वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

गां शिशुजनलीलाम् इव कृतधात्रीधृतिं क्वचिद् राघवचित्तवृत्तिम इव वैदेही(मयाम्) [२४६] क्वचित् क्षीरसमुद्रमथनवेलाम् इवो- ऽज्जृम्भमाणामृतां क्वचिन् नारायण(मूर्तिम्¹) इव स्वच्छम्(९६)- दापराजितां क्वचिद् वाल्मीकिसरस्वतीम् इव दर्शितेक्ष्वाकुवंशां (क्वचिल्) लङ्काम् इव बहुपलाशसेविताम्² (क्वचिद् धार्तराष्ट्र)से- नाम् इवा ऽर्जुनशरनिकरपरिवारितां (क्वचिन्) नारायणमूर्तिम् इव बहुरूपां [२४७] (क्वचित्) सुग्रीवसेनाम् इव पनस(नल)कुमुदसे- वितां (क्वचिद्) अविधवाम् इव सिन्दूरतिलकभूषितां प्रवालाभ- रणां च (क्वचित्) कुरुसेनाम्³ इवो ऽलूकद्रो[२४८]णशकुनिसनाथां धार्तराष्ट्र(आञ्चितां) च अम्ला(९७)नजाति(वि)भूषिताम् अपि (विरुद्ध⁴)- वंशां दर्शिताभयाम् अपि विभीषणाम् सततहितपथ्याम् अपि [२४९] प्रवृद्धगुल्मां षट्पदव्या(प्ताम्) अपि द्विपदानाकुलां द्वि- जकुलभूषिताम् अपि (न)कुलीनवंशां विन्ध्याटवीं (प्र⁵)विवेश। (अत्रान्तरे⁶) तयोर् निद्रां आदाय (निशा⁷ ऽजगाम। ततः) क्रमेण च काल(कैवर्तकेन) तमिस्रा(नावं) प्रक्षिप्य गगनमहासरा- (९८)सि सजीव२५०निकर इव [अप⁸]ह्रियमाणे तारागणे (सन्ध्या)रक्तांशुक[पट]े विषमप्ररूढबिसलतासर(यन्त्रा)- नुगतशतपत्रपुस्तकResourceसनाथे मकरन्दबिन्दुसन्दोहनि- र्भरपानमत्तमधुकरसान्द्रमन्द्र स्व- धर्मम् इव पठति विकचकमलाकरभिक्षौ कृषीवलेने ऽव का- लेन तिमिरबीज(निकरेष्व्) इव मधुकरेषु [कुमुदक्षेत्रेषु] म- धुरसकर्दमितपरागपङ्केषु घनघटमानदल(पुटेषु⁹ कुमुदाकरक्षेत्रेषु) [भ्रमरेषु व्याजात् [२५१] पङ्कजेषू] ऽप्यमा- नेषु रजोमुर्मुरसनाथमधुकरपटल(धूमा¹⁰)नुगतोद्द- ण्डपुण्डरीकव्याजाद् धूप[पटल]म् इव भगवते किरणमालिने प्रयच्छन्त्याम् कमलिनी(तापस्याम्¹¹) रजनीवधूकर[तल¹²]- द्वयोच्छलितपतत्प्रभातमूसलाहतिक्षतान्तरे उलूखल इव च-

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall's manuscript E. ² Trichinopoly ed. omits kvacil . . . °sēvitām. ³ Trichinopoly ed. omits iva panasa° . . . kurusēnām. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Hall's manuscript C also omits apa. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C. ¹⁰ So also Hall's manuscript A. ¹¹ Cf. kamalinītapasvinyām in Hall's manuscripts A, C, F. ¹² Hall's manuscripts D, H also omit tala.

१८४ VĀSAVADATTĀ म्द्र(मण्डले) खण्डन(वि¹)कीर्णेषु [इव] तण्डुलेष्व् (इव) तारा- गणेषु (नि²)मीलत्सु सन्ध्याताम्रमुखेन [इव] वासरवानरेण नभस्तरुम् (आरुह्य) शाखाभ्य इव कम्पिता(९९)भ्यो दिग्भ्यो विकचप्रसून(निकर³) इव तारागणे (फल इवे ऽन्दुमण्डले⁴) [च नि]पत[२५२]ति तारा[गणशालि]तण्डुल⁵(शबलित)नभो ऽङ्गणं स्फुरदरुण(किरण)चूडा(चक्र)चारुवदने वासरकृकवाकौ च- रितुम् अवतरति मत्(सङ्गमाद्⁶) अतिप्रवृद्धो वारुणी(सङ्गमाद्) द्विजपतिर् एष (पतती) ऽति हसन्त्याम् इवा "खण्डल(आशायाम्) अरु- णकेसरि(खरनखरपात)निहतान्धकारकरीन्द्ररुधिरधारा- भिर् इवो ऽदयगिरिशिखर(गैरिक)निर्झर[धौतधातु]धाराभिर् इव (त्वङ्गत्)तुरङ्गखरखुरपुटपाटितपद्मरागच्छटाभिर् इव [२५३] [केसरिकरतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्गसङ्गलदस्र- प्रसारिणीभिर् इव] उदयाचलकूटकोटिप्ररूढजपाकुसुमक़ान्ति- भिर् इव (पूर्वगिरि⁷केसरिचरणतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्ग- विगलदसृग्धारासारिणीभिर् इव) त्रिभुवनकार्य(सम्पादना⁸तुर)- रागरासैर् इव रक्तमण्डले ताराकुमुद(वन⁹)ग्रहणाय प्रसा- रितहस्त इव कुङ्कुम्(अरुणैः किरणैः कनकदर्पण¹⁰ इव) प्रा- चीविलासिन्याः पूर्वाचलभोगीन्द्रफणोपले गगनेन्द्रनीलतरु- [कनक][२५४]किसलये नभोनगर(प्राग्द्वार)कनक(पूर्ण)कु- म्भे तप्तलोहकुम्भाकारे प्राची(कुमारी¹¹)ललाटतट(घटितकु- ङ्कुम¹²तिलक)बिन्दौ सन्ध्या(बाल¹³)लतैककुसु(१००)मे मञ्जि- ष्ठा[रक्त]पट्टसूत्र(पिण्ड)सदृशे सन्ध्य्(अरुणसूत्रग्रथित)- प्राची(वधू¹⁴काञ्ची)काञ्चनदीनारचक्र इव (कुमार इव संहृत- तारके पद्मनाभ इवो ऽल्लसत्¹⁵पद्मे अध्वग इव च्छायाप्रिये शक्र इव गोपतौ उदयगिरि)धातुरागारुणदिग्गजपादतलानुकारिणि

¹ So also Hall's manuscript E. ² So also Hall's manuscript D. ³ Cf. nicaya in Hall's manuscript D. ⁴ So also Hall's manuscripts D, E, and the commentator Jagaddhara. ⁵ Cf. tārāgaṇataṇḍula in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁶ So also Hall's manuscripts D, H. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. saṃpādanaprabhā in Hall's manuscripts D, H. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Hall's manuscript D also has kanakadarpaṇē. ¹¹ So also Hall's manuscript A. ¹² Cf. taṭakuṅkumāmbubindāu in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ¹³ Cf. sandhyāpravālalatā in Hall's manuscripts E, H. ¹⁴ Cf. śacīvadhūkāñcana in Hall's manuscript A. ¹⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text, 'llasita.

(prabhūta)timirataskarē (sam)udayam ārōhati (bhagavati bhāsvati) maṃjiṣṭhā(nikara¹) iva diggajēṣu mahābhārata[samarabhūmi]ru- dhirōdgāra iva kurukṣētrēṣu [255] sura(dhanuḥ)kāṃti(vi)lēpa iva jalada(cchadēṣu) kāṣāyapaṭa iva śākyāśrama(śākhāsu) kāusumbha- rāga iva dhvajapaṭapallavēṣu phalapāka iva karkaṃdhūṣu kuṃku- ma[cchaṭā]rasa iva vyōmamahāsāudh(āṃgaṇē²) saṃcaradaruṇa- (yavanikā)paṭa iva kāla(mahānaṭasya³) [bāla⁴]pravāḷa(bhāgā)ruṇē prasarati bālātāpē kṣaṇēna [ca] cāṭucaṭulacakravākahṛdaya(kōśa)- saṃtāpaharaṇād iva dahana(pratāpa)pravēśād iva dinanāthakā- mtōpal[ānal]asaṃgād ivō 'ṣṇimānam uṣṇaraśmēr āśrayati raśmi- saṃcayē kaṃdarpakētus sarvarātrajāgaraṇa(vaśād) āhāraśūnya- (paravaśa)śarīratayā niścētanō 'nēkayōjanaśa[256]t(ādhva)bhrama- ṇakhinnō vāsavadattayā 'py ēvaṃvidhayā saha latā(grahē) maṃ- damārutāṃdōlitakusumaparima(101)ḷalubdhamugdha(mukhara)- paribhramatbhramarajhaṃkāramanōharē tatkāla(sulabhayā⁵) ni- drayā gṛhītō niṣpaṃdakaraṇagrāmas suṣvāpa. tatō vaṇijī 'va pra- sāritāṃbarē mahādāvānala iva sakalakāṣṭhōddīpini (kalpavṛkṣa iva sarvāśāprasādhakē) pataṃgamaṃḍalē (madhyaṃ nabhassthalasyā⁶) 'rūḍhē [katham api] kaṃdarpakētuḥ (prabuddhaḥ⁷) priyayā vinā- kṛtaṃ latā(graham) avalōkya (cō) 'tthāya [257] [ca] tata itō datta- dṛṣṭiḥ kṣaṇaṃ (viṭapiṣu) kṣaṇaṃ latāṃtarēṣu kṣaṇaṃ [taruśikharēṣu kṣaṇam] (adhaḥ)kūpēṣu kṣaṇam (ūrdhvataruśikharēṣu) kṣaṇaṃ śu- ṣkaparṇarāśiṣu kṣaṇam ākāśa(talēṣu) kṣaṇaṃ dikṣu (kṣaṇaṃ⁸) vidi- kṣu ca bhramann anavarata[virahānala⁹]dahyamānahṛdayō vilalāpa. (hā) priyē vāsavadattē dēhi mē darśanam [258] (kṛtam) parihāsēna aṃtarhitā 'si tvatkṛtē yāni [mayā] duḥkhāny anubhūtāni tēṣāṃ tvam ēva pramāṇam. hā priya(sakha¹⁰) makaraṃda paśyē ('daṃ) dāivadurvilasitaṃ kiṃ (pūrvaṃ mayā kṛtam anavadātaṃ) karma. ahō (vipākō niyatēḥ) ahō duratikramā kālagatiḥ ahō grahāṇām

Footnotes

¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit nikarā. ² So also Hall's manuscript B. ³ Cf. kālanaṭakasya in Hall's manuscript D. ⁴ Hall's manuscripts D, E, H also omit bāla. ⁵ So also Hall's manuscripts D, E. ⁶ Cf. nabhōmadhyam in Hall's manuscript E. ⁷ Cf. prāptabōdhaḥ in Hall's manuscripts E, H. ⁸ So also Hall's manuscript B. ⁹ Hall's manuscripts A, C, E, F, G, H also omit virahānala. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.

Devanagari Transcription / देवनागरी-रूपान्तरम्

(प्रभूत)तिमिरतस्करे (सम्)उदयम् आरोहति (भगवति भास्वति) मञ्जिष्ठा(निकर¹) इव दिग्गजेषु महाभारत[समरभूमि]रु- धिरोद्गार इव कुरुक्षेत्रेषु [२५५] सुर(धनुः)कान्ति(वि)लेप इव जलद(च्छदेषु) काषायपट इव शाक्याश्रम(शाखासु) कौसुम्भ- राग इव ध्वजपटपल्लवेषु फलपाक इव कर्कन्धूषु कुङ्कु- म[च्छटा]रस इव व्योममहासाध(आङ्गणे²) सञ्चरदरुण- (यवनिका)पट इव काल(महानाटस्य³) [बाल⁴]प्रवाळ(भागा)रुणे प्रसरति बालातापे क्षणेन [च] चाटुचटुलचक्रवाकहृदय(कोश)- सन्तापहरणाद् इव दहन(प्रताप)प्रवेशाद् इव दिननाथका- न्तोपल[आनल]सङ्गाद् इवो ऽष्णिमानम् उष्णरश्मेर् आश्रयति रश्मि- सञ्चये कन्दर्पकेतुस् सर्वरात्रजागरण(वशाद्) आहारशून्य- (परवश)शरीरतया निश्चेतनो ऽनेकयोजनश[२५६]त्(आध्व)भ्रम- णखिन्नो वासवदत्तया ऽप्य् एवम् Crush/विधया सह लता(ग्रहे) म- दममारुतान्दोलितकुसुमपरिम(१०१)ळलुब्धमुग्ध(मुखर)- परिभ्रमत्भ्रमरझङ्कारमनोहरे तत्काल(सुलभया⁵) नि- द्रया गृहीतो निष्पन्दकरणग्रामस् सुषवाप। ततो वणिजी ऽव प्र- सारिताम्बरे महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनी (कल्पवृक्ष इव सर्वाशाप्रसाधके) पतङ्गमण्डले (मध्यं नभस्स्थलस्या⁶) ऽरूढे [कथम् अपि] कन्दर्पकेतुः (प्रबुद्धः⁷) प्रियया विना- कृतं लता(ग्रहम्) अवलोक्य (चो) ऽत्थाय [२५७] [च] तत इतो दत्त- दृष्टिः क्षणं (विटपिषु) क्षणं लतान्तरेषु क्षणं [तरुशिखरेषु क्षणम्] (अधः)कूपेषु क्षणम् (ऊर्ध्वतरुशिखरेषु) क्षणम् शु- ष्कपर्णराशिषु क्षणम् आकाश(तलेषु) क्षणम् दिक्षु (क्षणं⁸) विदि- क्षु च भ्रमन्न अनवरत[विरहानल⁹]दह्यमानहृदयो विललाप। (हा) प्रिये वासवदत्ते देहि मे दर्शनम् [२५८] (कृतम्) परिहासेन अन्तर्हिता ऽसि त्वत्कृते यानि [मया] दुःखान्य् अनुभूतानि तेषां त्वम् एव प्रमाणम्। हा प्रिय(सख¹⁰) मकरन्द पश्ये (ऽदं) दैवदुर्विल्सितं किं (पूर्वं मया कृतम् अनवदातम्) कर्म। अहो (विपाको नियतेः) अहो दुरतिक्रमा कालगतिः अहो ग्रहाणाम्

१८६ वासवदत्ता अतिकटु कटाक्ष(पातनं¹) अहो विस(दृशता) गुरुजनाशिषाम् अहो दुःस्वप्नानां दुर्निमित्तानां च (फलं) सर्वथा न (कश्चिद्²) अगोचरो [२५९] (भवितव्यानाम्)। किं न सम्यग् आगमिता (विद्या) किं [न] यथावद् (अनाराधिता) गुरवः किं नो ऽपासिता वह्नयः [किम् अधिक्षिप्ता भूदेवाः³] किं न प्रदक्षिणीकृताः सुरभयः किं न कृतं [२६०] (शरण्येष्व्) अभयम्। (१०२) इति बहुविधं विलपन् (मरणेच्छुः⁴) दक्षिणेन काननं निर्गत्य नव्य(नल)- नळदनळिनीनिचुलपिचुलवकुळ(चिरिबिल्वबहुलेन⁵ प्रचुर- विरचितविविधो)टजकुटजरुद्धोपकण्ठेन सोत्कण्ठभृङ्ग- [२६१]राज[रसितसुन्दर]सुन्दरी(कृतास्वाद)वितत(चूतव्रतती)व्रा- तावरण[तरुण]वरुण⁶(तरु)स्कन्धसन्नद्धभृङ्ग(गोळेन) गोलाङ्गूलभग्नगळन्मधु[च्छ[२६२]त्रमधु]पटलरसासार- (शीकर)सिक्ततरुतलेन (प्रवृद्ध⁷नारिकेळकङ्केळिराजताळीतालत- माल⁸)हिन्तालपुन्नागकेसर(नागकेसरघनresource/सारेण) मल्लिका(के- तकी)कोविदार(अर्कपर्णजम्बू)बी[२६३]जपूरजम्बीर[जम्बू]गुल्म- गहनेन (पवनसंवाहितानैकपनसविटपिविटपेन) [अप्रत्यू- ह]दात्यूह(कुहकुहाराव)भरितनदी(तटनिकुञ्जपुञ्जेन) पु- ञ्जित(ओत्)कण्ठ कलकं (१०३)ठाध्यासित[ओद्दाम्]असहकारपल्लवे- न [चपलकुलाय]कुक्कुटकुटुम्बसं(वासितो)त्कट्(अनेक)विटपेन कोरकनिकुरुम्बारोमाञ्चितकुरवकराजिना रक्ताशोकपल्लवलाव- ण्य(वि)लिप्यमानदशदिशा प्रविकसितकेसर(कुसुम⁹)रजोविसर- (धूसरितपरिसरेण) पराग(पुञ्ज)पिञ्जर(सिन्दुवार¹⁰राज्यमा- न)मधुकरमञ्जुशिञ्जितजनितजनमुदा (लवङ्गचम्पकम- धूककृतनाल¹¹लोध्रकर्णिकारकदम्बकदम्बकेन) मदजल- मेचकित (गण्डकाष) मुचुकुन्द[स्क[२६४]न्ध]काण्ड (कथ्य- मान¹²)निश्शङ्ककरिकट¹³[विकट]कण्डूतिना कतिपयदिवसप्रसू- ¹ Cf. patanam in Hall's manuscripts C, D, E, F. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, E, G, H. ³ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H also omit kim adhikṣiptā bhūdēvāḥ. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ Hall's manuscripts C, D, G also have bahulēna. ⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., vāruṇa. ⁷ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit pravṛddha. ⁸ Cf. nārikēlakarakēlīrājatālītāla in Hall's manuscript D. ⁹ Cf. pravikasitakusumakēsara in Hall's manuscripts A, B. ¹⁰ So also Hall's manuscript A. ¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., madhūkatamāla. ¹² Cf. mathyamāna in Hall's manuscripts A, B, F. ¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., niśśaṃkakaraṭa.

takukkuṭī(kuṭī¹)kṛta[kuṭaja]koṭarēna caṭakasaṃcāryamāṇacaṭula- vācātacaṭakāirakriyamāṇacāṭunā sahacarī(sahacaraṇacumcura)ca- kōra(camcunā) śāilēya(sugamdhi)śīlātalasu[265]khaśayita(śaśaśiśu- rāśinā) śēphālikāśīphāvivaravisrabdhavartamāna(gāudhēya)rāśinā nirātaṁkaraṃku(nikarēṇa) nirākulanakula[kula]kēḷinā kalakōkila- kulakabaḷita(cūta)kalikōdgamēna sahakārārāmarōmaṃtʰāyamāna- (camara)yūthēna śravaṇahārisa(nīḍa²)girinitambanirjharanināda- (śravaṇōtsukanidrānaṃda³)maṃdāyamānakarikulakarṇatāḷaduṃ- dubhi(dhvaninā) samāsannakinnarīgīta(śravaṇaramamāṇa)ruruvi- sarēṇa [266] (kuhari(104)ta)haridrādravarajyamānavarāhapōtapō- trapālinā guṃjā(kuṃja⁴puṃjaguhijāhakajātēna⁵ daṃśa)daṃśana- kupita(kapi⁶)pōta(pēṭacapēṭaka⁷)pāṭita(pāṭalīpuṭakīṭasaṃghēna) kuliśaśikharakharanakharapracayapracaṃḍacapēṭ(ā)pāṭitamatta- mātaṃga(mada)cchaṭācchuritacārukēsara(bhara)bhāsurakēsarika- dambēna mahāsāgarakacchōpāmtēna katipayadūram(adhvānaṃ⁸) gatvā aticapala(vāripracayaprahataprapātātayā) tāṃḍa[267]vō- ddaṃḍa(dōṣṣaṃḍa⁹)khaṃḍaparaśuviḍambanāpaṃḍitaṃ vāruṇī¹⁰- vijayapatākābhir iva śēṣakulanirmōka[mañju]maṃjarībhir iva (su- dhāsahacarībhir iva jyōtsnāsahōdarībhir iva) śaśāṃka(maṃḍala)- paramāṇu(saṃtatībhir) iva lakṣmīlīlā(darpaṇadhāriṇībhir) iva jala- dēvatā(kuca¹¹)caṃdana(dhārātarpaṇa)vicchittibhir iva phēnarāji- bhir upāṃta(ramaṇīyaṃ) aparam iva gagana(talam) avan(ītalam) avatīrṇam arṇavaducchalacchīkara(nikarēṇa) nabha- ścarān muktāphalāir iva vilōbhayamtam abhayābhyarthanāgatā- nēka(pakṣati)kṣitidharabharitakukṣibhāgaṃ sagarasuta(visarasa- mud)khātaṃ (vārijātamukhōdbhāsitapārijātaṃ) abhijātamaṇira- tnākaraṃ kari(105)makara[ku[268]la]saṃkulaṃ (śakuni)kulakaba-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscript C, and the commentator Jagaddhara. ² So also Hall's manuscripts C, D. ³ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G also have nidrānanda. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H; cf. guñjāpuñjakuñja in Hall's manuscript D. ⁵ Hall's manuscripts D, E, F also have jāhakajātēna. ⁶ So also Hall's manuscripts C, D. ⁷ Hall's manuscript D also has capēṭaka. ⁸ Cf. katipayādhvānaṃ in Hall's manuscript E. ⁹ Cf. dōḥkhaṇḍa in Hall's manuscripts A, C, D, E, F. ¹⁰ Srirangam text and Trichinopoly ed., vāruṇa. ¹¹ So also Hall's manuscripts B, C, F.

Devanagari Transliteration (देवनागरी लिप्यन्तरण)

तक्कुक्कुटी(कुटी¹)कृत[कुटज]कोठरेण चटकसंचार्यमाणचटुल- वाचातचटकाइरक्रियमाणचाटुना सहचरी(सहचरणचुंचुर)च- कोर(चंचुना) शैलेय(सुगंधि)शीलातलसु[265]खशयित(शशशिशु- राशिना) शेफालिकाशीफाविवरविस्रब्धवर्तमान(गौधेय)राशिना निरातंकरंकु(निकरेण) निराकुलनकुल[कुल]केलिना कलकोकिल- कुलकबलित(चूत)कलिकोद्गमेन सहकारारामरोमंथायमान- (चमर)यूथेन श्रवणहारिस(नीड²)गिरिनितंबनिर्झरनिनाद- (श्रवणोत्सुकनिद्रानंद³)मंदायमानकरिकुलकर्णतालदुं- दुभि(ध्वनिना) समासन्नकिन्नरीगीत(श्रवणरममाण)रुरुवि- सरेण [266] (कुहरि(104)त)हरिद्राद्रवरज्यमानवराहपोतपो- त्रपालिना गुंजा(कुंज⁴पुंजगुहिजाहकजातेन⁵ दंश)दंशन- कुपित(कपि⁶)पोत(पेटचपेटक⁷)पाटित(पाटलीपुटकीटसंघेन) कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचंडचपेट्(आ)पाटितमत्त- मातंग(मद)च्छटाच्छुरितचारुकेसर(भर)भासुरकेसरिक- दंबेन महासागरकच्छोपांतेन कतिपयदूरम्(अध्वानं⁸) गत्वा अतिचपल(वारिप्रचयप्रहतप्रपाततया) तांड[267]वो- ड्डंड(दोष्षंड⁹)खंडपरशुविडंबनापंडितं वारुणी¹⁰- विजयपताकाभिर इव शेषकुलनिर्मोक[मञ्जु]मंजरीभिर इव (सु- धासहचरीभिर इव ज्योत्स्नासहोदरीभिर इव) शशांक(मंडल)- परमाणु(संततीभिर) इव लक्ष्मीलीला(दर्पणधारिणीभिर) इव जल- देवता(कुच¹¹)चंदन(धारातर्पण)विच्छित्तीभिर इव फेनराजी- भिर उपांत(रमणीयं) अपरम् इव गगन(तलम्) अवन्(ईतलम्) अवतीर्णम् अर्णवदुच्छलच्छीकर(निकरेण) नभ- श्चरान् मुक्ताफलैर् इव विलोभयन्तम् अभयाभ्यर्थनागता- नेक(पक्षति)क्षितिधरभरितकुक्षिभागं सगरसुत(विसरस- मुद्)खातं (वारिजातमुखोद्भासितपारिजातं) अभिजातमणिरा- त्नाकरं करि(105)मकर[कु[268]ल]संकुलं (शकुनि)कुलकब-

१८८ वासवदत्ता लनाभिलाषसंचरन्नक्रचक्रं (स्तिमिततिमि)तिमिङ्गिलकुलं (क- दलीवनवात) विलुलित (ऐला) लवलीलवङ्ग (मातुलुङ्ग¹) गुल्म (गह- नं) ऊर्मिमारुत(मर्मरिततरलतरो)त्ताल (ताली² वनचरित³) जल- मानुषमिथुनमृदित[सलिल]पुलिनबालशैवालं प्रवाळांकुरको- टिपाटितमुखखिन्नशंखनख(मुखरखरशिखरवि)लिखि- ततट(रेखं) खगेश्वरगोत्रपत्ररथपटलकलिलसलिलं अद्या- ऽप्य् अनिर्मुक्तमन्दरमथनसंस्कारम् इवा "वर्तभ्रान्तिभिः साप[269]स्मारम् इव (सितफेनसञ्चयैः) ससुरा(गन्धम्) इवै- ("लापरिमलैः सघोषम्) इव गर्जितैः सखेदम् इव (नागनिश्व़ा- सैः) सभ्रू(भङ्गं⁴) इव तरङ्गैः साळानस्तम्भम् इव राम- सेतुना कुम्भीनसीकुक्षिमू इव लवणोत्पत्तिस्थानं व्याकरणम् इव [वितत⁵]स्त्रीनदीकृत्यबहुलं राजकुलम् इव दृश्यमानम- हापात्रं हस्तिबन्धम् इव वारिगतानेकना[270]ग(106)मुच्य- मान(शूत्)कारं विश्वामित्रपुत्रवर्गम् इव अम्भोज(चारु)म- त्स्योपशोभितं सत्पुरुषम् इव गोत्र्(आतिशयं) साधुम् इवा ऽच्यु- तस्थिति रमणीयं सुनृ(पतिं⁶) इव सज्जनक्रमकरं कृतम- न्युम् इव करतोयाप्लुत[271]मुखं विरहिणम् इव चन्दनोद- कषिक्तं विलासिनम् इव नर्मदानुगतं (राशिम् इव समीनकुली- रं शृङ्गारिणम् इवा ऽनेकमुक्ताऽलंकृतं) उद्धृतकालकूटम् अपि प्रकटितविषराशिम् अतिवृद्धम् अपि सुन्दरी[परि]वृत(ओप्⁷)अकण्ठं (107) सुरोत्पत्तिस्थानम् अप्य् असुराधिष्ठितं जल[272][नि]धिम् अपश्यत्. अचिन्तयच् च अहो मे कृतापकारेणा ऽपि विधिना उपकृतिर् एव कृता यद् अयं लोचनगोचरतां (गतस्) समुद्रः तद् अत्र देहं (त्यजामि) [प्रियाविरहाग्निं निर्वापयामि]. यद्य् अप्य् अना- तुरस्या ("त्म⁸)त्यागो न विहितः तथा ऽपि (खलु नः कार्यं) न [खलु] सर्वस् (सर्वं⁹) कार्यम् (एव) करोत्य् [इत्य्¹⁰] असारे सं- सारे. केन किन् [273] (नाम¹¹) न कृतं. तथा हि गुरुदार(हर- ¹ So also Hall's manuscripts E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ² Srirangam text and Trichinopoly ed., tālī. ³ Hall's manuscript D also has carita. ⁴ So also Hall's manuscripts A, D, E. ⁵ Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H also omit vitata. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G. ⁷ Cf. parivṛtōpakaṇṭham in Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts B, E. ⁸ So also Hall's manuscripts C, D. ⁹ So also Hall's manuscripts C, D. ¹⁰ Trichinopoly ed., iha. ¹¹ So also Hall's manuscripts C, D, H.

णं¹) द्विजराजो ऽकरोत्। पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया विन- नाश। नहुषश् (शक्र)कलत्र(दोहळी भुजंगताम् अयासीत्)। य- यातिः (कृतपुरोहितसुता)पाणिग्रहणः [२७४] पपात। सुद्युम्नः स्त्रीमय (एवा) ऽभवत्। सोमकस्य प्रख्याता (जगती²) जंतुव- धनिर्घृणता। पुरुकुत्सः कुत्सित (एवा ऽभवत्)। कुवलयाश्वो ऽश्व[२७५]तारकन्न्यामपि (जगाम)। नृगः कृकलासताम् अगमत्। (नलः कलिना ऽभिभूतः।) संवरणो मित्रदुहितरि विक्लबताम् (अगमत्)। [२७६] दशरथः (अभी)ष्टरामोन्मादेन मृत्युम् अवा- प। कार्तवीर्यो [गो]ब्राह्मणपीडया पंचत्वम् अयासीत्। [युधि- ष्ठिरः समरशिरसि सत्यम् उत्ससर्ज।] (शंतनुर्³) अतिव्यसनात् (वने⁴) विललाप। (तद्) इत्थं ना ऽस्त्य् (एव जगत्य्) अकळंकः को ऽपि। तद् अहम् अपि देहम् (उत्सृ(१०८)जामी) ऽत्य् (एवं) वि[२७७]चिं- त्य कुरर[खर]नखरशिखरखंडित(पृथुळ⁵)पृथुरोम- [बिलमविरलशकुलकुल]शल्क(संकुलं⁶ संकलित)जलनकुल(कु- लो⁷)च्चार(शारं) क्रोष्टुकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकर्परपरंपरा- परिगत(प्रांतं⁸ अतितरळ)जलरयलुळितचतुळशफरकुलकब- लनकृतमतिनिभृतबकशकुनिनिवह(बहु)धवळितपरिसरम् अतिचपलजलकपिकुलविहरण(तुलिर⁹)सलिलकण[२७८]निकर(परिमि- ळनशिशिरिततामालतलं अनुदिन)निपतदतितरुण[वन]महिषग- वलशिखर(वि)लिखितविषमतटम् अनवरतचरदसितमुखचर- णविहग(वर)निवह(मधुकर)निनद(मुखरित)हिमकर(कि- रणनिकर)[२७९]रुचिरजलमनुज(गण)शयनमृदित(तटधरणी)- तलम् अति(बहुळ)मद[जल]शबळ(कट¹⁰)तटकरि[वर]शतनिपतित- मधुकर(निकरम्¹¹) अतिजवनपवनविधुतजल(विघटन)निप- तित(फणि)गणपरिगतपरिसरं जलनिधि(जलगता)भुजगनिर्मु- क्तनिर्मोकपट्टम् [इव] दर्पणम् इव वसुंधरायाः स्फटिककु- ट्टिमम् इव वरुणस्य (कमलवनम् इव सपद्मरागं वनप्र- ¹ So also Hall's manuscripts, A, B, C, D, F, G, H. ² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts A, C, F, H. ⁴ So also Hall's manuscripts A, F, H. ⁵ So also Hall's manuscripts B, D. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Narasiṁha. ⁸ So also Hall's manuscripts B, C, D, F, G, H. ⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., Trichinopoly ed., and Srirangam text, tulita. ¹⁰ This reading is also recorded by Śivarāma, ad loc. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, F.

१९० वासवदत्ता देशमिव सविद्रुमलतां कातरम्¹ इव सदारं विष्णुमिवानै- कम्/कमुक्तोपेतं) पुलिन(तलं) आससाद। ततः कृतस्नानादि(सकल- कृत्यो जलनिधि)जलमवतरितुम्/अवतरीतुम् आरेभे शरीरत्यागाय। अथ सा- नुग्रहेषु ग्राहेषु निर्मत्सरे(१०९)षु मत्स्येष्वक्षुद्रेषु क्षुद्र(आ- म्डेष्वनिच्छेषु) [२८०] कच्छपेष्वक्रूरेषु नक्रेष्वभयं- करेषु मकरेष्वमारेषु (शिंशुमारेष्वाकाशात्²) सरस्वती समु- दचरत्। आर्य कंदर्पकेतो पुनरपि तव (प्रियासमागमो) भविष्यत्यचिरेण तद्विरम मरणव्यवसायादिति। (सो ऽपि) तद् उपश्रुत्य मरण(आरम्भाद्) विरराम³। [पुनः प्रियया समा- गमेच्छया शरीरस्थितिहेतुमाहारं चिकीर्षुर्महासागरकच्छो- पान्तभुवं जगाम।] अथ तत इतः परिभ्रमन् फलमूला- दिना वने (वर्तयन्⁴) [कियन्तं] कालं (अनेकं) निनाय [क- न्दर्पकेतुः]। एकदा (तु⁵) कतिपय(दिवसा⁶)पगमे काकलीगा- यन इवो [२८१] (ऽपसमृद्ध⁷)निम्नगानदः (सायंतन)समय इव नर्तितनीलकण्ठः कुमारमयूर इव (समारूढ)शरजन्मा [महा]तपस्वी ऽव प्रशमितरजःप्रसरःतापस इव धृतजलद- करकः प्रळयकाल इव दर्शितानैकतरणिविभ्रमः निरुप(द्र- व)कानन(प्र⁸)देश इव घनोत्(से[२८२]कित)सारंगः रेवतीकर- पल्लव इव हलिधृ(११०)तिकरः (लंकेश्वर इव समेघनादः विंध्य इव घनश्यामः⁹ सम्)आजगाम वर्षासमयः। (वि)- भिन्न[मेघ]नीलोत्पलकानन(नीले) क्रीडासरसी ऽव नभसि स्म- रस्य (कनक)रत्न(नौर) इव जलद(काल)लक्ष्मीमातंगकन्या- नर्तनरज्जु[२८३]र् इव नभस्सौधतोरण(रत्न)मालिके ऽव प्र- वसता निदाघ(कालकांतेन द्युस्त्री)पयोधरे दत्तआ स्मर- णाय¹⁰आवलिरिव गगनलक्ष्मी(बंधुर)रशनामाले ऽव नभोमंदार[तरु¹¹]सुंदरकलिक[आमाल]ए ऽव रतिनखमार्ज- नरत्न(शिला)शलाके ऽव रत्न(शक्तिर्) इव¹² (विलासयष्टिरिव) कुसु- ¹ Trichinopoly ed., kāntāram. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H. ³ Cf. virarāma maraṇārambhāt in Hall's manuscripts C, D, E. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F, H. ⁵ So also Hall's manuscripts C, D, E, H. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, F, H. ⁷ Cf. samṛddha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, Trichinopoly ed., and Srirangam text. ⁸ So also Hall's manuscripts F, G. ⁹ Cf. rāvaṇa iva samēghanādō vindhyagirir iva saghana in Hall's manuscript C. ¹⁰ Hall's manuscripts C, D, E, F also omit smaraṇāya. ¹¹ Hall's manuscripts C, D, E, G, H also omit taru. ¹² Trichinopoly ed. omits ratnaśaktir iva.

A SANSKRIT ROMANCE १९१ म¹केतोर् इन्द्रधनुर्लता रराज। अति(तृष्णा)वेग[नि]पीतजल(नि)- धिजलशङ्खमालाम् [इव] ब[२८४]लाकाच्छलाद् उद्वमन्न (इव) अदृश्यत जल(धरनिकरः)। पीतहरितैः (कृष्णकेदारिकागोष्ठीषु) समुत्पतद्भिः (जातुष²दुरोदरारैर्) इव दर्दुर(शिशुकैर्) नय- द्यूतैर इव चिक्रीड (विद्युता समम्³ घनकालकान्तः)। रविदी- प(कज्जलितमेघ)निकषोपले [इव] मेघसमय(स्वर्ण)कार- (घर्षितस्वर्णरेखे) ऽव (तडित्) अशोभत। विरहिणां हृदयम् (विदारितुम्) [२८५] करपत्रम् इव (कृतम्) कुसुमायुधस्य (क्रू- (१११)र⁴कैतक)च्छदम् (अभासत)। [जलददारुणि लोलातडिल्लता- करपत्रदारिते पवनवेगनिर्धूताश् चूर्णचया इव जलरेणवो बभूवुः।] विच्छिन्नदिग्वधूहारेमुक्त(निकरा) इव खरपवन- वेग(भ्रमिता) घन(घटा)घट्टनसञ्चूर्णिततारानिकरा इव त्रि- भुवनविजिगीषोर् मकरध्वजस्य प्रस्थानलाजाञ्जलय इव क- रका व्यराजन्त। (नवशाद्वलम् सेन्द्रगोपमहीमहिलाया ला- क्षारसङ्कितम् स्तनोत्तरीयम् इवा ऽलक्ष्यत। मेघकुम्भसलि- लैः पृथिवीनायिकां स्नापयित्वा प्रावृट्चेटिकायां गतायां स्वच्- छम् अम्बरम् दर्शयन्ती शरच्चेटिका समाजगाम⁵।) अनन्तर- म् (सुखम्जने) निर्भर२८६द्वाजद्विजवाचाट(विटपि)- विटपे (पटुतरप्रभाप्रभातो ऽद्)भ्रान्तशुककुलकलम(केदा- र)प्रवेशित(आवेश)राजहंसे कंसारातिदेहद्युतियुतले हंस- (कुल⁷)तुलित(राज⁸)जलमुचि सान्द्रीकृत(इन्दुमहसि) कामुक(जन- [२८७]मुदित)[मधुर]मधुतृणवीरुधि (सरस⁹)सारसरसितसा- रकासारे [शोभन¹⁰]कशेरुकन्दलुब्धपोत्रिप्रोत्रोद्(घातसरस- तटभाग)चकितचातके [सञ्चरन्मत्स्यपुत्रिकापत्रीपटलमधु- रध्वनिविहितमुदि कदर्थितकदम्बे कम्बुद्विषि प्रसृतबिस- ¹ Trichinopoly ed., makara. ² Hall's manuscripts A, B, D, F, H, and the commentator Jagaddhara also have jātuṣa; cf. the reading jātuṣāir recorded by Śivarāma, ad loc. ³ So also Hall's manuscripts C, E, and the commentator Jagaddhara. ⁴ Trichinopoly ed., krūram. ⁵ Cf. navaśādvalaṁ sēndragōpaṁ mahīmahilāyāḥ śukaśyāmalaṁ lākṣārasalāñchi- tastanōttarīyam ivā 'lakṣyata. mēghakummasalilaiḥ pṛthivīnāyikāṁ snapayitvā prāvṛṭcēṣṭāṅgatāyāṁ tataḥ svaccham ambaram darśayantī śarannadī samājagāma in Hall's manuscript C; Trichinopoly ed. also has śādvalaṁ and kōpaṁ. ⁶ So also Hall's manuscripts C, F. ⁷ So also Hall's manuscripts, A, B, D, H. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Hall's manuscripts A, C, D, E, F, H also omit śōbhana.

प्रसूने] विरतवारिदे [288] तारतरतारके (वारुणीतिलक)चन्द्र- मसि (स्वादुरसाविले) स्फुरित¹शफर[चक्र]कबलननिभृत(न- रुकबकालीके) मूकमाण्डूकमण्डले संकोचितकञ्चुकिनि का- ञ्चनच्छेदगौर(गोधूमक)शालिशालिनि (उत्)क्रोश(112)दुत्क्रोशे सुरभि[गन्धि²]सौगन्धिकगन्ध(हारिणीहरिणाश्वदरदलिता)- कुमुदामोदिनि [कौमुदीकृतमुदि निर्भरबर्हिणि निष्कूजत्कोय- ष्टीके धृतधार्तराष्ट्रे हृष्टकलमगोपिकागीतसुखितमृगयू- थे कथीकृतयूथिके म्लायमानमालतीमुकुले बन्धूकबान्ध- वे संजातसुजातके विसूत्रितसौत्रामधनुषि स्मेरकाश्मीररजः- [289]पुञ्जपिञ्जरितदशदिशि विकस्वरकमले] शरत्समयार- म्भे (विजृम्भमाणे) कन्दर्पकेतुः (तत इतः) परिभ्रमन् (कांश्चिच्छिलामय)पुत्रिकां दृष्ट्वा [कौतुकेन मोहेन शोकावे- गेन मम प्रयानूकारिणी 'ति] करेण पस्पर्श। अथ सा (दृष्टा)- मात्रै ('व) शीला[स्व]भावम् उत्सृज्य [पुनर्³] वासवदत्तास्वरूपं पं (प्र)पेदे। तां (अव)लोक्य कन्दर्पकेतुः [अमृतार्णव- मग्न इव] सु(दृढम्) आलिङ्ग्य (प्रिये वासवदत्ते किमेतदिति) पप्रच्छ। (सा प्रत्युवाच।) आर्यपुत्र अपुण्याया (मन्दभा- ग्याया मम) कृते महाभागो [290] (भवान् उत्सृष्ट)राज्य एकाकी (परिभ्रमन्)जन⁴ इव (अवाङ्मानस)गोचरं दुःखम् अनुब- भूव। [अथ⁵] उपवासादिना (तृषातुरे भवति निद्राशान्ते⁶ प्र- थमप्रबुद्धा 'हम् भवतः फलमूलादिकम्⁷ आहरिष्यामी) 'ति विचिन्त्य फल(आद्य)न्वेषणाय (वने नलवमात्रम्) अगच्छम्। (अथ) क्षणेन [च] तरुगुल्म(अन्तरितम्) [क्रियमाणकायमानिक- निकेतनं विरच्य[291]मानेश्वरगृहम् अवतार्यमाणकण्ठार- कम् आरभ्यमाणपटकूटिकं व्यवस्थाप्यमानवेश्यानिवेशं श्रूयमाणतुरगह्रेषाशतं वाद्यमानविश्रामढक्काशतपुष्क- रम् अन्विष्यमाणस्वादुसलिलाशयं उद्दि[292]श्यमानविपणिकेतु- वंशम्] सेना(निवेशं दृष्ट्वा) किमयम् मम ("कर्षणाय ता- त⁸)व्यूहः समायातः आहोस्विद् आर्यपुत्र(व्यूह) इति (चिन्तयन्तीम्)

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ Trichinopoly ed., svādurasāvikalasphurita°. ² Hall’s manuscripts A, D, H also omit gandhi. ³ Hall’s manuscripts D, H also omit punar. ⁴ Srirangam text and Trichinopoly ed., paribhraman prākṛtajana. ⁵ Hall’s manuscripts A, B, D also omit atha. ⁶ Cf. nidrāntē in Hall’s manuscript D. ⁷ Cf. phalamūlādikam in Hall’s manuscripts C, D. ⁸ So also Hall’s manuscripts E, F.

mām [prati] cārakathit(ōdaṃtō dūrāt kirātasēnāpatir dhāvati sma). tatō (’nyaḥ) kirātasēnāpatiḥ tādṛśa ēva (tathābhūtayā sē- nayā) ’nvitō (mṛgayāṃ) gataḥ¹ sō ’pi (tac chrutvā dhāvati sma. [293] athāi ”kāmiṣalubdhayōr gṛdhrayōr iva tayōr yuddham āsīt.) tataḥ (prabhṛti) [prati]śarāsāradurdina(sthagita)dinakarakiraṇē raṇa[294]karmaviśārada(karadūr²)ōtkṣipta(khaḍga³dhā(113)rāda- lita)subhaṭ(āśliṣyamāṇavidyādharī)vibhramē samaradarśan(āgata)- saṃcaradanēkanabhaścaracāraṇa(caraṇaprakaraviracitatōraṇa)ca- kravālē [vētālasamākrāntaskandhakabandhacakrakriyamāṇacāru- pracārē⁴] (carac)cārubhaṭakhaḍgakhaṇḍita(dvipapada)samāpta- (piśācikā)ka[295]rṇōlukhal(ābharaṇē) kāutuk(ākṛṣṭajana⁵samudva- lannāṃdikē) kāṃdiśīkabhīruṇi (praskannaklībajanē raṇōdyataji- takāśini⁶) raṇakhalē (sṛgālikā)sṛgālaprārthanīyēṣv āmiṣapiṃḍēṣv iva jihmagadaṣṭēṣv iva (śvitradurbhagēṣv iva) śarīrēṣu (nāsthāṃ) kalayaṃtas samaṃ (dviṣatāṃ) dhanuṣāṃ ca jīv(ākarṣaṇam⁷) yō- dhāś cakruḥ. (tatra) tyāgina iva dānavaṃtō mārgaṇasaṃpātaṃ (sahaṃtaḥ) samṛddhavilāsina iva śṛṃgār(ōp)aśōbhitāḥ sahēma- (kakṣyāś) ca sadarāmā iva kadaḻirājitāḥ sadvijāś ca niśā(nivahā⁸) iva nakṣatramālōpaśōbhitāḥ (śarad)divasā [296] iva (sam)ulla- sat(padmāḥ) mahāmṛgā babhuḥ. ut(kupitā) iva kṣamāṃ muṃca- mtaḥ payōdhaya ivā ”varta(śōbhinaḥ) sōrmayaś ca udyān(ōd)dē- śā iva samallikākṣāḥ (kulāla)gṛhā ivā ’bhinavabhāṃḍa(bhāriṇaḥ) ratnākarā iva sadēvamaṇayaḥ lēkhā iva sēṃdra(vṛddhayaḥ kṣībā iva pāna(114)bhūṣitāḥ) turaṃ(gamā) [ca] virējuḥ⁹. karṇābhyāṃ śrutapar(āpavādā)bhyāṃ khalōdayasādhuvipattisākṣibhyām akṣi- bhyām (asthānē ’pi namatā mūrdhnā kīrtayatā cā ’kīrtanīyān āsyēna ca viyuktō) ’haṃ (diṣṭyē¹⁰) ’ti harṣād iva (ciraṃ nanarta) kabaṃdhaḥ. tataḥ kṛta¹¹ ’va cakṣuḥ pidadhatā

¹ Trichinopoly ed., mṛgayārtham āgataḥ. ² Cf. dviradakaradūrōtkṣipta in Hall’s manuscript C and dviradakaradūratarōtkṣipta in Hall’s manuscripts D, H. ³ Hall’s manuscripts C, D also have khaḍga. ⁴ Hall’s manuscripts E, F, H also omit vētāla° . . . °pracārē. ⁵ Trichinopoly ed. omits kāutukākṛṣṭajana. ⁶ Cf. praskannaklībajanē janōpaghanajitakāśini in Hall’s manuscript C. ⁷ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D. ⁸ So also Hall’s manuscripts C, D, E, F, G, H. ⁹ Trichinopoly ed., rējuḥ. ¹⁰ So also Hall’s manuscript A, and the commentator Jagaddhara. ¹¹ Hall’s manuscripts C, G also omit kṛta.

परापवादश्रवण[२९७]भीरुणे ऽव श्रोत्रवृत्तिं स्थगयता सोन्- मादेने ऽव वायुवेगविक्षिप्तेन¹ पलितंकरणेने ऽव सुरयोषिताम् अंधंकरणेने ऽव योधानां तिमिरेणे ऽव समरप्रदोषस्य पतितेने ऽव विमुक्तगोत्रेण (कुनृपतिने ऽव नक्षत्रपथगामिना कृतकलहेने ऽव कृतधूम्यारुचिना राजसेने ऽव व्यवहितसत्वेन अविनीतेने ऽवो ऽद्धतेन असज्जनेने ऽव पिहितसत्पथेन²) रणजेन (रजोजातेन विजिजृम्भे³। अनंतरं च नारायण इव) [रावणव- धमकरोत्] कश्चित् [कृष्ण इव] नरकच्छेदम् अकार्षीत्। कश्चिद् बौद्धसिद्धांत इव क्षपितश्रुतिवचनदर्शनो ऽभवत्। कश्चित् क्षपणक इव कटावृत(विग्रहो ऽभवत्)। कश्चित् (सुराप इव प- पात⁴। कश्चित् सुयोधन इव शंकितोरुभंगः सरोजलम्) वि- वेश। कश्चित् शरतल्प(शय्या⁵)गतः भीष्म इव [२९८] (गतायुश् चिरं) श्वसन्नासीत्। कश्चित् कर्ण इव (विक्लबभूतांगः⁶) शक्ति- मोक्षणम् अकरोत्। (कश्चि(११५)द् राघव इव रावणवधम् अक- रोत्।) ततो वि(हस्त)ध्वजपटम् पतत्पताकम् (व्यूहचारिभट- कम्पितखड्गधेनुकं तत् समस्तम् उभयं मिथो जगाम हननं) सैन्यं⁷। (ततश् च) यस्या ऽऽश्रमस् तेन मुनिना पु- ष्पादिकम् आदाया ऽऽगतेन⁸ (योगदृशा⁹) प्रतिपन्नवृत्तांतेन त्व- त्कृते ममा ऽयम् आश्रमो भग्न (इति¹⁰ कुपितेन¹¹) शिला[२९९](मया पुत्रिका¹²) भवे ऽति शप्ता (ऽस्म्य्) अहम्। (ततः) क्षणेन्(ऐ ऽवे ऽयं वराकी) बहुदुःखम् (अनुभवती ऽत्य् अनुग्रहाद् आर्यपुत्रकरु- णया च स मुनिर् याच्यमान¹³) आर्यपुत्र(हस्त)स्पर्श(अवधिकं) शाप्[आन्त]म् अकरोत्। ततः कंदर्पकेतुः (श्रुतवृत्तांतेन) स- मागतेन मकरंदेन (तया) वासवदत्तया च [३००] (समं¹⁴)

¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., nikṣiptēna. ² Cf. kunṛpatinē 'va nakṣatrapathagāminā kaliṅgēnē 'va kṛtadhāumyārucinā rājasēnē 'va vyavahitasattvēna vinītēnē 'vā 'samuddhatēnā 'sajjanēnē 'va hatāntarēṇa in Hall's manuscript C. ³ Cf. vijajṛmbhē in Hall's manuscript D, Tel. ed. 61, Grantha ed., Trichinopoly ed., and Srirangam text. ⁴ Cf. kaścit surāpadvija iva papāta in Hall's manuscript B. ⁵ Cf. talpaśayō in Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara. ⁶ Cf. viklavībhūta° in Hall's manuscript D. ⁷ Cf. tat samastam ihāśramē mithō nidhanam jagāma sāinyam in Hall's manuscript D and tataḥ samastasāinyam anyōnyaṃ nidhanam avāpa in Hall's manuscripts A, B. ⁸ Tel. ed. 61 and Grantha ed., ādāya gatēna. ⁹ So also Hall's manuscript C. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D. ¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kōpitēna. ¹² So also Hall's manuscripts A, B. ¹³ Cf. varākī "va bahuduḥkham anubhavatī 'ti karuṇākṛṣṭō munir in Hall's manuscript D. ¹⁴ So also Hall's manuscript A.

स्वपुरं (पाटलीपुत्रं) गत्वा [यथा¹]हृदयाभिलषितानि (सुरलो- कदुर्लभानि²) सुखानि (ताभ्यां सहा) ऽनुभवन् कालं (अनेकं) निनाय³। (सरस्वतीदत्तवरप्रसादश् चक्रे सुबन्धुस् सुजनैकबं- धुः प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रपञ्चविन्यासवैदग्ध्यनिधिं प्र- बन्धम्। कवीनामगळद् दर्पो नूनं⁴ वासवदत्तया शक्त्ये"व पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम्⁵। इति श्रीकविसार्वभौमसुबन्धुविरचिता वासवदत्ता समाप्ता⁶।)

¹ Hall's manuscripts C, D, E, F, G also omit yathā. ² Cf. suratasukhāni in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G. ³ Tel. ed. 61 and Grantha ed. add iti vāsavadattākhyō graṁthas samāptaḥ. ⁴ Tel. ed. 61 and Grantha ed., nityam. ⁵ Srirangam text and Trichinopoly ed. omit this interpolation from the Harṣacarita. ⁶ Trichinopoly ed., sampūrṇā; Tel. ed. 61 and Grantha ed., vāsavadattā savyākhyā samāptā; Srirangam text, iti vāsavadattā samāptā; cf. ākhyāyikā in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. O 2

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (यह एक रिक्त पृष्ठ है)।

BIBLIOGRAPHY In the following bibliography of the Vāsavadattā mere allusions to Subandhu and his romance in the general histories of Sanskrit literature are intentionally omitted. MANUSCRIPTS. Aufrecht, Catalogus Catalogorum, 1. 566, 726; 2. 133–134, 224; 3. 120, Leipzig, 1891–1903. EDITIONS. The Vāsavadattā, a Romance by Subandhu; Accompanied by Śivarāma Tripāṭhin's Perpetual Gloss, entitled Darpaṇa. Edited by Fitzedward Hall, M.A. Dēvanāgarī script. 56+300+6 pp. Baptist Mission Press, Calcutta, 1859 [Bibliotheca Indica, old series, Nos. 116, 130, 148]. śrīhayagrīvāya namaḥ. śrīmatā subandhunāmnā mahākavinā viracitē 'yaṃ vāsavadattākhyā mahākhyāyikā śrīpaccappapāṭhaśālāyāṃ saṃskṛtān- dhrōpādhyāyēna viñjimūrukṛṣṇamācāryēṇa śōdhitā ōgguṭūruvēṇugōpālanā- yakēna sūryalōkamudrākṣaraśālāyāṃ mudritā 'sīt 1861 saṃvatsarē ḍēsam- barē mārsitithiḥ. Telugu script. 126 pp. (2 pp. with 22 distichs in honour of Hayagrīva [Viṣṇu], 1 p. of kōśas used in the commentary, 4 pp. of summary of story, 119 pp. of text and commentary).¹ śubham astu. śrīmannikhilasurēṃdrādivaṃditapādakamalaśrīvāgdēvī- dattavaraprasādēna subaṃdhunāmnā kavikulasārvabhāumēna viracitaḥ vā- savadattākhyaḥ campūprabaṃdhō 'yaṃ dhīmatām arthaparijñānāya vyā- khyānēna sākaṃ madhurasubbhāśāstriṇā saṃśōdhyapariṣkṛtaḥ jñānasūryō- dayamudrākṣaraśālāyāṃ tadadhikāriṇā bhuvanagiri raṃgayyaśēṭṭināmnā vâiśyacūḍāmaṇinā mudrākṣarāir mudrayitvā prakaṭīkṛtas san bhuvivijaya- tētarām 1862 saṃvatsaram yēpral nēla 19 tēdi. Telugu script. 115+1 pp. (the last page occupied by a Rahasyatrayakārika). [For the transcrip- tion of this edition see above, pp. 145–195.]² śrīhayagrīvāya namaḥ. śrīmatā subandhunāmnā mahākavinā viracitē 'yaṃ vāsavadattākhyā mahākhyāyikā vāviḷḷarāmasvāmiśāstriṇā sarasvatīti- ruvēṃkaṭācāryēṇa ca samyak pariṣkṛtā śrīmaccannapuryābharaṇāyamānā- yāṃ hindubhāṣāsaṃjīvinīmudrākṣaraśālāyām ōggulūruvēṇugōpālanāyaka- prabhṛtibhir ētanmudrākṣaraśālāsāmājikaiḥ mudritā satī vijayatētarām. [Device containing the name of the press in English, Telugu, Grantha, ¹ A copy is possessed by the Library of the India Office, London. ² Copies may be found in the Library of the India Office, London, and in my own possession.

198 VĀSAVADATTĀ and Dēvanāgarī characters, and, in English, ‘S. Thiruvengadacharuloo, V. Ramasawmy Saustry, O. Vanoogopaloo. N. and Co.’] 1870 sam janvari. Grantha script. 134 pp. (1 p. of kōśas used in the commentary, 1 p. of names of officials, etc., of the press, 4 pp. of summary of story, 128 pp. of text and commentary).¹ vāsavadattā mahākavisubandhuviracitā tripāṭhīśivarāmaracitadarpaṇā- khyaṭīkāsahitā vi. ē. upādhidhāriṇā śrījīvānandavidyāsāgarabhaṭṭācāry- yēṇa saṁskṛtā. kalikātāyām kāvyaprakāśayantrē mudritā. ī° 1874. Dēvanāgarī script. 154 pp. (3d ed., 132 pp., Gōvardhana Press, Cal- cutta, 1907.)² Vāsavadattā of Subandhu. Edited with a Critical Commentary by T. V. Srinivasachariar (Sarasvata — Saranga), Senior Sanskrit Pandit, St. Joseph’s College, Trichinopoly, and an English Introduction by Mr. G. Kas- turiranga Aiyangar, M.A., Lecturer, Mahārāja’s College, Mysore. Dēvanāgarī script. 6 + 17 + 160 pp. St. Joseph’s College Press, Trichinopoly, 1906. Vasavadatta with Commentary by Pandit R. V. Krishnamachariar (Abhinava Bhatta Bana). Dēvanāgarī script. 5 + 66 + 359 pp. Sri Vani Vilas Press, Srirangam, 1906–1908. TRANSLATIONS. Vāsabdattā. Translated into Bangālī by Madun Mohun Tarkālaṅkār. n. p., 1837. [The sole reference to this version which I have been able to find is that by Zenker, Bibliotheca orientalis, 2. 319, Leipzig, 1861. It was inaccessible to Hall, though he knew that it was said to exist (Introd., p. 49).] Hall (Introd., p. 29) states that his epitome of the Vāsavadattā (ib. pp. 29–43) was ‘abridged from a literal version which was first prepared of the entire story.’ The subsequent fortunes of this manuscript transla- tion are unknown to me, and even Mr. Richard Hall, of Wickham Market, Suffolk, the son of Fitzedward Hall, has thus far been unable to trace it (letter of Nov. 27, 1908). The value of this rendering by the first editor of the romance, could it be found, would be too obvious to require further emphasis. ADAPTATIONS. Madanamōhana Tarkālaṅkāra, Vāsavadattā. A Love Tale, in Verse. In Bangālī. 5 + 258 pp. Calcutta, 1863.³ ¹ A copy is possessed by the Library of the India Office, London. ² I have thus far been unable to ascertain the date, pagination, and press of the second edition. ³ A copy is possessed by the Library of the India Office, London.

BIBLIOGRAPHY 199 Jayagōpāla Gōsvāmī, Vāsavadattā. A Tale Adapted from the San- skrit Romance of Subandhu. In Bangālī. 85 pp. Calcutta, 1861.¹ Vāmana Dājī Ōk, Vāsavadattā Kathāsāra. An Abridged Version of Vāsavadattā, a Sanskrit Romance by Subandhu. In Marāṭhī. 4 + 24 pp. Bombay, 1889.¹ M. T. Narasimhiengar, The Vasavadatta-Kathasara, with Two Appen- dices useful to Candidates preparing for University Examinations. In 132 Sanskrit verses. 1 + 36 pp. Srirangam, 1907. STUDIES. Cartellieri, ‘Das Mahābhārata bei Subandhu und Bāṇa,’ in WZKM. 13. 57–74. Cartellieri, ‘Subandhu and Bāṇa,’ in WZKM. 1. 115–132. Colebrooke, Miscellaneous Essays, ed. E. B. Cowell, 2. 121–122, London, 1873. Contains a brief outline of the plot of the Vāsavadattā. Gray, ‘The Hindu Romance,’ in Princeton University Bulletin, 13. 99–100. A brief outline of the story of the Vāsavadattā. Gray, ‘Lexicographical Addenda to the St. Petersburg Lexicons from the Vāsavadattā of Subandhu,’ in ZDMG. 60. 355–368. Gray, ‘Literary Studies on the Sanskrit Novel,’ in WZKM. 18. 39–58 : ‘The Sanskrit Novel and the Arabian Nights,’ pp. 39–48; ‘The Sanskrit Novel and the Sanskrit Drama,’ pp. 48–54; ‘Reincarnation as a Novelistic Device,’ pp. 54–58. Gray, ‘Śivarāma’s Commentary on the Vāsavadattā,’ in JAOS. 24. 57–63. Manning, Ancient and Mediaeval India, 2. 344–346, London, 1869. A brief outline of the plot of the Vāsavadattā. Mazumdar, ‘Who were the Kaṅkas?’ in JRAS. 1907, pp. 406–408. Śāstrī, ‘Some Notes on the Dates of Subandhu and Diṅ-nāga,’ in JRASBe. 1. 253–255. Stréhly, ‘Un Roman indien. Vāsavadattā de Soubandhou,’ in Revue politique et littéraire, 44. 305–311 : outline of the story of the Vāsavadattā, pp. 305–308; translation of the introductory stanzas, p. 308; translation of Kandarpakētu’s dream, pp. 308–311. Telang, ‘Subandhu and Kumārila,’ in JRASBo. 18. 147–167. Thomas, ‘Subandhu and Bāṇa,’ in WZKM. 12. 21–33. Weber, ‘Die Vāsavadattā des Subandhu,’ in Indische Streifen, 1. 369–386, Berlin, 1868. A revised and enlarged reprint from ZDMG. 8. 530–538. Zachariae, ‘Bruchstücke alter Verse in der Vāsavadattā,’ in Gurupūjā- kaumudī, Festgabe zum fünfzigjährigen Doctorjubiläum Albrecht Weber, pp. 38–40, Leipzig, 1896. ¹ A copy is possessed by the Library of the British Museum.

LEXICOGRAPHICAL APPENDIX The following list of words and meanings occurring in the Vāsavadattā, which the St. Petersburg Sanskrit dictionaries either omit altogether¹ or cite only from native lexicographers, is condensed from my ‘Lexicographical Addenda to the St. Petersburg Lexicons from the Vāsavadattā of Subandhu’ (ZDMG. 60. 355–368), and is, at the same time, supple- mented by the material from the Madras edition of 1862 (which was then unknown to me) and the Srirangam edition of 1906–1908, which appeared subsequently to the study just mentioned.² The Hall, Madras, and Srirangam texts are here denoted by the letters H, M, and S respectively, but the latter two are cited only when they present words or meanings not found in the edition of Hall. An asterisk () prefixed to a word or meaning denotes that the St. Petersburg dictionaries cite only from Sanskrit lexicographers, and a small circle (°) similarly prefixed implies that the word or meaning in question is entirely omitted by the St. Petersburg lexicons. The numbers within the parentheses refer to pages and lines respectively of the editions employed. a *a* (H 113, 1): Viṣṇu.³ aṃśuka (M 67, 6; S 212, 1): °ray, beam of light. ¹ It should be noted in this connexion that a complete index to the Vāsavadattā was prepared by Aufrecht and placed for a time at the disposal of Böhtlingk, who excerpted from it what he deemed most important for his dictionary (Sanskrit- Wörterbuch in kürzerer Fassung, 5. Introd., p. 1, St. Petersburg, 1884). ² Similar lists of words and meanings supplementary to those given in the St. Peters- burg lexicons have recently been prepared by Meyer for the Kuṭṭanīmata and Samaya- mātṛkā (in his Altindische Schelmenbücher, 2. 151–156, Leipzig, 1903), by Schmidt for Appayyadīkṣita’s Kuvalayānandakārikā in his translation of the work (p. 147, Leipzig, 1907), by Jahn for the Saurapurāṇa (Das Saurapurāṇa, pp. 194–195, Strassburg, 1908), by Schmidt and Hertel for Amitagati’s Subhāṣitasandōha (ZDMG. 59. 266–267), by Schmidt for Rāma’s Manmathōnmāthana (ZDMG. 63. 411), by Oster for the Bhōjaprabandha (in his Die Rezensionen des Bhojaprabandha, pp. 15–17, Darmstadt, 1911), by myself for Rājaśēkhara’s Viddhaśālabhañjikā (JAOS. 27. 7), and by Hertel for Hemacandra’s Pariśiṣṭaparvan (ZDMG. 62. 361–369) and the Pañcatantra (Pañcatantra, ed. Hertel, pp. 291–295, Cambridge, Mass., 1908). By far the most important collection in the present connexion, however, is Thomas’s ‘Two Lists of Words from Bāṇa’s Harṣacarita,’ in JRAS. 1899, pp. 485–517, a list closely analogous to the one here presented from the Vāsavadattā. A similar study of the lexicography of Bāṇa’s Kādambarī is still a desideratum. ³ Professor Otto Franke (card of Oct. 14, 1906) kindly calls my attention to Bhagavadgīta, 10. 33, where Kṛṣṇa (Viṣṇu) says: akṣarāṇām akārō ’smi, ‘of letters I am the A.’

LEXICOGRAPHICAL APPENDIX 201 akīrtanīya (M 114, 3; S 354, 6): °unpraiseworthy. akṣa (H 72, 3): °conduct. *agaru (M 57, 6; 67, 10; 84, 5; 89, 1; S 213, 4; 287, 4; 298, 4): Amyris Agallocha, aloes-wood (also in Pañcatantra, 46, 5). agādha (H 24, 2): °free from greed. °agranthin (H 113, 2): pure-hearted. agrēsara (H 23, 3): °friend. aṅkaṇa (M 72, 9; 83, 5; S 283, 4): °court (faulty writing for aṅgaṇa). acakra (H 112, 2): °without guile. ajāpāla (H 111, 1): (1) *goatherd; (2) °elder brother of Rāma ; (3) °clinging to passion. °añc + ava [avāñcant] (H 172, 3): to bend down. añcana (H 213, 2): °going, movement. °atitanīyastā (H 46, 1): excessive thinness. atimuktatā (H 136, 2): (1) °completely emancipated; (2) *Gaertnera racemosa, Roxb., a beautiful and hardy creeper, distinguished for the fragrance and beauty of its blossoms. anaṅgatā (H 128, 2): °lack of allegiance. °anatimaya (M 9, 2): (1) without timi-fishes; (2) unbending. ananta (H 13, 1): °many. °anahībhaya (S 32, 2): (1) having no fear of one's subjects; (2) having no fear of serpents (cf. *ahībhaya: fear of one's subjects). °anubandhatā (H 171, 3): series. anubandhin (H 147, 2): °author of a book. andhaṅkaraṇa (H 297, 2): °cause of blindness. °apadarśana (H 76, 1): deprived of sight. aparājitā (H 246, 2): *Clitoria ternatea, Linn., a cultivated flowering plant, chiefly blue and white in colour. °abhūtatā (H 204, 1): untruth. amāra (H 280, 1): °not murderous. °ambaratva (H 127, 3): (1) cloudiness; (2) clothing. ambhōja (M 106, 1; S 335, 2): °name of a son of Viśvamitra. °ambhōjacāmara (H 270, 1): Blyxa octandra, Linn., an aquatic, grass- like plant, with large, white blossoms. °amradiman (H 213, 1): hardness. amlāna (H 135, 2; 248, 1): *Gomphraena globosa, Linn., globe- amaranth. arkaparṇa (M 102, 7): *Asclepias gigantea, Willd., a large, ramous shrub. °ardh + upasam [upasaṃṛddha] (M 109, 7): to be constant, to last. ardhacandra (H 89, 1): *eye in the plume of a peacock.

202 VĀSAVADATTĀ *ardhaśaphara (H 99, 2): demi-carp, a sort of fish of uncertain identification. °arpaka (H 53, 3): causing to go, delivering over, yielding. °avakōṭa (H 99, 1): crane. avadhika (M 115, 8; S 357, 5): °having as a limit, up to, until. avalōpana (H 72, 3): °sunset. avaśyāya (H 23, 1): *pride. °avastrīkṛta (H 196, 1): (1) wile of an evil woman; (2) made a miserable woman. *avīci (M 46, 1; S. 136, 3): a certain hell. asaṅkhya (H 112, 1): °weapon, arrow. °asitamukha (H 278, 3): a variety of white goose with black head and legs. °astimita (H 268, 1): restless, tremulous. °ahasa (H 33, 1): sorrow. *ahituṇḍika (M 6, 6; S 26, 1): snake catcher, snake charmer. °ahimakara (H 278, 3): sun. ā ākarṣaka (H 197, 1): °attractive to women. °āghrātuka (H 161, 3): breathing forth. āḍambara (H 181, 3): *beginning, commencement. ātarpaṇa (H 183, 3; 267, 3): °pigment, cosmetic. ātmaghōṣa (H 74, 1): °self-praise. ānanda (M 91, 1): °Brāhma. ārikā (H 244, 4): °recourse, summons. °āvirbhūti (H 66, 1): manifestation. āśā (H 13, 2): °west. āśrayāśa (H 28, 2; 70. 5): (1) °longing for hermitages; (2) °refuge- devouring. i °itar (H 213, 3): going to, attaining, possessing. °indrakōpa (M 111, 4): cochineal (faulty writing for indragōpa). indrajālin (H 67, 1): °enchanting, bewitching. °indravṛddhi (M 113, 14): sort of horse (cf. *indravṛddhika: sort of horse). *indrāṇikā (H 244, 3): (1) °wife of Indra; (2) °Asparagus racemosus, Willd., racemose asparagus. indrāṇī (H 114, 3; 135, 1): (1) *mode of coitus (cf. Schmidt, Beiträge