वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ष्ठ्यम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे ‘खरि चेति चर्त्वेऽप्यान्तरतम्या- त्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अत एव ‘सः सीति तादेश आरभ्यते ॥ ओसि च ।७।३।१०४ ॥ ओसि परे अतोऽङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रामयोः ॥ हस्वनद्यापो नुट् ।७।१।५४ ॥ ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः स्यात् ॥ नामि ।६।४।३ ॥ नामि परेऽजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाणाम् । सुपि चेति दीर्घो यद्यपि परस्तथापीह न प्रवर्तते संनिपातपरिभाषाविरोधात् । ‘नामीत्यनेन त्वारम्भसामर्थ्यात्परि- भाषा बाध्यते । रामे । रामयोः ॥ सुपि एत्त्वे कृते ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ।८।३।५५ ॥ आपादपरिसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥ इण्कोः ।८।३।५७ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ आदेशप्रत्यययोः ८।३।५९ ॥ सहेः साडः स इति सूत्रात्स इति षष्ठ्यन्तं पदमनुवर्तते । इण्कवर्गाभ्यां परस्या- पदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ विवृताघोषस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु ॥ इण्कोः किम् ? रामस्य ॥ आदेशप्रत्यययोः किम् ? सुपीः सुपिसौ सुपिसः ॥ अपदान्तस्य किम् ? हरिस्तत्र ॥ एवं कृष्णमुकुन्दादयः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ।१।१।२७ ॥ सर्वादीनि शब्दस्वरूपाणि सर्वनामसंज्ञानि स्युः ॥ तदन्तस्यापीयं संज्ञा । द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् । तेन परमसर्वत्रेति त्रल् । परमभवकानित्यत्राकच् सिद्ध्यति ॥ जसः शी ।७।१।१७ ॥ अदन्तात्सर्वनाम्नः परस्य जसः शी स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वा- देशः । नचावर्णस्तृ इत्यादाविव नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमिति वाच्यम् । सर्वादेशत्वात्प्रागि- त्संज्ञाया एवाभावात् । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै ।७।१।१४ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङे इत्यस्य स्मै १ सकारस्य महाप्राणत्वात् तकारस्याल्पप्राणत्वादिति भावः ॥ २ अयं भावः-यदि चर्त्वेन सकारस्य तकारः स्यात् तर्हि ‘सः सि’ इति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । पञ्चाशतो विंशतिरन्तर्गता, षष्टिर्बहिर्गता, इति व्यवहारस्य सर्वाङ्गीकृतत्वेन ‘अल्पापेक्षमन्तरङ्गम्, बह्वपेक्षं बहिरङ्गम्’ इत्यत्रापि लक्षणे बाधकाभावेन केवलशरपेक्षे ‘चयो द्वितीयाः’ इति द्वितीयादेशे कर्तव्ये आर्धधातुकसकारापेक्षस्य तादेशस्यासिद्धत्वेन ‘चर्त्वे द्वितीयादेशो न तकारे तु द्वितीयादेशः’ इति फलभेदाभावादिति ॥ ३-इडागमे तु ‘ज्ञान इ ओस्’ इत्यवस्थायां परत्वादङ्ग- त्वाच्च नुमि गुणे ‘ज्ञानेनोः’ इत्यापत्तिः स्यात्, इडागमे ‘गङ्गे’ इत्यत्र संबुद्धिश्रवणापत्तिः पञ्चमीसमासेन स्थानिव- त्वाद् इकारव्यवधानेन हल्ङ्यादिलोपाप्राप्तेः ‘एङ्ह्रस्वात्’ इत्यस्याप्राप्तेश्चेत्यभिप्रेत्याह-एकार इति ॥ ४ ‘आमि’ इत्येवं न्यासे ‘नोपधायाः’ इत्यत्रापि ‘आमि’ इत्यनुवृत्तौ ‘चर्मणाम्’ इत्यत्र दीर्घापत्तिरतः स- नकारनिर्देश इति भावः ॥ ५ यदि तु ‘एङ्ह्रस्वात्’ इति सूत्रभाष्ये ‘हे कुण्ड’ इत्यादौ ‘आदेः परस्य’ इति अकारलोपे ‘सुपि च’ इति दीर्घे ‘हे कुण्डाम्’ इति दीर्घापत्तिदानेन ‘सुपि च’ इति सूत्रविधेयदीर्घमात्रे संनि- पातपरिभाषाया अप्रवृत्तिः सूच्यते इति विभाव्यते, तदा हरीणामित्याद्यर्थमावश्यकं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वाद्दु- ष्टन्यस्तमिति ध्येयम् ॥ ६ कतीनामित्यत्र ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटि दीर्घस्य चारितार्थ्यमिति तु ‘नैकमुदा- हरण योगारम्भं प्रयोजयति’ इति भाष्येण दूषितमेवेति भावः ॥ ७ ‘बाधकान्येव निपातनानि’ इति लोकेपि षत्वं नैव भवतीति भावः ॥ ८ ‘अदन्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २९ ) स्यात् ॥ सर्वस्मै ॥ ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ ॥ ७।१।१५ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङसिङ्योरेतौ स्तः ॥ सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ ७।१।५२ ॥ अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहि- तस्यामः सुडागमः स्यात् ॥ एत्वँषत्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत् ॥ एवं विश्वादयो- ऽप्यदन्ताः ॥ सर्वादयश्च पञ्चत्रिंशत् । सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्, त्व, नेम, सम, सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस् एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतु, किम्, इति ॥ उभशब्दो द्वित्वविशिष्टस्य वाचकः । अत एव नित्यं द्विवचनान्तः । तस्येह पाठस्तु उभकावित्यकजर्थः । नच कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिः । द्विवचनपरत्वाभावेनोभयत उभयत्रेत्यादाविवायच्प्रसङ्गात् । तदुक्तम्-उभयोऽन्यत्रेति ॥ अन्यत्रेति द्विवचनपरत्वाभावे ॥ उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः । अस्तीति हरदत्तः । तस्माजस्ययजादेशस्य स्थानिवद्भावेन तयप्प्रत्ययान्ततया प्रथमचरमेति विकल्पे प्राप्ते विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वान्नित्यैव संज्ञा भवति । उभये । डतरडतमौ प्रत्ययौ । 'प्रत्य- यग्रहणे तदन्तग्रहणम्' इति तदन्ता ग्राह्याः । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त- १ 'अदन्तादङ्गात् परयोः सर्वनाम्नो विहितयोः' इत्यर्थः ॥ २ अवर्णान्तादङ्गादित्यर्थः ॥ तेन तेषा- मित्यादौ नानुषपत्तिः । वर्णाश्रमेतराणाम् इत्यादौ नापत्तिरिति भावः ॥ ३ अवर्णान्तमङ्गमाश्रित्य जायमानः सुट् कथमवर्णान्ताङ्गविघातकस्य एत्वस्य निमित्तमिति चेत् 'हलि सर्वेषाम्' इत्यत्र 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन एत्त्वविषये संनिपातपरिभाषाया अप्रवृत्तिसूचनादिति बोध्यम् ॥ ४ अकजर्थ इति ॥ 'अव्यय- सर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः' इति सर्वनामसंज्ञामन्तरा ऽकज्नुपपत्तेरिति भावः ॥ ५ 'उभकौ' इति प्रयोगे कका- रश्रवणमेवाकच्प्रयोजनं चेत् तत् कप्रत्ययेनैव सेत्स्यतीति शङ्कामपनयति-नच कप्रत्ययेनेति ॥ तत्र हेतु- माह-उभयत इति ॥ अयँ भावः-‘उभादुदात्तो नित्यम्' इत्यनेन '

ग्रहणं नास्ति । सुप्तिङन्तमिति ज्ञापकात् । तथापीह तदन्तग्रहणम् केवलयोः संज्ञायाः प्रयोजनाभावात् ॥ अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नौ स्वभावद्विबहुविषये निर्द्धारणे वर्तेते । तत्रान्यतमशब्दस्य गणे पाठाभावान्न संज्ञा । त्व त्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्यायौ । एक उदात्तोऽपरोऽनुदात्त इत्येके । एकस्तान्त इत्यपरे ॥ नेम इत्यर्धे । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्यायस्तु नेह गृह्यते । यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् । अन्तरं बहिर्योगेति गणसूत्रेऽपुरीति वक्तव्यम् * ॥ अन्तरायां पुरि ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१।३४ ॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणपाठा- त्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि^A वा स्यात् ॥ पूर्वे, पूर्वाः । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् ? दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः ॥ असंज्ञायां किम् ? उत्तराः कुरवः ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । १।१।३५ ॥ ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^B वा स्यात् ॥ स्वे । स्वाः । आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः ज्ञातयोऽर्था वा ॥ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । १।१।३६ ॥ बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^C वा स्यात् ॥ अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा । ७।१।१६ ॥ एभ्यो ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः ॥ पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एवं परादीनामपि । शेषं सर्ववत् ॥ एकशब्दः संख्यायां नित्यैकवचनान्तः ॥ न बहुव्रीहौ । १।१।२९ ॥ बहुव्रीहौ चिकीर्षिते सर्वनामसंज्ञा न स्यात् । त्वकं पिता यस्य स त्वत्कपितृकः । अहकं पिता यस्य स मत्कपितृकः । इह समासात्प्रागेव प्रक्रियावाक्ये सर्वनामसंज्ञा निषिध्यते । १ 'सुप्तिङ् पदम्' इति न्यासेऽपि 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इति परिभाषया तदन्तग्रहणे सिद्धे व्यर्थं सद् अन्तग्रहणम् 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति' इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ २ प्रयोजनाभावादिति । 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इत्युक्तेरिति भावः ॥ ३ 'निर्देशरूपाद्' इति भावः । सर्वनामसंज्ञायां हि 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन भाव्यमिति भावः ॥ ४ स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयेन अर्थेनापेक्ष्यमाणस्यावधेर्नियमः । नियमेन अवधिसापेक्षे ऽर्थे वर्तमानतेत्यर्थः ॥ व्यव- स्थाऽसंज्ञात्वाङ्गीकारे च शिष्टप्रयोगा एव प्रमाणमिति तत्त्वम्

अन्यथा लौकिके विग्रहवाक्य इव तत्राप्यकच् प्रवर्तेत । स च समासेऽपि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवन्तमतिभवकानितिवत् । भाष्यकारस्तु त्वत्कपितृको मकपितृक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैत- त्सूत्रं प्रत्याचख्यौ ॥ यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥ संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः । महासंज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे संनिवेशात् । अतः संज्ञाकार्यमन्तर्गणकार्यं च तेषां न भवति । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वस्तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् । अतितत् ॥ तृतीयासमासे ॥ १।१।३० ॥ अत्र सर्वनामतान स्यात् ॥ मासपूर्वाय । तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥ द्वन्द्वे च । १।१।३१ ॥ द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न ॥ वर्णाश्रमेतराणाम् ॥ समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् T । नचैवं *तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥ विभाषा जसि । १।१।३२ ॥ जसाधारं यत्कार्यं शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा वा स्यात् ॥ वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्र- मेतराः । शीभावं प्रत्येव विभाषेत्युक्तमतो नाकच् । किंतु कप्रत्यय एव । वर्णाश्रमेतरकाः ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च । १।१।३३ ॥ एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः ॥ प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् ॥ तयः प्रत्ययः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् ॥ नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ॥ विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम् * ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः ॥ अर्थवद्ग्रहणेनेह पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् । ७।२।१०१ ॥ जराशब्दस्य जरस् वा स्यादाजादौ विभक्तौ ॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च * । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशे प्राप्ते—निर्दिश्यमानस्या- देशा भवन्ति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् जराशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः ॥ इनादीन् बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसे । निर्जरसः । पक्षे हलादौ च रामवत् ॥

१ जातसंस्कारबाधायोगादिति भावः ॥ २ तदुक्तं भाष्यकृता—‘अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गं मुक्त- संशयम्’ इति ॥ ३ ‘ध्विन्विकृण्व्योर च’ इति सूत्रे लोपपदमकृत्वा अकारविधानं लोपस्य स्थानिवद्भावेन गुणवारकं विदधता पाणिनिनापि ध्वनितमेतदिति भावः ॥ ४ सर्वनामसंज्ञानुगुणानां संज्ञोपसर्जनभिन्नानामि- त्यर्थः ॥ ५ संज्ञोपसर्जनीभूतानाम् ॥ सर्वनामसंज्ञाकार्यम् उत्तरादित्यदादिगणकार्यं चेत्यर्थः ॥ ६ ‘न बहुव्रीहौ’ इत्यादिप्रकरणविहित इत्यर्थः ॥ T. प्रथमार्थे सप्तमीस्वीकारादिति शेषः ॥ * ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ ७ ‘जसि’ इति सप्तमी षष्ठ्यर्थे इत्यभिप्रेत्य ‘जसः कार्यं प्रति विभाषा अकज्डिङ्ग न भवति’ इति भाष्यसूचितमर्थं श्रुतसप्तम्यापि साधयति—जसाधारमिति ॥ ८ अत्र जातीयप्रत्ययोऽर्थवान् न तु तदेकदेशभूतः—‘तीय’ इति ॥ ९—‘अष्टन आ’ इत्यतोऽनुवर्तते । तत्फलम्—जराया इदं जारमित्यादौ न जरस् ॥ १० ‘येन विधिरुतदन्तस्य’ ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्’ इत्येत- त्फलितमिति भावः ॥ ११ सूत्रे स्थानषष्ठीप्रकृतित्वेनोच्चार्यमाणत्वमेव निर्दिश्यमानत्वम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यस्यैवार्थभूतेयमिति भावः ॥ १२ ‘प्राग्दीव्यतोऽण्’ इत्यत्र दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुकरणनिर्देशेन ‘एकदेशविकृतमनन्यवत्’ इति लौकिकन्यायाश्रयेण स्थानिवत्सूत्रभाष्यस्थ ‘एकदेशविकृतेषूपसंख्यानम्’ इति वार्तिकस्य गतार्थताया भाष्यकृतोक्तत्वेन लौकिकवार्तिकयोर्विशेषाभाव इति भावः ॥ १३ पक्षे इति जरसा- देशाभावपक्षे इत्यर्थः ॥ १४ ‘अचि र ऋतः’ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य ‘अचि’ इत्यस्य फलमिदमिति भावः ॥

वृत्तिकृता तु-‘पूर्वविप्रतिषेधेन इनातोः कृतयोः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य जरसि कृते निर्जरसिन निर्जरसादिति रूपे न तु निर्जरसा निर्जरस इति केचिद्’ इत्युक्तम् । तथा भिसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तम् ॥ तदनुसारिभिश्च षष्ठ्येकवचने निर्जरस्येत्येव रूपं स्वीकृतम् ॥ एतच्च भाष्यविरुद्धम् ॥ पद्धन्नोमासहृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छसप्रभृतिषु । ६।१।६३ ॥ पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज्, यूष, दोष, यकृत्, शकृत्, उदक, आस्य एषां पदादय आदेशाः स्युः शसादौ वा ॥ यत्तु आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति काशिकायामुक्तं तत्प्रौमादिकम् । पादः । पादौ । पादाः । पादम् । पादौ । पदः । पादान् । पदा । पादेन इत्यादि ॥ सुडनपुंसकस्य । १।१।४३ ॥ सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चव

३ ‘क्त्वा’..."? Wait, look at the characters: ‘ क् त्व : ’ - wait, could that be an abbreviation? Wait, look at the colon: is it a visarga or a colon? In old prints, sometimes a colon is used, or visarga. Wait, let's compare the colon/visarga with other visargas on the page: Look at: "हाहै । ङसिङसोर्दीर्घः–हाहाः । ओसि वृद्धिः–हाहौः । ङौ आद्गुणः–हाहे । शेषं विश्व-" The visarga after वृद्धिः, दीर्घः, etc. In L24: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’ ॥ Wait, let's look at the second word again: Is it ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’? It looks like ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’. The letter has a loop: 'न' has a loop at the bottom left: न. 'व' has an open loop. Here it is round, like 'न'. But could it be 'श्नः'? Yes, 'श्' + 'न' = 'श्न'. Wait, what if it is: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’? Let's look at footnote 3 again: "३ तेन ‘जहातेश्च क्त्वि’ इत्यत्र तु भवति । ‘टायामादेशः’ इत्यत्र न

, ङित् प्रत्यय like तिङ्: तिप् तस् झि... no, तिङ् has no ङित् in लट्, but in लङ्: ताम्, अन्... Wait, what about धातुरूप? Or what about तद्धित प्रत्यय that is ङित्? Or feminine suffix? ङीप्, ङीष्, ङीन are ङित्! If you have an इ-कारान्त word like घटि + ङीप् -> घटी! Yes! घटि is an इ-कारान्त प्रातिपदिक (meaning a water-jar or small pot)! घटिः -> स्त्रियां ङीप् -> घटी! If सुपि were not in the sutra घेर्डिति, then घटि + ङीप् would have गुण because ङीप् is ङित्! But ङीप् is not सुप्! So no गुण, and we get घटी! YES! घटि + ङीप् = घटी! That is why सुपि किम् ? घटी ।! Wait, but why is there a mark below घ in घटी? Wait, let's look at the mark below घ: It is a small circle or footnote marker? Wait, look at it: it looks like a small circle or a ू or maybe just a letter like घ with a damaged

ङसिङसोरत उत्स्यात् ॥ सख्युः ॥ औत् ।७।३।११८ ॥ इदुद्भ्यां परस्य ङेरौत्स्यात् ॥ उकारानुवृत्तिरुत्तरार्था । सख्यौ । शेषं हरिवत् ॥ शोभनः सखा-सुसखा । सुसखायौ । सुसखायः । अनङ्णिद्वद्भावयोराङ्गत्वान्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिः । समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादस- खीति निषेधाप्रवृत्तेर्घिसंज्ञा । सुसखिना । सुसखये । ङसिङसोर्गुणे कृते कृतयणादेशत्वाभावात् ख्यत्यादित्युत्त्वं न । सुसखेः । सुसख्यौ इत्यादि । एवमतिशयितः सखा-अतिसखा । परमः सखा यस्येति विग्रहे । परमसखा । परमसखायावित्यादि ॥ गौणत्वेऽप्यनङ्णित्त्वे प्रवर्तेते ॥ सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्न टच् । हरिवत् । इहाङ्- णित्त्वे न भवतः । गोस्त्रियोरिति ह्र

कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ बहुगणवतुडति संख्या ।१।१।२३ ॥ एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ डति च ।१।१।२५ ॥ डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः १।१।६१ ॥ लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक् ।७।१ २२ ॥ षड्भ्यः परयोर्जश्शसोर्लुक् स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।१।१।६२॥ प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमतानङ्गस्य ।१।१।६३ ॥ लुक् श्लु लुप् एते लुमन्तः ॥ लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । अस्मद्युष्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः त्रिभ्यः ॥ त्रेस्त्रयः ।७।१ ५३ ॥ त्रिशब्दस्य त्रयोदेशः स्यादामि ॥ त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । गौणत्वे तु नेति केचित् । प्रियत्रीणाम् । वस्तुतँस्तु—प्रियत्रयाणाम् । त्रिषु ॥ द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ॥ त्यदा- दीनामः ।७।२।१०२ ॥ एषामकारोऽन्तादेशः स्याद्विभक्तौ ॥ द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः * ॥ द्वौ २ । द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ । द्विपर्यन्तानां किम् ? भवान् । भवन्तौ ॥ संज्ञायामुपसर्जनत्वे च नात्वम् । सर्वान्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । द्विः । द्वी । द्वावतिक्रान्तोऽतिद्विः। हरिवत्। प्राधान्ये तु परमद्वौ इत्यादि । औडुलोमिः । औडुलोमी । बहुवचने तु उडुलोमाः॥लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः * ॥ बाह्वादीञोऽपवादः ॥ औडुलोमिम् । औडुलोमी । उडुलोमान् ॥ इतीदन्ताः ॥ वातप्रमीरित्युणादिसूत्रेण माङ ईप्रत्ययः स च कित् । वातं प्रमिमीते—वातप्रमीः ।

—व्यासादिमहर्षिप्रयोगासाधकत्वरूपा पाणिनीयव्याकरणे न्यूनता नापि 'पृषोदरादीनि' इति सूत्रभाष्यहर्यादिसंमत- शब्दप्रयोगप्रमाणभूतवव्यासादीनां 'शास्त्रान्वितः' इति श्रुतिविरुद्धकर्मकारित्वापत्तिरिति दाधिमथानां महर्षिनि- न्दामसह्मानानां सिद्धान्तः । एवं च 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति 'अनङ् सौ' इत्यनङो वैकल्पिकत्वेन 'कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतम् 'असखि' इति प्रतिषेधस्य वैकल्पिकत्वेन 'सखिना वानरेन्द्रेण' इति रामायणं च व्याख्यातम् । 'क्लीबे च पतिते पतौ' इत्यत्र तु सकलस्मृतिविरोधानुत्था- नाय 'अकृतचतुर्थीकर्म' इति पूर्वपदस्य 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो वक्तव्यः' इत्यनेन लोपे अकृतचतुर्थीकर्मेति पूर्वपदान्तर्गतकृतचतुर्थीकर्मेत्युत्तरपदस्य 'शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वेन लोपे 'अपतौ' इति वा समास एवेति न घिसंज्ञानुपपत्तिः ॥ १ 'निजां त्रयाणाम्' इति निर्देशेन नायं सकारान्तः षष्ठवदित्याह—त्रयादेश इति ॥ २ गौणत्वेनेति । 'आमि सर्वनाम्नः' इति वदिति भावः ॥ ३ सूत्रान्तरसाहचर्याश्रयणे मानाभाव इत्याह—वस्तुतस्त्विति ॥ ४ सर्वान्तर्गणस्त्यदादिः ॥ ५ युष्मदस्मदोरत्वयत्वटिलोपैः किमः कादेशेनास्य बाधात् भवतस्त्यदादिभ्यः प्राक् पाठेन सकलेष्टसिद्धौ वृथैवेयमिष्टिरिति प्रक्षाशयः ॥ ६ त्यदादितः प्राक्पाठेनेष्टसिद्धिरूं, स च भवांश्च भवन्तौ इत्यत्र भवत एकशेषोपपत्तये परपाठे करणीये ऽत्त्वापत्तिवारणायेष्टेरावश्यकत्वादिति भवतः शतृप्रत्यया- न्तत्वभ्रमवारणायैकवचनप्रयोगसहकृतमुदाहरति-भवान् भवन्ताविति ॥ 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते' इति वार्तिकमनुसृत्येदम् । 'पूर्वशेषदर्शनाच्च' इति वार्तिकेन पूर्वपाठेपि एकशेषे दोषाभावेन त्विष्टिव्यर्थैवेति तत्त्वम् ॥

दा टा? Wait, look at: परत्वादौटा- is that anऔ? No, Sanskrit grammar: is it औट्? Wait! औट्is the accusative dual! It has nothing to do with this. Could it beआटा? Instrumentive of आट् = आटा (like वाचा). Wait, why does footnote 6 say: ६ परत्वादिति । अनेन 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यद् बाधितं तद् बाधितमेव' इति परत्वादाटि कृते पुनर्नुट् न प्रवर्तते इति बोधितम् ॥ "परत्वादाटि कृते" means "when āṭ is done on account of paratva"! In the saptamī absolute: "आटि कृते" (when āṭ has taken place). And in the text: does it sayपरत्वादाटा नुट् बाध्यते? Yes, आटा= by āṭ! "परत्वात् आटा नुट् बाध्यते" (by āṭ, nuṭ is blocked due to paratva). Wait, what is that mark aboveटा? Is it ५or६? Wait! Look at line 14: इह परत्वादाटा- wait, what is the character afterदाटा? It is नुट्! Wait, where is ५`?

An exact, line-by-line Markdown transcription of the provided page in Unicode Devanagari:

( ३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शुद्धधियौ । परमधियौ । कथं तर्हि दुर्धियो वृश्चिकभियेत्यादि ? उच्यते² दुःस्थिता धीर्येषामिति विग्रहे दुरित्यस्य धीशब्दं प्रति गतित्वमेव नास्ति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्ग- संज्ञाः ॥ वृश्चिकशब्दस्य बुद्धिकृतमपादानत्वं नेह विवक्षितम्³ । वृश्चिकसम्बन्धिनी भीर्वृश्चिकभीरि- त्युत्तरपदलोपो वा ॥ न भूसुधियोः । ६।४।८५ ॥ एतयोर्यण् न स्यादचि सुपि ॥ सुधियौ । सुधिय इत्यादि ॥ सखायमिच्छति सखीयति । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यणि प्राप्ते–'कौ लुप्तं न स्थानिवत्' । एकदेशविकृतस्यानन्यतयाऽनङ्णित्त्वे–सखा । सखायौ । सखायः । हे सखीः । अमि पूर्वरूपा

! Let's see how they are arranged: Top: ऌ (or ॡ? Top is ऌ, bottom is ॡ with the long vowel hook!). Wait, top: ऌ has the shape of ऌ. Bottom: has the shape of ॡ (or ॡ). So it's ऌ / ॡ representing both! Then after that: "तु अनयोरनुकरणे प्रकृतिवदनुकरणमिति वैकल्पिकातिदेशाद् [ईत्त्वे" Wait, look at footnote 4: "४ वैकल्पिकेति ।। 'क्षियो दीर्घात्' इत्यत्र 'क्षियः' इति सुब्विभक्तिप्रयोजकप्रातिपदिकत्वं धातुत्वाभाव एव संभवत् प्रकृतिवत्त्वाभावं ज्ञापयति । इयडादेशो धातुत्त्व एव संभवन् प्रकृतिवत्त्वं ज्ञापयति इति भावः ।।" And footnote 5: "५ अयं कोष्ठकान्तर्गतपाठो हलन्तेषु यद्यप्युचितः तथापि समानप्रकृतित्वेन स्मृतिपथमागतत्वालिखितः ।। ईत्त्वे इति । अत एव 'किरश्च पञ्चम्यः' इति निर्देशः संगच्छते ।।" In L25, at the very end, there is "[ईत्त्वे"! The bracket '[' opens before 'ईत्त्वे'.

Now

( ४० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रपरत्वम् । कीः । किरौ । किरः । तीः । तिरौ । तिर इत्यादि गीर्वत् । ] इत्त्वाभावपक्षे तु ऋदुशन इति ऋतो ङीति च तपरकरणादनङ्ङुणौ न । कॄः । क्रौ । क्रः । कॄम् । क्रौ । कॄन् । क्रा । क्रे इत्यादि ॥ इति ऋदन्ताः ॥ ॥ गमॢ शक्लृ अनयोरनुकरणेऽनङि । गमा । शका । गुणविषये तु लपरत्वम् । गमलौ । गमलः । गमलम् । गमलौ । गमॄन् । गॅम्ला । गमॢले । ङसिङसोस्तु ऋत उदित्यत्त्वे संयोगान्तस्य लोपः-गमुल् । शकुल् । इत्यादि ॥ इति लृद- न्ताः ॥ ॥ सेः ६ । सयौ ७ । सयः । स्मृतेः । स्मृतयौ । स्मृतयः ॥ इत्येदन्ताः ॥ ॥ गोतो णित् ।७।१।९० ॥ गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ॥ गौः । गावौ । गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।६।१।९३ ॥ आ ओत इति छेदः । ओकारादम्शसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात् ॥ शसा साहचर्यात्सुबेव अम् गृह्यते । नेह-अचिनवम् । असुनवम् । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । इत्यादि ॥ ओतो णिदिति वाच्यम् * ॥ विहितवि- शेषणं च * ॥ तेन सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः । ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानमिति व्याख्यानान्नेह-हे भानो । हे भानवः ॥ उः शंभुः स्मृतो येन सः स्मृतौः । स्मृतावौ । स्मृतावः । स्मृताम् । स्मृतावौ । स्मृताः । इत्यादि ॥ इत्योदन्ताः ॥ ॥ रायो हलि ।७।२।८७। रैशब्दस्याकारोन्तादेशः स्याद्धलि विभक्तौ ॥ अचि आयादेशः-राः । रायौ । रायः । रायम् । रायौ । रायः । राया । राभ्यामित्यादि ॥ इत्यैदन्ताः ॥ ॥ ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लावम् । ग्लावौ । ग्लावः । इत्यादि ॥ औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तते । ऐऔजिति सूत्रेण ओदौतोः सावर्ण्याभावज्ञापनात् ॥ इत्यजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमा ॥ औङ आपः ।७।१।१८ ॥ आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकार- विभक्तेः संज्ञा ॥ रमे । रमाः ॥ सम्बुद्धौ च ।७।३।१०६॥ आप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एड्- ९ १ तपरेति । अत एव 'ऋत उद्' इति उत्त्वमपि नेति 'ग्रो यङि' इति निर्देशः संगच्छते ॥ २ अनङिति 'ऋदुशनस्' इति तपरकरणेन लकारस्य ग्रहणात् ॥ ३ गुणेति । 'ऋतो ङि' इत्यत्र तपरकरणेन लकारग्रहणमिति भावः ॥ ४ लृवर्णस्य दीर्घस्याभावात् सवर्ण ऋकार एव

ह्रस्वादिति संबुद्धिलोपः—हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः—स्त्रीत्वान्नत्वभावः । आङि चापः ।७।३।१०५ ॥ आङि ओसि च परे आवन्तस्याङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रमया । रमाभ्याम् । रमाभिः ॥ याडापः ।७।३।११३ ॥ आपः परस्य ङिद्वचनस्य याडा- गमः स्यात् ॥ वृद्धिरेचि—रमायै । सवर्णदीर्घः—रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमयोः । रमासु ॥ एवं दुर्गादयः ॥ सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ।७।३।११४ ॥ आवन्तात्स- र्वनाम्नः परस्य^१ ङितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः ॥ याटोऽपवादः॥ सर्वस्यै । सर्वस्याः २ । एका- देशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणादामि सर्वनाम्न इति सुट्^२ सर्वसाम् । सर्वस्याम् । सर्वयोः । सर्वासु ॥ एवं विश्वादय आवन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ।१।१।२८ ॥ अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिङ्नामान्यन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य^३ दिक्समासस्य ग्रहणान्नेह—योत्तरा सा पूर्वा यस्या उन्मुग्धायास्तस्यै उत्तरपूर्वायै । बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम्^४ । अन्तरस्यै शालायै

भवन्ति 'आ आव्' इति प्रश्लिष्य आकाररूपस्यैवाऽऽपः सर्वत्र ग्रहणात् । एवं हल्ङ्यादि- सूत्रेऽपि 'आ आप्' 'डी ई' इति प्रश्लेषादतिकट्वः निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेर्दीर्घग्रहणं प्रत्या- ख्येयम् । न चैवमप्यतित्वट्वायित्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनाऽऽप्त्वं चाश्रित्य याट् स्यादिति वाच्यम् । आबन्तं यदङ्गं ततः परस्य याड्विधानात् । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमात् । पद्दन इति नासिकाया नसः । नसः । नसा । नोभ्यामित्यादि । पक्षे सुटि च रमावत् । निशाया निश् । निशः । निशा ॥ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ।८।२। ३६ ॥ व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्याज्झलि पदान्ते च । षस्य जश्त्वेन डकारः । निड्भ्याम् । निड्भिः ॥ सुपि डः सीति पक्षे धुट् । चर्त्वम् । तस्यासिद्ध- त्वाच्चयो द्वितीया इति टतयोष्ठथौ न । न पदान्ताट्टोरिति ष्टुत्वं न । निट्त्सु । निट्सु ॥ षढोः कः सि ।८।२।४१ ॥ षस्य ढस्य च कः स्यात्सकारे परे ॥ इति तु न भवति । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वात् ॥ केचित्तु-व्रश्चादिसूत्रे 'दादेर्धातोर्घ' इति सूत्राद्धातोरीत्यनुवर्तयन्ति । तन्मते जश्त्वेन जकारे-निजभ्याम् । निर्जिः ॥ जश्त्वम्, श्रुत्वम्, चर्त्वम्, निच्शु । छत्वम् निच्छु । चोः कुरिति कुत्वं तु न भवति जश्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥ मांसपूतनासानूनां मांसपूत- स्त्रवो वाच्याः शसादौ वा * ॥ पूतः । पूता । पूद्भ्याम् । पक्षे सुटि च रमावत् ॥ गोपा विश्वपावत् ॥ मतिः । प्रायेण हरिवत् । स्त्रीत्वान्नत्वाभावः-मतीः । नीत्वं न-मत्या ॥ ङिति ह्रस्वश्च ।१।४।६ ॥ इयडुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इवर्णोवर्णौ स्त्रियां वा नदीसञ्ज्ञौ स्तो ङिति परे ॥ आण् नद्याः-मत्यै । मतये । मत्याः । मतेः ॥ नदी- त्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते-॥ इदुद्भ्याम् ।७।३।११७ ॥ नदीसञ्ज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् ॥ पक्षे-अच्च घेः । मत्याम् । मतौ ॥ एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ।७।२।९९ ॥ स्त्रीलिङ्गयोरतयोरैतावादेशौ स्तो विभक्तौ परतः ॥ अचि रऋतः ।७।२।१०० ॥ तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गौणेदीर्घोत्वान्वामप- १ एवं च आत्वस्यालुप्तमत्वेन सर्वेषामेषां विधीनामलुग्विधित्वमिति न स्थानिवत्त्वप्रसिरिति भावः ॥ २ स्पष्टं चेदं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ३ आकारत्वस्यातिदिश्यमानत्वाभावाद् आप्त्वस्यानधर्मत्वादिति भावः ॥ ४ 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इतिपरिभाषया 'यस्मात्प्रत्य- यविधिस्तदादि प्रत्यये' इतिसूत्रार्थभूतया आप्प्रत्ययस्य खट्वाशब्दात् विहितत्वेन तदादितदन्तः 'खट्वा' शब्द एव स च नाङ्गम् । यच्चाङ्गम्-अतित्वट्ठ इति तच्च नाबन्तम्, इति आबन्तादङ्गाद्विहितत्वाभावेन नैव ततः परस्य याडापत्तिरिति भावः ॥ ५ 'सतुक्कछ-' इति पाठो बोध्यः ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्य- पायः' इति तु नैवास्ति ॥ ६ तस्य चर्वस्य ॥ 'नादिन्याक्रोशे-' इति सूत्रे 'चयो द्वितीयाः' इत्यस्य पाठात् ॥ ७ एतन्मते भाष्यानुग्रहो विचार्य इति शेखरकृत् ॥ ८ जश्त्वेनेति । 'झलां जशोऽन्ते' इत्यने- नेत्यादिः ॥ ९ स्त्रीत्वादिति । पुंस्त्वभावसेनेति शेषः ॥ १० नात्वं नेति । तया इत्यादिः ॥ स्त्रीत्वा- दिति भावः ॥ ११ पक्षे 'घेर्डिति' ॥ १२ पक्षे 'घेर्डिति' 'ङसिङसोश्च' ॥ १३ तेन त्रिप्रिय इत्यत्र न तिसृ- भावः ॥ 'तिसृका ग्रामः' इत्यत्र तु 'संज्ञायां कनुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन तिसृभावः ॥ १४ रेफादेशे तिसृचतसृबाधकत्वं मा भूत् इति षष्ठीविपरिणततिसृ-चतसृपदानुवृत्तौ तात्पर्यग्राहकम्-'ऋतः' इतीत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-एतयोर्ऋकारस्येति ॥ १५ सर्वनामस्थाने गुणस्य शसि दीर्घस्य गौणे ङसिङसोरुत्त्वस्येति बोध्यम् ॥

अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ( ४३ )

वादः ॥ तिस्रः २ । आमि-नुमचिरेति नुट् ॥ न तिसृचतसृ ।६।४।४ ॥ एतयोर्नामि दीर्घो न स्यात् ॥ तिसृणाम् । तिसृषु ॥ स्त्रियामिति त्रिचतुरोर्विशेषणान्नेह^२-प्रियास्त्र्यस्त्राणि वा यस्याः सा प्रियत्रिः मतिवत् । आमि तु प्रियत्रयाणामिति विशेषः ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य स इति विग्रहे तु^३ प्रियतिस्रा । प्रियतिस्रौ । प्रियतिस्रः । प्रियतिस्रमित्यादि ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलं प्रियत्रि । स्व^४मोर्लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाभावान्न तिस्रादेशः । न लुमतेति निषेध- स्यानित्यत्वात्पक्षे प्रियतिसृ । रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् । प्रियतिसृ^७णी । प्रियतिसृणि । तृतीयादिषु वक्ष्यमाणपुंवद्भावविकल्पतापर्यायेण नुम्रभावौ-प्रियतिस्रा । प्रियतिसृणा इत्यादि ॥ द्वेरत्वे स^८त्याप् ।

जसि च-अतिस्त्रयः । हे अतिस्त्रे । हे अतिस्त्रियौ । हे अतिस्त्रयः ॥ वामशसोः-अतिस्त्रि- यम् । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियौ । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रीन् । अतिस्त्रिणा ॥ वेर्डिति-अतिस्त्रये । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रियोः २ । अतिस्त्रीणाम् ॥ अच्च घेः-अतिस्त्रौ । ओस्यौकारे च नित्यं स्यादम्शसोस्तु विभाषया । इयादेशोऽचि नान्यत्र स्त्रियाः पुंस्युपसर्जने॥ क्लीबे तु नुम् । अतिस्त्रि । अतिस्त्रिणी । अतिस्त्रीणि । अतिस्त्रिणा । अतिस्त्रिणे । ङेप्रभृता- वजादौ वक्ष्यमाणपुंवद्भावात्पक्षे प्राग्वद्रूपम् । अतिस्त्रये । अतिस्त्रिणः २ । अतिस्त्रेः २ । अति- स्त्रियोः २ । अतिस्त्रियोरित्यादि ॥ स्त्रियां तु प्रायेण पुंवत् । शसि-अतिस्त्रीः । अतिस्त्रिया ॥ ङिति ह्रस्वश्चेति ह्रस्वान्तत्वप्रयुक्तो विकल्पः । अस्त्रीति तु इयडुवङ्स्थानावित्यस्यैव पर्युदासः तत्संबद्धस्यैवानुवृत्तेः । दीर्घस्यैवायं निषेधो न तु ह्रस्वस्य ॥ अतिस्त्रियै । अतिस्त्रये । अतिस्त्रियाः २ । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रीणाम् । अतिस्त्रियाम् । अतिस्त्रौ ॥ श्रीः । श्रियौ । श्रियः ॥ नेयङुवङ्- स्थानावस्त्री ।१।४।४ ॥ * इयडुवङोः स्थितिर्ययोस्ताविवर्णोद्वर्णौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री॥ हे श्रीः । श्रिये । श्रियै । श्रियाः । श्रियः ॥ वाऽमि ।१।४।५ ॥ इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो नतु स्त्री ॥ श्रीणाम् । श्रियाम् । श्रियि । श्रियाम् । प्रधीशब्दस्य तु वृत्तिकारादीनां मते लक्ष्मीवद्रूपम् । पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति स्वीका- रात् । लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं तदिति कैयटमते तु पुंवद्रूपम् । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे तु लक्ष्मीवत् । अमि शसि च प्रध्यम् प्रध्य इति विशेषः ॥ सुष्ठु धीर्यस्याः सुष्ठु ध्यायति वेति विग्रहे तु वृत्तिमते सुधीः श्रीवत् । मतान्तरे पुंवत् ॥ सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेव ॥ ग्रामणीः पुंवत् । ग्रामनयनस्योत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियामप्रवृत्तेः ॥ एवं खलपवनादेरपि पुंधर्मत्वमौत्सर्गिकं बोध्यम् ॥ धेनुर्मतिवत् ॥ स्त्रियां च ।७।१।९६ ॥ स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्द- १ अयं श्लोको यदि ‘गुणनाभावौत्व-’ इति श्लोकतः प्रागेव पठ्येत तर्हि वरतरं स्यात् ॥ २ ‘प्राग्वत् पुंवत्’ ॥ ३ स्त्रियां ‘प्रधानायाम्’ श्रियमधिक्रान्ता स्त्री इति विग्रहे इति भावः ॥ ४ तत्संबद्धस्येति ‘इयडुवङ्स्थानौ इत्येतत्संबद्धस्येत्यर्थः ॥ ‘सहचरितासहचरितयोः’ इति ‘एकयोग’ इति वा परिभाषयेति केचित् ॥ ५ दीर्घस्येति ॥ अयं भावः–‘ङिति ह्रस्वश्च’ इत्यत्र ‘ङिति’ इति योगं विभज्य तत्र ‘इयडुवङ्स्थानौ’ ‘अस्त्री’ ‘वा’ इति अनुवर्तते । तथा च–तत्र ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ इति ‘यू’ इत्यनेन दीर्घयोरेव ग्रहणस्य भाष्ये निश्चितत्वात् इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ दीर्घेकारोकारौ वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति’ इत्यर्थेन ‘अस्त्री’ इत्यत्रैतावत्पर्यन्तं ह्रस्वस्याग्रहणात् ॥ ‘ह्रस्वश्च’ इत्यत्र तु ‘अस्त्री’ इत्येतन्नैव विशेषणतया व्यावर्तकम् ह्रस्वस्य सदैव स्त्रीशब्दभिन्नत्वात् । अस्त्री इत्यत्र ‘अस्त्री ई’ इति प्रश्लिष्य दीर्घेकारान्तस्त्रीशब्द स्यैव पर्युदासकोटौ ग्रहणादिति तत्त्वम् ॥ ‘दीर्घस्यैवायम्’ इति पाठफलितमाह–नत्विति ॥ ६ कृदिकाराद् क्तिनः’ इति ङीषि तु नदीवत् ‘श्री श्र्यौ श्र्यः श्रीम्’ इत्येव रूपाणि भवन्ति अत एव ‘तां दृष्ट्वा श्रीमिवा- यतीम्’ इति मुकुटेन प्रयोगो दर्शितः । ‘कथामिव श्रीमपि कुत्सयन्तः’ इति शंकरभगवत्पादैश्च प्रयुक्तमिति बोध्यम् ॥ * ‘बाधकाबाधिता’ इत्यादिः ॥ तेन ‘प्रध्यै पुनर्भ्वै’ इत्यादौ नदीसंज्ञा भवत्येवेति सारम्॥ ७ प्रधीशब्दस्येति । ‘प्रकृष्टं ध्यायति’ इति प्रकृष्टा धीर्यस्येति वा विग्रहे इत्यादिः ॥ ८ पुंवदिति । ध्यानकर्तृत्वस्य प्रकृष्टधीसंबन्धित्वस्य च स्त्रियां पुंसि च संभवादिति भावः ॥ ९ मतद्वयेपीति शेषः ॥ १० त्रिष्वपि विग्रहेष्विति बोध्यम् ॥ ११ उभयमतेपीति भावः ॥

अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ( ४९ ) स्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ।४।१।५ ॥ ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रयौ । क्रोष्ट्रयः ॥ वधूगौरीवत् । भ्रूः श्रीवत् । हे सुभ्रुः । कथंतर्हि- 'हापितः कासि हे सुभ्रु' इति भट्टिः ? प्रमाद एवायमिति बहवः ॥ खलपूः पुंवत् । पुनर्भूः ॥ दृन्क्ङेरिति यणा उवङो बाधनान्नेयङुवङिति निषेधो न । हेपुनर्भु । पुनर्भुवम् । पुनर्भुवौ । पुनर्भुवः ॥ एकाजुत्तरपदे णः ।८।४।१२ ॥ एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन् समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्पर- स्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं णत्वं स्यात् ॥ आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धे पुनर्ग्रहणम् स्पष्टार्थम् । यणं बाधित्वा परत्वान्नुट् । पुनर्भ

( ४६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

संज्ञं स्यात् ॥ (पुंसकस्य झलचः ।७।१।७२ ॥ झलन्तस्याऽजन्तस्य च क्लीबस्य नुमा- गमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं रामवत् ॥ एवं धन- वनफलादयः ॥ अङ्गाडुत्तरादिभ्यः पञ्चभ्यः ।७।१।२५ ॥ ॥ एभ्यः क्लीबेभ्यः स्वमोरद्- डादेशः स्यात् ॥ टेः ।६।४।१४३ ॥ ॥ डिति परे भस्य टेर्लोपः स्यात् ॥ वावसाने ॥ कतरत् । कतरद् । कतरे । कतराणि ॥ भस्येति किम् ? पञ्चमः ॥ टेर्लुप्तत्वात्प्रथमयोरिति पूर्वसवर्ण- दीर्घः एङ्घ्रस्वा दिति संबुद्धिलोपश्च नै भवति-हे कतरत् । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ कतमत् । अन्यत् । अन्यतरत् । इतरत् ॥ अन्यतमशब्दस्य तु अन्यतममित्येव ॥ एकतरा- त्प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ एकतरम् ॥ सोरमादेशे

त्याकारलोपो न ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ।७।१।२३ ॥ क्लीबादङ्गात्स्वमोर्लुक् स्यात् ॥ वारि ॥ इकोऽचि विभक्तौ ।७।१।७३ ॥ इगन्तस्य क्लीवस्य नुमागमः स्यादचि विभक्तौ ॥ वारिणी । वारीणि । न लुमतेति निषेधस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः-हे वारे, हे वारि । आङो ना-वारिणा । घेर्ङितीति गुणे प्राप्ते ॥ वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । नामीति दीर्घः । वारीणाम् । वारिणि । वारिणोः । हलादौ हरिवत् । तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंव- द्गालवस्य ।७।१।७४ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं क्लीवं पुंवद्वा स्याट्टादावचि ॥ अनादये । अनादिने इत्यादि ॥ शेषं वारिवत् ॥ पीलुर्वृक्षस्तत्फलं पीलु तस्मै पीलुने ॥ अत्र न पुंवत् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ।७।१।७५ ॥ एषाम- नङ् स्याट्टादावचि स चोदात्तः ॥ अल्लोपोऽनः ॥ दध्ना । दध्ने । दध्नः । दध्नोः २ । दध्नि । दधनि । शेषं वारिवत् ॥ एवमस्थिसक्थ्यक्षीणि । तदन्तस्याप्यनङ् । अतिदध्ना । सुधि । सुधि- नी । सुधीनि । हे सुधे । हे सुधि । सुधिया । सुधिना ॥ प्रध्या । प्रधिना ॥ मधु । मधुनी । मधूनि । हे मधो । हे मधु । एवमम्ब्यादयः ॥ सानुशब्दस्य स्नुर्वा । स्नूनि । सानूनि ॥ प्रिय- क्रोष्टु । प्रियक्रोष्टुनी ॥ तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् प्रियक्रोष्टूनि ॥ टादौ पुंवत्पक्षे प्रिय- क्रोष्ट्रा । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्ट्रे । प्रियक्रोष्टवे । अन्यत्र तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुमेर्व । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्टुने । नुमचिरेति नुट्-प्रियक्रोष्टूनाम् ॥ सुलृ । सुलृनी । सुलृनि । पुनस्तद्वत् । सुलृवा । सुलृना ॥ धातृ । धातृणी । धातॄणि । हे धातः हे धातृ । धात्रा । धातॄणा । एवं ज्ञातृकर्त्रादयः ॥ एचं इग्घ्रस्वादेशे ।१।१।४८ ॥ आदिश्य- मानेषु ह्रस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् ॥ प्रद्यु । प्रद्युनी । प्रद्यूनि । प्रद्युनेत्यादि । इह न पुंवत् । यदिगन्तं प्रद्यु इति तस्य भाषितपुंस्कत्वाभावात् ॥ एवमग्नेऽपि । प्ररि । प्ररिणी । प्ररीणि । प्ररिणा ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्राद्यो हलीत्यात्वम्-प्रराभ्याम् । प्रराभिः ॥ नुम- चिरेति नुट्यात्वे प्रराणामिति माधवः । वस्तुतस्तु संनिपातपरिभाषया नुट्यात्वं न । नामीति

१ 'इकोचि' इति सूत्रे इह किंचित् त्रपो इति ' इतिवार्तिकप्रयोगः 'हे त्रपु' इति एङ्ह्रस्वात् सूत्रे भाष्यप्रयोगाच्चात्रानुकूलः ॥ २ भाषितः पुमान् यस्मिन्नर्थे स भाषितपुंस्कः । सोऽस्ति यस्य तद्भाषितपुंस्कमि- त्यभिप्रेत्याह-प्रवृत्तिनिमित्तैक्य इति॥तथा चोक्तम्-‘यन्निमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते। क्लीबवृ- त्तिस्तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते' इति ॥ ३ पुंसि वृक्षत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । क्लीवे फलत्वमिति प्रवृत्ति निमित्तभेदादित्यर्थः ॥ ४ 'एतदन्तस्याङ्गस्य' इत्यर्थः । तेन 'प्रियसक्था ब्राह्मणेन' इत्यादावुपसर्जनेपि अनङ् भव- त्येव ॥ ५ 'अन्यत्र' पुंवद्भावविरहपक्षे ॥ ६ टायां नुमं बाधित्वा 'ना' आमि 'नुट्' इति तु विशेषः ॥ ७ 'इच्च- शेयास्तालौ' 'उवोपोध्मा ओष्ठे' इति प्रातिशाख्यानुसारेण एकारस्य तालव्यत्वम् ओकारस्य ओष्ठ्यत्व- मङ्गीकृत्य 'सिद्धमेङः सस्थानत्वात्' इति वार्तिकेनैङंशे स्थानकृतन्तर्येण इक् एव प्राप्तौ 'अकारार्धमै- कारौकारयोरदिः इकारोऽध्यर्धः पूर्वस्य शेष उकारस्तूत्तरस्य' इति प्रातिशाख्यमनुसृत्य 'ऐचो श्चोत्तरभूयस्त्वात्' इति वार्तिकेनैजंशेपि प्रमाणकृतन्तर्येण इक् एव सिद्धौ व्यर्थमेवेदं सूत्रमिति भाष्ये स्पष्टम् समविभागपक्षे तु सूत्रमैजंशेऽकारव्यावृत्त्यर्थमावश्यकमैवेत्यपि 'हुतावैच इदुतौ' इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् ॥