वायु पुराण

१४८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०४९श्लो०४५-७३] ( भुवनविन्यासः )

शाल्मलिविपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते । शाल्मलिस्तु समुद्रेण सुरोदेन समन्ततः ॥
विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ॥ ४५
उत्तरेषु तु धर्मज्ञा द्वीपेषु शृणुत प्रजाः । यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत ॥ ४६
कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तं समासतः । सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः ॥ ४७
सप्तैव गिरयस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत । शाल्मलस्य तु विस्ताराद्विगुणेन समन्ततः ॥ ४८
कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमोच्चयः । द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः ॥ ४९
तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः । चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ॥ ५०
षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणादपाम् ॥ ५१
तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः परिवारितः । उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ॥ ५२
तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् । पञ्चमं धृतिमद्धर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम् ॥
सप्तमं कपिलं नाम सप्तैते वर्षपर्वताः ॥ ५३
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रभासु जगदीश्वराः । विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु वर्षशः ॥ ५४
न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यस्तथैव च । गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ॥ ५५
तत्रापि नद्यः सप्तैव धुतपापाः शिवास्तथा । पवित्रा संततिश्चैव द्युतिगर्भा मही तथा ॥ ५६
अन्यास्ताभ्योऽपरिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः । अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः॥ ५७
घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः । विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु ॥ ५८
इत्येष संनिवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ ५९
कुशद्वीपस्य विस्ताराद्विगुणः स तु वै स्मृतः । घृतोदकसमुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ६०
तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रौञ्चस्तु प्रथमो गिरिः । क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ॥ ६१
अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः । दिवावृतः परश्चापि द्विन्दो गिरिरुच्यतेः ॥ ६२
द्विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः । पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥ ६३
एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः । बहुवृक्षफलोपेता नाना वृक्षलतावृताः ॥ ६४
परस्परेण द्विगुणा विष्कम्भाद्वर्षपर्वताः । वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ॥ ६५
क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोजुगः । मनोजुगात्परश्चोष्णस्तृतीयो देश उच्यते ॥ ६६
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः । अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ॥ ६७
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः । सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जवः स्मृतः ॥ ६८
तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्षं स्मृतः शुभाः । गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ॥
ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ॥ ६९
तासां समुद्रगाश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः । अनुगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः । । ७०
क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु । आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रौञ्चद्वीपसमेन तु ॥ ७१
प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्तिताः । तेषां निसर्गो द्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ॥ ७२
न शक्यं विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि । निसर्गोऽयं प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ॥ ७३

[अ० ४९ श्लो० ७४-९९] वायुपुराणम् १४९

(भुवनविन्यासः)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाकद्वीपस्य यो विधिः । शाकद्वीपस्य कृत्स्नस्य यथावदिह निश्चयात् ॥
शृणुध्वं वै यथातत्त्वं ब्रुवतो मे यथार्थवत् ॥ ७४
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्विगुणस्तस्य विस्तरः । परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः ॥ ७५
तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः । कुत एव तु दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः ॥ ७६
तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव परिभूषिताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि मे शृणु ॥ ७७
देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । प्रागायातः ससौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ॥ ७८
तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च । तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः ॥ ७९
तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् । ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले मजास्विह ॥ ८०
तस्यापरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो गिरिः ॥ ८१
तस्यापरेण सुमहाञ्श्यामो नाम महागिरिः । तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ॥ ८२
तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः । तस्यापरेणाऽऽम्बिकेयो दुर्गः शैलो हिमाचितः ॥ ८३
आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः । स चैव केशरीत्युक्तो यतो वायुः प्रवायात ॥ ८४
शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः । उदयस्योदकं वर्षं जलदं नाम विश्रुतम् ॥ ८५
द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम् । रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य तु मणीचकम् ॥ ८६
अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम् । आम्बिकेयस्य मोदार्कं केसरेषु महाद्रुमम् ॥ ८७
द्वीपस्य परिमाणं च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च । शाकद्वीपेन विख्याततस्य मध्ये वनस्पतिः ॥
शाको नाम महावृक्षस्तस्य पूजां प्रयञ्जते ॥ ८८
एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः । विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ॥ ८९
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः ॥
विद्धि नाम्नश्च (म्ना च) ताः सर्वा गङ्गास्ताः सप्तधा स्मृताः ॥ ९०
प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा । अनुतप्ता च नाम्नैव नदी संपरिकीर्तिता ॥ ९१
कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैव तृतीया परिकीर्तिता ॥ ९२
शिवेतिका चतुर्थी स्यात्त्रिदिवा च पुनः स्मृता । इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः क्रतुः ॥ ९३
धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्तिता । एताः सप्त महागङ्गाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः ॥
भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥ ९४
अनुगच्छन्ति तास्त्वन्या नदीर्नद्यः सहस्रशः । बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः ॥ ९५
तासां तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च । न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः ॥
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ॥ ९६
शांशपायन विस्तीर्णो द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसंनिभैः ॥ ९७
सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः । पुरैश्च विविधाकारैः स्फीतैर्जनपदैरपि ॥ ९८
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान् । क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ॥
शाकद्वीपस्तु विस्तारात्समेन तु समन्ततः ॥ ९९

१५० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०४९-श्लो०१००-१२८] (भुवनविन्यासः)

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वतान्तरिते शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः॥ १०० न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः ॥ १०१ न तेषु लोभो माया वा ईर्ष्याऽसूयाऽधृतिः कुतः । विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम् ॥ करोत्पत्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्डकाः । स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ १०३ एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे निवासिनाम् । पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ॥ १०४ पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः । शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः ॥ १०५ पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः । चित्रैर्मणिमयैः शैलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ॥ १०६ द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान् । परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ॥ १०७ ऊर्ध्वं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि समाचितः । द्वीपार्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ॥ १०८ स्थितो बेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः । योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ॥ १०९ तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः । स एवं द्वीपपक्षार्धे मानसः पृथिवीधरः ॥ ११० एक एव महासानुः संनिवेशद्विधा कृतः । स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ॥ १११ पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः । तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ॥ अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ॥ ११२ महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत् । तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ॥ ११३ दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ॥ ११४ सममायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्थितम् । अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते रूपशीलतः ॥ ११५ न तत्र वञ्चको नेर्ष्या न स्तेया(यं) न भयं तथा । निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः ॥ सत्यानृत्यं न तत्रास्ति धर्माधर्मौ तथैव च । वर्णाश्रमाणां वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ॥ ११७ त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च । वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते ॥ ११८ न तत्र नद्यो वर्षे च शीतोष्णं वा न विद्यते । उद्भिज्ञान्युदकान्यत्र गिरिमप्र(स्र)वणानि च ॥ ११९ उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनः सदा । सर्वत्र सुसुखस्तत्र जरामृत्युविवर्जितः ॥ १२० इत्येष धातकीखण्डे महावीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ॥ १२१ स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य तथैव च ॥ १२२ एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृता । द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तत्समस्तु सः ॥ १२३ एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् । अपां चैव समुद्रेकात्समुद्रा इति संज्ञिताः ॥ १२४ ऋषयो निवसन्त्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः । तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं तु तत् ॥ १२५ ऋष इत्येव ऋषिणो वृषः शक्तिप्रबन्धने । रतिप्रबन्धनात्सिद्धं वर्षत्वं तेन तेषु तत् ॥ १२६ शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते सदा । पक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ॥ १२७ • आपूय्र्यमाण उदधिः स्वत एवाभिपूय्र्यते । ततोऽपक्षीयमाणोऽपि स्वात्मनैवापकृष्यते ॥ १२८

[अ० ४९ श्लो० १२९-१५३] वायुपुराणम्। १५१

( भुवनविन्यासः ) उखास्थमग्निसंयोगाज्जलंमुद्रिच्यते यथा । तथा महोदधिगतं तोयमुद्रिच्यते ततः ॥ १२९ अन्यूना ह्यतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो हसन्ति च । उदयास्तमितेश्वेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ क्षयवृद्धिंरवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ॥ १३० दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलीनां शतानि तु । अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु ॥ १३१ द्विरापत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः । उदकस्याऽऽधानं यस्मात्तस्मादुधिरुच्यते ॥ अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वाभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ॥ १३२ शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते च महाद्रुमः । कुशद्वीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाम्ना स उच्यते ॥ १३३ क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चो मध्ये जनपदस्य ह । शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते ॥ १३४ न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः । महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ॥ १३५ तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः । उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः ॥ स तत्र पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ॥ १३६ जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च । द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमात्त्विह ॥ १३७ सर्वशो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । आरोग्यायुः प्रमाणाद्धि द्विगुणं च समन्ततः ॥ १३८ एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् । गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः ॥ १३९ ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । सविष्णुः सशिवो देवः स पिता स पितामहः ॥ १४० भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते च प्रजाः सदा ॥ १४१ परेण पुष्करस्याथ आवृत्त्यायः(यं) स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १४२ परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः । काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ॥ १४३ तस्मात्परेण शैलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलम् । प्रकाशाश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ॥ १४४ आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम् । योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्च्छ्रयः स्मृतः ॥ १४५ तावांश्च विस्तस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः । आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता ॥ लोकार्थं समतो लोको निरालोकस्तु बाह्यतः ॥ १४६ लोकविस्तारमात्रं तु आलोकः सर्वतो बहिः । परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनाऽऽवृतश्च सः ॥ निरालोकात्परश्चापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ॥ १४७ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ॥ १४८ जनस्तपस्तथा सत्य एतावांलोकसंग्रहः । एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव तत्परः ॥ १४९ कुम्भस्थायी भवेद्याद्वक्प्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः । आदितः शुक्लपक्षस्य वपुरण्डस्य तद्विधम् ॥ १५० अण्डानामहिशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मनः ॥ कारणैः प्राकृतैस्तत्र ह्यावृतं प्रतिसप्तभिः ॥ १५१ दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम् । परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परात् ॥ १५२ अण्डस्यास्य समन्तात्तु संनिविष्टो घनोदधिः । समन्ताद्येन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ॥ १५३

१५२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ०४१श्लो० १५४-१७८] ( भुवनविन्यासः )

बाह्यतो घनतोयस्य तिर्यगूर्ध्वानुमण्डलम् । धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते घनतेजसा ॥ १५४ अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः । समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ॥ घनवातस्तथाऽऽकाशं धारयाणस्तु तिष्ठति ॥ १५५ भूतादिश्च तथाऽऽकाशं भूताद्यं चाप्यसौ महान् । महान्व्याप्तो ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ॥ अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्म एव च । अनन्तमकृतात्मानमनादिधनं च तत् ॥ १५७ अतीत्य परतो घोरमनालम्बमनामयम् । नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टं तमोवृतम् ॥ १५८ तम एव निरालोकममर्यादमदेशिकम् । देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम् ॥ १५९ तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम् । मर्यादायामतस्तस्य शिवस्याऽऽयतनं महत् ॥ त्रिदशानामगम्यं तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः । महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम् ॥ १६१ चन्द्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः । ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः ॥ १६२ रसातलतलात्सप्त सप्तैवोर्ध्वतलाः क्षितौ । सप्त स्कन्धास्तथा वायोः सप्तब्रह्मसदना द्विजाः ॥ १६३ आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः । प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः ॥ १६४ अनाद्यन्ता प्रथात्येवं नैकजातिसमुद्भवा । विचित्रा जगतः सा वै प्रवृत्तिरनवस्थिता ॥ १६५ यथैतद्द्योतिकं नाम निसर्गबहुविस्तरम् । अतीन्द्रियैर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्ष्यते ॥ १६६ पृथिव्यां चाग्निवायूनां महत्तस्तमसस्तथा । ईश्वरस्य तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ॥ १६७ क्षयो वा परिमाणं वा अन्तो वाऽपि न विद्यते । अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते ॥ तस्य चोक्तं मया पूर्वं तस्मिन्नामानुकीर्तने ॥ १६८ य एष शिवनाम्ना हि तद्वः कार्त्स्न्येन कीर्तितम् । स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ॥ १६९ भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले । अर्णवेषु स सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ॥ १७० तथा तपसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः । अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी महेश्वरः ॥ सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः ॥ १७१ एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परान् । आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः ॥ १७२ पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् । परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् ॥ १७३ यस्माद्विष्टाश्च तेऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः । प्रागासन्द्यविशेषास्तु विशेषानान्योन्यवेशनात् ॥ पृथिव्याद्याश्च वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्त्यस्तु ते ॥ १७४ गुणापचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः । शेषाणां तु परिच्छेदः सौम्यानेह विभाव्यते ॥ १७५ भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो ह्यालोकः परतः स्मृतः । भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ॥ १७६ पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु । भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् ॥ तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः ॥ १७७ कृत्स्नान्येतानि चत्वारि अन्योन्यस्याधिकानि तु । यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते ॥ १७८

[अ० ४९-५० श्लो० १७९ १८६।१-१३] वायुपुराणम् १५३

(ज्योतिष्प्रचारः)
जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः । प्रत्याख्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते ॥ १७९
तस्मान्पारिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु ते । करणात्मकास्तथैव स्युर्भेदा ये महदादयः ॥ १८०
इत्येष संनिवेशो वो मया प्रोक्तो विभागशः । सप्तद्वीपसमुद्राया याथातथ्येन वै द्विजाः ॥ १८१
विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यातेन चैव हि । वैश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम् ॥ १८२
अधिष्ठानं भगवतो यस्य सर्वमिदं जगत् । एवं भूतगणाः सप्त संनिविष्टाः परस्परम् ॥ १८३
एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थिव ॥ १८४
सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् । तास्वल्पपरिमाणेन प्रसंख्यातुमिहोच्यते ॥ १८५
असंख्येयाः प्रकृतयस्तिर्यगूर्ध्वमधश्च याः ॥
तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यं तु मण्डलम् । मर्यादासंनिवेशस्तु भूमेस्तदनुमण्डलम् ॥ १८६
अतः परं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यां वै द्विजोत्तमाः ॥

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ४९ ॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः—३६३१

---

अथ पञ्चाशोऽध्यायः।

ज्योतिष्प्रचारः ।

सूत उवाच--
अधः प्रमाणमूर्ध्वं च वर्ण्यमानं निबोधत । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १
अनन्तधातयो ह्येते व्यापकास्तु प्रकीर्तिताः ॥ २
जननी सर्वभूतानां सर्वभूतधरा धरा । नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना ॥ ३
नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला । अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा ॥ ४
नदीनदसमुद्रस्थास्तथा क्षुद्राश्रयाः स्थिताः । पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगताश्च याः ॥ ५
आपोऽनन्ताश्च विज्ञेयास्तथाऽग्निः सर्वलौकिकः । अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः ॥ ६
तथाऽऽकाशमनालम्बं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम् । अनन्तं पठितं सर्वं वायुश्चाऽऽकाशसंभवः ॥ ७
आपः पृथिव्यामुदके पृथिवी चोपरि स्थिता । आकाशञ्चापरमधः पुनर्भूमिः पुनर्जैलम् ॥ ८
एवमन्तम(न्तो ह्य)नन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते । पुरा सुरैरभिहितं निश्चितं तु निबोधत ॥ ९
भूमिर्जंलमथाऽऽकाशमिति ज्ञेया परम्परा । स्थितिरैषा तु विज्ञेया सप्तमेऽस्मिन्रसातले ॥ १०
दशयोजनसाहस्रमेकभौमं रसातलम् । साधुभिः परिविख्यातमेकैकं बहुविस्तरम् ॥ ११
प्रथममतलं चैव सुतलं तु ततः परम् । ततः परतरं विद्याद्वितलं बहुदिस्तरम् ॥ १२
ततो गभस्तलं नाम परतश्च महातलम् । श्रीतलं च ततः पाऽऽहुः पातालं सप्तमं स्मृतम् ॥ १३
कृष्णभौमं च प्रथमं भूमिभागं च कीर्तितम् । पाण्डुभौमं द्वितीयं तु तृतीयं रक्तमृत्तिकम् ॥

२०

१५४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ५० श्लो० १४-४२] (ज्योतिष्प्रचारः)

पीतभौमं चतुर्थं तु पञ्चमं शर्करातलम् । पृष्ठं शिलामयं चैव सौवर्णं सप्तमं तलम् ॥ १४ प्रथमे तु तले ख्यातमसुरेन्द्स्य मन्दिरम् । नमुचेरिन्द्रचोर्हि महानादस्य चाऽऽलयम् ॥ १५ पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम् । निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् ॥ १६ राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चाऽलयम् । लोहिताक्षकालिङ्गानां नगरं श्वापदस्य तु ॥ १७ धनंजयस्य च पुरं माहेन्द्रस्य महात्मनः । कालियस्य च नागस्य नगरं कलसस्य च ॥ १८ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः ॥ १९ द्वितीयेऽपि तले विप्रा दैत्येन्द्रस्य सुवक्षसः । महाजम्भस्य च तथा नगरं प्रथमस्य तु ॥ २० हयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम् । शङ्खाख्येयस्य च पुरं नगरं गोमुखस्य च ॥ २१ राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च । पुरं च कुकुपादरय महोष्णीषस्य चाऽऽलयम् ॥ २२ कम्बलस्य च नागस्य पुरमथतरस्य च । कद्रुपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः ॥ २३ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । द्वितीयेऽस्मिंस्तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः ॥ २४ तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्म महात्मनः । अनुह्लादस्य च पुरं दैत्येन्द्रस्य महात्मनः ॥ २५ तारकाख्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा । शिशुमारस्य च पुरं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ॥ २६ च्यवनस्य च विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम् । राक्षसेन्द्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च ॥ २७ विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कामुखस्य च । हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च ॥ २८ मणिमन्त्रस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् । नन्दस्य चोरगपतेर्विशालस्य च मन्दिरम् ॥ २९ एवं पुरसहस्राणि नागदानवराक्षसाम् । तृतीयेऽस्मिंस्तले विप्राः पीतभौमे न संशयः ॥ ३० चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः । गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्थ च ॥ ३१ राक्षसेन्द्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम् । मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चाऽऽलयम् ॥ ३२ बहुयोजनसाहस्रं बहुपक्षिसमाकुलम् । नगरं वैनतेयस्य चतुर्थेऽस्मिन्सुरसातले ॥ ३३ पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तृते । विरोचनस्य नगरं दैत्यासिंहस्य धीमतः ॥ ३४ वैदूर्यस्याग्निजिह्वस्य हिरण्याक्षस्य चाऽऽलयम् । पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसस्य च धीमतः ॥ ३५ महामेधस्य च पुरं राक्षसेन्द्रस्य शालिनः । कर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च ॥ ३६ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । पञ्चमेऽपि तथा ज्ञेयं शर्करा निलये सदा ॥ ३७ षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरेर्नगरोत्तमम् । सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च ॥ ३८ राक्षसेन्द्रस्य च पुरमुत्क्रोशस्य महात्मनः ॥ तत्राऽऽस्ते सुरसापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः । कश्यपस्य सुतः श्रीमान्वासुकिर्नाम नागराट् ॥ ३९ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । षष्ठे तलेऽस्मान्विख्याते शिलाभौमे रसातले ॥ ४० सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपार्थिमे । बलेः प्रमादितं पुरं नरनारीसमाकुलम् ॥ ४१ असुराशीविषैः पूर्णमुद्धतैर्देवशत्रुभिः । मुचुकुन्दस्य दैत्मस्य तत्र वै नगर महत् ॥ ४२

[अ०५०-श्लो०४३-७०] वायुपुराणम् १५५ (ज्योतिष्प्रचारः) अनेकैरदितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः । तथैव नागनगरैर्ऋद्धिमाद्भिः सहस्रशः ॥ ४३ दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः । उदीर्णैराक्षसावासैरनेकेश्च समाकुलम् ॥ ४४ पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीर्णे बहुयोजने । आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः ॥ ४५ धौतशङ्खोदरवपुर्नीलवासा महाभुजः । विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमालाधरो बली ॥ ४६ रुक्मश्मश्रुजटादन्तन दीप्तास्येन विराजता । प्रभुर्मुखसहस्रेण शोभते वै स कुण्डली ॥ ४७ स जिह्वामालया देवो लोलज्वालानलार्चिषा । ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्यते ॥ ४८ स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता । बालसूर्याभिताम्रेण शोभते स्निग्धमण्डलः ॥ ४९ तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य अक्षमाला विराजते । तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्धनि ॥ ५० जटाकरालो द्युतिमाँल्लक्ष्यते शयनासने । विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्राशिखरो गिरिः ॥ ५१ महाभोगैर्महाभागैर्महानागैर्महाबलैः । उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ॥ ५२ स राजा सर्वनागानां शेषो नाम महाद्युतिः । सा वैष्णवी हरितनुर्मर्यादायां व्यवस्थिता ॥ ५३ सप्तैवेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः । देवासुरमहानागराक्षसाध्युषिताः सदा ॥ ५४ अतः परमनलोक्यमगम्यं सिद्धसाधुभिः । देवानामप्यविदितं व्यवहाराविवर्जितम् ॥ ५५ पृथिव्यामम्बुवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः । महत्त्वमेवमृषिभिर्वर्ण्यते नात्र संशयः* ॥ ५६ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् । सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्रमन्तौ यावदेव तु ॥ प्रकाशतः स्वभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समास्थितौ ॥ ५७ सप्तानां च समुद्राणां द्वीपानां तु स विस्तरः । विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः ॥ ५८ पर्याप्तपारिमाण्यं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । पर्याप्तपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम् ॥ ५९ अवाति त्रीनिमाल्लोकाँन्यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् । अवधातुः प्रकाशार्थ्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः ॥ ६० अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । महितत्वान्महाशब्दो ह्यस्मिन्वर्षे निपात्यते ॥ ६१ अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भं तु सुविस्तरम् । मण्डलं भास्करस्याथ योजनानां निबोधत ॥ ६२ नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु । विस्तारात्त्रिगुणश्चास्य परिणाहोऽथ मण्डलम् ॥ निष्कम्भो मण्डलस्यैव भास्कराद्विगुणः शशी ॥ ६३ अतः पृथिव्यां वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह । सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् ॥ ६४ इत्येतदिह संख्यातं पुराणं परिमाणतः । तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः ॥ ६५ अभिमानिन्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैरह । देवा ये वै ह्यतीतास्ते रूपैर्नामभिरेव च ॥ ६६ तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम् । दिवस्तु संनिवेशो वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः ॥ ६७ शतातार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नतः स्मृता । तस्या बाधप्रमाणेन मेरोर्वै चतुरन्तरम् ॥ ६८ पृथिव्या बाधविस्तारो योजनायात्मकल्पितः । मेरुमध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता ॥ ६९ तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः । पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्याबाधविस्तरः ॥ ७०

---

* षट्पञ्चाशत्तमश्लोकान्तेऽध्यायसमाप्तिः ख. पुस्तके वर्तते ।

१५६ | श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- | [अ०५० श्लो० ७१-९८]

(ज्योतिषप्रचारः)

पृथिव्या विस्तरं कृत्स्नं योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारः संख्यातः स चतुर्दिशम् ॥ ७१ तथा शतसहस्राणामेकोनाशीतिरुच्यते। सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्यास्त्वेष विस्तरः॥ ७२ विस्तरात्त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्। गणितं योजनाग्रं तु कोटयस्त्वेकादश स्मृताः ॥ ७३ तथा शतसहस्र तु सप्तत्रिंशाधिकानि तु। इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम् ॥ ७४ तारकासंनिवेशस्य दिवि यावद्धि मण्डलम्। पर्य्यासः संनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम् ॥ ७५ पर्यायपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्। सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम् ॥ ७६ पर्यायपारिमाण्येन मण्डलानुगतेन च। उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम् ॥ ७७ संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः। एतदण्डकटाहस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ ७८ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकश्च भुवश्चैव तृतीयः स्वरिति स्मृतः ॥ महर्लोको जनश्चैव तपः सत्यश्च सप्तमः ॥ ७९ एते सप्त कृता लोकाछत्राकारा व्यवस्थिताः। स्वकैरवरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् ॥ ८० दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः। धार्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परम् ॥ ८१ अस्याण्डस्य समन्ताच्च संनिविष्टो घनोदधिः। पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते ॥ ८२ घनोदधिपरणार्थ धार्यते घनतेजसा। बाह्यतो घनतेजस्तु तिर्यगूर्ध्वं तु मण्डलम् ॥ ८३ समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्। घनवातात्तथाऽऽकाशमाकाशं च महात्मना ॥ ८४ भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः। ततो महाननन्तेन प्रधानेनाव्ययात्मना ॥ ८५ पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्। ज्योतिर्गणप्रचारस्य प्रमाणं परिवक्ष्यते ॥ ८६ मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्धनि। वस्वोकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता ॥ ८७ दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्धनि। वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे ॥ ८८ प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्धनि। सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्याथ धीमतः ॥ ८९ दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि। तुल्या माहेन्द्रपुर्यां तु सोमस्यापि विभावरी ॥ ९० मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्। स्थिता धर्मव्यवस्थायै लोकसंरक्षणाय च ॥ ९१ लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने। काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिर्या तां निबोधत ॥ ९२ दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति। ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति ॥ ९३ मध्यंगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः। वैवस्वते संयमने उदयस्तत्र उच्यते ॥ ९४ सुखायामर्धरात्रं च मध्यमः स्याद्बहिर्यदा। सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठंस्तु दृश्यते ॥ ९५ विभायामर्धरात्रं स्यान्माहेन्द्रयामस्तमेति च। तदा दक्षिणपूर्वेषामपराह्नो विधीयते ॥ ९६ दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वाह्नः परिकीर्त्यते। तेषामपररात्रं च ये जना उत्तरापथे ॥ ९७ देशा उत्तरपूर्वा ये पूर्वरात्रं तु तान्प्रति। एवमेवोत्तरेष्वर्को भवनेषु विराजते ॥ ९८

[अ० ५० श्लो० ९९-१०२] वायुपुराणम् । १५७ (ज्योतिष्प्रचारः) सुखायामथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा । * विभावर्यां सोमपुर्यामुत्तिष्ठति विभावसुः ॥ ९९ रात्र्यर्थं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च । सोमपुर्यां विभाव्यां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः ॥ १०० महेन्द्रस्यामरावत्यामुत्तिष्ठति यदा रविः । अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च ॥ १०१ स शीघ्रमेति पर्येति भास्कराेऽलातचक्रवत् । भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि गगने रविः ॥ १०२

---

* एतदर्धस्थानेऽयं ग्रन्थः ख. पुस्तके वर्तत-विभावर्यां सोमपुर्यां भास्करं सूर्यसंज्ञितम् ॥ १ ॥
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरंव च । ऋक्षचन्द्रग्रहः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः ॥ २ ॥
नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । शेषाः पञ्चग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामरूपिणः ॥ ३ ॥
पठ्यते चामिरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । शेषाणां प्रकृतिः सम्यग्वर्ण्यमानां निबोधत ॥ ४ ॥
सर्रसेनापतिः स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः । नारायणं बुधं प्राहुर्देवं ज्ञानविदो बुधाः ॥ ५ ॥
रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम् । महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्चरः ॥ ६ ॥
देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ । प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती ॥ ७ ॥
देवी महेन्द्रस्त्वनयोराधिपत्ये विनिर्मितौ । आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः ॥ ८ ॥
भवत्यस्यजगत्स्रस्तं सदेवासुररमानुषम् । रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विपेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम् ॥ ९ ॥
द्युतिर्द्युतिमतः कृत्स्ना यत्तेजः सार्वलौकिकम् । सर्वात्मा सर्वलोकेशाे मूले परमदैवतम् ॥ १० ॥
ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते । भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा ॥ ११ ॥
जगज्जयो ग्रहो विम्रा दीप्तिमान्सुग्रहा रविः । यत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः ॥१२॥
क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः । मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽब्दयुगानि च ॥१३॥
तदादित्यादृते येषां कालसंख्या न विद्यते । कालादृते न निगमो न दीक्षा नाग्निक्रमः ॥ १४ ॥
ऋतूनामविभागश्च पुष्पमूलफलं कुतः । कुतः सस्याभिनिष्पत्तिर्गुणाैषाधिगणााि वा ॥ १५ ॥
अभावाे व्यवहाराणां देवानां दिवि चेह च । जगत्तमापनुदं भास्करं वारितस्करम् ॥ १६ ॥
स एव कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः । तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७ ॥
स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः । उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् ॥ १८ ॥
पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः । रवे रश्मिसहस्रं यत्पाङ्ग्मया समुदाहृतम् ॥ १९ ॥
तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः । सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च ॥ २० ॥
विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परम् । अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः ॥ २१ ॥
सुषुम्ना सूर्यरश्मिस्तु क्षीणं शशिनमेधयन् । तिर्यगूर्ध्वमचारोऽसौ सुषुम्नः परिकीर्तितः ॥ २२ ॥
हरिकेशः पुरस्ताद्या ऋक्षयोनिः प्रकीर्तिता । दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिर्वर्धयते बुधम् ॥ २३ ॥
विश्वश्रवास्तु यः पश्चाच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः । संपद्वसुस्तु यो रश्मिः सायोनर्लोहितस्य तु ॥२४॥
षष्ठस्त्वर्वावसूर्विर्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः । शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ॥ २५ ॥
एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः । वर्धन्ते विदिताः सर्वा विश्वं चेदं पुनर्जग ॥ २६ ॥
न क्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मान्नक्षत्राता स्मृता । क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः ॥ २७ ॥
तेषां क्षेत्राण्यथाऽऽदत्ते सूर्यो नक्षत्रतां ततः । दीर्णानां सुकृतेनेह सुकृन्तान्ते गृहाश्रयात् ॥ २८ ॥
ताराणां तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः । दिव्यानां पार्थिवानां च नैशाना चैव सर्वशः॥२९॥

१५८	श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्-	[अ० ५० श्लो० १०३-१२५]
	( ज्योतिष्प्रचारः )

एवं चतुर्षु द्वीपेषु दक्षिणान्तेन सर्पति । उदयास्तमनेनासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः ॥ १०३
पूर्वाह्ने चापराह्ने तु द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः । तपत्येकं तु मध्याह्ने तैरेव तु स रश्मिभिः ॥ १०४
उदितो वर्धमानाभिर्रामध्याह्नं तपन्रविः । अतः परं हसन्तीभिर्गोभिरस्तं स गच्छति ॥ १०५
उदयास्तमयाभ्यां हि स्मृते पूर्वापरे दिशौ । यावत्पुरस्तात्तपति तावत्पृष्ठे तु पार्श्वयोः ॥ १०६
यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः स्मृतः । यत्र प्रणाशमायाति तेषामस्तः स उच्यते ॥ १०७
सर्वेषामुत्तरे मेरुर्लोकालोकस्तु दक्षिणे । विदूरभावादर्कस्य भूमेर्लेखावृत्तस्य च ॥
ह्रियन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ॥ १०८
ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं भास्करस्य च । उच्छ्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमनोदयम् ॥ १०९
शुक्लच्छायाऽभिरापश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी । विदूरभावादर्कस्य उद्यतस्य विरश्मिता ॥
रक्तभावो विरश्मित्वाद्रक्तत्वाच्चाप्यनुष्णता ॥ ११०
लेखयाऽवस्थितः सूर्यो यत्र यत्र तु दृश्यते । ऊर्ध्वं गतः सहस्रं तु योजनानां स दृश्यते ॥ १११
प्रभा हि सौरी पादेन अस्तं गच्छति भास्करे । अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते ॥ ११२
उदितस्तु पुनः सूर्यो ह्यस्तमाग्नेयमाविशत् । संयुक्तो वह्निना सूर्यस्ततः स तपते दिवा ॥ ११३
प्रकाशं च तथोष्णं च सूर्याग्नेयौ च तेजसी । परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ ११४
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे । उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः ॥
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ ११५
अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनं वै प्रविशत्यपः । तस्माच्छुक्ला भवन्त्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् ॥ ११६
एतेन क्रमयोगेन (ण) भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमनेऽर्कस्य अहोरात्रं विशत्यपः ॥ ११७
दिनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरुच्यते । तस्माद्यद्यवस्थिता रात्रिः सूर्यावेक्ष्यमहः स्मृतम् ॥ ११८
एवं पुष्करमध्येन तदा सर्पति भास्करः । त्र्यंशांशकं तु मेदिन्या मुहूर्तेनैव गच्छति ॥ ११९
योजनानान्मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत । पूर्णं शतसहस्राणामेकविंशत्तु सा स्मृता ॥ १२०
पञ्चाशत्तु तथाऽन्यानि सहस्राण्यधिकानि तु । मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ॥ १२१
एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम् । पर्यागच्छेत्तदाऽऽदित्यो माघे काष्ठान्तमेव हि ॥ १२२
सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां तन्निबोधत । नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् ॥ १२३
तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च । अहोरात्रात्तपतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ॥ १२४
दक्षिणाद्विनिवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः । क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरान्तोदितश्चरन् ॥ १२५

---

आदानान्नित्यमादित्यस्तमसां तेजसां महान् । सुवतिस्यन्दनार्थश्च धातुनेष विभाव्यते ॥ ३० ॥
सवनात्तेजसोऽपां च तेनासौ सविता मतः । बह्वर्थश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते ॥ ३१ ॥
शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते । सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डलं भास्करे खगे ॥ ३२ ॥
ज्वलन्तेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भानिभे शुभे । घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् ॥ ३३ ॥
घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु । विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः ॥ ३४ ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः । तानि देवगृहाण्येव तदारूढ्यास्ते भवन्ति च ॥ ३५ ॥
शौरे सूर्योविशस्था... तिविभावसुः इति ॥

[अ०५० श्लो० १२६--१५५] वायुपुराणम् । १५९ ( ज्योतिःप्रचारः )

मण्डलं विषुवद्व्यापि ? योजनैस्तन्निबोधत । तिस्रः कोटयस्तु विस्तीर्णा विषुवद्व्यापि? सा स्मृता ॥ १२६ तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः । श्रवणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् ॥ शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरान्तोदितश्चरन् ॥ १२७ उत्तरायां च काष्ठायां प्रमाणं मण्डलस्य च । योजनाग्रात्मसंख्याता कोटिरेका तु सा द्विजैः ॥ १२८ अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च । अष्टपञ्चाशतं चैव योजनान्यधिकानि तु ॥ १२९ नागवीथ्युत्तरा वीथी अजवीथी च दक्षिणा । मूलं चैव तथाऽऽषाढे ह्यजवीथ्युदयास्त्रयः ॥ अभिजित्पूर्ववत् स्वातिर्नागवीथ्युदयास्त्रयः ॥ १३० काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्ये योजनैः पुनः । एतच्छतसहस्राणामेकाविंशोत्तरं शतम् ॥ १३१ त्रयस्त्रिंशाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः । काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रतिष्ठितम् ॥ १३२ काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि संख्याय योजनैस्तन्निबोधत ॥ १३३ एकैकमन्तरं तस्या नियुतान्येकसप्ततिः । सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ १३४ लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम् । अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ १३५ बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम् । मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ॥ १३६ *चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः । प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्राच्चिबोधत ॥ १३७ एकविंशद्योजनानां सहस्राणि समासतः । शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनानां प्रकीर्तिते ॥ १३८ एकविंशतिभिश्चैव योजनैराधिकैर्हितं । एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलं हि तत् ॥ १३९ विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते । प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलक्रमम् ॥ १४० कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्तते । दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते ॥ १४१ तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं च कालेनाल्पेन गच्छति । सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणोत्तरे ॥ १४२ त्रयोदशार्धमृक्षाणामह्नाऽनुचरते रविः । मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ १४३ कुलालचक्रमध्यस्तु यथा मन्दं प्रसर्पति । तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ १४४ त्रयोदशार्धमर्धेन ऋक्षाणां चरते रविः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां निगच्छति ॥ १४५ अष्टादशमुहूर्तैस्तु उत्तरायणपश्चिमम् । अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः ॥ १४६ त्रयोदशार्धमर्धेन ऋक्षाणां चरते रविः । मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ १४७ ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा ॥ १४८ त्रिंशन्मुहूर्तानेवाऽऽहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ॥ १४९ कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते । ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १५० उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु । दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ॥ १५१ उत्तरे प्रक्रमे त्विन्दोर्दिवा मन्दा गतिः स्मृता । तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ १५२ दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रा विधीयते । गतिः सूर्यस्त नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता ॥ १५३ एवं गतिविशेषेण विभजन्‌रात्र्यहानि तु । तथा विचरते मार्गं समेन विषमेण च ॥ १५४ लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम् । अगस्त्यश्चरतं तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु ॥ भजन्ससावहोरात्रमेवं गतिविशेषणैः ॥ १५५

---

* अत्राऽऽत्मनेपदभार्षम् ।

१६० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०५० श्लो० १५६-१७८] (ज्योतिष्प्रचारः)

दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम्। लोकसंतारको ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ १५६ पृष्ठं यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते। पार्थिवो. पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ॥ १५७ योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं तूच्छ्रितो गिरिः। प्रकाशाश्वाप्रकाशाश्व सर्वतः परिमण्डलः ॥ १५८ नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह। अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकलोकस्य वै गिरेः ॥ १५९ एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्त्वतः परम्। लोकालोक एकधा तु निरालोकस्त्वनेकधा ॥ १६० लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिग्रहम्। तस्मात्संध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् ॥ उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम् ॥ १६१ सूर्ये हि ग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम्। प्रजापतिनियोगेन शापस्तेषां दुरात्मनाम् ॥ अक्षयत्वं च देहस्य प्रापिता मरणं तथा ॥ १६२ तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः। प्रार्थयन्ति सहस्रांशुमुद्यन्तं दिने दिने ॥ तापयन्तो दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ १६३ अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम्। ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्मणाश्चैव सत्तमाः ॥ संध्येति समुपासन्तः क्षेपयन्ति महाजलम् ॥ १६४ ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्। तेन दह्यन्ति ते दैत्या वज्रभूतेन वारिणा ॥ १६५ (×अग्निहोत्रे हूयमाने समन्ताद्ब्राह्मणाहूतिः। सूर्यज्योतिः सहस्रांशुः सूर्यो दीप्यति भास्करः) ॥ १६६ ततः पुनर्महातेजा महाद्युतिपराक्रमः। योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् ॥ १६७ ततः प्रयाति भगवान्ब्राह्मणैः परिवारितः। वालखिल्यैश्च मुनिभिः कृतार्थैः 'समरीचिभिः ॥ १६८ काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलान्तम्। त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ॥ १६९ हासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमम्। संध्या मुहूर्तमानं तु हासे वृद्धौ समा स्मृता ॥ १७० लेखाप्रभृत्याऽऽदित्ये त्रिमुहूर्तागते तु वै। प्रातस्तनः स्मृतः कालो भागस्त्वह्नः स पञ्चमः ॥ १७१ तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्त्रिमुहूर्तस्तु संगवः। मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालाच्च संगवात् ॥ १७२ तस्मान्मध्यंदिनात्कालादपराह्न इति स्मृतः। त्रय एव मुहूर्तास्तु तस्मात्कालाच्च मध्यमात् ॥ १७३ अपराह्ने व्यतीपाते कालः सायाह्न उच्यते। दशपञ्च मुहूर्ताद्धि मुहूर्तास्त्रय एव च ॥ १७४ दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर्विषुवति स्मृतम् । ÷ दशपञ्चमुहूर्ताद्धि रात्रिंदिवमिति स्मृतम् ॥ १७५ वर्धते हसते चैव अयनं दक्षिणोत्तरे। अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते त्वहः ॥ १७६ शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवं तद्विभाव्यते । अहोरात्रं कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते ॥ १७७ तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्याभिधीयते। द्वौ पक्षौ च भवेन्मासो द्वौ मासावन्तरावृतुः ? ॥ ऋतुत्रयमयनं स्याद्द्वेऽयने वर्षमुच्यते ॥ १७८

---

× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थ क. पुस्तके नास्ति । ÷ इदमर्धं नास्ति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।

[अ० ५० श्लो० १७९-२०२] वायुपुराणम् १६१

(ज्योतिष्प्रचारः)
निमेषादिकृतः कालः काष्ठाया दश पञ्च च। कलायास्त्रिंशतः काष्ठा मात्राशीतिद्वयात्मिका ॥ १७९
शतघ्नैकोनकास्त्रिंशन्मात्रात्रिंशत्षडुत्तरा। द्विषष्टिभाक्तयोर्विशन्मात्रायां च चला भवेत् ॥ १८०
चत्वारिंशत्सहस्त्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः। सप्ततिं चापि तत्रैव नवतिं विद्धिनिश्चये ॥ १८१
चत्वार्य्येव शतान्याहुर्विंशतौ वैधसे युगे। चरांशो ह्येष विज्ञेयो नालिका चात्र कारणम् ॥ १८२
संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पितः। निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते ॥ १८३
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ॥
पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालस्तु परिसंज्ञितः ॥ १८४
विंशं शतं भवेत्पूर्णं पर्वाणां तु रवेर्युगम्। एतान्यष्टादशार्त्तिं (त्रिं) शदुदयो भास्करस्य च ॥ १८५
ऋतवस्त्रिंशतः सारा अयनानि दशैव तु। पञ्चविंशच्छतं चापि षष्टिर्मासाश्च भास्करः ॥ १८६
त्रिंशदेव त्वहोरात्रं स तु मासश्च भास्करः। एकषष्टिस्त्वहोरात्रा दनुरेको विभाव्यते ॥ १८७
अह्वां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत्। मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयं भुवनस्य तु ॥ १८८
सौरसौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा। नामान्येतानि चत्वारि यैः पुराणं विभाव्यते ॥ १८९
श्वेतस्योत्तरतश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्वतः। त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम् ॥ १९०
तैश्चापि शृङ्गवान्नाम सर्वतश्चैव विश्रुतः। एकमार्गश्च विस्तारो विष्कम्भश्चापि कीर्त्तितः ॥ १९१
तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम्। दक्षिणं रजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम् ॥ १९२
सर्वरत्नमय चैकं शृङ्गममुत्तरमुत्तमम्। एवं कूटैस्त्रिभीः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः ॥ १९३
यत्तद्विषुवतं शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते। शरद्वसन्तयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः ॥
अहस्तुल्यामथा रात्रिं करोति तिमिरापहः ॥ १९४
हरिताश्च हया दिव्यास्ते नियुक्ता महारथे। अनुलिप्ता इवाऽऽभाति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः ॥ १९५
मेषान्ते च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः। मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती ॥ १९६
कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमांशगतो भवेत्। विशाखानां तथा ज्ञेयश्चतुर्थांशे निशाकरः ॥ १९७
विशाखायां यदा सूर्य्यश्चरतेऽशं तृतीयकम्। तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम् ॥ १९८
विषुवन्तं तदा विद्याद्देवमाहुर्महर्षयः। सूर्येण विषुवं विद्यात्कालं सोमेन लक्षयेत् ॥ १९९
समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवद्भवेत्। तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवत्यपि ॥
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम् ॥ २००
ऊनरात्राधिमासौ च कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः। पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च ॥
सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा ॥ २०१
तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात्।
नभो नभस्योऽथ इषुः सहोर्जः सहः सहस्याविति दक्षिणं स्यात् ॥ २०२

२१

१६२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ०५०श्लो०२०३-२२३] ( ज्योतिषप्रचारः )

संवत्सरास्ततो ज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । तस्मात्तु ऋतवो ज्ञेया ऋतवो ह्यन्तराः स्मृताः ॥ २०३ तस्मादनुमुखां ज्ञेया अमावास्याऽस्य पर्वणः । तस्मान्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा ॥ २०४ एवं ज्ञात्वा न मुह्येत देवे पित्र्ये च मानवः । तस्मात्स्मृतं प्रजानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ॥ २०५ आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकान्तो लोक उच्यते । लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः ॥ चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् । सुधामः चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा ॥ हिरण्यलोमा पर्जन्यः केतुमान्रजतश्च यः ॥ २०७ निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्त्रा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥ २०८ उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम् । पितृयाणः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ २०९ तत्राऽऽसते प्रजावन्तो मुनयो ह्यग्निहोत्रिणः । लोकस्य संतानकराः पितृयाणे पथि स्थिताः ॥ २१० भूतारम्भकृतं कर्म आशिषा ऋत्विगुच्यते । प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः ॥ २११ चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे । संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ॥ २१२ जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु च । पश्चिमाश्चैव जायन्ते पूर्वेषां निधनेष्वपि ॥ एवमावर्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् ॥ २१३ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनां गृहमेधिनाम् । सवितुर्दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्याचन्द्रतारकम् ॥ क्रियावतां प्रसंख्येया ये श्मशानानि भेजिरे ॥ २१४ लोकसंव्यवहारेण भूतारम्भकृतेन च । इच्छाद्वेषप्रकृत्या च मैथुनोपगमेन च ॥ २१५ तथा कायकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च । एतैस्तैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानि हि भेजिरे ॥ प्रजैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे ॥ २१६ नागवीथ्युत्तरे यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः ॥ २१७ यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः । सततं ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्जितस्तु तैः ॥ २१८ अष्टाशीतिसहस्राणि तेषामप्यूर्ध्वरेतसाम् । उदकपन्थानमर्यम्णः श्रिता ह्याभूतसंप्लवात् ॥ २१९ (*ते प्रसङ्गात्तु लोकस्य मैथुनस्य तु वर्जनात् । इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात् ॥ पुष्टिश्च कामसंयोगाच्छब्दादेर्दोषदर्शनात् ) ॥ २२० इत्येतैः कारणैः शुद्धैस्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे । आभूतसंप्लवस्थानममृतत्वं विभाव्यते ॥ २२१ त्रैलोक्यस्थितिकालेऽयमपुनर्मार्गगामिनः । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतोऽपरम् ॥ आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयन्ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ २२२ ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रास्ति वै स्मृतम् । एतद्विष्णु पदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ तत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् । धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः ॥ २२३

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते ज्योतिषप्रचारो नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--३८५४

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ।

[अ० ५१ श्लो० १-२२] वायुपुराणम् । १६३ (ज्योतिष्प्रचारः)

अथैकपञ्चाशोऽध्यायः।

ज्योतिष्प्रचारः।

सूत उवाच— स्वायंभुवे निसर्गे तु व्याख्यातान्युत्तराणि तु । भविष्याणि स सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम् ॥ १ एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम् । सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः ॥ २

ऋषय ऊचुः— भ्रमन्ते कथमेतानि ज्योतींषि दिवि मण्डलम् । तिर्यग्व्यूहेन सर्वाणि तथैवासंकरेण च ॥ कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् ॥ ३ एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम । भूतसंमोहनं त्वेतच्छ्रोतुमिच्छा प्रवर्तते ॥ ४

सूत उवाच— भूतसंमोहनं ह्येतद्ब्रुवतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमाप दृश्यं यत्तत्संमोहयते प्रजाः ॥ ५ योऽसौ चतुर्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि ॥ ६ स हि भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ ७ ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम् । सूर्यचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ॥ ८ वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै । तेषां योगश्च भेदश्च कालचारस्तथैव च ॥ ९ अस्तोद्यौ तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे । विषुवद्वयहेवर्णाश्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते ॥ १० वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते ॥ ११ ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योपाङ्गत्य तिष्ठति । तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निर्दिवाकरः ॥ १२ परिवर्तक्रमाद्दीपा भामिरालोकयन्दिशः । सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः ॥ जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ॥ १३ आदित्यपीतं सूर्याग्नेः सोमं संक्रमते जलम् । नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकाधानं प्रवर्तते ॥ १४ यत्सोमात्स्रवते सूर्ये तदभ्रेष्ववतिष्ठते । मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलं भुवि ॥ १५ एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्जलंम् । न नाशमु(उ)दकस्यास्ति तदेव परिवर्तते ॥ १६ संधारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता । अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७ विश्वेशो लोकरुद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः । धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभुर्विष्णुर्दिवाकरः ॥ १८ सार्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसश्च्युतम् । सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ॥ १९ सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्तते । शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ॥ २० सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका । सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ॥ २१ सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च ॥ धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ॥ २३

१६४	श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्-	[अ० ५१ श्लो० २३-४६]
		(ज्योतिष्प्रचारः)

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कं तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ॥ २३
समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः । यतस्त्वृतुवशात्काले परिवर्तो दिवाकरः ॥ २४
यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगभस्तिभिः ॥
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ॥ २५
ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये । वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाभिसंभवम् ॥ २६
मेहनाच्च मिहेर्धातौर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च । न अश्यन्ति यतस्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ॥ २७
मेघानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते । आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः ॥ २८
त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् ॥
आग्नेयास्त्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात्प्रवर्तनम् । शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ॥ २९
महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः । भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ॥ ३०
जीमूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसंभवाः । विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधाराविलम्बिनः ॥ ३१
मूका घना महाकाया आवहस्य वशानुगाः । क्रोशमात्राथ वर्षन्ति क्रोशार्धादपि वा पुनः ॥ ३२
पर्वतग्रानितम्बेषु वर्षन्ति च रमन्ति च । बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ॥ ३३
ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः । ते हि विद्युद्गुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनप्रियाः ॥ ३४
तेषां शब्दप्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरुहोद्गमा । राज्ञी राज्ञाभिषिकेव पुनर्यौवनमश्नुते ॥ ३५
तेष्वियं प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ॥
जीमूता नाम ते मेघा येभ्यो जिवस्य संभवाः । द्वितियं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ॥ ३६
एते योजनमात्राच्च सार्धार्धात्रिष्कृतादपि । वृष्टिसर्गतस्तथा तेषां धारासाराः प्रकीर्तिताः ॥ ३७
पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसंभवाः ॥
शकेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् । कामगानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमच्छता ॥ ३८
पुष्करा नाम ते मेघा बृहन्तस्तोयमत्सराः । पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ॥ ३९
नानारूपधराश्चैव महाघोरतराश्च ते । कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्नेर्नियामकाः ॥ ४०
वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्तिताः । अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम् ॥ ४१
वायुं परं वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ॥
यान्यस्याण्डकपालस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा । तस्माद्गत्वा समुत्पन्नाश्चतुर्वक्त्रः स्वयंभुवः ॥ ४२
तान्येवाण्डकपालस्य सर्व मेघाः प्रकीर्तिताः ॥
तेषामाप्यायनं धूम सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ॥ ४३
गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरैका जले स्मृतम् ॥ ४४
पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः । तुषारवृष्टिं वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ॥ ४५
श्रेष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः । योऽसौ बिभर्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम् ॥ ४६
दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिधा स्वर्गपथे स्थिताम् ॥

[अ० ५१ श्लो० ४७-७३] वायुपुराणम् १६५ । (ज्योतिष्प्रचारः) ।

तस्याविष्यन्दजं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः। शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः॥ ४७ दक्षिणेन गिरेर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः। उदग्धिमवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे ॥ ४८ पुण्डूं नाम समाख्यातं नगरं तत्र वै स्मृतम्। तस्मान्निपतितं वर्षं यत्तुषारसमुद्भवं। ततस्तदावहो वायुर्हिमशैलात्समुद्वहन् ॥ आनयत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ॥ ४९ हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्। इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्ताविवृद्धये ॥ ५० मेघावा(च्चाऽऽ)प्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम्। सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते ॥ ५१ ध्रुवेणाऽऽवेष्टितां सूर्यस्ताभ्यां वृष्टिः प्रवर्तते। ध्रुवेणाऽऽवेष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः॥ ५२ ग्रहान्निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले। वारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण परिवेष्टितम् ॥ ५३ अतः सूर्यरथस्याथ संनिवेशं निबोधत। संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ॥ ५४ हिरण्मयेन भगवान्पर्वणा तु महौजसा। नष्टवर्त्माऽन्धकारेण षट्प्रकारैकनेमिना ॥ चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति ॥ ५५ दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः। द्विगुणोऽस्य रथोऽपस्थादीषादण्डप्रमाणतः॥ ५६ स तस्य ब्रह्मण सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ॥ ५७ छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः॥ तेनासौ सर्पति व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः॥ ५८ अथैमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् ॥ ५९ अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्तवस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृताः॥ ६० रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ। मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः॥ ६१ तस्य काष्ठाः स्मृता घाणा ईषादण्डः क्षणास्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः॥ ६२ रात्रिवरूथ्यो धर्मोऽस्य ध्वज ऊर्ध्वः समुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ॥ ६३ सप्ताश्वरूपाच्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुरम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब्जगती तथा ॥ ६४ पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक्चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धं तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः॥ ६५ सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः। अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ॥ ६६ एवमर्थवशात्तस्य संनिवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ॥ ६७ तेनासौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ॥ ६८ ध्रुवेण भ्रमतौ रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ॥ ६९ युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचकश्वेतरज्जुवत् ॥ ७० भ्रमन्तमन्वगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ। युगाक्षकोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ॥ ७१ कीलासक्तौ यथा रज्जुर्भ्रमेते सर्वतोदिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ॥ ७२ वर्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रश्मी वै नयतो रविम् ॥ ७३

१६६ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ५१-५२ श्लो० ७४-७६-१-२१] ( ज्योतिषप्रचारः )

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ । तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ॥ ७४ अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ॥ ७५ तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्देष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ॥ ७६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तेऽनुषङ्गपादे ज्योतिषप्रचारो नामैकापञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-३९३०

अथ द्विपञ्चाशोऽध्यायः । ज्योतिष्प्रचारः ।

सूत उवाच-- स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्ऋषिभिस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पर्राक्षसैः ॥ १ एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमण तु । धाताऽर्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ॥ २ उरगो वासुकिश्चैव संकीर्णारश्च तावुभौ । तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ॥ ३ ऋतुस्थत्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला । ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तथोर्जश्चैव तावुभौ ॥ ४ रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ । मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ॥ ५ वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह । ऋषिरत्रिर्वशिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ॥ ६ मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हहूः । रथस्वनश्च ग्रामण्यौ रथचित्रश्च तावुभौ ॥ ७ पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ । एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ॥ ८ ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः । इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ॥ ९ एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ । विधावसुस्सेनौ च मातशचैवारुणश्च ह ॥ १० प्रम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे । यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वतश्च तावुभौ नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ॥ ११ शरदृतौ पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनिदेवताः । पर्जन्यश्चाथ पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ॥ १२ विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरमिश्च यः(या) । विश्वाची वा घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ॥ १३ नाग ऐरावतश्चैव विश्रुतश्च धनंजयः । सेन(ना)जिच्च सुषेणश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ॥ १४ आपो वातश्च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ । वसन्त्येते तु वै सूर्ये मासयोश्च इषोर्जयाः ॥ १५ हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे । अंशो भगश्च दावेतौ कश्यपश्च ऋतुश्च ह ॥ १६ भुजङ्गश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा । चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ॥ १७ उर्वशी विप्रचित्तिश्च तथैवाप्सरसौ शुभे । तार्थ्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ॥ १८ विद्युत्स्फूर्जश्च तावुग्रौ यातुधानावुदाहृतौ । सहै चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ॥ १९ ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर्निवसन्ति वै । त्वष्टा विष्णोर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ॥ २० काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ । गन्धर्वौ धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथैव च ॥ २१

[अ०५२ श्लो० २२-४३] वायुपुराणम् १६७

(ज्योतिष्प्रचारः)
तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा । ऋतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ॥ २२
बलोपेतस्तथा दक्षो मज्ञोपेतश्च स स्मृतः । एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ॥ २३
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः । सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २४
प्रथितैस्तैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ॥ २५
ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम् । सर्पा वहन्ति सूर्यं च यातुधाना*नुयान्ति च ॥
बालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्दिवम् ॥ २६
एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः । यथायोगं यथासत्वं यथाधर्मं यथाबलम् ॥ २७
यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा । इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ २८
ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूयशः ॥ २९
एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च । भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ॥ ३०
मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम् । दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित्क्वचित् ॥ ३१
विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः । एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ॥ ३२
वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः । गोपायन्ति तु भूतानि सर्वाणीहाऽऽमनुक्षयात् ॥ ३३
स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै । अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं तु ये ॥ ३४
एवं वसन्ति वै सूर्ये समकास्ते चतुर्दिशम् । चतुर्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ॥ ३५
ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु च मुञ्चमानो घर्मं हिमं च वर्षं च दिनं निशां च ॥
कालेन गच्छत्यूतुवशात्परिवृत्तरश्मिर्दे*वान्पितॄंश्च मनुजांश्च स तर्पयन्वै ॥ ३६
प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्नेन विवर्धयित्वा ।
शुक्ले तु पूर्णे दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ॥ ३७
पीतं तु सोमं द्विकलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम् ॥
स्वधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ॥ ३८
सूर्येण गोभिस्तु समुद्धृताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः ।
वृष्ट्याऽतिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधं त्वन्नपानैर्जयन्ति ॥ ३९
अमृतेन तृप्तिरर्धमासं सुराणां मासार्धतृप्तिः स्वधया पितॄणाम् ।
अन्नेन शश्वत्तु दधाति मर्त्याः सूर्यः स्वयं तच्च बिभर्ति गोभिः ॥ ४०
अयं हरिस्तैर्हरिभिस्तुरंगमैरपामिह चापो हरतीति रश्मिभिः ।
विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्ति शश्वत्सविता चराचरम् ॥ ४१
हरीरिद्भिर्ह्रियते तुरङ्गमौः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा ।
ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समुह्यमानो हरिभिस्तुरंगमैः ॥ ४२
इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु । भद्रैस्तैरक्षतैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ॥ ४३

---

* अत्र संधिराषर्ः ।