकालिकाभिमन्युनाम्नो राज्ञ आश्रित- कोटिप्रविष्टत्वेन तात्कालिकत्वमित्याहुः । प्रकृतमनुसरामः—युधिष्ठिरनप्तुः परी ( रि ) क्षितो जन्मोत्तरं पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षेषु ( १०१५ ) व्यतीतेषु शतं समाः ( १०० ) नन्दा राज्यं पर्यपालयन् । तदुक्तं श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्याये “यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम्” इति । तथा तत्रैव “महानन्दिसुतो राजञ्छूद्रागर्भसमुद्भवः । महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमात्यप्रमुखास्सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः” इति । विष्णुपुराणे चतुर्थांशे चतुर्विंशाध्याये तु ज्ञेयमित्यस्य स्थाने शतमिति व्यत्यासेन पाठोऽस्ति—“महानन्दिसुतश्शूद्रागर्भोद्भवोऽतिलुब्धो महानन्दः परशु- राम इवापरोऽखिलक्षत्रियान्तकारी भविता ॥ ४ ॥ तस्याप्यष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भविता- रस्तस्य च महापद्मस्यान्ते पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति ॥ ५ ॥ महापद्मस्तत्पुत्राश्चैकं शतमवनीपतयो भवन्ति । नवैतान्नन्दान्कौटिल्यो ( विष्णुगुप्तस्तत्पुत्रो वा ) ब्राह्मणस्समुद्धरिष्यति ॥ ६ ॥ तेषामभावे मौर्यांश्च पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुतं राज्येऽभिषेक्ष्यति” ॥ ७ ॥ इत्यारभ्य—“याव- त्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु शत पञ्चदशोत्तरम्” ॥ ३२ ॥ इति ॥ “आरभ्य भवतो जन्म” इत्यपि श्रीभागवते पाठान्तरम् । एवं च परीक्षिञ्जन्मारभ्य नन्दराज्या- रम्भान्ताः कालाः विष्णुपुराणरीत्या पञ्चदशोत्तरशताधिकसहस्रवर्षाणि ( १११५ ) श्रीभाग- वतरीत्या तु पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षाणि ( १०१५ ) भवन्ति । परीक्षितो जन्मकालश्च कलेः प्रथमशतके इति सिध्यति । यतः—ते त्वदीया द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाम्” इति श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे उक्तेः । “तेन वै ऋषयो युक्ता- स्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम्” इति, “यावद्देवर्षयस्सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिः” इति च तत्रैवोक्तेः सप्तर्षिमण्डलस्यैकैकस्मिन्नक्षत्रे शतवर्षेषु स्थितिरिति तेन सिद्धान्तानुसारेण मघा- नक्षत्रे तेषां स्थितिसमये परीक्षितो जन्मेति तदैव कलिप्रवृत्तिश्चेति च ज्ञायते । “अधुना” इति परीक्षितं प्रति शुकेन भागवतार्थवर्णनसमये मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थित्याश्रयस्य कालस्य वर्तमानत्वेन निरूपणात् ॥ तथा—“आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ” इति बृहत्संहितायां शालिवाहनशकस्य ( ४२७ ) सप्तविंशत्युत्तरचतुश्शततमे वर्षे उत्पन्नेन वराहमिहिरेणोक्तेर्युधिष्ठिरपरि- क्षितोरुभयोरपि मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थितिसमये स्थितिप्रतीतेर्युधिष्ठिरपरीक्षितोरन्तरकालः प्रायः ( ८० ) अशीतिवर्षाणि भवेयुः । एवं चाशीतिवर्षाणि ( ८० ) युधिष्ठिरस्थितिकालादारभ्य परीक्षिञ्जन्मावधिः कालः । तथा नन्दानां राज्यकालश्च शतं वर्षाणि ( १०० ) । तथा परी- क्षितकालमारभ्य नन्दराज्यारम्भान्तः कालः ( १०१५ ) अथ वा ( १११५ ) वर्षाणि । एतेषां संकलने कृते ( ८०+१०१५ वा १११५+१००=( ११९५ वा १२९५ ) युधि- ष्ठिरस्थितिकालादारम्य नन्दराज्यान्तः कालः संपन्नः । कल्पादिमारभ्य युधिष्ठिरांस्थित्यन्तरकालस्तु ( ४९५ वा ३९५ ) वर्षाणि । तदुक्तं स्कान्दे “ ततोपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति ”

इति । तत्र द्विसहस्रेष्विति निर्धारणे सप्तमी । दशाधिकशतत्रये इति सति सप्तमी । तथा च कलेर्द्विसहस्रवर्षमध्ये दशाधिकशतत्रये सति नन्दराज्यमित्यर्थः । (२०००-३१०=१६९०) । एवं च कलेर्दशाधिकशतत्रयन्यूनेषु द्विसहस्रवर्षेषु व्यतीतेषु नन्दा राज्यपरिपालनमारभन्तेति यावत् । नन्दराजराज्यकालश्च शतं समाः इत्युक्तम् ( १६९०-१००=१७९०) इदानी- न्तनैकोत्तरपञ्चसहस्रतमकलिवर्षसंख्यासु ( ५००१ ) उक्तसंख्यायाः ( १७९० ) वियोजने एकादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षाणि ( ३२११) शिष्टानि भवन्ति । इतः प्राक् ( ३२११ )-चन्द्रगुप्तो राज्यधुरमुद्वहत् । ततश्च-तदा तदुत्तरं वा, महा- भाष्यं पतञ्जलिना निर्मितमिति वक्तव्यम् । स एव पतञ्जलिकालः । ततः प्राक् पाणिनिकात्या- यनयोः नन्दराज्यकाल एवेति चोक्तम् । अन्ये तु स्कान्दवचने “द्विसहस्रेषु” इत्यस्य स्थाने “त्रिसहस्रेषु” इति पाठान्तरम् । तत्पक्षेऽस्य कलेरेकोत्तरपञ्चसहस्रतम संख्याकवर्षेष्वादावे- कादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षेष्वतीतेषु तदुत्तरस्मिन्वर्षे ( २२११) चन्द्रगुप्तराज्यारम्भ आसीदिति ज्ञेयम् । एवं च तदानीं तदुत्तरं वा महाभाष्यं पतञ्जलिना कृतमित्यादि प्राग्व- दिति दिगित्याहुः । नवीना आङ्ग्लपण्डितास्तु-आङ्गलदेशादाङ्गलशकात्पूर्वं षोडशोत्तरत्रिशतीतमेवर्षे (सन् ३१६) आङ्गलप्रभुवर्येोऽलेग्जाण्डर्नामा भरतखण्डमाजगाम । तस्मिन्नेव वर्षेऽत्र भरतखण्डे पाट- लीपुत्रराज्ये ( पाटणापत्तने ) चन्द्रगुप्तो राजा राज्यासनमारुरोह । ततः किञ्चित्कालोत्तरं तत एवाङ्गलदेशाद्भरतखण्डं प्रति सेल्यूकस्नाम्नो महाहिम्नः आङ्गलप्रभुवर्यस्यागमनसमयेऽत्र खण्डे ऽतिप्रबलो राजायमेवासीत् । नान्यः कोपि तादृश इति वदन्ति । अनेन च तदनन्तरकालि- कस्स इति वक्तव्यमिति बोध्यमिति दिक् । श्रीभट्टोजिदीक्षितस्य कालादिनिर्णयः । अयं भट्टोजिदीक्षितः कः किंजातीयः कदा कुत्र वासीदित्यादिकं किञ्चिद्विचारयामः-भट्टश- ब्दस्य शब्दकौस्तुभव्याख्यायुक्तरीत्या चतुश्शास्त्रज्ञे प्रवृत्तेः पूर्वकालेषु तथैव व्यवहाराच्चायं व्या- करणवेदान्तधर्मशास्त्रपूर्वमीमांसाशास्त्रज्ञः, कौमुद्यां स्वरवैदिकप्रक्रिययोः शाकलशाखास्थो- दाहरणाच्छाकलर्क्शाखाध्यायी । लोकव्यवहारानुसारेण काशिकाकृतश्शिष्य इति च ज्ञायते । तथा शाङ्करमतानुयायी । अत एव मध्वमतखण्डनायाद्वैततत्त्वकौस्तुभाख्यो ग्रन्थोऽनेन रचितः । अत एव न रामानुजादिमतानुयाय्यपि । यतः-श्रीशाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यानुसारेणैवाधिकरणानां रचना सूत्रपाठादिक्रमश्च तत्र तत्त्वकौस्तुभे दृश्यते । एवं वृद्ध्याह्निके पस्पशाह्निके च शुद्धाद्वैतमेव स्वाभिमतं प्रकाशयति स्म शब्दकौस्तुभे “श्रीलक्ष्मीरमणं नौमि गौरीरमणरूपिणम्” इत्यादिना । भट्टोजीत्यादेः जीत्यादिशब्दघटितत्वादसंस्कृते रामजी कृष्णजीत्यादिवज्जीत्यन्तस्य बहुवच- नान्तनामवाचकत्वेन नर्मदोत्तरदेश एव व्यवहारादयमपि तद्देशीय इति सामान्यतो ज्ञायते । न तु तद्देशीय इति निर्णेतुं शक्यते । अस्य पिता लक्ष्मीधरः । एतत्पुत्रो भानुजिदीक्षितः । येनामरसिंहकृतामरकोशस्य सुधा- नाम्नी व्याख्या बघेलवंशोद्भवश्रीमहीधरवंशाधिपकीर्तिसिंहदेवाज्ञया कृतेति वदन्ति । परन्तु स्वयं तेन नायं कृतो ग्रन्थः । किन्तु तन्नामाङ्कितत्वेन रामाश्रमनाम्ना विरचित इति ज्ञायते

इत्यन्ये । ( युक्तं चैतत् ) " वल्लवीवल्लभं नत्वा गुरुं भट्टोजिदीक्षितम् । अमरे विदधे व्याख्यां मुनित्रयमतानुगाम् " इति ग्रन्थस्यादावेव तत्कृत्वा मध्येऽन्ते च मङ्गलस्य भट्टोजिदीक्षितवद्कर- णाद्रामश्रमनाम्नास्य टीकाग्रन्थस्य कृतत्वेन प्रसिद्धेः तन्नाम्नोत्रानुक्तेश्च भानुजिदीक्षितकर्तृकत्व- मस्येति न निश्चेतुं शक्यते । गुरुं भट्टोजिदीक्षितमित्युक्त्या तदीयविद्यार्थिषु भानुजिदीक्षितः स्यादेको न तु तत्पुत्रः । यत्तु भानुजिदीक्षित एव सन्न्यासोत्तरं रामाश्रमनाम्नाऽऽसीत् । तत- स्तत्कृतोयं ग्रन्थ इति युक्तिं कथयन्ति ॥ तन्न ॥ गुरुं भट्टोजिदीक्षितमिति मङ्गलश्लोकोक्त रीत्या स्वयं संन्यस्य भट्टोजिदीक्षितस्य स्वपूर्वपितुर्नमस्कारकरणाद्योगात् । एतद्भानुजिदीक्षितपुत्रेण हरिदीक्षितेन मनोरमाव्याख्यानरूपं शब्दरत्नग्रन्थद्वय कृतम् । भट्टोजिदीक्षितपुत्रो वीरेश्वरदी- क्षित इति रसगङ्गाधरप्रस्तावनायां लेखो दृश्यते इति पुत्रद्वयं वा सहानेनास्य, तस्यैव नामान्तरं वेति तु चिन्त्यम् । यदि वीरेश्वरस्त्यात्तर्ह्ययं भट्टोजिदीक्षितः काश्यामुवासेति निश्चीयते । वीरेश्वर इति नाम्नः तत्रैव प्रसिद्धेः । भट्टोजिदीक्षितेन विरचिता ग्रन्थाः-लिखितपुस्तकसंग्राहकलैब्रेरीस्था- नादुपलब्धपुस्तकसूच्यनुसारेणान्यतश्चोपलब्धसूच्यनुसारोणापि प्रदर्श्यन्ते ( १ ) आशौचप्रकरणम् । ( २ ) कालनिर्णयः- ( हेमाद्रिसारभूतः ) । ( ३ ) चतुर्विंशतिमतव्याख्या । ( १ ) आचारकाण्डः । ( २ ) संस्कारकाण्डः । ( ३ ) प्रायश्चित्तकाण्डः । ( ४ ) श्राद्धकाण्डः । ( ४ ) तिथि- निर्णयः । ( ५ ) ( शाब्दिक )-सिद्धान्तकौमुदी । ( ६ ) शब्दकौस्तुभः- लक्षग्रंथात्मकः एकः, तत्सारभूतश्चान्यः विनादौ नवाह्निकम् ( ७ ) । प्रवरनिर्णयः ( ८ ) तत्त्वकौस्तुभः । ( ९ ) मनोरमा सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या । ( १० ) दायभागः । ( ११ ) तन्त्रसिद्धान्तदीपिका । ( १२ ) त्रिस्थलीसेतुः ( १३ ) तैत्तिरीयसन्ध्याभाष्यं चेति । तत्र शब्दकौस्तुभसाराख्यो ग्रंथः संपूर्ण न रचितः । अनुपलब्धेः । परन्त्वध्यायचतुष्टयं बहुषु स्थलेषु लभ्यते इति केचित् । ततः तदन्त एव ग्रन्थो रचित इति वक्तुमशक्यम् । अग्रे वक्ष्यते इति शब्दकौस्तुभे एओङिति सूत्रे उक्तेरित्यन्ये । रसगङ्गाधरटीकाप्रणेत्रा शिवभट्टसतीदेव्योः सूनुना नागेशभट्टेन काश्यां कस्मिन्समये स्थितमिति विचारावसरे मनोरमाकुचमर्दनलघुमञ्जूषादिवहुग्रन्थविलोकेनेनेत्थं पुरुषपरम्परा निश्चिनुमः- शेषश्रीकृष्णः । ───────────────────────┬─────────────────────── │ │ भट्टोजिदीक्षितः ( शिष्यः ) शेषवीरेश्वरः ( पुत्रः ) │ │ वीरेश्वरदीक्षितः ( पुत्रः ) पण्डितराजजगन्नाथः ( शिष्यः ) │ │ हरिदीक्षितः ( पुत्रः ) ० │ │ नागेश(गोजी)भट्टः ( शिष्यः ) ०

( ३० ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः । एवं च नागेशभट्टात्पूर्वः तृतीयः पुरुषः भट्टोजिदीक्षित इति पंडितराजाद्वितीयः पुरुषो नागेश ( गोजी ) भट्ट इत्यपि ज्ञायते । जगन्नाथपंडितराजसमयः ( १६६६ ) तमः आङ्गलाब्दः । तेन पुरुषद्वयपर्याप्तानां सामान्यतः चत्वारिंशद्वर्षाणां ( ४० ) योजने ( सन् १७०६ ) तम ख्रिस्ताब्दोऽस्य नागेश ( गोजी ) भट्टस्य समयः । ( २० ) संख्यया तत्पूर्वकाले वियोजिते भट्टोजिदीक्षितस्य ( सन् १६४६ ) तमाङ्गलाब्दो भवति समयः । अत्र च जयमहाराजाः श्रीसवाईजयसिंहवर्मणोश्वमेधप्रसंगे श्रीनागेशभट्टायामन्त्रणपत्रं प्राहिण्वन् । तदा नागेशभट्टेनाहं क्षेत्रसन्यासं गृहीत्वा काश्यामस्मि । अतस्तां परित्यज्यान्यत्र गन्तुं न शक्नोमीत्युत्तरं प्रहितम् । एषा किंवदन्ती जयपूरेऽधुनापि प्रसिद्धा । श्रीजयसिंहमहाराजा श्च ( सन् १७१४ ) तमाङ्गलाब्देश्वमेधं कृतवन्त इति प्रसिद्धमेव ।—अयमश्वमेधयज्ञसंवत्सरोपि पूर्वोक्तरीत्या ( १७०६ ) तमाङ्गलसंवत्सरारम्भसमय एवेति ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकप्रथम- तुरीयांशे नागेशभट्ट आसीदिति व्यक्तमेव । केचित्तु ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकपूर्वार्द्धानन्तरं नागेश ( गोजी ) भट्टस्थितिं कथयन्ति ॥ हरिदीक्षितशिष्योऽयं नागेशभट्टः स्वशिष्याच्छृङ्गवेरपुराधीशविसेनवंशसमुद्भूताद्रामनृपालब्धजीवनो बहून् ग्रन्थान्प्रणिनाय । तत्रेदानीमुपलभ्या ग्रन्थास्त्वेते-- १ काव्यप्रकाशोद्योतः । १ बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ रसमञ्जरीटीका । १ परमलघुमञ्जूषा । १ अन्यो बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ लघुमञ्जूषा । १ परमार्थसारविवरणम् । १ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः । १ वृत्तिसंग्रहः । १ परिभाषेन्दुशेखरः । १ बृहन्मञ्जूषा । १ वेदान्तसूत्रवृत्तिः । १ लघुशब्देन्दुशेखरः । १ भाष्यप्रदीपोद्योतः । १ सप्तशतीटीका । १ रसतरंगिणीटीका । १ योगसूत्रवृत्तिः । १ साङ्ख्यसूत्रवृत्तिः १ रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशः । १ सापिण्ड्यनिर्णयः । १ लघुशब्दरत्नम् (स्वगुरु) १ त्रिंशच्छ्लोकी (अशौचनिर्णयः)। १ बृहच्छन्दरत्नम् । नाम्नानेन कृते शब्दरत्ने इमे इति लोके प्रसिद्धिः प्रकृतमनुसरामः रात्रौ यवन्या विहृत्य काश्यां गङ्गातटे शयानः पंडितजगन्नाथः भट्टोजीदीक्षितेन सारस्वत- ब्राह्मणेन श्लिष्टपदप्रायभाषणेन तदहङ्कारनिरसनद्वारा हितमुपदिष्टः तां यवनीं परिगृहीतां तत्याजेत्युदन्तोपि भट्टोजीदीक्षितसमयनिर्णायको जागर्ति-- अत्रेदं बोध्यम्-भट्टोजीदीक्षितः सारस्वतब्राह्मणः शालिवाहनशकस्य पञ्चदशे ( १५ ) शतके आसीत् । एतद्वंश्या महाराष्ट्रे देवालये देवपूजनोपजीविनो दीक्षिताभिधा आसन् । स्वयं तदन्तर्गतोपि शास्त्राभ्यासेन प्रतिष्ठा सम्पादनीयेति पर्यालोच्य काशीं गत्वा तत्र शास्त्राण्यधीते स्म । ततोचिरादयं महाचार्यो बभूव । ततो पाणिनिव्याकरणशास्त्रे सिद्धान्तकौमुदीप्रभृतीनन्य- शास्त्रेष्वपि बहून्ग्रन्थान्व्यलिखत् । तेषां प्रचारार्थं तान्विलेख्य विलेख्य स बहुभ्यः पंडितेभ्यः

प्रेषयामास । स तेषु शा० शके ( १६३७ ) तमे स्थितेन श्रीमदप्पय्यदीक्षितेनादौ तद्ग्रन्थ दर्शनजनितानन्दोल्लासवता सम्मानितः । तदानीमितरग्रन्थेभ्यस्सिद्धान्तज्ञानेत्रायासबाहुल्याभावे नास्मिन्झटिति सर्वत्राध्ययनाध्यापनपथे स्वयमेव सिद्धान्तकौमुदी निर्निगेथेन विचचार । तथाति विस्तृतं वैयाकरणभूषणं, शब्दकौस्तुभं लक्षग्रन्थात्मकं च, निबबन्ध । ततस्तद्गतनैरिदानीन्तने- रिव कैश्चित्परगुणासहिष्णुभिर्बृहच्छब्दकौस्तुभग्रंथः नाशमापादितः । तत्र नवाह्निकं प्रथमाध्याय प्रथमपादव्याख्यानं सर्वत्र पाठप्रवचनाधिक्येन स्वतोवशिष्टं च तद्दीक्षितजीवद्दशायामेव । ततस्त्वयं पर्यालोच्यावशिष्टनवाह्निकस्याग्रे शब्दकौस्तुभग्रंथो लिखितस्संक्षेपेण । तस्य पूर्तिरासीन्न वा न ज्ञायते । यतः प्राचीननवाह्निकेन सह चतुर्थाध्यायान्त एवेदानीमुपलभ्यते शब्दकौस्तुभग्रन्थ

( ३२ ) पूर्वावृत्तिभूमिका । प्रसिद्धमेव खलु पदवाक्यप्रमाणपारापारीणमहामहोपाध्यायश्रीमद्भट्टोजी ( जि ) दीक्षित- विरचिताया वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः सौलभ्येनाध्यापकशक्त्यनुसारेण सकलशास्त्रसिद्धान्त- ज्ञानसंपादिकाया बहुधा तत्रत्रानेकवारं सम्मुद्रिताया अपि मुद्रयितॄणां मुद्रणाब्धिपारमपार- यन्त्या मुद्रितपुस्तकानां विक्रयणादिनासंग्रहमभिलक्ष्यैतद्व्याकरणशास्त्रक्षेत्रेऽध्यापकानां प्रवृत्तिर्भर- तखण्डवासिनान्येषां च संम्मोदं सनेधमानैवास्त इति । ततो वयमपि । वैयाकरणसकलमहामहा- निबन्धसारभूतसिद्धान्तमधुमत्या अस्याः-“अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतस्सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ” इति भागवतोक्तिमनुसंधाय पृथग्गणपाठधातु- पाठलिङ्गानुशासनसूत्राष्टाध्यायीसहिताया “उणादयो बहुलम्” इति शाकटायनप्रणीतोणादिसूत्र वृत्तिशान्तनवाचार्यप्रणीतफिड्सूत्रवृत्ति पविलासाया महोपकारकारकपाणिनीयशिक्षापाठरञ्जिता- यास्तथा मैसूरमहाराजश्रीकृष्णसार्वभौममहास्थानपण्डितकाशीशेषवेङ्कटाचलशास्त्रिकृतत्रिमुनि- कल्पतरुरूपशोभिताया अकारादिवर्णक्रमबद्धष्टाध्यायीधातुपाठमनोहरायाः तृतीयवारं सीसकाक्ष- रैरुत्तमयंत्रेषु सम्मुद्रणेन सर्वेषां द्विजानां विद्वत्त्वाख्यान्यादृशशक्तिविनयादिसुगुणवदध्ययनसम्प- त्यादिमत्तमहोत्सवे कामुकास्स्मः । भो महान्तो महाशयाः पण्डितवर्याः “ अपि पौरुष- मादेयं शास्त्रं चेद्युक्तिबोधकम् । अन्यत्त्वार्षमपि त्याज्यं भाव्यं न्यायैकसेविना ॥ युक्तियुक्त- मुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं परमेष्ठिना ॥ यो ह्यस्मत्तातकूपो- यमिति कौपं पिवेत्पयः । त्यक्त्वा गाङ्गं पुरःस्थं तं को नु शास्त्यतिरागिणम् ” इति योगवासि- ष्ठोक्तार्थवादोक्तिमालक्ष्य शास्त्रमर्यादिविचारेण तत्तत्सुफलनिष्पादकशक्तिमत्तया सन्यायविधि- युक्तिमदेव बोधनीयमिति तु पौरुषमेवेति श्रीमन्तो जानन्त्येवेति तथाध्यापने न मया किञ्चि- द्विज्ञापनीयाः । तत्साहायकृते कृतं व्ययमात्रपरिमितमूल्यं परिगृह्णन्त इदं पुस्तकं मम श्रमं सफलयन्तु शिष्याणामेतदध्ययनप्रचारसंवर्द्धनेन । भो भो अस्मदार्यकुलतिलकाङ्कुराः द्विज कुलालङ्काराः “ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य निघ्नन्ति शठास्तथाविधा न संवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ” इति । तथा “ अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ” इति च नीत्युक्तिं पर्यालोच्य विद्यावत्सु तच्छून्येषु च मायाविषु मायोत्सारकविद्याह्यनव्यशस्त्रलाभाय तत्तत्फलेषु संशयानुत्पादाय च सर्वसिद्धान्तसारभूतामेनां वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीं पठितुमयतिष्यध्वं, तदा मदीयाभ्यर्थना साफल्यमगमिष्यतेति विज्ञापनाद्वारा मदीयैतत्पुस्तकमूद्रणश्रमसाफल्यं कर्तुमभ्यर्थये इत्यलं पल्लवितेन ॥ “ श्रीवेङ्कटेश्वरपदाब्जयुगं प्रणम्य श्रीकृष्णदासतनूजस्तव खेमराजः । याचे वरद्वयमहं बुधमण्डले च प्रीतिं क्रिया मम कुले सहजां त्वदीयाम् ” इति । विद्वज्जनकृपाकाङ्क्षी- खेमराज श्रीकृष्णदास “श्रीवेङ्कटेश्वर” मुद्रणयंत्रालयाध्यक्षः मुंबई.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी । अथ संज्ञाप्रकरणम् । मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ॥ १ ॥ ऐउण् । १ । ऋऌक् । २ । एओङ् । ३ । ऐऔच् । ४ । हयवरट् । ५ । लँण् । ६ । ञमङणनम् । ७ । झभञ् । ८ । घढधष् । ९ । जबगडदश् । १० । खफछठथचटतव् । ११ । कपय् । १२ । शषसर् । १३ । हल्ँ । १४ । इति माहे- श्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि ॥ एषामन्त्या इतः ॥ लण्सूत्रेऽकारँश्च ॥ हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः ॥ हलन्त्यम् ॥ १।३।३ ॥ हलिति सूत्रेऽन्त्यमित्स्यात् ॥ आदिरन्त्येन सहे- ता । १।१।७१ ॥ अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । इति हल्संज्ञा- ॥ श्रीदधिमथी जयति ॥ प्रणम्य श्रीदधिमथीं क्षेमराजेन प्रार्थितः । शिवदत्तो दधिमथीटिप्पणीं कर्तुमुद्यतः ॥ १ ॥ दधिर्भक्तजनान् धात्री मथी तदारिमाथिनी। देवी दधिमथी नाम धन्वदेशे विराजते ॥ २ ॥ १ ‘सुपां सुलुक्-’ इति विभक्तेर्लुक् । अत एव संहिताया अविवक्षणान्न संहिताकार्य्यम् ॥ ‘वर्णात् कारः’ इति कारप्रत्ययोऽपि न तत्र ‘बहुलम्’ इत्यनुवृत्तेः ॥ २ ‘अर्हेण’ इत्यत्राट्प्रत्याहारान्तर्गतत्वेन हकारस्य- वायेऽपि णत्वसिद्धयर्थमत्र हकारोपादानम् ॥ ३ पुनः कृतो णकारोऽनुबन्धः ‘व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम्’ इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ४ ‘अलिक्षत्’ इत्यत्र ‘शल इगुपधात्’ इति श्लेः क्ससिद्धयर्थं शल्- प्रत्याहारे हकारग्रहणार्थेदं सूत्रम् ॥ ५ महेश्वरेण उपज्ञाता माहेश्वरा अनुबन्धास्ते सन्ति यत्रेति माहेश्वराणि महेश्‍व- रोपाज्ञातानुबन्धयुतानि सूत्राणीति सूत्रेष्वनुबन्धयोगो महेश्वरकृतः । सूत्राणि तु वेदवदनादिसिद्धानीति भावः ॥ ६ एषामिति चतुर्दशसूत्राणामित्यर्थः ॥ ७ अनन्यत्वात्पृथगुक्तिः ॥ ८ ‘न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि संभवति’ इति भाष्योक्तेः ॥ ९ ‘न विभक्तौ तुस्माः’ इति सूत्रसार्थक्याय ‘हलन्त्यम्’ इत्यत्र हल्प्रत्याहारपरमेव हल्पदं ग्राह्यमिति वाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानस्य कारणत्वेन हल्पदार्थज्ञानमावश्यकमिति हल्पदार्थज्ञानसाधकस्य ‘आदि- रन्त्येन सहेता’ इत्यस्य वाक्यार्थबोधः प्रागावश्यकः । ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधे तु इत्पदार्थज्ञान- मावश्यकमिति तत्साधकस्य ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधस्य प्रागावश्यकत्वमिति ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रवाक्यार्थ- बोधं विना ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवी, ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधमन्तरा ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवीति परस्परपेक्षत्वरूपान्योन्याश्रयदोषस्यापत्तिरिति तां परिहर्तुं दीक्षितैः ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रस्यावृत्तिं कृत्वा यत्रार्थेऽन्योन्याश्रयदोषो नैवागच्छति तादृशमर्थमाह-हलिति सूत्र इति ॥ ‘सुपां सुपा’ इति समास इति भावः ॥

ह्रस्वम् । Wait: "धर्मौ समाह्रियेते यस्मिन्सोऽच् स्वरितसंज्ञः स्यात् ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ।" Wait, is it "उदात्तमर्धह्रस्वम्" or "उदात्तमर्धम्"? The sutra is: "तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् १।२।३२ ॥" (Sutra 1.2.32).

Body line 11: १।२।३२ ॥ ह्रस्वग्रहणमतन्त्रम् । स्वरितस्यादितोऽर्धमुदात्तं बोध्यम् । उत्तरार्धं तु परिशेषाद-

Body line 12: नुदात्तम् । तस्य चोदात्तस्वरितपरत्वे श्रवणं स्पष्टम् । अन्यत्र तूदात्तश्रुतिः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धा ।

Body line 13: 'क्व॒ वोश्वाः' 'रथानां न ये३ऽराः' 'शतचक्रं यो३ ह्यः' इत्यादिष्वनुदात्तः । 'अ॒ग्निमी॑ळे' Wait, let's look at the Vedic accents in Line 13:

1. 'क्व॒ वोश्वाः' or 'क्व॒१ वोश्वाः'? Wait, look at 'क्व': There is single quote ', then क्व, with a line underneath (क्व॒), and then

or ᳵ or ≍). Wait, in Unicode, Jihvamuliya is U+1CF5 (ᳵ) or U+0CF1 / U+1CF2. Let's see how it's printed: It is ‘ᳵकौ जिह्वामूले'! Wait, could it be represented as ‘ᳵकौ or ‘≍कौ? Let's look closely at the glyph: It's a cross with curls at the top and bottom: indeed the Ardhavisarga / Jihvamuliya symbol! In Unicode Devanagari: U+1CF5 is ᳵ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Or U+1CF2 ᳲ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Let's use ᳵकौ or ≍कौ. ᳵकौ is standard Devanagari Unicode.

Let's read line 6 of footnotes (our L19): मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' इत्यर्थकेन 'जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः' इति पाणिनीयत्वेन प्रसिद्ध्या Wait, "जिह्वामूलीयक्वर्गौ": Look at the bold text: मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' Wait, `जिह्

? No, तथैकारोकारौ! Look at line 21: तथैकारौकारौorतथैकोरोकारौ? Look at line 21: तथैthenकोorका? Wait! In Sanskrit, 'a' has 18, 'i' and 'u' have 18, 'ṛ' has 30, 'ḷ' has 30, 'ec' has 12. Wait! What are the vowels after 'a'? 'i' and 'u'! "तथैकारोकारौ" = तथा इकार-उकारौ! (तथा + इकारोकारौ = तथैकारोकारौ!) Wait, why does line 21 look like तथैकोरोकारौorतथैकारोकारौ? Look at line 21: तथैthenकाwith a mark? Wait, look at footnote 12:१२ तथा अष्टादशानां संज्ञेत्यर्थः ॥So in line 21, it isतथा+इकारोकारौ! Look at line 21: तथैकारोकारौ । ऋकारस्त्रिंशतः१३ । एवं ऌकारोऽपि१४ ।Yes! Look at footnote 13:१३

orत्? Wait, is it 'ओदौत्'? (Sutra: ओदौत्1.1.15) Wait! Sutra 1.1.15 isओदौत्!! Wait, ओत् औत्->ओदौत्? Wait, let's look at the letters: Is there व र्ण? Wait, look at: ओ द ौ त्? Wait, look closely at line 23: 'ओ द वorौ? Wait, look at the top matra: there is an ौ(two strokes on top)! And what is the letter with repha? Wait, is there a repha? Wait! Look at: 'ओदौत्'? Wait, why would there be र्ण? Wait, let's look at the word: 'ओ द ौ त्'?? Wait, look at the next word:इत्यत्र! Wait, between 'and': Letters: ओ द ौ(au matra) त्(t with virama) ?? Wait, what is betweenद

( ६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्वं रूपं संज्ञि शब्दशास्त्रे या संज्ञा तां विना ॥ येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ॥ विशेषणं तदन्तस्य संज्ञा स्यात् स्वस्य च रूपस्य ॥ समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः * ॥ उगि- द्वर्णग्रहणवर्जम् * ॥ विरामोऽवसानम् ।१।४।११० वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् ॥ परः संनिकर्षः संहिता ।१।४।१०९ ॥ वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंज्ञः स्यात् ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ।१।४।१४ ॥ सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः ।१।१।७ ॥ अज्भिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ ह्रस्वं लघु ।१।४।१० ॥ संयोगे गुरु । १।४।११ ॥ संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥ दीर्घं च । १।४।१२ ॥ इति *संज्ञाप्रकरणम् ॥ अथ परिभाषाप्रकरणम् । इको गुणवृद्धी ।१।१।३ ॥ गुणवृद्धिशब्दाभ्यां यत्र गुणवृद्धी विधीयेते तत्रैकँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ अचश्च ।१।२।२८ ॥ ह्रस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्राज्विधीयते तत्राऽचँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ आद्यन्तौ टकितौ ।१।१।४६ ॥ टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः॥ मिदचोऽन्त्यात्परः ।१।१।४७ ॥ अच इति निर्धारणे षष्ठी ॥ अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात् ॥ षष्ठी स्थानेयोगा ।१।१।४९ ॥ अनिर्धारितसंबन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥ स्थानेऽन्तरतमः। १।१।५० ॥ प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् ॥ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयंः ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ।१।१।६६ ॥ सप्तमीनिर्देशेन विधी- यमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ।१।१।६७ ॥ पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥ अलोऽन्त्यस्य ।

१ ‘येन इति करणे तृतीया करणं च अप्रधानं भवति । तथाचाप्रधानता विशेषणविशेष्ययोः समवधाने विशेषण एव भवतीत्याशयेनाह-विशेषणमिति ॥ २-३ शब्दे वर्णात्मके संभवादाह-वर्णानामिति ॥ ४ व्यवधानं च विजातीयैरेवाभिप्रेतमित्याह-अज्भिरिति ॥ ‘ऐऔच्’ इतिसूत्रस्थचकारस्य कुत्वं नैव भवति ‘जश्त्वं तु भवति’ इति ‘अल्पाच्तरम्’ ‘सिद्धमनच्त्वात्’ ‘कथमनच्त्वम्’ ‘हलश्चेत्युपधात्’ ‘एजन्तानाम्’ इति सूत्रवार्तिकभाष्यप्रयोगैरवसीयते ॥ सप्तमीबहुवचने सुपि ‘अक्षु’ ‘एक्षु’ इति भाष्ये दृश्यते । तद्भाष्यकृतकृतमेवेति प्राञ्चो यथाश्रुतप्रमाणवादिनः । शोधकशोधितमिति नव्याः ॥ * संज्ञावाक्येषु द्विविधा गतिः-संज्ञासंज्ञिनोरुभयोरेकविभक्त्यैव निर्देशः यथा-‘ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म’ ‘वृद्धिरादैच्’ इत्या- दिषु । क्वचिच्च संज्ञिनि षष्ठ्यपीति । यथा ‘तपरस्तत्कालस्य’ इत्येवमुभयविधोपि व्यवहारः शास्त्रसंमत एवेति दर्शयितुमिदं दिक्प्रदर्शनम् ॥ ५ ‘प्रथमाध्यायस्थानां स्वरसंध्युपयुक्तानां संज्ञानां प्रकरणं समाप्तम्’ इति नागेशोक्तिस्तु न समीचीना टि-प्रगृह्यसंज्ञयोः स्वरसंध्युपयुक्तयोरपि अत्रानुक्तत्वादिति ॥ ५-६ षष्ठ्यन्ता- नुकरणं प्रथमान्तमिति प्रथमायाः ‘सुपां सुलुक्’ इति लुकि ‘न लुमताङ्गस्य’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् ‘अत्वसन्तस्य’ इति दीर्घो न भवति ॥ ७ तेन ‘चेता स्तोता’ इत्यादौ प्रमाणकृतान्तर्यात्प्राप्तोऽप्यकारो गुणो न भवति, किंतु स्थानकृतान्तर्याद् एकार ओकार एव वा भवति ॥ ८ तेन ‘सुध्युपास्यः’ इत्यत्र धकारोत्तरवर्तिन ईकारस्यैव यण् जायते न तूकारयोः ॥

अच्सन्धिप्रकरणम् । (७) १।१।५२ ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्याल आदेशः स्यात् ॥ ङिच्च ।१।१।५३॥ अयमप्यन्त्यस्यैव स्यात् । सर्वस्येत्यस्यापवादः ॥ आदेः परस्य । १।१।५४ ॥ परस्य यदिहितं तत्तस्यादेर्बोध्यम् । अलोऽन्त्यस्येत्यस्यापवादः ॥ अनेकाल् शित्सर्वस्य ।१।१।५५ ॥ स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसू- त्रापवादः । अष्टाभ्य औशित्यादावादेः परस्येत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यते ॥ स्वरितेनाधि- कारः ।१।३।११ ॥ स्वरितत्वयुक्तं शब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् ॥ *परनित्यान्तरङ्गापवादाना- मुत्तरोत्तरं बलीयः॥असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॥ अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः॥ निमित्तं विनाशो- न्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ इति परिभाषाप्रकरणम् ॥ अथाच्सन्धिप्रकरणम् ।

(८) सिद्धान्तकौमुदी-

द्वित्वम् । तदिह धकारयकारयोर्द्वित्वविकल्पाच्चत्वारि रूपाणि एकधमेकयम् । द्विधं द्वियम् । द्वित्वमेकयम् । एकधं द्वियम् । सुद्ध्युपास्यः । मध्वरिः । धात्रंशः । लाकृतिः ॥ नादिन्या- क्रोशे पुत्रस्य । ८।४।४८ ॥ पुत्रशब्दस्य न द्वे स्त ओदिनीशब्दे परे आक्रोशे गम्यमाने । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । आक्रोशे किम्? तत्त्वकथने द्विर्वचनं भवत्येव । पुत्रादिनी सर्पिणी ॥ तत्परे च² * ॥ पुत्रपुत्रादिनी त्वमसि पापे ॥ वा हंतजग्योः * ॥ पुत्रहती । पुत्रहती । पुत्र- जग्धी । पुत्रजग्धी ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य । ८।४।५० ॥ त्र्यादिषु वर्णेषु संयुक्तेषु वा द्वित्वम् । इन्⁵द्रः । इन्द्रः । राष्ट्रम् । राष्ट्रम् ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य । ८।४।५१ ॥ द्वित्वं न । अर्कः । ब्रह्म ॥ दीर्घादाचार्याणाम् । ८।४।५२ ॥ द्वित्वं न । दात्रम् । पात्रम् ॥ अचो रहाभ्यां द्वे । ८।४।४६ ॥ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । हर्य्यनुभवः । हर्य्यानुभवः । नह्य्यस्ति । नह्यस्ति ॥ हलो यमां यमि लोपः । ८।४।६४ ॥ हलः परस्य यमो लोपः स्याद्वा यमि । इति लोपपक्षे द्वित्वाभावपक्षे चैकयं रूपं तुल्यम् । लोपारम्भफलम् आदित्यो देवताऽस्येत्यादित्यं हविरित्यादौ । यमां यमीति यथासंख्यविज्ञानान्नेह माहात्म्यम् ॥ एचो- ऽयवायावः । ६।१।७८ ॥ एचः क्रमाद्⁸ अय् अव् आय् आव् एते स्युरचि ॥ तस्य लोपः । १।३।९ ॥ तस्येतो⁹ लोपः स्यात् । इति यवयोर्लोपो न । उच्चारणसामर्थ्यात् । एवं चेत्संज्ञापीह न भवति¹⁰ । हरये । विष्णवे । नायकः । पावकः ॥ वान्तो यि प्रत्यये । ६।१।७९ ॥ यैका¹¹- रदौ प्रत्यये परे ओदौतोरव् आव् एतौ स्तः । गोर्विकारो गव्यम् । गोपयसोर्यदिति यत् । नावा तार्यं नाव्यम् । नौवयोधर्मेत्यादिना यत् ॥ गोर्यूतौ¹² छन्दस्युपसंख्यानम् * ॥ अध्वपरि- माणे च¹⁴ * ॥ गव्युतिः । ऊतियूतीत्यादिना यूतिशब्दो¹³ निपातितः ॥ वान्तो इत्यत्र वकाराद्गोर्यू-

१ सूत्रे 'आदिनी' इति लुप्तसप्तम्यन्तमिति भावः ॥ आदिनीशब्दाव्यवहितपूर्वस्य पुत्रशब्दस्य अज्ब्यव- वहितपरो यो यर् तस्य द्वित्वं नेत्यर्थः ॥ पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने' इति परिभाषया द्वित्वप्रकरणस्या- सिद्धत्वाभावबोधनेन, एकादेशस्य स्थानिवत्त्वेन एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन वा सर्वेटसिद्विरिति बोध्यम् ॥ २ तस्मात् पुत्रशब्दात् परः तत्पर इति समासेन पुत्रशब्दात्परे आदिनीशब्दे परे पुत्रशब्दसम्बन्ध्व्यज्यव्यव- हितपरस्य यरो न द्वित्वमित्येवार्थः ॥ 'आदिनी शब्दपरके' इत्यर्थे तु 'पुत्रपौत्रादिनी' 'पुत्रमांसादिनी' इत्य- त्रापि निषेधापत्तिः स्यात् ॥ ३ 'न पुत्रस्य द्वित्वम्' इति वर्तते ॥ ४ 'द्वित्वं न' इति वर्तते । विधिविकल्पनि- षेधविकल्पयोः फलेभेदाभावात् 'न' इति त्यक्तम् ॥ ५ 'न न्द्राः संयोगादयः' इति द्वित्वनिषेधस्तु 'अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा' इति षाष्ठद्वित्वस्यैवेति भावः ॥ ६ 'यरोऽनुनासिके' इत्यतः 'यरः' इति 'वा' इति वर्तते । 'तस्मादिति' इति परिभाषया पञ्चमीश्रुतिभ्यां 'पदस्य' इति द्विरुपतिष्ठते ॥ ७ काशिकासंमतपाठे 'झयो हः' इत्यतः 'अन्यतरस्याम्' इति भाष्यसंमतसूत्रपाठे 'वाऽवसाने' इत्यतः 'वा' इत्यनुवर्तते ॥ ८ 'शत्रुं मित्रं कलत्रं च जय रञ्जय भञ्जय' इत्यादौ लोकेपि क्रमेणैवान्वयदर्शनादत्रापि तथैवोचितमित्याह-क्रमा- दिति ॥ ९ 'तद्' शब्दार्थमेवाह-इत इति ॥ १० न भवतीति ॥ 'फलाभावात्' इति शेषः ॥ ११ 'य- स्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' ॥ अल्ग्रहणे सप्तम्यन्ते विशेषणीभूते यो विधिर्विधीयते स तदादौ ज्ञेयः ॥ तद्- न्तविधेरपवाद एवायम् ॥ १२ भाषायामपि ॥ १३ 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यनेन गतार्थताशङ्कामपनयति यूतिशब्द इति ॥ १४ 'गव्यं नाव्यम्' इत्यत्र भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधाल्लोपस्याप्राप्तावपि 'गव्यूतिः' इत्यत्र 'लोपः शाकल्यस्य' इति 'हलि सर्वेषाम्' इति वा प्राप्तं लोपं वारयितुमाह-वान्त इत्यत्रेति ॥

? Look at the second word: औ (au) य with repha and e-matra (र्ये)? ते (te) ? Wait, why would the second word end in 'ते' if it's 'औयत'? Wait! Look at the second word: Is that 'ते'? Look at the letter: त with e-matra: ते! Wait, does it say "और्येते" or "औयत"? Wait, look at the footnote again: "इतरत्र दूषणं ददाति-औयतेति" If line 4 was "और्येते", the footnote wouldn't say "औयत + इति = औयतेति"! Wait, why did the typesetter put that? Wait, let's look at line 4 again very, very carefully. Wait, look at the character: Is it "ओर्येते"? Wait, let's zoom in 500% to line 4: त न्नि मि त्त स्यै वे ति कि म् ? ओ [ ] [ ] । औ [ ] [ ] ॥ Wait, letter by letter: ओ then य then something on top of य: it's an acute angle / stroke. Wait! Could it be 'त'? Wait, where is the 'त'? Is it ओ - र्ये - ते? Wait, look at: ओ र्ये (or र्य or य) ते