वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

च" !! Wait, in 4.225, is it "अदेर्नुधौ च"? Yes! अद् + असुन्, नुम् आगम, and ध आदेश! Wait, ध is substituted for what? For द्! "अदेर्नुधौ च" means: अदेः नुम् स्यात् धश्चान्तादेशः! Now look at what is printed in this book: Does it say अदेर्नुधौ च or has a misprint? Look at the characters: अ (a) दे (de) र्नु (rnu) then: र्धौ (rdhau)? Wait, there is a letter between र्नु and धौ? Wait! Look at the letter: It is 'र्धौ'! Just 'र्धौ'! Wait, why does it look wide? Because 'र्धौ' has: repha on top, au-matra (two slanting strokes on top + a vertical line on right), and the letter 'ध'. Wait, before 'धौ', there is NO other letter! It's just: अ - दे - र्नु - र्धौ - च ! Wait, look at: 'र्नु' then 'र्धौ'? Wait, look at the top of 'नु': does 'नु' have a repha? Wait! The repha is on 'म'? No, that's not 'नु'! Look at the letter

नभः ॥ इण आगोऽपराधे च ॥ आगः पापापराधयोः ॥ अमेर्डुक्च ॥ अंहः ॥ रमेश्च ॥ रंहः ॥ देशे ह च ॥ रमन्तेऽस्मिन् रहः ॥ अञ्च्यञ्जिभ्युजिभृजिभ्यः कुश्च ॥ एभ्योऽसुन् कवर्गश्चान्तादेशः ॥ अङ्कश्चिह्नशरीरयोः । अङ्गः पक्षी । योगः समाधिः । भर्गस्तेजः ॥ भूरञ्जिभ्यां कित् ॥ भुवः । रजः ॥ वसेर्णिन् ॥ वान्तो वस्त्रम् ॥ चन्देरादेश्च छः ॥ छन्दः ॥ पचिवचिभ्यां सुट् च ॥ पक्षसी तु स्मृतौ पक्षौ । वक्षो हृदयम् ॥ वडिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि ॥ वक्षाः अनड्वान् । हासाश्चन्द्रः । धात्राः पर्वत इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु णिदित्यनुवर्तते न तु सुट् । तेन वहेरुपधावृद्धिः । इतरयो- रातो युगिति युक् । शोणा धृष्णू नृवाहसा । श्रोता हवं गृणतः स्तोमवाहाः । विश्वो वि- हायाः । वाजम्भरो विहायाः । देवो नयः पृथिवीं विश्वाधायाः । अधारयत् पृथिवीं विश्व- धायसम् । घर्णसिं भूरिधायसमित्यादि ॥ इण आसिः ॥ अयाः वह्निः । स्वरादिपाठादव्य- यत्वम् ॥ मिथुनोऽसिः ॥ पूर्ववच्च सर्वम् ॥ उपसर्गविशिष्टो धातुर्मिथुनं तत्रासुनोऽप- वादोऽसिः स्वरार्थः ॥ नञि हन एह च ॥ अनेहाः । अनेहसौ ॥ विधाञो वेध च ॥ विदधातीति वेधाः ॥ नुवो धुद् च ॥ नोधाः ॥ गतिकारकोपपदयोः पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥ असिः स्यात् ॥ सुतपाः । जातवेदाः । गतिकारकोपपदात् कृदि- त्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे सति शेषस्यानुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादार्थमिदम् ॥ चन्द्रे मो डित् ॥ चन्द्रोपपदान्माडोऽसिः स्यात्स च डित् ॥ चन्द्रमाः ॥ वयसि धाञः ॥ वयोधास्तरुणः ॥ पयसि च ॥ पयोधाः समुद्रो मेघश्च ॥ पुरसि च ॥ पुरोधाः ॥ पुरूरवाः ॥ पुरुश- ब्दस्य दीर्घो रौतेरसिंश्च निपात्यते ॥ चक्षेर्बहुलं शिच्च ॥ नृचक्षाः ॥ उषः कित् ॥ उषः ॥ दमेरुनसिः ॥ सप्तार्चिर्दमूनाः ॥ अङ्गेतेरसिंरुडागमश्च ॥ अङ्गिराः ॥ सर्त्तेरपूर्वादासः ॥ अप्सराः ॥ प्रायेणायं भूम्नि । अप्सरसः ॥ विदिभृजिभ्यां विश्वे ॥ विश्ववेदाः । विश्वमोजाः ॥ वशेः कनासिः ॥ संप्रसारणम् । उशनाः ॥ ॥ इत्युणादिषु चतुर्थः पादः ॥ अथोणादिषु पञ्चमः पादः । अदि भुवो डुतच् ॥ अद्भुतम् ॥ गुधेरूमः ॥ गोधूमः ॥ मसेरूरन् ॥ मसूरः । प्रथमे पादे असेरूरन्मसेश्चेत्यत्र व्याख्यातः ॥ स्थः किच्च ॥ स्थूरो मनुष्यः ॥ पाते- रतिः ॥ पातिः स्वामी । संपातिः पक्षिराजः ॥ वातोर्निँत् ॥ वातिरादित्यसोमयोः ॥ अर्तैश्च ॥ अरतिरुद्वेगः ॥ तृहेः क्तो हलोपश्च ॥ तृणम् ॥ वृञ्लुटितनिताडिभ्य उलच् तण्डश्च ॥ व्रियन्ते लुट्यन्ते तन्यन्ते ताड्यन्त इति वा तण्डुलाः ॥ दंसेष्टट्नौ न आ च ॥ दासः सेवकशूद्रयोः ॥ दंशेश्च ॥ दाशो धीवरः ॥ उदि चेदँसिः ॥ स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ॥ उच्चैः ॥ ना दीर्घश्च ॥ नीचैः ॥ सौ रमेः क्तो दमे पूर्व-

( ४७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पदस्य च दीर्घः॥ रमेः सुपूर्वाद्देमे वाच्ये क्तः स्यात्॥ कित्त्वादनुनासिकलोपः। सूरतः उपशान्तो दयालुश्च॥ पूञो षण्णुक् ह्रस्वश्च॥ यत्प्रत्ययः॥ पुण्यम्॥ संसेः शिः कुट् किञ्च॥ संसतेः शिरादेशः यत्प्रत्ययः कित्तस्य कुडागमश्च॥ शिक्यम्॥ अर्तेः क्युरुच्च॥ उरणो मेषः॥ हिंसेरीरन्नीरचौ॥ हिंसीरो व्याघ्रदुष्टयोः॥ उदि दृणा- तेरजलौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च॥ उदरम्॥ डित् खनेर्मुद् स चोदात्तः॥ अच् अल् च डित्स्याद्धातोर्मुद् स चोदात्तः॥ मुखम्॥ अमेः सन्॥ अंसः॥ मुहेः खो मूर्च्च॥ मूर्खः॥ नहेर्हलोपश्च॥ नखः॥ शीङो ह्रस्वश्च॥ शिखा॥ माङ ऊखो मयू च॥ मयूखः॥ कलिगलिभ्यां फगस्योच्च॥ कुल्फः शरीरावयवो रोगश्च। गुल्फः पादग्रन्थिः॥ स्पशेः श्वण्शुनौ पृ च॥ श्वण्शुनौ प्रत्ययौ पृ इत्यादेशः॥ पार्श्वोऽस्त्री कक्षयोरधः। पर्शुरायुधम्॥ इमनि श्श्रपतेर्डुन्॥ श्मनुशब्दो मुखवाची॥ मुखमाश्रयति इति श्मश्रु॥ अश्वादयश्च॥ अश्रु नयनजलम्॥ जनेष्टन् लोपश्च॥ जटा॥ अच् तस्य जङ्गा च॥ तस्य जनेः जङ्घादेशः स्यादच्॥ जङ्घा॥ हन्तेः शरी- रावयवे द्वे च॥ जवनम्। पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः॥ क्लेशेरन् लो लोपश्च॥ लकारस्य लोपः॥ केशः॥ फलेरितजादेश्च पः॥ पलितम्॥ कृञा- दिभ्यः संज्ञायां वुनू॥ करकः। करका। कटकः। नरकम्। नरकः। नरको नारकोऽपि चेति द्विरूपकोशः। सरकं गमनम्। कोरकः कोरकं च॥ चीकयतेराद्यन्तविपर्ययश्च॥ कीचको वंशभेदः॥ पचिमच्योरिचोपधायाः॥ पेचकः। मेचकः॥ जनेररष्ट च॥ जठरम्॥ वचिमनिभ्यां चिच्च॥ वठरो मूर्खः। मठरो मुनिशौण्डयोः। बिदा- दित्वान्माठरः। गर्गादित्वान्माठर्यः॥ ऊर्जि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च॥ ऊर्द्दरः शूररक्षसोः॥ कृदरादयश्च॥ कुदरः कुसूलः। मृदरं विलसत्। सूदरः सर्पः॥ हन्तेर्युन्नाद्यन्तयोर्घत्वत्वत्वे॥ घातनो मारकः॥ क्रमिगमिभ्यान्तुन् वृ- द्विश्च॥ क्रान्तुः पक्षी। गान्तुः पथिकः। क्षान्तुर्मशकः॥ हर्यतेः कन्यन् हिरच्॥ कन्यन् प्रत्ययः॥ हिरण्यम्॥ कृञः पासः॥ कर्पासः। बिल्वादित्वात्कार्पासं वस्त्रम्॥ जनेस्तु रश्च॥ जर्तुर्हस्ती योनिश्च॥ ऊर्णोतेर्डः॥ ऊर्णा॥ दधातेर्यत् वुट् च॥ धान्यम्॥ जीर्यतेः क्रिन् रश्च वः॥ जिव्रिः स्यात्कल्पक्षिणोः। बाहुलकाद्धलि चेति दीर्घो न॥ मव्यतेर्यलोपो मश्चापतुडालः॥ मव्यतेरालप्रत्ययः स्यात्तस्यापतुडागमो धातोर्यलोपो मकारश्चान्त्यस्य॥ समापतालों विषये॥ ऋजेः कीकन्॥ ऋजीक इन्द्रो धूमश्च॥ तनोतेर्डउः सन्वच्च॥ तितउः पुंसि क्लीवे च॥ अर्भकपृथुकपाका वयसि॥ ऋधु वृद्धौ। अतो वुन्। भकारश्चान्तादेशः। प्रथः कुकन्संप्रसारणं च पिबतेः कन्॥ अवद्यावमाधमार्बरफाः॥ कुत्सिते वदेर्नेति यत्। अवद्यम्। अवतेरमः। १ शीङो ह्रस्वश्चेति। ह्रस्वविधानसामर्थ्याद् गुणाभावः॥ इति पञ्चमः पादः॥

कन् स्यात् उपधाया ईत्त्वं टस्य लोपो नामागमश्च ॥ कीनाशो Wait, look atक्रिशेःvsकृशेःin line 4: In line 4, it is printedक्रिशेःorकृशेः? It has a कwith्andर? Wait, क्रिशेः? Yes, it looks like क्रिशेः(misprint in original for कृशेः). We should transcribe faithfully what is printed:क्रिशेःorकृशेः? Wait, let's zoom in: it's क्रिशेः! Notice the slant stroke क्रwithि(short i). Yes,क्रिशेः कन् स्यात्. Wait, what about टस्य लोपोorतस्य लोपो? Look at: उपधाया ईत्त्वंthenटस्य लोपोorतस्य लोपो? Wait, the sutra has: कन् लोपश्च लो नाम् च? Wait, look at the sutra: कृशेरीच्चोपधायाः कन् लो- पश्च लो नाम् च ॥-> Wait,लोपश्च लो नाम् च? Wait, लोपश्च रो नाम् च? Look at line 4: पश्च लो नाम् च

( ४७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वासरूपन्यायेन तृजादयो न । पुनर्बुल्क्तेः ॥ समानकर्तृकेषु तुमुन् । ३ । ३ । १५८ ॥ अक्रियार्थोपपदार्थमेतत् । इच्छार्थेष्वेककर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ इच्छति भोक्तुम् । वष्टि वाञ्छति वा ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहार्थास्त्यर्थेषु तुमुन् । ३ । ४ । ६५ ॥ एषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ शक्नोति भोक्तुम् । एवं धृष्णोतीत्यादौ । अर्थ- ग्रहणमस्तिनैव संबध्यते । अनन्तरत्वात् । अस्ति भवति विद्यते वा भोक्तुम् ॥ पर्याप्ति- वचनेष्वलमर्थेषु । ३ । ४ । ६६ ॥ पर्याप्तिः पूर्णता तद्वाचिषु सामर्थ्यवचनेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ पर्याप्तो भोक्तुं प्रवीणः कुशलः पटुरित्यादि । पर्याप्तिवचनेषु किम् ? अलं भुक्त्वा । अलमर्थेषु किम् ? पर्यात्तं भुङ्क्ते । प्रभूततेह गम्यते न तु भोक्तुः सामर्थ्यम् ॥ कालसमय वेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ ॥ पर्यायोपादानमर्थोपलक्षणार्थम् । कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ कालः समयो वेला अनेहा वा भोक्तुम् । प्रैषादिग्रहणमिहानुवर्तते । तेनेह न- भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ भाववचनाश्च । ३ । ३ । ११ ॥ भाव इत्यधिकृत्य वक्ष्य- माणा घञादयः क्रियार्थायां क्रियायां भविष्यति स्युः ॥ यागाय याति ॥ अण् कर्मणि च । ३।३।१२॥ कर्मण्युपपदे क्रियार्थायां क्रियायां चाण् स्यात् ॥ ण्वुलोऽपवादः । काण्डलावो व्रजति । परत्वादयं कादीन् बाधते । कम्बलदायो व्रजति ॥ पद्‌रुजविशस्पृशो घञ् । ३ । ३ । १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम् ॥ पद्यतेऽसौ पादः । रुजतीति रोगः । विशतीति वेशः । स्पृशतीति स्पर्शः ॥ सृ स्थिरे । ३।३। १७ ॥ सृ इति लुप्तविभक्तिकम् । सर्तेः स्थिरे कर्तरि घञ् स्यात् ॥ सरति कालान्तरमिति सारः ॥ व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् * ॥ अतिसारो १ तुमुनः प्रसङ्गात् तुमन्विधायकसूत्रान्तरमुपन्यस्यति-समानकर्तृकेष्विति । "इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इत्यतः "इच्छार्थेषु" इत्यनुवर्तते ॥ २ शकधृषेति । अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ एवारब्धो योगः ॥ अन- न्तरत्वादिति । "अस्ति" इत्यस्य धिसंज्ञकत्वेनैतस्य पूर्वनिपाते कर्तव्ये तदकरणमूलकव्याख्यानादिति भावः ॥ ३ भाववचनाश्चेति । "भविष्यति" इति, "क्रियार्थायां क्रियायाम्" इति चानुवर्तते । वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां घञादीनां विशेषविहितेन तुमुना बाधाभावाय सूत्रमिदम् । नच वासरूपविधिना घञादयोऽपि भवि- ष्यन्तीति किं सूत्रेणेति वाच्यम्, पूर्वसूत्रघटकण्वुलग्रहणेन "क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे वासरूपन्यायेन तृजा- दयो न" इत्युक्तत्वेन घञपि न स्यादित्याशयात् । न चायं तुमुन् यद्यपि भावे विधीयते तथापि घञ्वाच्यो भावः सत्त्वभूतोऽयं त्वसत्त्वभूत इति कथमेनेन घञो बाधस्य प्रसक्तिरिति वाच्यम्, तादृशविशेषस्य स्फुट- प्रतिपत्त्यर्थमेवास्य सूत्रस्य करणात् । वा भाववचना इत्यत्र बाहुलकात् कर्मणि ल्युट् ॥ ४ अण् कर्मणि चेति । अनेन सूत्रेण विहितोऽण् कर्तरि भवति, "कर्तरि कृत्" इति सूत्रात्, एवञ्च क्रियार्थायां क्रियायां विशेषविहितो ण्वुल् प्रत्ययोऽणो बाधकः स्यादित्यारंभः । नच वासरूपन्यायेन निर्वाहः पुनर्बुल्विधानेनैत- द्विषये न्यायाप्रवृत्तेः । ण्वुलोऽपवाद इति । प्रतिप्रसवविधिरयम् ॥ ५ नन्वेवं "कम्बलदायः" इत्या- दावण् न स्यादनेन सूत्रेण ण्वुला प्राप्तबाधस्य प्रतिप्रसवेऽपि केन बाधस्य दुर्वारत्वादत आह-परत्वादिति । आतोऽनुपसर्ग्यस्य पुनर्बुल्विधायकत्वेनाऽण उत्कृष्टत्वात् कस्यापि बाध इत्यर्थः । वचनसामर्थ्यादानुवृत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । ल० श० शे० ॥ ६ स्पृशतीति स्पर्श इति । रोगविशेषस्य संज्ञेयम् ॥ ७ सरति काला- न्तरमिति । सारांशस्य दृढत्वाच्चिरकालं स्थितिर्भवति ॥ ८ व्याधिमत्स्येति । अस्थिरार्थम् ॥

: अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः? No, let's search Ashtadhyayi 6.4.29: "अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः" - wait! Some editions of Ashtadhyayi have: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः or अवोदैधौद्मप्रश्रथहिमश्रथाः? Wait! In some editions: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः (avodaidhaudmasrathahimaśrathāḥ)! Wait, look at footnote 21/22: अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः । (Wait, in line 9 it says: अन्येर्नलोपो वृद्धयभावश्च ॥ and in footnote it says अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः ।). Wait, why does the footnote say प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः? Because the vritti explains: 'अन्ये' = श्रन्थेश्छन्दसि (or whatever), i.e., प्र-पूर्वक and हिम-पूर्वक! Wait, if the footnote says प्रहिमान्यतरपूर्वस्य, that means the text had प्र! Wait, look at the letter in line 8 again: Is it स्रथ or प्रथ? Look at 'स'

( ४७८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- जाराः ॥ इङश्च । ३ । ३।२१॥ घञ् ॥ अचोऽपवादः ॥ उपेत्य अस्मादधीयते उपाध्यायः ॥ अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष् * ॥ उपाध्याया । उपाध्यायी ॥ शॄ वायु- वर्णनिवृतेषु * ॥ शॄ इत्यविभक्तिको निर्देशः ॥ शरो वायुः । करणे घञ् । शारो वर्णः । चित्रीकरणमिह धात्वर्थः । निव्रियते आश्रियतेऽनेनेति निवृत्तमावरणम् । बाहुलकात्करणे क्तः । 'गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः' । अकृतप्रावरण इत्यर्थः ॥ उपसर्गे रुवः ।३।३।२२ ॥ घञ् ॥ संरावः । उपसर्गे किम् ? रवः ॥ अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञा- याम् । ८ । ३ । ८६ ॥ अस्मात् स्तनेः सस्य मूर्धन्यः ॥ अभिनिष्टानो वर्णः । शब्दसंज्ञायां किम् ? अभिनिस्तनति मृदङ्गः ॥ समि युद्रुदुवः । ३ । ३ । २३ ॥ संयूयते मिश्रीक्रियते गुडादिभिरिति संयावः । पिष्टविकारोऽपूपविशेषः । संद्रावः । संदावः ॥ श्रिणीभुवोऽनुप- सर्गे । ३ । ३ । २४ ॥ श्रायः । नायः । भावः । अनुपसर्गे किम् ? प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः । कथं 'प्रभावो राज्ञ इति । प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासः । कथं 'राज्ञो नय इति । बाहुलकात् ॥ वौ क्षुश्रुवः । ३ । ३। २५ ॥ विक्षवः । विश्रावः । वौ किम् ? क्षवः । श्रवः ॥ अवोदोर्नियः । ३ । ३ । २६ ॥ अवनायः अधोनयनम् । उन्नायः ऊर्ध्वनयनम् । कथमुन्नय * उत्प्रेक्षेति । बाहुलकात् ॥ प्रे द्रुस्तुस्रुवः । ३ । ३।२७ ॥ प्रद्रावः । प्रस्तावः । प्रस्त्रावः । प्रे इति किम् ? द्रवः । स्तवः । स्रवः । निरँभ्योः पूल्वोः । ३ । ३ । २८ ॥ निष्पूयते शूर्पादिभिरिति निष्पावो धान्यविशेषः । अभिलावः । निरभ्योः किम् ? पवः । लवः ॥ उन्न्योर्गृः । ३।३।२९॥ उद्गारः । निगारः । उन्न्योः किम् ? गरः ॥ कृ धान्ये ।३।३। ३० ॥ कृ इत्यस्माद्धान्यविषयकादुन्न्योर्घञ् स्यात् ॥ उत्कारः । निकारः । धान्यस्य विक्षेप इत्यर्थः । धान्ये किम् ? भिक्षोत्करः । पुष्पविकरः ॥ यज्ञे समि स्तुवः । ३ । ३ । ३१ ॥ समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे छन्दोगाः स देशः संस्तावः । यज्ञे किम् ? संस्तवः परिचयः ॥ प्रे स्त्रोऽयज्ञे ।३।३।३२ ॥ अयज्ञे इति छेदः । यज्ञे इति प्रकृतत्वात् । प्रस्तारः । अयज्ञे किम् ? बर्हिषः प्रस्तरो मुष्टिविशेषः ॥ प्रथने वावशब्दे । ३ । ३ । ३३ ॥ विपूर्वात् स्तॄणा- तेर्घञ् स्यादशब्दविषये प्रथने । पटस्य विस्तारः । प्रथने किम् ? तृणँविस्तरः । अशब्दे किम् ? ग्रन्थविस्तरः ॥ छन्दोनाम्नि च । ३ । ३ । ३४ ॥ स्त्र इत्यनुवर्तते । विष्टारपङ्क्ति- १ इङश्चेति । अकर्त्तरि कारके इङो घञ् । प्रकृत्याश्रयस्य "एरच्" इत्यच एव बाधकः ॥ उपेत्येति । गुरु समीपं गत्वेत्यर्थः ॥ २ अपादान इति । क्तिन्बाधनायेदम् ॥ * "उन्नय" इत्यस्य पर्याय उत्प्रेक्षेति ॥ ३ निरभ्योः पूल्वोरिति । अप्प्रत्ययस्यापवादोऽयं घञ् कर्मणि विधीयते ॥ ४ यज्ञे समीति । अधिक- रणे ल्युडपवादोऽयं घञ् । यज्ञविषयकेऽर्थे वर्तमानात् स्तुव इत्यर्थः ॥ ५ प्रस्तार इति । शंखमण्यादिरिति शेषः ॥ ६ प्रथन इति । प्रथनमिह विस्तीर्णता । सा चेह तिर्यगायतिरूपा ॥ ७ तृणविस्तर इति । आच्छादानमात्रमिह धात्वर्थः । ग्रन्थविस्तर इति । अत्र स्तृधातुर्विस्तीर्णताया एव बोधकः ॥ ८ छन्दोनाम्नीति । समुदायेन छन्दोनाम्नि विवक्षिते स्तृणातेर्घञ् । वृत्तमहि छन्दःशब्दार्थः । शब्दविषय- त्वात् पूर्वसूत्रस्येहाप्राप्तिः ॥

उत्तरकृदन्तप्रकरणम्। ( ४७९ ) च्छन्दः । विस्तीर्यन्तेऽस्मिन्नक्षराणीत्यधिकरणे घञ् । ततः कर्मधारयः ॥ छन्दोनाम्नि च ।८।३।९४ ॥ विपूर्वात् स्तृणातेर्घञन्तस्य सस्य षत्वं स्याच्छन्दोनाम्नि ॥ इति षत्वम् ॥ उदि ग्रहः । ३ । ३ । ३५ ॥ उद्ग्राहः ॥ समि मुष्टौ ।३।३।३६॥ मल्लस्य संग्राहः । मुष्टौ किम् ? द्रव्यस्य संग्रहः ॥ परिन्योर्नीणोर्द्यूताश्लेषयोः । ३ । ३ । ३७ ॥ परिपूर्वान्नयतेर्निवूर्वादि- णश्च घञ् स्यात् क्रमेण द्यूतेऽश्लेषे च विषये ॥ परिणायेन शारान् हन्ति । समन्तान्नयनेने- त्यर्थः । एषोऽत्र न्यायः । उचितमित्यर्थः । द्यूताश्लेषयोः किम् ? परिणयो विवाहः । न्ययो नाशः ॥ परावनुपात्यय इणः । ३।३।३८ ॥ क्रमप्राप्तस्य अनतिपातोऽनुपात्ययः । तव [

( ४८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- किम् ? सूकरनिचयः । सङ्घे किम् ? ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ कर्म²व्यतिहारे णच् स्त्रियाम् । ३ । ३ । ४३ ॥ स्त्रीलिङ्गे भावे णच् ॥ णचः स्त्रियामञ् । ५।४।१४ ॥ न कर्म- व्यतिहारे । ७ । ३ । ९ ॥ अत्र ऐच् न स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्यावहासी ॥ ³अभिविधौ भाव इनुण् । ३ । ३ । ४४ ॥ अणिगुपः । ५ । ४ । ५९ ॥ इनण्यनपत्ये ॥ ⁴साँराविणं वर्तते ॥ आक्रोशॆऽवन्योर्ग्रहः । ३ । ३ । ४५ ॥ अव नि एतयोर्ग्रहेर्घञ् स्यात् शापे⁵ ॥ अवग्राहस्ते भूयात् । अभिभव इत्यर्थः । निग्राहस्ते भूयात् । बाध इत्यर्थः । आक्रोशॆ किम् ? ⁶अवग्रहः पदस्य । निग्रहश्चोरस्य ॥ प्रे⁷ लिप्सायाम् । ३ । ३ । ४६ ॥ पात्रप्राहेण चरति भिक्षुः ॥ ⁸परौ यज्ञे । ३ । ३ । ४७ ॥ उत्तरः परिग्राह

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८१ )

बन्धे किम् ? अवग्रहः पदस्य ॥ प्रे¹ वणिजाम् । ३ । ३ । ५२ ॥ प्रे ग्रहेर्घञ् वणिजां संबन्धी चेत्प्रत्ययार्थः ॥ तुलासूत्रमिति यावत् ॥ तुलाप्रग्राहेण चरति तुलाप्रग्रहेण ॥ र²श्मौ च । ३।३।५३ ॥ प्रग्राहः । प्रग्रहः ॥ वृ³णोतेराच्छादने । ३।३।५४ ॥ विभाषा प्र इत्येव ॥ प्रवारः । प्रवरः ॥ परौ⁴ भुवोऽवज्ञाने । ३।३।५५ ॥ परिभावः । परिभवः ॥ अवज्ञाने किम् ? सर्वतो भवनं परिभवः ॥ ऐ⁵रच् । ३।३।५६ ॥ ॥ चयः । जयः ॥ भयादी- नामुपसंख्यानम् * ॥ नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । भयम् । वर्षम् ॥ ऋ⁶द्धोरप् । ३।३।५७॥ ऋवर्णान्तादुवर्णान्तादप् ॥ करः । गरः । शरः । यवः । लवः । स्तवः । पवः ॥ वृ⁷क्षास- नयोर्विष्टरः । ८।३।९३ ॥ अनयोर्विपूर्वस्य स्तरः षत्वं निपात्यते ॥ विष्टरो वृक्ष आसनं च ॥ वृक्षेत्यादि किम् ? वाक्यस्य विस्तरः ॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च । ३।३।५८ ॥ अप् स्यात् ॥ घञपवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः ॥ वशिरण्योरुपसंख्यानम् * ॥ वशः । रणः ॥ घ⁹ञर्थे कविधानम् * ॥ प्रस्थः । विघ्नः ॥ द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति १ प्रे वणिजामिति । पणन्ते व्यवहरन्तीति वणिजः । “ पणेरिज्यादेश्च वः ” पण व्यवहारे इत्यस्माद्दि- जिप्रत्यय आदेश्च वकारः । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधातोर्वा घञ्, प्रत्ययान्तार्थो वणिजां संबन्धो चेत् । अत्र “ वणिजाम् ” इति षष्ठी प्रधानप्रत्ययानुरोधात् । प्रत्ययस्तु भावे ॥ २ रश्मौ चेति । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधा- तोर्वा घञ् प्रत्ययान्तार्थो रश्मिश्चेत् । रथशकट्यादिसम्बद्धा रज्जू रश्मिः । या रथादियुक्ताश्वादेः संयमनार्थी । कर्मण्यत्र घञ् ॥ ३ वृणोतेरिति । प्रशब्दे उपपदे वृधातोर्वा घञ् समुदायेनाच्छादने गम्ये ॥ ४ परौ भुव इति । अवज्ञाने गम्यमाने परिशब्दे उपपदे भूधातोर्वा घञ् । अवज्ञानमसत्कारः ॥ ५ एरजिति । “भावे” “अकर्त्तरि च कारके” इत्यनुवर्तते यथायोगं व्यवस्था । इवर्णान्ताद्धातोर्भावे अकर्त्तरि च कारके संज्ञायामच् प्रत्ययः स्यात् । घञोऽपवादः ॥ “ कल्यादिभ्य एरज् न ” इति वार्तिकम् । कल्यते इति कल्पः । अर्थ्यते इत्यर्थः । मन्यते इति मन्त्रः । अचि प्रतिषिद्धे घञेव भवति । “ एरजण्यन्तानाम् ” इति त्वनार्षम्, भाष्येऽदर्शनात् ॥ ६ ऋद्धोरबिति । ऋच उश्चानयोः समाहार इति समाहारे सौत्रं पुंस्त्वम् । “ निरभ्योः पूल्वोः ” इत्यपवादतया घञ्विधानेन “ ऋद्धोः ” इत्यत्र दकार एवेत्याशयेन दीर्घान्तादप्युदाहरति-लवः पव इति । ७ वृक्षासनयोगिति । विष्टर इति निपात्यते वृक्षासनयोर्वाच्ययोः । विस्तीर्यत इति विष्टरः । “ ऋद्धोरप् ” इत्यपि षत्वं निपात्यते । ८ वशिरण्योरिति । घञि प्राप्ते वचनम् । वशनं वश इत्यत्र भावे घञ् प्राप्तः । रण इत्यत्रापि रणन्ति शब्दं कुर्वन्त्यस्मिन् पुरुषाः स रणः संग्राम इत्यर्थेन “ अकर्तरि च कारके-” इत्यनेन प्राप्तस्य घञो बाधकोऽ

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

(४८२) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वक्तव्यम् * ॥ चक्रम् । चिक्षिदम् । चक्रसः ॥ उपसर्गेऽदः । ३ ॥ ५९ ॥ अप् स्यात् ॥ घञपोश्च ।२।४।३८ ॥ अदेर्घस्लृ स्यात् घञि अपि च ॥ प्रघसः । विघसः । उपसर्गे किम् ? घासः ॥ नौ ण च । ३।३।६० ॥ नौ उपपदे अदेर्णः स्यादप् च ॥ न्यादः । निवसः ॥ व्यधजपोरनुपसर्गे । ३।३।६१ ॥ अप् स्यात् ॥ व्यधः । जपः । उपसर्गे तु आव्याधः । उपजापः ॥ स्वनहसोर्वा । ३।३।६२॥ अप् ॥ पक्षे घञ् । स्वनः । स्वानः । हसः । हासः । अनुपसर्गे इत्येव । प्रस्वानः । प्रहासः ॥ यमः समुपनिविषु । ३।३।६३ ॥ एषु अनुपसर्गे च यमेरप् वा ॥ संयमः । संयामः । उपयमः । उपयामः

विषु । ३ । ३ । ७२ ॥ निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः । एषु किम् ? प्रहायः ॥ आङि युद्धे । ३ । ३ । ७३ ॥ आहूयन्तेऽस्मिन्नित्याहवः । युद्धे किम् ? आहायः ॥ निपा- नमाहावः । ३ । ३ । ७४ ॥ आङ्पूर्वस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् वृद्धिश्चोदकाधारश्चेद्वाच्यः ॥ ‘आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये’ ॥ भावेऽनुपसर्गस्य । ३ । ३ । ७५ ॥ अनुपसर्गस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् च स्यात् भावे ॥ हवः ॥ हनँश्च वधः । ३ । ३ । ७६ ॥ अनुपसर्गाद्धन्ते- र्भावे अप् स्यात् वधादेशश्चान्तोदात्तः ॥ वधेन दस्युन् । चाद्घञ् । घातः ॥ मूर्ती घनः । ३ । ३ । ७७ ॥ मूर्तिः काठिन्यं तस्मिन्नभिधेये हन्तेरप् स्यान् घनश्चादेशः ॥ अभ्रघनः । कथं सैन्धवघनमानयेति ? धर्मशब्

पर्यङ्कः । इह 'तरप्तमौ घ' इति कृत्रिमस्य न ग्रहणं व्याख्यानात् ॥ उपघ्न आ- श्रये ।३।३।८५ ॥ उपपूर्वाद्धन्तेरप् स्यादुपधालोपश्च ॥ आश्रयशब्देन सामीप्यं लक्ष्यते । पर्वतेनोपहन्यते सामीप्येन गम्यते इति पर्वतोपघ्नः ॥ सङ्घोद्धौ गणप्रशंसयोः ।३।३।८६ ॥ संहननं सङ्घः । भावेऽप् । उद्धन्यते उत्कृष्टो ज्ञायत इत्युद्धः । कर्मण्यप् । गत्यर्थानां बुद्धयर्थत्वाद्धन्तिर्ज्ञाने ॥ निघो निमितम् । ३ । ३ । ८७ ॥ समन्तान्मितं निमितम् । निर्वि- शेषं हन्यन्ते ज्ञायन्ते इति निघा वृक्षाः । समारोहपरिणाहा इत्यर्थः ॥ द्वितः क्रिः ।३।३।८८॥ अयं भाव एव स्वभावात् । क्रेर्मन्नित्यम् । नित्यग्रहणात् क्रिर्मन्विषयः । अत एव क्र्यन्तेन न विग्रहः । डुपचष्-पाकेन निर्वृत्तं पक्त्रिमम् । डुवप्-उप्त्रिमम् ॥ द्वितोऽथुच् । ।३।३।८९ ॥ अयमपि स्वभावाद् भाव एव ॥ टुवेपृ-वेपथुः । श्वयथुः ॥ यजयाचयत- विच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।३।३।९० ॥ यज्ञः । याच्या । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । 'प्रश्ने' चास- न्नेति निपातनान्न संप्रसारणम् । डित्त्वं तु विश्न इत्यत्र गुणनषेधाय । रक्ष्णः ॥ स्वपो नन् । ३ । ३ । ९१ ॥ स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः ।३।३।९२॥ प्रधिः । अन्तर्धिः । उपाधीय- तेऽनेनेत्युपाधिः ॥ कर्मण्यधिकरणे च ।३।३।९३ ॥ कर्मण्युपपदे घोः किः स्यादधिक- रणेऽर्थे ॥ जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति जलधिः ॥ स्त्रियां क्तिन् ।३।३।९४ ॥ स्त्रीलिङ्गे र्भावादौ क्तिन् स्यात् ॥ घञोऽपवादः । अजपौ तु परत्वाद्बाधते । कृतिः । चितिः । स्तुतिः ॥ स्फायी-स्फीतिः । स्फीतिकाम इति तु प्रामादिकम् । कान्ताद्भावार्थे णिचि अच इरीति वा समाधेयम् ॥ श्रुँयजीषिस्तुभ्यः करणे * ॥ श्रूयतेऽनया श्रुतिः । यजेरिषेच्च इष्टिः । स्तुतिः । ऋल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्वाच्यः * ॥ तेन नत्वम् । कीर्णिः । गीर्णिः । १ व्याख्यानादिति । "उभयगतिरिह भवति" इति परिभाषाश्रयणरूपात् ॥ २ समारोह- परिणाहा इति । आरोह उच्छ्रायः । परिणाहो विस्तारः ॥ ३ प्रश्न इत्यत्र "ग्रहिज्या-" इति संप्रसारणं कस्मान्नेति शङ्कानिरासायाऽऽह-प्रश्ने चासन्नेतीति । ननु निपातनेन संप्रसारणा- भावसाधने डित्त्वं व्यर्थमित्याक्षेपं परिहरन्नाह-डित्त्वं त्विति । अन्यथान्तरङ्गतत्वात्तुकि "च्छ्वोः शूडनु- नासिके च" इति । सतुक्कस्य छस्यादेशे कृते लघूपधत्वाद् गुणः स्यादिति भावः । ४ उपसर्गे घोः किरिति । उपसर्गे उपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किप्रत्ययः स्यात् । यद्यपि भावेऽकर्त्तरि कारके इति प्रकृतन्तथापि बाहुलकादयं कर्त्तर्यपि, अत एव "उप समीपे स्वधर्ममादधाति" इति व्युत्पत्तिरपि क्वचिद्दर्शिता, परं तु सा करण एवोचितेत्याशयेनाह-उपाधीयतेऽनेनेति । ल्युट् तु बाहुलकान्न ॥ ५ कर्मण्यधिकरणे चेति । अत्र "कर्मणि" इति "अधिकरणे" इति च द्वयमप्युपपदं न, पृथक्पृथक् सप्तमीनिर्देशात् । नापि "अधिकरणे उपपदे कर्मणि प्रत्ययः" इत्यर्थः प्रकृतसूत्रे "अकर्त्तरि च कारके" इत्येतत्संबन्धेन कर्मणि प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । तस्मात् कर्मोपपदम् । अधिकरणमर्थ इति व्याचष्टे-कर्मण्युप- पद इति । अधिकरणग्रहणं भावकरणादिनिरासार्थम् ॥ ६ भावादाविति । आदिना कारकपरिग्रहः ॥ अजपौ त्विति । "अजबूभ्यां स्त्रीखलना"-इति वार्तिकोक्तेरिति भावः ॥ ७ श्रुयजीति । ल्युटि प्राप्ते वचनम् । श्रुतिः श्रोत्रम् । इज्यतेऽनया देवता इष्टिर्यागः । इषधातुप्रकृतिकस्तु ऋष्युक्तौ रूढः । स्तुतिशब्द- विशेषे तथा इति भैरवः ॥ ८ ऋल्वादिभ्य इति । ऋकारान्तेभ्यो ल्वादिभ्यश्च परः क्तिन् निष्ठा कार्यं लभते । "रदाभ्यां निष्ठातो नः" "ल्वादिभ्य" इति च विधीयमानं नत्वं क्तिनोऽपि भवतीत्यर्थः ॥

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । (४८५) दूनिः । धूनिः । पूनिः । ह्लाद् इति योगविभागात् क्तिनि ह्रस्वः । प्रह्लत्तिः । ति च । चूर्तिः । फुल्तिः ॥ चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः * ॥ अपचितिः ॥ “संपदादिभ्यः क्विप् ॥ संपत् । विपत् ॥ क्तिन्नपीष्यते * ॥ संपत्तिः । विपत्तिः ॥ स्थागापापचो भावे । ३ । ३।९६ ॥ क्तिन् स्यादङोऽपवादः ॥ प्रस्थितिः । उपस्थितिः । सङ्गीतिः । संपीतिः । पक्तिः । कथमवस्था संस्थेति ? व्यवस्थायामिति ज्ञापकात् ॥ ऊतियूतिजूतिसातिहे- तिकीर्तयश्च । ३।३।९७ ॥ अवतेर्ज्वरत्वरेत्यूठ् ॥ ऊतिः स्वरार्थं वचनम् । उदात्त इति हि वर्तते । यूतिः । जूतिः । अनयोर्दीर्घत्वं च निपात्यते । स्यतेः सातिः । षतिस्यतिमास्थे- तीत्त्वे प्राप्ते इत्त्वाभावो निपा

कृतिः ॥ इच्छा । ३ । ३ । १०१ ॥ इषेर्भावे श्यो यगभावश्च निपात्यते ॥ इच्छा ॥ परिचर्या- परिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् * ॥ श्यो यक् च निपात्यते ॥ परिचर्या पूजा । परिसर्या परिसरणम् । अत्र गुणोऽपि । मृग अन्वेषणे चुरादावदन्तः । अतो लोपाभावोऽपि । शे यकि णिलोपः । मृगया । अटतेः शे यकि ट्यशब्दस्य द्वित्वं पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च । अटाट्या ॥ जागर्तेरकारो वा * ॥ पक्षे शः ॥ जागरा । जागर्या ॥ अ प्रत्ययात् । ३ । ३ । १०२ ॥ प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारप्रत्ययः स्यात् ॥ चिकीर्षा । पुत्रकाम्या ॥ गु- रोश्च हलः । ३ । ३ । १०३ ॥ गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामकारः स्यात् ॥ ईहा । ऊहा । गुरोः किम् ? भक्तिः । हलः किम् ? नीतिः ॥ निष्ठायां सेट् इति वक्तव्यम् * ॥ नेह । आतिः । तितुत्रेति नेट्

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८७ ) इक्शितपौ धातुनिर्देशे * ॥ पचिः । पचतिः ॥ वर्णात्कारः* ॥ निर्देश इत्येव । अकारः । १ धातुनिर्देश इति । धातुनुकरण इत्यर्थः ॥ २ वर्णात् कार इति । रोगाख्या- याम्” इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेः क्वचिन्न । तेन “अइउण्” इत्यादौ न । अथ “वर्णात् कारः” इत्यस्य कोऽर्थः । यदि “वर्णशब्दात् कारप्रत्ययः” इत्यर्थस्तर्हि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः, आदिभ्यो ऽ- व्याप्तिश्च । यद्वा “वर्णबोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दात् प्रमेयादिशब्दाच्चातिव्याप्तिः । यदि “लोके वर्णशब्देन व्यवहृतो यस्तस्मात्” इत्यर्थस्तदा उच्चारणार्थाकारविशिष्टहइत्यादिभ्यस्तदनुप- पत्तिः । यदि “वर्णमात्रवोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः । यदि तु—“वर्णत्वव्याप्यधर्माव- च्छिन्नविषयताप्र

(४८८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ककारः ॥ १ रादिफः * ॥ रेफः ॥ २ मत्वर्थाच्छः * ॥ बहुलवचनादकारलोपः । मत्वर्थीयः ॥ ३ ईणजादिभ्यः * ॥ आजिः । आतिः ॥ इज् वपादिभ्यः * ॥ वापिः । वासिः । स्वरे भेदः ॥ इक् कृष्यादिभ्यः * ॥ कृषिः । गिरिः ॥ ४ संज्ञायाम् । ३ । ३ । १०९ ॥ अत्र धातोर्ण्वुल् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका ॥ ५ विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिश्च । ३ । ३ । ११० ॥ परिप्रश्ने आख्याने च गम्ये इञ् स्याद्वात् ण्वुल् ॥ विभाषोक्तेर्यथाप्राप्तमन्येऽपि । कां त्वं कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षीः । सर्वां कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षम् । एवं गर्णि गणिकां गणनाम् । पाचिं पाचिकां पचां पक्तिम् ॥ ६ पर्यायार्होत्पत्तिषु ण्वुच् । ३ । ३ । १११ ॥ पर्यायः परिपाटी क्रमः । अर्हणमर्हः योग्यता । पर्यायादिषु द्योत्येषु ण्वुच् वा स्यात् ॥ भवत आसिका । शायिका । अग्रगामिका । भवानिक्षुभक्षिकामर्हति । ऋणे । इक्षुभ- क्षिकां मे धारयति । उत्पत्तौ । इक्षुभक्षिका उदपादि ॥ ७ आक्रोशे नञ्यनिः । ३ । ३ । ११२ ॥ विभाषेति निवृत्तम् । नञि उपपदेऽनिः स्यादाक्रोशे ॥ अजीर्णिस्ते शठ भूयात् । अप्रयाणिः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् । ३ । ३ । ११३ ॥ भावे अकर्तरि च कारके इति च निवृत्तम् ॥ राज्ञा भुज्यन्ते राजभोजनाः शालयः ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३ । ३ । ११४ ॥ ल्युट् च । ३ । ३ । ११५ ॥ हसितम् । हसनम् । ८ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः ९ शरी- रसुखम् । ३ । ३ । ११६ ॥ येन स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्यु- पपदे ल्युट् स्यात् ॥ पूर्वेण सिद्धे नित्यसमासार्थं वचनम् । पयःपानं सुखम् । कर्तुरिति किम् ? गुरोः स्नापनं सुखम् । नेह गुरुः कर्ता किं तु कर्म ॥ वा यौ । २ । ४ । ५७ ॥ अजेर्वी वा स्याद्यौ ॥ प्रवयणम् । प्राजनम् ॥ १० करणाधिकरणयोश्च । ३ । ३ । ११७ ॥ ल्युट् स्यात् ॥ इध्मप्रव्र- श्चनः कुठारः । गोदोहनी स्थाली । खलः प्राक्करणाधिकरणयोरित्यधिकारः ॥ ११ अन्तरदेशे । १ रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । वासरूपविधिना कारोऽपि । तेन "रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति !” इत्यादि सिद्धम् ॥ २ मत्वर्थादिति । मतुना समानोऽर्थो यस्य स मत्वर्थस्ततः स्वार्थे छः । मतुना तदर्थो लक्ष्यते । ततो बहुव्रीहिः । ननु तद्धितपरत्वाभावादभवत्वाच्च “यस्येति च" इत्यस्याप्राप्तावकारलोपो न स्यादत आह-बहुलवचनादिति । ३ इणजादिभ्य इति । धात्वर्थनिर्देशे प्राप्तस्य ण्वुलोऽ पवादः । आजिरिति । बहुलवचनाद्दीर्भावाभावः ॥ ४ संज्ञायामिति । अधिकरणे ण्वुलर्थोयमारभ्यते । उद्दालकः श्लेष्मान्तकस्तस्य पुष्पाणि यस्यां क्रीडायां भज्यन्ते सा । “नित्यं क्रीडाजीविकयोः” इति समासः ॥ ५ "विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोः" इति सूत्रे आख्यानशब्दस्याल्पाच्त्वेन पूर्वनिपातेऽपि लोके आख्यानस्य परिप्रश्नपूर्वकत्वेनाऽर्थक्रमानुरोधेन व्याख्यानवाक्ये परिप्रश्नमेवादौ लिखति-परिप्रश्न इति ॥ ६ पर्या- येति । त्रयोऽर्थास्तत्रोत्पत्तिर्जन्म ॥ ७ आक्रोश इति । आक्रोशः शपनम् ॥ ८ योगवि- भाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् क्तस्य माभूदित्येवमर्थम् ॥ ९ शरी- रसुखमिति । अर्थांत् स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्वास्थ्यजनकं सुखमित्यर्थः ॥ १० करणाधिकर- णयोरिति । अव्यवधानेन फलजनकब्यापारवत् कारणं करणम् । ( वै० सा० सुब० ) कारकान्तरसाध्यव्या- पारम् ( ल० म० ) । क्रियामात्रजनकत्वे सति व्यापारवत् करणम् ॥ ११ अन्तरदेश इति । “अन्तर- देशे" इति, "अयनं च" इति च सूत्रं न कर्तव्यम्, “श्वदन्तर्रोपसर्गार्वद्वृत्ति" इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । देशे प्रतिषेधः क्षुभ्नादित्वात्सिद्धः" इति कैयटः ॥

shape. The letter before र्थ is: का! Wait, is it आकार्थ? आकार-अर्थ? अनुदकविषयादाकारार्थप्रतिपादकात्? Wait, what does उदङ्क mean? उदङ्कः = चमसो वा काष्ठमयं भाण्डम्, चर्ममयं भाण्डम्. Wait, could it be कुण्डार्थ? Could it be कूपार्थ? Let's check Balamanorama or Tattvabodhini on उदङ्कोऽनुदके (3.3.123)! Let's recall Tattvabodhini on "उदङ्कोऽनुदके": "उदङ्क इति। उदच्यते अनेन इति उदङ्कः। अनुदकविषयात्..." Wait! What does Balamanorama say? "उदङ्कोऽनुदके । ... अनुदकविषयादञ्चतेः अधिकरणे घञ् कुत्वं च निपात्यते ।" Wait! "अनुदकविषयादञ्चतेः"! Does it say: अनुदकविषयादञ्चतेरधिकरणे? LOOK AT THE IMAGE AGAIN! अ नु द क वि ष या Then what is the next letter? Could it be द with something? No, look: `

( ४९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे । दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे । ईषत्करः । सुकरः ॥ निमिमी- लियां खल्योरत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ ईषन्निमयः । दुष्प्रमयः । सुविलयः । निमयः । मयः । लयः ॥ उपसर्गात् खल्घञोः । ७ । १ । ६७ ॥ उपसर्गादेव लभेर्नुम् स्यात् ॥ ईषत्प्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुप्रलम्भः । उपालम्भः । उपसर्गात्किम् ? ईषल्लभः । लाभः ॥ न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् । ७ । १ । ६८ ॥ उपसर्गान्तररहिताभ्यां सुदुर्भ्यां लभेर्नुन्न स्यात् खल्घञोः ॥ सुलभम् । दुर्लभम् । केवलाभ्यां किम् ? सुप्रलँम्भः । अतिदुर्लभः । कथं तर्हि ‘अतिसुलभमतिदुर्लभमिति । यदौ स्वती कर्मप्रवचनीयौ तदा भविष्यति ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः । ३।३।१२७ ॥ कर्तृकर्मणोरीषदादिषु च उपपदेषु भूकृञोः खल् स्यात् ॥ यथा- संख्यं नेष्यते । कर्तृकर्मणी च धातोरव्यवधानेन प्रयोज्ये । ईषदादयस्तु ततः प्राक् ॥ कर्तृकर्म- णोश्च्व्यर्थयोरिति वाच्यम् * ॥ खित्त्वान्मुम् ॥ अनाढ्येनाढ्येन दुःखेन भूयते दुराढ्यम्भ- वम् । ईषदाढ्यम्भवम् । स्वाढ्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः । दुराढ्यङ्करः । स्वाढ्यङ्करः । च्व्यर्थयोः किम् ? आढ्येन सुभूयते ॥ आँतो युच् । ३ । ३।१२८ ॥ खलोपवादः ॥ ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः ॥ भाषायां शासियुविदृशिधृषिमृषिभ्यो युङ्वाच्यः * ॥ दुःशासनः । दुर्योधन इत्यादि ॥ षात्पदान्तात् । ८ । ४।३५ ॥ नस्य णो न ॥ निष्पानम् । सर्पिष्पानम् । षात्किम् ? निर्णयः । पदान्तात्किम् ? पुष्णाति । पदे अन्तः पदान्त इति सप्त- मीसमासोऽयम् । तेनेह न । सुसर्पिष्केण ॥ आँवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः । ३।३।१७०॥ अवश्यङ्कारी । शतन्दायी ॥ कृत्याश्च । ३ । ३।१७१ ॥ आवश्यकधमर्ण्ययोरित्येव ॥ अवश्यं हरिः सेव्यः । शतं देयम् ॥ क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । ३ । ३ । १७४ ॥ धातोः क्तिच् क्तश्च स्यादाशिषि संज्ञायाम् ॥ तितुत्रेति नेट् । भवतात् भूतिः ॥ न क्तिचि दीर्घश्च । । ६ । ४ । ३९ ॥ अनिदां वनतितनोत्यादीनां च दीर्घानुनासिकलोपौ न स्तः क्तिचि परे ॥ यन्तिः । रन्तिः । वन्तिः । तन्तिः ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् । ।६।४।४५ ॥ सनोतेः क्तिचि आत्त्वं वा स्याल्लोपश्च वा ॥ सनुतात् सातिः । सतिः । सन्तिः । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा । ३ । ४ । १८ ॥ १ निमिमीति । मीनाति-इति “ विभाषा लीयतेः ” इति चात्त्वं निषिध्यते ॥ २ उपसर्गादेवेति । “ लभेश्च ” इत्येव सिद्धे नियमोऽयमिति भावः ॥ ३ तृतीया पञ्चमी वेयम्, आद्ये प्रत्युदाहरति-सुप्रलम्भ इति । द्वितीये आह-अतिदुर्लम्भ इति । इति शेखरकृतः ॥ ४ यदा स्वती कर्मप्रवचनीयाविति । अतेः कर्मप्रवचनीयत्वे उपसर्गान्तरराहित्यमस्त्येव, कर्मप्रवच- नीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाबाधकत्वात् । सोः कर्मप्रवचनीयत्वे तु उपसर्गात् परत्वमेव नास्तीत्यभिप्राये- णोभयोरुपादानम् । “ अतिरतिक्रमणे च ” सुः पूजायाम् ” इत्याभ्यां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा ॥ ५ आत इति । ईषदादयोऽनुवर्तन्ते । ६ षादिति । निष्पानं सर्पिष्पानमित्यत्र “ कृत्यच ” इत्यनेन “ वा भावकरणयोः ” इत्यनेन वा प्राप्तस्य णत्वस्यानेन प्रतिषेधः । प्रकृतेऽस्योपन्यासस्तु दुष्पाने णत्वस्य व्यावृत्तयेरिति ॥ पदेऽन्त इति । सप्तमीसमासे चान्तग्रहणमेव मानम् । अन्यथा “ षात् पदात् ” इत्युच्यमा- नेऽपि “ षात् ” इत्यस्य पदविशेषणत्वेन तदन्तविधिना “ षान्तात् पदात् ” इत्यर्थेनापि सिद्धेः फलांशे विशे- षाभाव इति बोध्यम् ॥ ७ आवश्यकेति । अवश्यंभाव आवश्यकम् । अवश्यंभावविशिष्टे आधमर्ण्य- विशिष्टे च कर्त्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः स्यात् ॥

प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् ॥ प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । 'अमैवाव्ययेनेति निय- मान्नोपपदसमासः ॥ दोदद्घोः ॥ अलं दत्त्वा । घुमास्था । पीत्वा खलु ॥ अलंखल्वोः किम् ? मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किम् ? अलंकारः ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे । ३ । ४ । १९ ॥ व्यतीहारेऽर्थे माङः क्त्वा स्यात् ॥ अपूर्वकालार्थमिदम् ॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् । ६ । ४ । ७० ॥ मेङ इकारोऽन्तादेशः स्याद्वा ल्यपि ॥ अपमित्य याचते । अपमाय । उदीचां ग्रहणा- द्यथाप्राप्तमपि । याचित्वा अपमयते ॥ परावरयोगे च । ३ । ४ । २० ॥ परेण पूर्वस्यापरेण परस्य योगे गम्ये धातोः क्त्वा स्यात् ॥ अप्राप्य नदीं पर्वततः । परनदीयोगोऽत्र पर्वतस्य । अतिक्रम्य पर्वतं स्थिता नदी । अवरपर्वतयोगोऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।