वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

इत्यादृत्यैव / इत्यादायैव / इत्याद्यादृत्यैव: Letters: इ (i) त्या (tyaa) द (da) with what? Wait, after त्या, there is: द (da) with ृ (ri) = दृ? Wait, is it "इत्यादृत्यैव" or "इत्यादायैव"? Look at: इ (i) त्या (tyaa) दृ (dri) त्यै (tyai) व (va) Wait, let's look at the letters between त्या and व: There is: दृ (dri)? No, there is दा (daa)? Wait! Is it "इत्यादृत्यैव"? Let's count characters: इ, त्या, ?, ?, व Wait! इ (i) त्या (tyaa) द (da) with ृ (ri) -> दृ त्य (tya) with ै (ai) -> त्यै व (va) -> व "इत्यादृत्यैव" = इति + आदृत्य + एव! "आदृत्य" means "having respected / regarding / taking pride in / having honored"! "अस्यस्माकं वेदराशिः इत्यादृत्यैव स्वीयं गौरवं जगति भारतीयाः समुद्घोषयितुं प्रभवन्ति ।" "इत्यादृत्यैव" - इति + आदृत्य + एव! Let's check if there is an extra 'दा': No, it's

२ वेदस्वरूप-विमर्शः यते इति ज्ञानम्, ज्ञानसाधनम्, ज्ञानकर्म, ज्ञानाधिकरणम् ; सत्ता, सत्तासाधनम्, सत्ताकर्म, सत्ताधिकरणम् ; स्थितिः, स्थितिसाधनम्, स्थितिकर्म, स्थित्यधिकरणञ्चेत्यादि सर्वं वेदशब्दार्थतया व्याख्यातुं शक्यते । तत्र ग्रन्थात्मकैषु वेदेषु शाब्दज्ञानसाधनत्वमेव समन्वयायन्ति प्रायेण विद्वांसः । अन्वेषणप्रक्रियया परिशील्यमाने तु सर्वविधज्ञान- साधनत्वम्, ज्ञानरूपत्वम्; सत्तासाधनत्वम्, सत्तारूपत्वम् ; स्थितिसाध- नत्वम्, स्थितिरूपत्वम् चेत्याद्यपि वेदशब्दार्थे समन्वितं भवति । अत्रोच्यते - यद्यपि 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इति कामदोग्धृत्वात् शब्दानां व्याकरणकोषादिबलाच्चानेके विलक्षणाश्च वेदशब्दार्थाः संभ- वन्ति; तथापि 'योगाद्रू ढिर्बलीयसी' इति नयेन योगरूढार्थ एव स्वाभा- विकः । विनोदाय तु यथार्थं कामं गृह्णन्त्वन्वेष्वर्थाः । प्रसङ्गानुसार- मन्यार्थोऽपि । एकश्च वेदशब्द आद्युदात्तः शब्दराशेर्बोधकः; अपरश्च अन्तोदात्तः कुशमुष्ट्यादेर्बोधकः 'वेदं कृत्वा वेदिं करोति' इत्यत्र । अत एव उब्छादिगणो ऋष्पादिंगणे च वेदशब्द उभयत्र पाणिनिना पठितः । अत एव मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशावेव मुख्यो वेदशब्दः । स एवार्यजातेः सर्वस्वम् । तन्मूलिकैव भारतीया संस्कृतिः । तमेवाधारीकृत्य ज्ञानविज्ञा- नादिकर्माणि साधयितुं महतां प्रयत्नः । शब्दराश्यात्मकं वेदमनाश्रित्य तु पूर्वोक्तव्युत्पत्तिलभ्यमेकमप्यर्थं कश्चिन्न साधयितुं शक्नोतीति स एव मुख्यशब्दार्थोऽभ्युपेतव्यः । अनन्ता वै वेदाः यदपि - "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुर्भिर्ब्रह्मचर्यमुवास । तं ह जीर्णं स्थविरं शयानमिन्द्र उपव्रज्योवाच - भरद्वाज यत्ते चतुर्थमायुर्दद्यां किमेतेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपान विज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हेकैकस्मा- न्मुष्टिमाददे । सहोवाच भरद्वाजेत्यामन्त्र्य-वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः । एतद्वा एतैस्त्रिभिरायुर्भिरन्ववोचथाः' इति । (तै० ब्रा० ३ । १० । ११ । ३-४ )

वेदस्वरूप-विमर्शः ३ नहि इदानीमुपलभ्यमाना वेदा अनन्ताः सन्ति । तस्माद्दिज्ञायते "यत्किमपि तत्त्वान्तरमेव वेदपदव्यपदेश्यं यदनन्तं भवतीति" उच्यते । तन्न; 'भरद्वाजो ह' इत्यादिसमुद्धृतवचनविरोधात्, शब्दराश्यात्मक- वेदाध्ययनार्थमेव ब्रह्मचर्यग्रहणविधिप्रसिद्धिभ्याम् । किञ्च 'अन्ववोचथा' इत्यनुवचनस्य शब्दराशिग्रहण एवाञ्जस्यम् । नहि तत्त्वान्तरस्य तन् सम्भवति । न चोपलभ्यमानस्य वेदस्यानन्त्यं नास्तीति वाच्यम् ; देव- र्ष्यादिग्राह्यस्य वेदस्यानन्त्ये बाघाभावात् । अद्यत्वे तु मानवबुद्धिग्राह्याणा- मपि सहस्राधिकशाखानां विपरिलोपो दृश्यते, महाभाष्यकारादिभि- र्वेदस्य एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखानां चर्चितत्वात् । देवादिबुद्धि- ग्राह्यास्तु वेदा अनन्ता एव । अत एव - 'इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ।' इति वचनं श्रूयते । अपि च-अनन्तप्रपञ्चस्रष्टेः ईश्वरज्ञानपूर्वकत्वेन तदनन्तज्ञानेष्वनु- विद्धानां शब्दानामानन्त्यम्- 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।' इति अभियुक्तोक्तेः । अत एव ईश्वरीयनित्यानन्तज्ञानेषु अनुविद्धाः शब्दरूपा वेदा अपि नित्या अनन्ताश्चेति सर्वमनवद्यम् । अत एव च 'वेदैरेव ब्रह्मा सृष्टि करोति' इति श्रुतिस्मृतिषु, पुराणेषु, च प्रसिद्धिराञ्ज- स्येनोपपद्यते । नात्र वेदशब्दव्यपदेश्यं किमपि तत्त्वान्तरं निर्दिष्टम् , 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे', 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति 'शब्द'पदनिर्देशात् । अत एव 'भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भूमिमसृजत' इत्यादिभिः शब्दव्याहरणपूर्विका सृष्टिः श्रूयते । यथा लोके कुलालो घटशब्देन घटं स्मृत्वा दण्डचक्रादि- व्यापारेण तं सृजति तथैव परमेश्वरोऽपि तैस्तैः शब्दैस्तांस्तानर्थान् स्मृत्वा सृजति । ऋचोमयः सूर्यः एवमेव "वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः" इत्यपि नानुपपन्नम् । त्रयीप्रोक्त- कर्मफलात्मकत्वात् सूर्यस्त्रिभिरशून्यः स्यादिति युक्तमेव । सवनप्राधा-

[पृष्ठ ४]

४ वेदस्वरूप-विमर्शः स्यात् कर्मणां प्रातरादिभेदेन ऋगादिमत्त्वम्, तत्त्वान्तरैरपि कथमशून्य- त्वव्यवस्था सूर्यस्य सेत्स्यति। अत एव च सूर्यस्य त्रयीमयत्वम्। यदुक्तम्- "ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्येऽह्नः। सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥" (तै० ३।१२।९।१) इति श्रुतिः आरम्भमध्यान्तिमानां भागानामृग्यजुःसामत्वमाम्नाती"ति। तदपि न युक्तम्; दिवसस्य पूर्वाह्नादिभागेषु सूर्यस्य ऋगादियुक्तत्वो- क्त्या भागत्रयस्य ऋगादित्वात्सिद्धेः। नहि 'मध्याह्ने छत्रधर' इत्युक्त्या मध्याह्नस्य छत्ररूपत्वं वक्तुं शक्यम्। सायणीयो मन्त्रार्थस्तु-'दिवि वर्तमान आदित्यो देवः पूर्वाह्णे काल ऋग्देवताभिः सह

६ वेदस्वरूप-विमर्शः

शरीरस्योपभोगसाधनतया शरीराद्बहिर्गतमपि चक्षुर्ज्ञानाख्यं भोगं जनयतीति न बुद्धाववागच्छति। निर्गत्य दूरं गतस्य चक्षुस्तत्प्रदेश- स्थान् लघूनन्यानपि पदार्थान् कुतो न गृह्णाति ? शक्तिस्स्वस्य तादृशी यत्सूर्यमण्डलपर्यन्तमपि गत्वा सूर्यमण्डलमपि दर्शयति, परं तत्रस्था- नन्यानर्थान्न दर्शयति। यथा दूरस्थं पर्वत पश्यामस्तथा तत्रैव स्थितानि लघूनि तृणान्यपि कुतो न पश्यामः ? चाक्षुषो रश्मिरेव कश्चित् प्रयाति, न सर्वं चक्षुरिति चेत्; समीपेऽपि वस्तुनि चाक्षुषो रश्मिरेव गच्छति, तत्र कुतः सूच्यादीन्यपि पश्यति ? दूरस्थञ्च वस्तु बृहदतिलघु कुतः पश्यामः ? चक्षुषोऽङ्गुल्यादिना पीडने यः पदार्थो यत्र स्थितस्तस्मात् किञ्चिद् दूरे अथ उच्चैस्तिर्यग्वा दृश्यते, तत् कुतः ? चाक्षुषो रश्मिरेव तत्र तिर्यग्भूत इति चेदास्तां तत्, परं यत्र रश्मिर्गतस्तत्र पदार्थ एव यदा न विद्यते तदा कथं दृश्यते" इति। तन्न; शरीरावच्छिन्नस्यैव भोक्तृत्वे- नादोषात् । तथा हि—चक्षुषो विषयसमर्पकतया बहिर्गमनेऽपि 'सूर्य- मण्डलज्ञानवानहमिति ज्ञानवत्त्वं ज्ञानाधिकरणस्य शरीरावच्छिन्नस्य आत्मन एव सम्भवति। यदुक्तम्—"सूक्ष्मस्य मनसो हृदयस्थत्वेन तत्सहयोगाभावान्न बहिर्गतेन चक्षुषा रूपग्रहणं संभवती"ति। तदप्यसङ्गतम्; चक्षुषो मनोयोगाभ्युपगमेन दोषाभावात् ; दीर्घस्य नेत्ररश्मेर्विषयदेशगमनेऽपि शरीरसम्बन्धाविच्छेदात् । अत एव यदुक्तम्—"मनसो बहिर्गमनमुपहासास्पदम्, मनसो बहिर्गमने शरीरधारणासंभवादि"ति। तदपि न; 'तन्मनोऽसृजदि'ति श्रुत्या मनसः कार्यत्वेन नाणुत्वम्, किन्तु मध्यमपरिमाणत्वमेवेति तस्य तडागोदकस्येव इन्द्रियप्रणालिकया विषयदेशगमनेऽपि शरीरसम्बन्धा- विच्छेदेन तस्य धारणसंभवात् । वेदान्तमतरीत्या चक्षुःप्रणालिकया सूर्यमण्डलपर्यन्तं निर्गतस्यान्तः- करणस्य विषयस्य चैकदेशस्थत्वेन अन्तःकरणावच्छिन्नविषयावच्छिन्न- चैतन्ययोरैक्येन प्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन विषयज्ञानं

वेदस्वरूप-विमर्शः ७

प्रमातृनिष्ठं भवति, तस्य च देहे प्राकट्यं भवतीति कृत्वैव देहस्य भोगायतनत्वमुच्यते । सांख्ययोग-मतरीत्या तु यथा ग्रामाध्यक्षो ग्रामीणेभ्यः करमादाय विषयाधिपतये समर्पयति, विषयाध्यक्षो मन्त्रिणे, मन्त्री च सर्वाधि- पतये तथैवेन्द्रियैर्विषयाश्चित्ताय समर्प्यन्ते, तेन बुद्धयै, सर्वार्थकारिण्या बुद्ध्या च स्वप्रतिबिम्बिते पुरुषे, प्रतिबिम्बतादात्म्याभिमानेन पुरुषोऽपि तद्वाराव स्वात्मनि विषयसम्बन्धं मनुते । जबाकुसुमसम्वन्धेन स्फटिक- लौहित्यमिवेन्द्रियोपस्थापितैर्विषयैः बुद्धेर्विषयाकारता संपद्यते, चिच्छाया- पन्नायां बुद्धौ विषयोपरागेण चिच्छायाऽप्युपरज्यते । छायायामुपरक्तायां बिम्बरूपः पुरुषः स्वात्मनि विषयोपरागं मनुते, यथा मलिने दर्पणे मलिनं प्रतिमुखं दृष्ट्वा मलिनं मे मुखमिति मत्वा शोचति, तद्वत् । अत एव यदुक्तम्—"चक्षुषा रूपं प्रकाश्यते, न रूपमानीयते, तस्मिंस्तच्छक्तेरभावादि"ति । तदपि न; चितेर्निश्चेयप्रायेण वस्तु- रूपभेदानेतुं शक्यते तदा पदार्थत्वादिनिन्द्रियैर्भोक्तुरर्थे रूपादि समर्पणे- बाधाभावात् । इदमिह ज्ञातव्यम्—कैश्चित्तु गोलकमेव चक्षुरित्युच्यते । तथा हि— "गोलके चिकित्साप्रयोगाद्विषयोपलब्धैर्गोलकगुणदोषानुवर्तितया कृष्णां सारगोलकमेव चक्षुः, न तु तेजस्तस्यानुपलभ्यमानत्वात् । वेगवताऽपि तेजसा योजनशतसहस्रव्यवहितचन्द्रसूर्यतारकादि कथमतिशीघ्रं ग्रहीतुं शक्येत, कथञ्चाल्पकं नयनं तेजः मिहिरमहसा प्रतिहतं न भवेत् , कथञ्च स्फटिकाभ्रान्तरितपदार्थोपलब्धिस्तेन स्यात्।" परमेतन्न सङ्गतम् ; कुठारादिकारकवदिन्द्रियाणामपि प्राप्यकारित्वेन कृष्णसारगोलके तद- संभवेन तदनुपपत्तेः । अपि च—न गोलकानामिन्द्रियत्वं संभवति, कर्ण- शष्कुलीरहितस्यापि सर्पस्य शब्दोपलम्भात् । एवमेव गोलकादिहीनानां वृक्षाणामपि दर्शनश्रवणाद्युपलम्भाच्च तदनुपपत्तिः । 'तस्मात् पश्यन्ति पादपाः" इत्यादिशास्त्राणि विज्ञानञ्चाधुनिकमेतमवमानयन्ति। अश्रुष्कस्य वृक्षस्य छेदनप्रतिषेधेन प्राणित्वावगमाच्च ।

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the provided image into Devanagari Markdown:

[वाम पृष्ठ / Left page]

८ \hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{20pt} यदुक्तम् — "चिकित्सादिप्रयोगान् कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वम्" इति। तदप्यकिञ्चित्करम् ; तस्याधेयमात्रोपकारकत्वात् । \hspace{30pt} "चिकित्सादिप्रयोगस्तु गोलके यः प्रवर्तते । \hspace{30pt} सोऽयमाधारसंस्कारः आधेयस्योपकारकः ॥" \hspace{20pt} इति । कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वे तस्य विषयैः संसर्गाभावान्न विषयप्रत्यक्षं स्यात् । तस्मात्तैजसस्य चक्षुषोऽधिष्ठानमेव कृष्णसारगोलकः स्वोपघाता- नुपघाताभ्यां चक्षुषोऽप्युपघातानुपघातौ जनयति । \hspace{20pt} इन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणं भूतप्रकृतित्वे सति निर्वहति नान्यथा । भौतिकानीन्द्रियाणि स्वस्वविषयमधिगन्तुमुत्सहन्ते । गोलकशक्तिरिन्द्रि- याणीति पक्षो मीमांसकानाम् । ननु न प्राप्यकारित्वं सर्वेन्द्रियाणाम्, रसनस्पर्शनयोरेव तद्दर्शनात् । चक्षुःश्रोत्रे तु दूरदेशस्थरूपशब्दग्राहके कथं प्राप्यकारिणी स्याताम् ? घ्राणं तु त्रिपुटिकानिकटनिहितपदार्थ गन्धमपि गृह्णाति, दूरतोऽपि प्रवहदनिलसमानतमालतोमल्लिका- यूथिकादिसौरभमुपलभते, निकटनिहितद्रव्येणापि न सन्निकर्ष इत्यप्राप्य- कारित्वमेव तस्य । तस्माच्छक्तिविशेषणमधिष्ठानमेवेन्द्रियम्, चन्द्रार्क- ग्राहिणि चक्षुषि नतरां प्राप्यकारित्वमिति चेन्न । कारकत्वेन प्राप्यकारि- त्वस्यैबौचित्यात् कारकञ्चाप्राप्यकारि चेति चित्रम् । अप्राप्यकारित्वे च शक्तेर्विशेषात् कुड्यादिव्यवहितमपि वस्तु चक्षुर्गृह्णीयात् । \hspace{20pt} यदुक्तम्— "तत्र कार्यानुपलम्भात्र शक्तिः कल्प्यते" इति । तदपि न क्षोदक्षमम् ; तेजसो द्रव्यत्वाद्व्यवधानानुगुणमेव कार्यकरत्वम् अमूर्तायास्तु शक्तेर्नव्यवधानमबाधकं भवेदिति तेज एवेन्द्रियं कल्पनीयम्, न शक्तिः शक्तिमदधिष्ठानं वा । श्रोत्रस्यापि प्राप्यकारिता वक्ष्यते । घ्राणस्यापि समीरणान्दोलितमल्लिकामानत्यादिपुष्पप्रसृतत्रसरेणुनिकरा- धिकरणगन्धग्रहणात् प्राप्यकारितैव । न च त्रसरेणुविसर्पणाद् द्रव्यक्षयः, पृथिव्यापूरकत्वेन त्रसरेणुभूयस्त्वेन च तददोषात् । अत एवाशुचिद्रव्या- घ्राणेऽपि प्रायश्चित्तान्नानम् । चक्षुषस्तेजःप्रसरणात् प्राप्यकारित्वं, श्रोत्र- स्यापि शब्दाभिव्यञ्जकध्वनेरुत्पत्तिदेशे गमनात् तादृशस्य ध्वनेः श्रोत्रदेशे

[दक्षिण पृष्ठ / Right page]

\hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{70pt} ६ आगमनाद्वा सन्निकर्षस्य सत्त्वान्न प्राप्यकारित्वभङ्गः । त्वग्-रसनयोस्तु प्राप्यकारित्वे न विवादः । तस्मात् प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणीति । \hspace{20pt} यदुक्तम् — "अयस्कान्ताञ्जनतिलकमन्त्रादिवदप्राप्तस्यैव ग्राहकं चक्षुः। तथात्वेऽपि न सकलार्थभासकत्वप्रसङ्गः, योग्यदेशापेक्षणात् । यथा अयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्तस्याकर्षणे प्रवर्तमानोऽपि न सर्वस्यायसः तथा- विधस्याकर्षणे समर्थः, अपि तु योग्यदेशस्थस्यैव, अञ्जनतिलकमन्त्रादि- र्वा अप्राप्तस्य रुत्यादेराकर्षकः सन् न सर्वस्याकर्पको दृष्टः, नियतस्यैव स्त्र्यादेस्तेनाकर्षणोपलम्भात्, तथैव चक्षूरश्मयो लोकान्तरं गत्वा किमिति रूपं न प्रकाशयन्ति, चक्षुषा संयुक्तसमवायात् रूपमिव गन्धादिकमपि किमिति न प्रकाशयति, तत्रापि तस्याविशेषात् इति चोद्ये योग्यतैव शरणम्" इति । \hspace{20pt} तन्न ; तथात्वे योग्यताविशेषादेव एकेनेन्द्रियेणैव सर्वप्रकाशसिद्धौ चक्षुराद्यभ्युपगमस्य वैयर्थ्यापातात् । त्वच एव योग्यताविशेषात् तत्त एव तत्तदर्थोपलम्भसंभवात् । यदि तु योग्यताया अपि निर्धारणाथ कार्यकारणभावनिर्धारणमावश्यकम्, तदा प्रकृतेऽपि स निर्धारणीयः । यथाऽयसो नियतदेशप्राप्तिर्वक्तव्या । यदि चक्षुःप्रदेशे पर्वतादिविषयस्य गमनमनुपलब्धेतसा नाभ्युपेयते, तदा चक्षुष एव विषयप्रदेशगमन- मभ्युपेयताम्, अयस्कान्ततिलकादीनां संयोगसम्बन्धानपेक्षत्वेऽपि देश- विशेषप्राप्त्यपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अन्यथा दूरस्थवस्तुदर्शनाय पुरुषस्य गमनं भवन्मतेऽपि नोपपद्यते । बिडालादिचक्षूरश्मिगमनस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च प्राप्यकारित्वम् । \hspace{20pt} किञ्च — इन्द्रियत्वाविशेषेऽपि त्वगादिरपि कुतो नायस्कान्तवत् प्राप्य- कारी, योग्यतायाः सर्वत्राप्यनपायात् । तथाऽदर्शनान्न तत्र तथेति चेत्, प्रकृतेऽपि तथाऽदर्शनस्य तुल्यत्वान, गोलकस्य विषयदेशाप्राप्तिदर्शनेऽपि रश्मीनां तदप्राप्तिदर्शनस्य वर्णयितुमशक्यत्वात् । बिडालनेत्ररश्मीनां प्राप्तिदर्शनाच्च । \hspace{20pt} किञ्च — नियतदेशप्राप्त्यपेक्षामे प्रभावशक्त्याद्यात्मना अयस्कान्तादीना- मपि लोहसंसर्गो भवत्येव । सर्वथाऽसंसर्गेऽसंसृष्टत्वाविशेषात् दूरस्थाना-

प - ल - भ्य - ते (8 syllables). Count the syllables in that word in line 22: रूपं (2) दूरमपि (4) 1: प्र 2: स 3: दु (it has a loop like 'द' with u-matra 'ु'?) 4: र (it's a 'र'!) 5: प 6: ल 7: भ्य 8: ते Wait! The typesetter swapped 'र' and 'द'! They put 'दु' then 'र' -> प्रसदुरपलभ्यते! Wait, look at syllable 3 and 4: Syllable 3: it has a rounded back like 'द' with 'ु' below it? Wait, or is it 'र' with 'ु' = 'रु'? If it's 'रु', how is 'रु' written in this font? Look at 'गुरु' or 'रू'? In line 22: look at syllable 3: it is 'द्'? No, wait, look at 'द' in 'दूरमपि' right before it: 'दू' has a circle on the right with a tail. The letter after 'स' has: top bar, small vertical, round body like 'द', then a tail going down: that is 'द'! And under it? There is a 'ु' or nothing? Wait

१२ वेदस्वरूप-विमर्शः समीपस्थः' इति सान्तरप्रत्ययो न स्यात् । भवति च तथा प्रत्यय इति चेन्न; यत उक्तप्रतीतिः शरीरापेक्षया सान्तरत्वं विषयीकरोति, न त्विन्द्रियापेक्षया इन्द्रियस्यातीन्द्रियतया तदपेक्षया सान्तरत्वस्य चक्षुषो वीक्षणाक्षमत्वात् । ननु यदि विषयदेशगतेन चक्षुषा विषयो वीक्ष्यते, तदा नेत्रापि- धानेऽपि प्रत्यक्षं स्यात् , नेत्ररश्मेर्विद्यमानतया तत्सन्निकर्षस्य तदानी- मपि सत्त्वात् । अतः कृष्णसारगोलकमेव कुतो न चक्षुः ? तत्त्वचे निमीलनेन व्यवधानादमहस्यमुपपद्यते इति चेन्न । नयनगोलकादारभ्य विषयपर्यन्तं बद्धरेखस्यैव मनःसंयुक्तस्य च चक्षुषो विषयग्राहकत्वाभ्यु- पगमात् । निमीलने तु विषयसंयुक्कोऽपि नेत्ररश्मिर्मनसा वियुक्तो- ऽबद्धरेखश्च कथं विषयं गृह्णीयात् ? वेदान्तपचेऽपि उन्मीलि

प, रि, then what? Wait, look at the top: Above रि there is an 'ि' matra. Above the next letter: is there an 'ि'? Wait, the next letter is 'ग', then 'णि' (with 'ि' matra), then 'ता', then 'नि'! Look: प - ri - ga - ṇi - tā - ni -> परिगणितानि! Wait, look at 'णि': it has ण and 'ि'! Wait, look at 'लघून्य-': Is it लघून्य- or लघुव्य-? It is 'लघून्य-' (laghūnya- / laghunya-): 'लघूनि' in sandhi before 'अ' becomes 'लघून्य'! लघूनि + अपरिमितानि or अपरिगणितानि = लघून्यपरिमितानि / लघून्यपरिगणितानि! Wait, in line 22: Is it "अपरिमितानि" or "अपरिगणितानि"? Wait, look at line 22: "लघून्यपरिमितानि" - wait, look at "परिमित" vs "परिगणित": Let's look at line 39 on page 15: "शतशो मण्डलानि सन्ति" (hundreds of mandalas). If mandalas are produced from the object to the eye, are they "countless" (अपरिमितानि)

१६ वेदस्वरूप-विमर्शः ‘अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥’ ( प्र० २।६ ) इति मन्त्रेऽपि चाग्निनाम्नि प्राणे ऋक्सामयोः प्रतिष्ठा प्रोक्ता— “अग्निर्जागार तमृचः कामयन्ते । अग्निर्जागार तमु सामानि यन्ति । अग्निर्जागार तमयं सोम आह । तवाहंमस्मि सख्ये न्योकाः ।” ( ऋ० सं० ५।४४।१५ ) अत्राग्निनाम्ना यजुरेवोक्तम्, पूर्वोक्तब्राह्मणेन सहैकवाक्यतासिद्धेः । सोमस्य तत्सहचरत्वम् । ततो न्यूनत्वं 'न्योकाः' इति पदेनोक्तम् । भगवान् मनुरपि आह— 'एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥' ( १२ । १२३ ) । लोके सूर्याद्याः स्वज्योतिषः चन्द्राद्यास्तु अन्यस्यज्योतिरादाय तदात्मसात्कृत्य परत्र तज्ज्योतिः प्रयच्छन्तीति परज्योतिषः कथ्यन्ते । येषु ज्योतिर्नास्ति केवलं रूपमेव येषां दृश्यते, ते रूपज्योतिषः, पृथिव्याद्याः । येषां वाय्वादीनां रूपमपि न दृश्यते तेऽज्योतिषः । तत्र स्वज्योतिषि सूर्ये वेदत्रयम् उक्तेन ब्राह्मणेनाम्नातम् । यावत्तेषां ज्योतिर्गच्छति तत्तेषां मण्डलमिति परज्योतिषोऽपि पदार्था एवमेव निर्वक्तव्याः । रूपज्योतिषि पृथिव्यामपि वेदत्रयमाह श्रुतिः— ‘त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंषि सामानि इयमेवर्क् । अस्यां त्वर्चि योऽर्चति स वागेवर्क् । वाचा ह्यर्चति योऽर्चति । सोऽन्तरिक्षमेव यजूंषि द्यौः सामानि । सैषा त्रयी विद्या सौम्येऽध्वरे प्रयुज्यते ।’ ( शत० ४।६।७।२ ) । अत्र पृथिव्या ऋक्त्वं तस्या व्युत्पत्तिश्चापि व्याख्याता । अन्त- रिक्षस्य यजुष्ट्वम्, दिवः सामत्वञ्चाम्नातम् । प्राणरूपोऽग्निः पृथिव्या उत्थाय द्युलोकपर्यन्तं गच्छति । तत्र दिव्यस्याः साममण्डलम्, मध्ये- ऽन्तरिक्षे तु यजुर्मण्डलमिति श्रुत्या पृथिव्या ऋक्त्वम्, अन्तरिक्षस्य यजुष्ट्वम्, दिवश्च सामत्वमाख्यातम् । तत्तल्लोकस्थितानि ऋग्यजुः- साममण्डलानीति तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यं श्रुतौ द्रष्टव्यम् । स्थानत्रयस्थिता अग्निवाय्वादित्याख्योऽप्यग्नेरेव रूपाणीत्यपि श्रुतिषु असकृदुपदिष्टम्— वेदस्वरूप-विमर्शः १७ ‘एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ।’ ( ऋ० १ । १६४ । ४६ ) इति । तत एव 'ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यात्’ ( ऐ० ब्रा० २५।३२ ) इत्यग्निवाय्वादित्येभ्यस्त्रयाणां वेदानामुत्पत्ति- राख्याता । 'इतरेतरजन्मानो भवन्ति इतरेतरप्रकृतयः ।' इति ( निरु० ७ । ४ । १२ ) निरुक्तकृदुक्तदिशा वेदेभ्यो देवा जायन्ते, देवेभ्यश्च वेदाः, इति वैज्ञानिकप्रक्रियायां नात्र विशेषः। तन्तुभ्योऽपि पटो जायते पटाच्च तन्तव इति लोकेऽपि दृश्यते । तस्मादेकरूपतैव अभिमता कार्यकारणयोः । मनुरप्याह— 'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥' ( १ । २३ ) वेदेष्वप्ययं सङ्केतः— ‘ऋग्वेदश्च 'अग्निमीळे पुरोहितम्' इति पुरो दृश्यमानं पार्थिवमग्निमेवारम्भे प्रस्तौति । यजुर्वेदश्च 'इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थः' इति वायुमेव प्रस्तुत्यैवारभ्यते । सामवेदश्चारम्भे 'अग्न आयाहि वीतये' इति सूर्यमण्डलात् आयान्तमग्निं सूर्यमेवादौ प्रस्तौति । पृथिव्याः प्राण रूपोऽग्निः पृथिव्या उत्थाय सूर्यमण्डलपर्यन्तं गच्छति । यावत्पर्यन्तं रूपज्योतिषः प्राणाः प्रसर्पन्ति, तावत्पर्यन्तमेव तद्वस्तु दृश्यते । यस्य पदार्थस्य साममण्डलेऽन्तर्गतमस्माकं चक्षुः, तदेवास्माभि- रालोक्यते । यस्य तु साममण्डलं नास्माकं चक्षुरिन्द्रियपर्यन्तं व्याप्नोति, तन्न दृश्यते । अत एव येषां वस्तूनां साम ऋगनुसारेण विस्तृतं तदेव दूरादालोक्यते । तत्रैव स्थिता लघवः पदार्थाश्च न दृश्यन्ते, तेषां लघूनां साम्नोऽस्मच्चक्षुःपर्यन्तमव्याप्तत्वात् । पृथिव्याः साम रथन्तरमुच्यते—'सूर्यरथं तरती'ति सूर्यमण्डल- मभितो विराजमानं देवमण्डलमेव सूर्यरथ उच्यते। यथा सूर्योपस्थान- काले वदामः—‘चित्रं देवानामुदगादनीकम्’ ( ऋ० १ । ११५ । १ ) । एतेन सूर्यमण्डलमभितो देवानां प्राणभूतानामनीकं सेना तिष्ठति । २

वेदस्वरूप-विमर्शः १८

'आग्नेयो रथ' (निरुक्त ७।१।२५) इति । विष्णुपुराणेऽपि (२।१०।१-२) च— 'ज्योतिर्मयमहच्छ्लक्ष्णं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः। आरोहणमवरोहणञ्च भानोरन्हेन या गतिः॥ स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्ऋषिभिस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥' द्वादशरात्रपर्यन्तं पृथिव्याः सान्तोऽपि रथं तावतीभिर्द्युतिभिस्सप्तधातु- गुणा । तेन सूर्यमण्डलपार्श्वे स्थित्वा कश्चित् पृथिवीमालोकयेत यदि, अतिसूक्ष्मा ताराकारा तेनेयं भूमिर्दृश्येत । ततः परं तु सर्वथा न दृश्येत । सूर्यस्य तु साममण्डलं 'बृहत्-साम'पदेनोच्यते, वटवृक्षाकार- मण्डलत्वान्नेदं सूर्यादि सर्वमिति । अत्र च ऋक्सामे केवलमायतनमात्रे । येषु मण्डले

.............. ॥' Wait, let's check this verse: "भेदो ज्ञानक्रियायाश्च कर्मभेदानिबन्धनः । क्रियाधराणां वैचित्र्ये यद्वा ..." Wait, who is this quote from? Maybe Vākyapadīya or Tantravārttika or Ślokavārttika? Ślokavārttika / Nyāyamañjarī? Wait, look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वाद् ................ ॥" There are dots! The text itself printed dotted lines: "................ ॥"! Look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वात् ................ ॥"

Now let's check Line 21: दृष्ट्यादिकदूराद्विदूरसारवत्त्वेन दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे Wait, let's look closely at line 21: दृ-ष्ट्या-दि-क-दू-रा-द्वि-दू-र-सा-र-व-त्त्वे-न Wait, "दृष्ट्यादिके दूराद्विदूरभाववत्त्वेन"? "दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे"? Let's read line 21-22: "दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वा..." "दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वावरवत्त्वे सत्यपि विषयभेदनिश्चयेनैव ज्ञान

त्वादिकं" -> दूरांतिकत्वादिकं! And what is before "चलचित्राधारेषु"? Let's look at line 23 carefully: -यते, then: त - था - ध - रा - या - मे - व ? Or त - था - ध - रा - या - मे - व चलचित्राधारेषु? Wait, let's look at the characters: त - था - ध - रा - या - मे - व: Letter 1: त Letter 2: था Letter 3: ध Letter 4: रा Letter 5: या Letter 6: मे Letter 7: व "तथा धारायामेव" or "तथा धरायामेव"? Wait, look at: "चलचित्राधारेषु": No, wait! Does it say: "तथा धारायामेव" or "तथा धारानेव"? Wait, look: त - था - धा - रा - या - मे - व - च - ल - चि - त्रा - धा - रे - षु Wait, could it be "तथा धारायामेव चलचित्राधारेषु"? Wait, look at: "तथा धरातल एव चलचित्राधारेषु"? Let's look at the glyphs: त - था - धा - रा - [?] - व Let's check the letters: त था then ध or प

हस्तेन धृते ग्रन्थे पृष्ठद्वयस्य (पृष्ठ २४ एवं पृष्ठ २५) शुद्धं प्रतिलेखनं निम्नरूपेण वर्तते:

[पृष्ठ २४]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४ यदुक्तम्— "पार्थिवोऽग्निरेव प्राणः, तस्येदं रूपं यदयमर्चिर्दीप्यते- ऽभिनिर्वर्त्यतेऽपि । तिस्रः प्रजाः स्ववयवेनैव वस्तुस्वरूपं निष्पादयन्ति । तथैवैषा एवं व्यापृततामेव विदन्तीति" इति । तदेतदपि कल्पनामात्रम्; पार्थिवघटस्य पृथिव्या उपादानत्वम्, कुलालस्य कर्तृत्वम्, जलाश्ममया- दीनां सहकारित्वम्, दण्डादीनां निमित्तत्वम् । पञ्चीकृतायाः पृथिव्याः मूलभूतानि अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि । तेषामपि मूलमहङ्कारः, तस्यापि महत्तत्त्वम्, तस्यापि अव्यक्तम्, तथापि न सर्वं मूलम् । तेभ्यः पृथक् किञ्चित् तत्त्वं घटव्यवहृतिनिर्मातुं घटसूत्रे च व्याप्तं दृश्यते । न ते

यरूप' (ष-ट, 'व्यष्टि')

Line 16: "ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतदयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-" Wait: 'ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-' Wait, 'एतदयं' or 'एतत्रयं'? 'एतत्रयं' (these three)! Three matras (A, U, M) - Aetat-trayam! Yes, 'एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'

Line 17: "-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मायासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव" Wait: '-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव' Let's check: 'मात्रासंख्यानपेक्षया' (regardless of the number of matras)! Yes, 'मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'

Line 18: "वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।" Wait: 'वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।' Wait, let's

भाव-? No, रहितस्वभाव-! Ah! प्राणादिविकाररहितस्वभाव-Line 25 starts with:त्वात्orधारणात्? Wait! Look at the first word of line 25: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।Wait, let's look atत्वात्vsधारणात्: Wait, look at line 25, first word: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, look at the first letters of line 25:त्वात्? Wait, let's look at line 24 end: प्राणादिविकाररहितस्वभाव-And line 25 start:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राणः उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, why did I seeधारणात्earlier? That was upside down misreading! It is clearly:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।(orप्राणः उक्तः ।) Let's check if there is visarga on प्राण: प्राण उक्तःorप्राणः उक्तः`.

Line 26: `(छा० ५।१।१) इति श्रुतिनिर्देशात् शुक्रनिषेककालभावाच्च तस्य

Here is the complete line-by-line transcription of the text from both pages (pages 38 and 39) in Sanskrit:

[पृष्ठ ३८]

३८ | वेदस्वरूप-विमर्शः राजमन्त्रिवज्जीवस्य सर्वार्थकरणत्वेनोपकरणभूतो न स्वतन्त्रः । कुतः ? तत्संहंतृत्वादिभ्यः । प्राणसंबन्धादिषु चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते, संहतत्वाचेतनत्वादयोऽपि स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतवः श्रुतिनिदर्शनेन बोध्यन्ते । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति पञ्चवृत्ति मनोवद् व्यपदिश्यते । वृत्तिव्यपदेशाच्च कार्यभेदापेक्षः । प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वा- सादिकर्मा । अपानोऽर्वाग्वृत्तिः निःश्वासकर्मा । व्यानस्तयोः सन्धौ वर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः । उदान ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः । समानः समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसान्नयति । एवं पञ्चवृत्तिः प्राणो मनोवत् । प्रमा

पृष्ठ ३२

प्रज्ञा मूर्तिं स्वयंचेतेन निर्माय ब्रह्माणं व्याप्यानुप्रविश्य तिष्ठती'ति निर्मूलमेवेति मन्तव्यम् । 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) । इत्याद्युक्त्या परस्यैवं प्रविश्य संकल्पनादितोन्न जीवस्येश्वरात्पृथक्त्वेनावपि बुद्ध्यान्तूक्त्वं निराकृतमेव । किञ्च—स्वयंचेतेन चित्तः प्राणो मूर्तिं रचयति चेत्तदा तस्यैवोपा- दानत्वं कर्तृत्वञ्च तस्यैव स्यात् । न चैतद् द्वैतसम्मत्तम्; यत्र तु परमेश्वरस्येश्वरकर्त्तृत्वप्रसिद्धेः । जीवस्य च परमेश्वरादभेदात्त- त्कार्यमपि पारमेश्वरं कार्यम्, नैवं प्राणस्य परमेश्वराद्भेदः यस्य संहतत्वात् परार्थत्वाच्च । 'चित्ते निवेश्याः प्राणा बहिर्निःसरन्ति, एषामन्विमं मण्डलं समांनै'त्यपि प्रमाणीकृतमेवम् । ऋचमारभ्य साममण्डलं यावन् प्रत्येकमित्थं विन्दो शतशो मण्डलानि भवन्ति । तेषु यद्यायाहूममग्नि- स्तएवं वदेव यजुरुदाहृतेनोच्यते, इत्यपि निर्मूलमेव । 'यदेतन्मण्डलं तपति' इति श्रुतिषु सूर्यमण्डलमाधिकृत्यैव यत्किं । नहि घटादावपि तत्तदपि । उक्तञ्च त्वापि न परमेश्वरविरचितपदम्यान्तेकमण्डल- व्यतिरेकेण अस्माकञ्चुः पर्यन्दमानवानां मण्डलसद्भावां सद्भावः समर्थ्यन्ते, न चात्र ऋचां मण्डलानामित्युक्तं थ यते । प्रश्नोपनिषदि प्रजापतेः सकाशात् प्राणस्य रयेश्च उत्पत्तिर्वर्णिता । अन्यत्र 'स प्राणमसृजत', प्रजापतिरप्यायं हिरण्यगर्भोरूपः । 'प्रजाकामो वै प्रजापतिः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयञ्च प्रापञ्च रयिश्च । प्रजा आत्मनः छिद्युद्गवे प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगन् संदध्यामिति' इत्येवं विद्वानावाप यथाोक्तकारी वभूवमावितः फलपादौ निवृत्तो द्विवत्स्य- गर्मः सूर्य्यमानानां प्रजानां स्थावर-जङ्गमानां प्रतिजन्ममन्तरम्माधिवं ज्ञानं शु द्विप्रकारितार्यैविषयं तपोऽन्त्वालोचनवदल्पस्य" इति शाङ्कर- भाष्यम् । आकाशाद्वायोरित्युक्त्यैवाकाशशब्दाभिपन्नात् परमेश्वरादिति पञ्चीकृवमूतयोरित्युक्त्यैतु हिरण्यागर्भानिमुखापन्नात् परमेश्वरादिति न विरोधः । 'आकाशाद्वायुरित्यापि आकाशाभावापन्नात् परमेश्वरादेव वायुरित्युद्दिष्टमित्येवार्थः । स प्रजापती रयिं सोममन्नं प्राणमग्निनमत्तरमग्नी-

पृष्ठ ३३

वशीपोमौ अत्राद्यमूलो छान्दोग्योपनिषत्क्रमेण सूर्यचन्द्ररूपौ व्यपादधाति । अत्र प्राणस्य आदित्यरूपता सोमस्य च चन्द्ररूपता प्रोक्ता । चन्द्रेऽर्कसंभव गुणप्रधानकृतो भेदः । सर्वं मूर्त्तं स्थूलममूर्त्तं सूक्ष्मं सर्व्वामूर्त्तं अत्रान्नारूपे । अत्रान्नारूपो रविरेश, अमूर्त्तनं मोक्त्राद्यमानस्तवात् । सूर्यन्रयोः। यथा प्रकृति- पुरुषौ शक्तिकाणिकम त्रपो गृह्यप्रथाचनभेदेन भिन्नावप्याभिन्नी, तथैवाग्नी- पोमौ ज्ञातव्यौ । यथा साधिष्ठानेव शक्तिरुपास्या, तथैव शक्तिमदधिष्ठान- मुपास्यम्, केवलायाः शक्तेः केवलस्य चाधिष्ठानस्य उपासनस्यानुपपत्तेः । यथा साधिष्ठानशक्तिरूपा पार्वती, तथैव शक्तिमदधिष्ठानरूपः शिवः । क्वचित्छक्तिप्राधान्यम्, क्वचित् अधिष्ठानप्राधान्यम् । लोकेऽपि स्त्री- पुंसयोः प्रकृतिपुरुषरूपत्वेऽपि स्त्रियां प्रकृतित्वपट्वं पुंसि पुरुषरूपत्वं व्यपदिश्यते । चिद्रूपान्द्येन मोक्तृत्वमर्चिषमर्चिषेन भोग्यत्वञ्च । सूर्यस्य चन्द्रस्य चानीपोमात्मकत्वाच्चैवोभेऽपि सूर्यऽग्निप्राधान्यं चन्द्रे सोमप्राधान्यम् । एवं प्र कृतिपुरुषरूपाभ्यां रयि-प्राणाभ्याममन्नीषोमाभ्यां सोमसूर्याभ्यामेव जगदुत्पद्यते । सर्वत्र च शक्तिशिवाभ्यां तत्तद्रूपान्तर- भावापन्नाभ्यामेव जगज्जायते । "सर्वभूतेषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥" इति गीतोक्तेः । महद्ब्रह्मेति पदाभ्यां प्रकृतिः सूचिता । अत एव यथैव संहारप्रतिसंहितायाः। प्रकृतिवाय्वाणुरव्यादीनां ब्रह्मकार्यत्वेन माद्यतिरिक्तसत्त्वाभावोऽपि साधिष्ठानानां तेषां माहात्म्यातिशयः 'नं विस्मृत्यादिषु प्रसिद्ध एव । 'नमस्ते वायो, त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' इत्यादौ वायोर्माहात्म्यं सुस्पष्टम् । वायुविकारस्य प्राणस्या- न्तरेण रुद्रेंद्रादिरूपसमभ्युक्तमेव । वायुपुत्रस्य हनूमतोऽपि लोकोत्तर- कार्यकर्तृत्वं सुख्यातम् । अनिर्वचायादित्यादूनां माहत्म्यानि वैदथ्थां प्रख्यातान्येव । अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च प्राणाः मनो बुद्ध्यादयश्च जायन्ते । तेषां समूह एव सप्तदशस्तत्त्व- मयं लिङ्गशरीरम् । समाष्टिलिङ्गशरीरमेव बुद्धिमत्त्वान्नित्यनन्द्यीयसहितं

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार- कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द- व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात् हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या- ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि- कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च । तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः' इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते । तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो- त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि- रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु- रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च । तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र- चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् । 'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति । प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः । तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च । आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात् त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति । प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि- मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५ केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य- कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः । कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति । विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या- नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति । तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य- ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि इदं चिन्त्यम् । वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द- प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा- वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि । 'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः । अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥' (याज्ञवल्क्यस्मृतौ) 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥' (मनुस्मृतौ)

पृष्ठ ३६

'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिकेतवः ।।' ( कामन्दकीये ) 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः ।' ( मुण्डके ) इत्यादौ सर्वत्र विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वं विज्ञायते । वेद-मन्त्रशब्दयोस्तथोक्तार्थाभ्युपगमो न युक्तः; तान्त्रिकेष्वपि देवताविज्ञानेषु तदुपपादकेषु शब्देष्वपि वेदमन्त्रादिशब्दप्रयोगपत्तेः । न चेष्टापत्तिः ; व्यवहारविरोधात् । 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' इति । वेदशब्दस्यायमेव तु मुख्यार्थः । “अत एव यज्ञविद्या, देवविज्ञानम् , प्रजापतिविज्ञानम् , सूर्यविद्या- नम् , सर्वविज्ञानं वा वेदः” इत्यादिकमपि न सङ्गतम् ; व्यभिचारादेव । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।।' इत्येवमादिशक्तिग्राहकेषु व्यवहार एव मूर्धन्यः । तदभावे तु यथायथमन्थेऽप्युपायाः । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु शिष्टानां व्यवहारेषु विशिष्टशब्दराशौ वेदशब्दः प्रसिद्धः । तत्रैव च गद्य-पद्य-गीतिक्रमेण ऋग्यजुःसामादिशब्दाः प्रसिद्धा इति तदपहाय अन्यत्र गौणोलक्षणादि- वृत्तिभेदेनैव वेदादिशब्दप्रयोग इति मन्तव्यम् । वेदार्थावधारणसमयेऽपि व्यवहारानुरोधेनैव वेदार्थोऽधिगन्तव्यः । अत एव मीमांसकानां मर्यादा- "ये एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका अपि।” वैदिकानां शब्दानां क्वचित् संस्कारभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानेनैक्यं निश्चीयते। अत एव “य एव लौकिकाः शब्दार्थास्त एव वैदिका अपि शब्दार्थाः” इत्युक्तिः सङ्गच्छते । यदुक्तम्- “ऋषीणां शब्दरचनाकर्तृत्वाभिप्रायेण मन्त्रकर्तृत्वम् । देवताविज्ञानसाक्षात्कारकर्तृत्वाभिप्रायेण तु मन्त्रद्रष्टृत्वम्”ति । तन्न ; 'वाचा

पृष्ठ ३७

विरूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा' इत्यादि- वचनविरोधात् । अत एव "स्वर्गापूर्वदेवतादीन् प्रत्यक्षीकृत्य तद्वाचकाः शब्दाः स्वयमृषिभिरुच्चारिताः । अत एव मन्त्राः” इत्यप्यपास्तम् । न च धर्मसाक्षात्कारत्वमृषीणां संभवति ; धर्मस्य चोदनैकसम- धिगम्यत्वात् । यथा रूपस्य नेत्रैकसमधिगम्यत्वम् , शब्दस्य च श्रोत्रैक- समधिगम्यत्वम्, तथैव धर्मब्रह्मणोर्वेदिकसमधिगम्यत्वावगमात् “नावेद- विन्मनुते तं बृहन्तम् , 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदना- लक्षणोऽर्थो धर्मः', 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि-श्रुति-सूत्रेभ्यः । यदुक्तम् - 'स्वर्गापूर्वदेवतानाम् ईश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् तत्प्रेरणयैव ऋषिप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न हानिरिति । तन्न ; परमेश्वरस्य सर्वोपा दानत्वेन सर्वस्य स्वाध्यस्तत्वेन ईश्वरचैतन्य-सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन सर्वस्य परमेश्वरप्रत्यक्षविषयत्वे सत्यपि जीवस्य तथात्वाभावेन तदनु- पपत्तेः । योग-न्यायशास्त्राद्रीत्या योगजशक्त्या सूक्ष्मव्यवहितविप्र- कृष्टज्ञानमपि स्वार्थानतिवर्त्येव ज्ञातव्यम् । 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ तु न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।।' इति शास्त्रतात्पर्यविदां वचनात् । 'प्रातिभाद्वा सर्वम्'त्यपि तथाभि- प्रायकमेव द्रष्टव्यम् । योगादिमवरीत्याऽपि निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वर- स्यैव, जीवानां तु सापेक्षमेव तत् । अपि च-यथा अनन्तस्य अनन्तत्वेन ज्ञानमेव अनन्तज्ञता, तथैव परोक्षस्वभावस्य धर्मस्य परोक्षत्वेन ज्ञानमेव धर्मज्ञता । यदप्युक्तम् - 'धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ दर्शनातिशय एव प्रमाणम् । अस्मदादिरपेक्षितारोक आलोकयति निकटस्थमर्थ- जातम् । बिडालस्तु सान्द्रतमःपङ्कपटललिप्तदेशवर्त्तिमपि पश्यति ।

३८ : वेदस्वरूप-विमर्शः भविष्यदादिविषयत्वम्" इति । तन्न; स्वार्थानतिलङ्घनेन दूरसूक्ष्मादि- दृष्टावेव तात्पर्यावसानात् । ननु 'तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां सत्त्वान्न रसादिषु चक्षुरादि- व्यापारः कल्प्यते ?' तर्हि धर्मेऽपि तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । तत्रापि शब्द- प्रमाणसद्भावः । 'येऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् । स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥' इति । यदि च परोक्षस्वभावो धर्मोऽपि योगीन्द्रियगम्यः स्यात्, तदा रूपादावपि श्रोत्रवृत्तिता स्यात् । तदुक्तम् - 'एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥' इति । यदुक्तम्-'धर्मस्य रसादिवच्छब्दाविषयतया तनु परिकल्प्यते' इति । [L