वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

ो-"? Let's look at line 16 end: "...व्याख्यान..." Wait, is it "न्याय"? Let's read from line 16: ", वि - द्व - न्म - त - ङ्ग - जै - र् ..." Wait, look at the letters before व्याख्यान: Is it "वात्स्यायन"? YES! VĀTSYĀYANA! Look at: "वा - त्स्या - य - नो - द्द्यो -" at the end of line 16?? LET'S LOOK AT LINE 16 VERY CAREFULLY! After धुरीणैः, Letter 1: वि Letter 2: द्व Letter 3: न्म Letter 4: त Letter 5: ङ्ग Letter 6: जै (or गै?) Wait, no! Is it: वि - द्व - न्म - त - ङ्ग - ज - [?] Wait, look at: वि - द्व - न्म - त्त - ग - ज - कु - म्भि - वि - दा - र - ण ? No, look at the characters: वि - द्व - न्म - त - ज्ञ - जै - मी - नी - यै - र्वा - त्स्या - य - नो - द्यो - WAIT! Look at line 16: वि - द्व - न्म - त - ज्ञ - जै - मी - नी - यै - र्वा - त्स

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

Left Page

२६६ वेदप्रामा ण्य-विमर्शः इति मया प्राक्तनान् सन्दर्भान् यथावन्निभाल्य स्वयञ्च युक्तिमुक्ता आकल्य्य प्रयत्नोऽयमारब्धः । सोऽयं प्रस्तूयते । यद्यपि सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमपरिच्छिन्नमनन्तमपारं सर्वव्यवहारातीतमनाद्यनन्तं ब्रह्म व परमं तत्त्वम् सर्वाप्रणिपरप्रेमास्पदं सर्वात्मभूतं, तथाप्यनधिगतं सत्तदकिञ्चित्करमेव । 'नैनमविदितो देवो भुनक्ती' ति श्रुतेः । तत एवाचिन्त्यानिर्वाच्ययाऽघटितघटनापटीयस्या स्वशक्त्यैव स्वाधिगमाय स्वयमेव तद्वाच्यवाचक लक्ष्यलक्षकाद्यात्मना सप्रपञ्चमिवापद्यते । तत्रापि वाच्यलक्ष्यसदानन्दापेक्षयापि संविदानन्दा- त्मकमोमित्यभिधानमेवातिशेते, प्रकाश्यविषयापेक्षया प्रकाशकविषयि- महात्म्यातिशयस्य सर्वजनीनत्वात् । अचिन्त्यानन्तसच्चिदानन्दसुधा- महाम्भोधावभिधानाभिधेयात्मकप्रपञ्चोत्पादनानुकूलशक्त्यवच्छिन्नब्रह्म- विवर्त्तभूत एवाभिधानाभिधेयात्मकः प्रपञ्चोऽपि तेनैव तदभिन्नाभि- ज्ञस्य तदभिन्नत्वनियमात् अभिधानात्मकप्रपञ्चोत्पत्त्यनुकूलशक्त्यवच्छि- न्नसदानन्दविवर्त्तभूतानामभिधेयानाञ्चाभेद एव पर्य्यवस्यति । तत्रापि पादविभूतिगतमायाशक्त्या तदन्तर्गताभिधानाभिधेयभेदविजृम्भणेन जीवब्रह्मणोरिवाभेदतिरोधानम् । तेनैवाग्निमोदकाद्युच्चारणेनापि न मुख दाहपाटनपूरणादिकम् । त्रिपादविभूतौ त्वभेद एव जागर्ति । तत एव 'ओमितीदं सर्वं' 'ब्रह्मैवेदं सर्वं' मित्युपास्यते प्रतिपद्यते च समाहितैः पारहग्श्वभिः । सर्वत्र वाच्यप्रपञ्चापेक्षया वाचकस्य शब्दस्य श्रेष्ठयम् प्राकृतापभ्रंशमयशब्दापेक्षया च तत्प्रकृतिभूतसाधुसंस्कृतशब्दानां कोऽपि बिलक्षणो माहात्म्यतिशयः, येषामधिकारिकत्तु र्कोच्चारणेनापि पुण्यजनिः । तत्रापि शब्दसामान्यापेक्षयापि दोषबाधविधुरस्य शब्दविशे- षस्य कोऽपि माहात्म्यातिशयः सुख्यात एव । तदभ्यासेन वाचां क्रिया- फलाश्रयत्वं सम्पद्यते । लौकिकानामाृषीणां वागर्थमनुधावति विशिष्टानां तादृशानान्तु वाचमर्थोऽनुधावति । तेनैव कस्यचित् तपोघनस्य वाचैव नहुषोऽजगरत्वं, वाचैव च कस्यचित्सत्यव्रतस्य नन्दिनस्तेनैव देहेन देवत्वं सम्पन्नमिति पौराणिकाः ।' 'नास्ति सत्यसमं तपः'

Right Page

वेदप्रामाण्य-विमर्शः २६७ 'अश्वमेधसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते ॥' इति तन्माहात्म्योक्तिः सुस्फुटैव । मृषावादिनामपि सत्योक्तिराद्रियते, किमुत सत्यवादिनां तथोक्तयः; सत्यव्रतानामृषीणां सुसिद्धानामृतसत्य- निष्ठानां देवानां देवदेवानामीश्वरस्य चोक्तयो दोषबाधवैधुर्यतारतम्ये- नोत्तरोत्तरं विशिष्यन्ते । तदपेक्षयाऽपि स्वप्रकाशपरब्रह्मानिःश्वसित- प्रायाणां पुरुषभावबुद्धिप्रयत्तनिरपेक्षाणामपास्तसमस्तपुन्दोषशङ्काकलङ्कप- ङ्कानां तदीयोनित्यानन्तज्ञानानुविद्धाकृत्रिम नित्यानन्तापौरुषेयशब्दराश्यात्म- कमन्त्रब्राह्मणात्मकानां वेदानां सर्वातिशायी माहात्म्यातिशयस्तु सर्वत्र जागर्तिंतमाम् । येषामनुग्रहादेव धर्मब्रह्मादयोऽतीन्द्रिया अपि पदार्थाः करतलामलकायन्ते । तन एव स्वात्मावबोधनाय करुणावरुणालयस्या- कारणकरुणस्य सर्वेश्वरस्यैव वेदात्मना चिशिष्यावतरणं मन्यन्ते वैदिकाः । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूदिति शुश्रुम ।' 'वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः' इत्यादि व्यासोक्तेः । तन्वागमपुराणन्यायसांख्ययोगमीमांसाधर्मशास्त्राज्ञ्जोपवृंहितविविधा - नवद्यविद्योद्गमस्थानभूतानां वेदानां सर्वार्थप्रद्योतित्वं निरुपचरितमेव । 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' 'शास्त्रयोनित्वादि' ति रीत्या विश्वस्रष्टृतत्सृष्टिप्रकाशकत्वेन वेदानामनितरसाधारणम् माहात्म्यम् । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेय' मित्यापस्तम्बादभिस्तत्स्वरूपाव- बोधकं लक्षणं विहितम् । अनुपलभ्यमानमूलान्तरत्वे सति महाजनपरि गृहीतवाक्यत्वं वेदत्वमित्युद्यनाचार्येणापि तल्लक्षितम् । शब्दातिरिक्तं शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्तञ्च यत्प्रमाणं तज्जन्य- प्रमितिविषयानतिरिक्ताथंको यो यस्तदन्यत्वे सति आमुष्मिकसुखजनको- च्चारणकत्वे संति जन्यज्ञानाजन्यो यो प्रमाणशब्दस्तत्त्वं वेदत्वमिति च प्राचीनैस्तल्लक्षणमुक्तम् । अत्र व्यासादियाक्षुषादिप्रत्यक्षजन्ये दृष्टार्थके भारत्तायुर्वेदादिभागेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसत्यन्तम् । इत्थञ्च तदुभया- तिरिक्तं प्रमाणं चक्षुरादिरेव तज्जन्यप्रमितिविषयार्थकतया तयोर्नाति-

thaa) Wait, between 'का' and 'र्था' there is NO space! The whole word is "वैज्ञानिकार्था"! Wait, but is there a visarga or is it masculine plural: "अनेके वैज्ञानिकार्था वेदशब्दार्थत्वेन गृह्यन्ते"? In Sanskrit: "वैज्ञानिका अर्थाः" -> can it be compound: "वैज्ञानिकार्थाः"? Wait, does it have a visarga? No visarga. Wait, could it be "वैज्ञानिकाथी"? Look at the top of that letter: Is it 'र्था' or 'थी'? Wait, compare it with 'र्थ' in 'वेदशब्दार्थत्वेन' right next to it! Look at 'र्थ' in 'वेदशब्दार्थत्वेन': exactly the same glyph: 'र्थ'! And in 'वैज्ञानिकार्था', it is 'र्थ' with an 'aa' matra: 'र्था'! Wait, why no visarga? Look at line 18: 'कामदोग्धृत्वात्कामं' In this printing, visargas are sometimes dropped before consonants or at ends, or it's "वैज्ञानिकार्था वेदशब्दार्थत्वेन गृह्यन्ते" (arshasandhi or printer dropped visarga). Wait, look at the letter between 'क' and 'र्था': it is 'ा' (aa). Wait, could it be

वेदप्रामाण्य-विमर्शः (पृ. ३००-३०१)

३०० वेदप्रामाण्य-विमर्शः व्यतिरेकव्याप्तावप्रमात्वस्यैवोपाधित्वात् । विज्ञानसामग्रीमात्रादेव प्रमो- त्पत्तिसम्भवेन तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोषाभावस्य वा हेतुत्वे गौरव- प्रसङ्गो विपक्षे बाधकस्तर्कः । न च प्रमा, विज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना, कार्यत्वात्पटवदिति परतस्त्वप्रयोगोऽपि सम्भवत्येवेति वाच्यम् । प्रमा दोषव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्या न भवति, ज्ञानत्वादप्रमावदिति सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । न चाप्रमाज्ञाने तत्प्रसक्तिः, प्रयोजकाभावात् । दोषासहकृतज्ञानसामग्र्याः प्रमाप्रयोजकत्वेनाप्रमायां दोषसहकृततज्जन्य- त्वेन तदसम्भवात् । न च तर्हि दोषाभावस्य प्रमात्वप्रयोजकत्वमिति वाच्यम्; अन्वयव्यतिरेकयोर्विरोध्यप्रमाप्रतिबन्धकत्वेनैवोपक्षीणत्वात् । न च संस्कारस्यानुभवेनाशकत्वस्मृति

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown Devanagari.

पृष्ठ ३०२ (Left Page)

३०२ वेदप्रामाण्य-विमर्शः बाधकस्तर्कः । न च निलीनस्यैव प्रमाणस्यार्थव्यवहारजनकत्वोपपत्त्या नानवस्थेति वाच्यम् । तथात्वनिश्चायकप्रमाणाfieldनुदये तदस्तित्वस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । ननु ज्ञानस्य स्वतः स्फुरणं भवतु, तत्प्रामाण्यं तद्गतगुणत्वादिबदन्यत एवावगम्यतामिति चेन्न । तस्यादित एव प्रमाण- त्वेनास्फुरणे तद्विषये निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नहि ज्ञानमात्रेण प्रवृत्तिः संभवति, मरुमरीचिकादौ सत्यपि 'विज्ञाने तदप्रामाण्यनिश्चये प्रवृत्त्य- दर्शनात् । न चाप्रामाण्यास्फुरणे प्रामाण्यप्रत्ययमन्तराऽपि ज्ञानमात्रात्कुतो न प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोरस्फुरणे संशयात्प्रवृत्त्य- नुपपत्तेः । अस्ति चानभ्यासदशायां नववनस्थलीस्थितेषु फलितसह- कारादिषु तत्फलेप्सोर्निःशङ्कप्रवृत्तिः । पारलौकिकफलसाधनेषु निःशङ्क- प्रवृत्तिर्नैयायिकादिभिः प्रामाण्यनिश्चयपरतन्त्रैवोपैयते । न च कृष्यादौ संशयेऽपि प्रवृत्तिर्भवतीति वाच्यम्; तत्र निःशङ्कप्रवृत्तेरभावात् । तस्मात् प्रामाण्यनिश्चयार्थीनैव प्रवृत्तिरुपेतव्या, अन्यथा प्रामाण्यानिश्चयाद्वि- वृत्तिरपि सम्भवत्येव । तस्मात्पूर्वोक्तप्रवृत्तिसिद्धये स्वत एव प्रामाण्यं प्रमाणानामनिच्छताप्यङ्गीकार्यम् । अत एव 'फलेऽपि स्वतस्त्वमेव ज्ञेयाभिव्यक्तिलक्षणस्य फलस्य ज्ञानमात्रादेव सिद्धेः । न्याय्रकणिकायां वाचस्पतिमिश्रास्तु - "ननु बाधकारणदोषाभ्याम- प्रामाण्यज्ञानात् तद्भावमहापेक्षप्रामाण्यनिश्चयेन न स्वतः प्रामाण्यमिति चेन्न । एकहेतुत्वकल्पनायां कार्योत्पत्त्यावंक हेतुत्वकल्पनानुपपत्तेः । बाधस्य कारणदोषग्रहणस्य चाप्रामाण्यनिश्चयहे भावमात्रेण प्रामाण्योपहन्तृत्वेन तदभावे बोधमात्रादेव प्रामाण्योपपत्तौ न तदभावोऽपेक्षणोयः। स च सत्यामाशङ्कायाम्। सा च यादृशे विषये दृष्टचरी तादृशे एव न सर्वत्र । तस्मात्स्वत एव प्रमाणानां प्रामाण्यम्, वह्नेर्दाहनसामर्थ्यवत् । तदेव चोक्तम् भट्टपादैः- 'स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गृह्यताम् ।' इत्यादिना ।

पृष्ठ ३०३ (Right Page)

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३०३ नन्वव्यभिचाराग्रहे ज्ञानमात्रादनाश्वासप्रसंग इति चेत् ; कोऽयम- नाश्वासो नाम ? संशयः, आहाविद् अज्ञानम् ? न चरमः बोधस्यैव जातत्वात् । न प्रथमः विशेषस्मृत्यपेक्षाविमर्श त्रिकारणं पञ्चकारणं वा संशयं रोचयन्ते 'समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तो रुपलब्ध्यनुपलब्धिव्य- वस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशय' इति तद्विशेषाः। न चागृहीते विशेषे न स्मरणसंभवः, न वा संशयात्मैतद्ग्रहणं स्मृतिहेतुः, स्मृतौ सत्यां तदभावान्, तस्मिंश्च स्मृत्युपपत्तोरन्योन्याश्रयप्रसंगात् । संस्कारज- त्वेऽपि प्रसंगात्तदवस्थात् । अनादित्वाच्च गत्यन्तरसम्भवेऽनाश्रय- णात् । तस्माज्ञाव्यभिचारनिश्चयो ज्ञानस्य स्वार्थनिश्चयनिमित्तम्, तस्यो- त्पत्तौ तदपेक्षत्वात् । यत्स्वरूपोत्पत्तौ यदपेक्ष्यते, न तत्तस्य हेतुः, यथाऽनु- मेयविज्ञानं लिङ्गविज्ञानस्य । न चासिद्धताहेतुः, स्वार्थनिश्चयापेक्षम् तदव्यभिचारविज्ञानमिति कार्यात्यन्ताभावित्त्वे कारणत्वं व्याहृतम्; तद्वि- पक्षविरुद्धोपलब्ध्या वर्तमानं कारणत्वमपि व्यावर्तयति इति प्रतिबन्ध- सिद्धिः । अर्थप्रापणशक्तिरपि तस्यार्थप्रदर्शनान् नान्या । नहि ज्ञानमात्मीयहस्ते वस्तूपनयति, अपि तु तत्र प्रवर्त्तयति ज्ञातारम् । प्रवर्त्तनमपि तस्य न वस्तुतत्त्वोपदर्शनादन्यत् । अर्थस्य वस्तुतत्त्वमपि न स्वरूपादन्यत् । तच्चास्य रूपमनुभवः स्वभावत एवानुभवति न पुनरव्यभिचारायपेक्षते । तदिदमेवानुभवस्याऽर्थे स्वतः- प्रामाण्यम् । यदनुभूयमानाद्रूपात् अर्थस्यान्यथात्वं न तदनुभवत्यनुभवो रजत- भ्रमेण तदन्यत्वावग्रहणे रजतार्थिनस्तत्राप्रवृत्तेर्बाधकानुपपत्तेश्च । ततश्च ज्ञानान्तरादवसेयमन्यथात्वं तेन तत्रान्यदपेक्षत इति तदेवास्थ्य परतोऽप्रा- माण्यम् । यत्पुनरस्य तत्त्वावबोधरूपत्वं विज्ञानस्य तदपि तद्ग्राहिणः प्रत्ययान्तरन्मानसादानुमानिकाद्वावगम्यमानं स्वत इत्युच्यते, तत्स्वरूप- ग्राहिणः प्रत्ययात्प्रत्ययान्तरानपेक्षणात् । न चास्य बाधकाशङ्कायामप्रा- माण्यमाशङ्कनीयम्, बाधान तत्प्रहाङ्कानुपपत्तेः । नैयायिकाद्यस्तु - ज्ञानञ्च स्वविषयोचितव्यवहारप्रवर्तनेऽव्यभिचा- रितामपेक्षते । न हि विज्ञानं विज्ञानमित्येव व्यवहारं प्रवर्त्तयति, मिथ्या-

ित साधननिर्भासस्य विज्ञानस्य तज्जातीया- L21: द्विज्ञानादर्थक्रियाप्राप्त्यर्था । यथा कृषीवलोऽद्य कर्परस्थितायां मृत्तिकायां L22: कृषिपरीकर्मितायां बीजावपनलक्षणा प्रवृत्तिराद्या बीजपरीक्षार्था, स L23: तु तत्राङ्कुरोत्पादादवगतबीजतत्त्वः सस्याधिगमकाम्यया तज्जातीयबी- L24: जावपनस्वरूपां द्वितीयां प्रवृत्तिमारभते परिकर्मितायां भुवि, तथैय- L25: मपि प्रवृत्तिद्वयीति नान्योन्याश्रयः । Ah! Excellent! My earlier line count was off by one because of splitting/grouping. Let's align exactly with the printed lines:

Left page line by line: 1: [header] ३०४ वेदप्रामाण्य-विमर्शः 2: ज्ञानादपि तत्प्रसङ्गात् । तस्मान्मिथ्याज्ञानव्यावृत्तमस्य संवादकत्वमर्थ- 3: क्रियाप्रापणसामर्थ्यमव्यभिचारितलक्षणं प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमिति निग- 4: दन्ति । 5: तच्च द्विविधम्—प्रत्यक्षज्ञानमर्थक्रियासाधननिर्भासं प्रमाणमभ्या- 6: सदशापन्नं तद्विपरीतञ्च । तत्र विपरीतमप

वेदस्वरूप-विमर्शः

मसत्यमपि तज्ज्ञानमात्रादुत्पादनाज्जागरेऽनुवृत्तेरविरोधात् । अन्यथा कामिनीवस्तुसाध्याधरपल्लवादितल्लक्षतादिवद्द्रव्यावृत्तिस्रग्ज्ञानमदोष इति चेन्न । प्रकृतेऽर्थक्रियानिर्भासस्य ज्ञानस्याव्यभिचारित्वाग्रहेणार्थ- क्रियाया अनिश्चयेन प्रवर्त्तकस्य ज्ञानस्यार्थक्रियासमर्थवस्तुपरिमापण- लक्षणप्रामाण्यानिश्चये स्वप्नज्ञानसाम्यात् । न चार्थक्रियानिर्भासं ज्ञानं स्वतःप्रमाणमर्थक्रियानिश्चयात्मकत्वात् । न च स्वप्नादौ प्रसङ्गः, तत्रावस्थान्तरे पुरुषान्तरे कालान्तरे वा बाधकोत्पादादप्रामाण्यादिति तत्प्रवर्त्तकेष्वपि ज्ञानेषु समत्वादन्यत्राभिनिवेशात् । अव्यभिचारित्वं नाम ज्ञानस्यार्थेन सह नियतः सम्बन्धः । न च तदर्थमगृह्णानैते शक्याध्य- वसानम् । न खल्वगृहीतवह्निः धूमस्य तद्व्यभिचारमवधारयितुमर्हति । न खल्वप्रामाण्येन गृ

"त्" ? Wait, "त" + "त्" + "प्रा" = "तत्प्रामाण्या..." Wait, look at the word: Could it be "ततः प्रामाण्या..."? No, there is no visarga. Could it be "तत्प्रामाण्या..."? Yes, "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य". Wait, could it be "यत्प्रामाण्या..."? Wait, if "यत्", "यत् प्रामाण्यानिर्धारकस्य..." doesn't make good sense, but "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य ज्ञानस्याप्येवं..." means: "Of that knowledge which does not determine validity..." (referring to guṇāvadhāraṇa-jñāna). Yes! "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य ज्ञानस्य"! Wait, let's look at the first letter again. Is it 'त' or 'य'? Actually, it looks very much like 'त'. Let's check if it could be 'त': Look at 'त' in "तथात्वे" (line 10) vs 'य' in "यदुच्यते" (line 11). The letter at line 29 has the left curve of 'त'. It is definitely 'त'! Wait, is there a 'त्'? It is "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य".

Let's re-verify line 29 ending: "प्रमाणान्तरापेक्षेत्य-" Wait, after 'पेक्षे':

ाऽपि न भवत्येव । L58: यादृग्विधेषु हि अप्रामाण्यसंभवः, तत्रैव दोषाशङ्का, न सर्वत्र ।

Let's re-verify Left page line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वात्र दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, let's look closely at "अवस्तुत्वात्र" vs "अवस्तुत्वान्न": In line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, look at "अवस्तुत्वान्न": The conjunct after त्वा has a vertical stem, a hook to the left, and another hook: it is definitely "न्न"! Yes, "अवस्तुत्वान्न"! Because in Sanskrit, अवस्तुत्वात् + न = अवस्तुत्वान्न.

Let's check line 17: "प्रमाणान्तरायत्तप्रमाण्यवत्" or "प्रामाण्यवत्"? Look at the character: it is definitely "प्रामाण्यवत्" - wait, there is an aa-stroke next to प्र! Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्तप्रामाण्यवत्": The प्र has a slant to the right: "प्रा". Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्त": the first प्र has no aa, the second has: "प्रामाण्यवत्". Yes, प्रामाण्यवत्!

Let's

३१२ वेदस्वरूप-विमर्श न हि ज्ञानत्वमात्रेण संशयः, तस्य साधारणधर्मादिनिश्चयाधीनत्वात् । तस्मात् अवश्यं कानिचित् ज्ञानानि अप्रमाणान्येवोत्पद्यन्ते, यत्र दूरत्वा- दिदोषसम्भवादप्रामाण्यशङ्का, तत्रापि प्रत्यासत्तिगमनादिनाऽन्यतरपदार्थ- निर्णयात् नातिदूरगमनम् । तृतीयज्ञाने यदि दोषो न संभावितः, ततस्तदवधिरेव निर्णयः । यदि सम्भावितस्तत्त्वन्निराकरणप्रयत्नेन चतुर्थज्ञानावसानो निर्णयः, नाधिकज्ञानापेक्षा । तृतीयेन चतुर्थेन वा द्वितीयस्य तृतीयस्य वा बाधे आद्यस्य द्वितीयस्य वा यस्यैव प्रामाण्यं समर्थ्यते, तस्य स्वाभाविकं प्रामाण्यमनपोहितं भवति । इतरदपवादादप्रमाणमिति नातस्था । तदुक्तम्— “एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मतिः । प्राप्यते तावतैवैकं स्वतःप्रामाण्यमश्नुते ॥” तत्र शब्दे वक्तृधीन एव दोषोद्भवः, क्वचिद् गुणवद्वक्तृकत्वेन दोषाभावश्च । वेदस्य चापौरुषेयत्वात् पुरुषाभावेन निराश्रयत्वात् दोषाभावेनाऽनपोहितं स्वतः प्रामाण्यमेव । न च वक्तृगुणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् शब्दस्य गुणाधीनमेव प्रामाण्यमिति तदभावेन वेदस्याप्रामाण्यमेवेति वाच्यम् । प्रमाणानां परायतत्प्रामाण्यस्य निराकृतत्वेन प्रामाण्यस्वतस्त्वसाधनात्, अन्वयव्य- तिरेकयोश्च दोषाभावेन गतार्थत्वाच्च प्रमाणभूतपौरुषेयवचस्सु न केवलं गुणा दृष्टाः किन्तु दोषाभावोऽपि दृष्टः । दोषाभावनिबन्धन्तवेन प्रामाण्यस्य वेदेऽपि सुलभत्वात् । न चैवमपि प्रामाण्यपरतस्त्वमेवायाताम्, तस्यापवादाभाव एवेोप- योगित्वात् । गुणेभ्यो दोषाभावाद्वाप्रामाण्यद्रव्याभावः, तत्तच्चानपोहितं स्वतःप्रामाण्यमेव तिष्ठति । यत्र साक्षाद्विपरीतबोधकज्ञानादर्थान्यथात्वम- वगम्यते, यत्र च दोषज्ञानेनोभयत्रापि ज्ञानस्यायथार्थत्वे दोषा एव कारणम्, दोषाभावेन तद्द्वयासत्त्वेनोत्सर्गस्यानपवाद एव सिद्ध्यति । अपवादा- भावे प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वात् प्रत्यक्षादिवत् पौरुषेयवाक्यस्यापि प्रामाण्यं ग्राह्यम्, तन्नापनीयते । एवं पौरुषेयवाक्यस्यापि स्वतःप्रामाण्ये सिद्धे- ऽपौरुषेये वेदे तु सुतरां स्वतःप्रामाण्यम् ।

वेदप्रामाण्य-विमर्शा ३१३ ननु दोषाभावस्य गुणाधीनत्वे पुनरपि सैव स्थितिरिति चेन्न । प्रामाण्यावधारणे गुणानां ज्ञायमानत्वेन कारणत्वेऽनवस्थासम्भवेऽपि दोषाभावस्य सत्तामात्रेणापकारित्वेन तदसम्भवात् । गुणनिरकृतदोषा औत्सर्गिकं प्रामाण्यं नोपघ्नन्तीति कानवस्थावकाशः ? वेदे तु वक्तृप्रभा- वादपवादनिवृत्तिस्ततोऽपि लघीयसी, तेन तत्रापवादशङ्काऽपि नोदेति । एवं लोकेऽपि शब्दप्रामाण्यस्य वक्तृनपेक्षाभावेन वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थं कर्तृकल्पनमनावश्यकम् । शाक्यादिवत् अप्रामाण्ये कल्पयितव्ये एव कर्तृकल्पना युक्ता । यथोक्तमात्राप्रणीतत्वेन, बालोन्मत्तादिवाक्यवद- प्रामाण्यमेवेति चेन्न । प्रामाण्यस्वतस्त्वसिद्धेः । न च तर्हि पौरुषेयेऽपि वाक्ये प्रमाणान्तरापेक्षाऽनपेक्षणीयेति वाच्यम् ; तथात्वेऽप्रमाणमूलतया दुष्टमूलत्वेन प्रामाण्यापवादापातात् । वेदे त्वपौरुषेयतयाऽप्रमाणमूलत्वा- शङ्काया अभावेन तद्योगात् । वेदे प्रमाणान्तरमूलाभावो भूषणमेव, न दूषणम् । प्रमाणान्तरविषयत्वेनानधिगतगन्तृत्वाभावेनानुवादक- त्वापत्तेः । ननु प्रत्यक्षादीनां पौरुषेयवाक्यानाञ्च प्रमाणान्तरसंवादनिबन्धनमेव प्रामाण्यम्; अतो वेदस्यापि तथात्वमेवेति चेन्न । प्रमाणान्तरसंगतिरू- पसंवादस्य प्रामाण्यविरोचित्वेन तद्धेतुत्वानुपपत्तेः । यत्रैकस्मिन्नर्थेऽनेक- प्रमाणसन्निपातस्तत्र तेषामन्योन्यनिरपेक्षार्थावबोधहेतुत्वेन तुल्यानामेव प्रामाण्यम् , न समुच्चितानाम् । अतः प्रमाणान्तरमूलत्वेनानुवादत्वा- पत्त्या नो संवादाधीनं प्रामाण्यम् । ननु चैकमेव वस्तु दूरात् दृष्ट्वाऽपि पुनः प्रमित्सयैव प्रत्यासीदन्तो दृश्यन्ते । तदेतत्पूर्वस्य नैरपेक्ष्ये नोपपद्यते । अतः संवादापेक्षमेव प्रामाण्यमिति चेन्न । अप्रमितिविशेषप्रमित्सयैव प्रत्यासत्त्युपपत्तेः । तदुक्तम्— “यत्रापि स्यात्परिच्छेदः प्रमाणैरुत्तरैः पुनः । नूनं तत्रापि पूर्वेण सोऽर्थो नावधृतस्तथा ॥” यदि हि उत्तरोत्तरप्रमाणसंवादेन पूर्वपूर्वप्रमाणानां प्रामाण्यं भवेत् , तदानवस्थानात् न क्वचिद् व्यवस्था स्यात् ।

: णबुद्धिशब्दयोः । तच्चाज्ञातादेव ज्ञानात् स्वत एव गृहीतमित्यनपेक्षकं (Left page ends with प्रमा-, right page starts with णबुद्धिशब्दयोः ।) L2: प्रमाणान्तरम् । अप्रमाणं तु न स्वीयमप्रामाण्यं स्वतो गमयति; तस्यापि L3: स्वरूपेणैव स्वानुरूपार्थग्राहकत्वात् । रजतज्ञानं हि शुक्तिशकलं रजत- L4: मित्येव गृह्णाति । न पुनर्नेंदं रजतमिति, तेनाप्रमाणज्ञानमपि स्वतः- (Notice पुनर्नेंदं - is it पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं or पुनर्न चेदं? In text: न पुनर्नेंदं रजतमिति - the print has पुनर्नेंदं with an anusvara/e-matra, i.e., पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं? It has नें with e-matra and dot: पुनर्नेंदं.) L5: प्रामाण्यमेवात्मनोऽविद्यमानमपि गृहीतनिबन्धनं तद्व्यवहारमपि प्रवर्त- Wait, look at प्रामाण्यमेवात्मनोऽ: Does L5 start with प्रामाण्य

११६ वेदस्वरूप-विमर्श तत्रापि वेदादसंदिग्धाविपर्यस्तार्थबुद्धेर्निष्पन्नत्वेन प्रामाण्यासद्धेरभावाच्च । द्वेषादसिद्धयुक्त्याऽपि न तदप्रामाण्यम् । न चात्मेच्छाद्वेषादिभिरप्रामाण्यं वक्तुं युक्तम्; अग्निदाहादिदुःखप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यापादनासम्भवात् । अभिलषितस्य ज्ञानस्याभिलाषविषयत्वमात्रे प्रामाण्यानुपपत्तेश्च । तस्मा- दालोकवत् वेदेन सर्वसाधारन्येन संदिग्धाविपर्यस्तार्थावबोधजननात् स्वाभाविकमेव प्रामाण्यम् । यदुक्तम् 'वेदार्थो दुर्बोधः लोके प्रमाणान्तरपरिच्छेद्यत्वाद्वाक्यार्थस्य तदवगमोपायतवं शब्दानां योजयितुं शक्यते । वेदार्थस्त्वतीन्द्रियः । न च रागादिमतां तद्दर्शनकौशलमस्ति । अत एव तद्दर्शिनां वृद्धव्यवहारा- दिना व्युत्पत्तिरपि न सम्भवति । न च वेदे 'वृद्धिरादैजि'ति पाणिनिरिव [

परिग्रहं वर्णयन्ति । अन्ये स्वागमानाम् । तदिदं सर्वमप्रमाणमेव । नैतत्सर्वं मीमांसकैः कल्प्यते वेद प्रामाण्याय । “दृष्टादधिकं न किञ्चिददृष्टं परिकल्प्यते ।” अपौरुषेयत्वेन नित्यनिर्दोषस्यासंदिग्धाविपर्यस्ताबाधितज्ञान- जनकस्य वेदस्याप्रामाण्यशङ्काया नास्त्यवकाशः । दोषसंशयात् प्रामाण्य- संशयः, दोषनिश्चयाच्चाप्रामाण्यनिश्चयः । यथा चक्षुरादीनां प्रमाजनकत्वं स्वाभाविकम्, यथैव शब्दस्यापि स्वाभाविकमेव तत् । अत एव 'स्वर्गकामो यजेत' इति वेदवाक्येन विदितपदपदार्थ- शाब्दन्यायसतत्त्वस्य यागात् स्वर्गो भवतीत्यसंदिग्धमेव गम्यते । भवति स्वर्गो न वा ?, न भवतीत्येवेति संशयविपर्ययादिकमनेन न भवत्येव । तदुक्तं शबरस्वामिना - “यो हि जनित्वा प्रध्वंसते नैतदेवमिति स मिथ्याप्रत्ययः । न

३२० वेदस्वरूप-विमर्शः हिततयाऽनुमानमपि न प्रवर्तते । अतो नानुमानादिभिरपि सर्वज्ञ- त्वसिद्धिः। लौकायतिकैस्तु—सर्वज्ञत्वकल्पनावदेव अपौरुषेयत्वकल्पनाऽपि निष्प्रमाणिकैवोच्यते । तेनैवोच्यते— "सर्वशो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः । निराकरणवच्छक्त्या न चासीदिति कल्पना ॥” ‘अतीतः कालः सर्वज्ञशून्यः, कालत्वादद्यत्ववत् ।' न वाऽऽगमो बुद्धादिसर्वज्ञत्वसिद्धौ प्रमाणम् । सिद्धे सर्वज्ञे तदाग- मस्य प्रामाण्यम्, तत्प्रामाण्ये च सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । पुरुषान्तरप्रणीतस्य तु मूलान्तरासम्भवात् न सर्वज्ञसद्भावे प्रामाण्यम् । यत्तूक्तम्— “नित्यागमगम्यः सर्वज्ञः" इति तन्न; तदभावात् । न च 'यः सर्वज्ञः स सर्ववित्' इति नित्यागमोऽस्त्येवेति

प्रामाण्यम् ? यदि तादृक् कश्चन मुक्तः सर्वज्ञोऽद्यत्वे दृश्येत, ततो- ऽन्योऽपि सम्भाव्येत । एवमेव प्रजापतेः प्रथममार्षज्ञानेनैव वेदो- ऽवबुद्धो भवतीत्यपि न विचारसहम्; अनुच्चरितशब्दज्ञानमपि सर्वज्ञज्ञानवत् धर्माधर्मादिज्ञानवच्च कारणमेव; तत्रापि तेन कृतो वा नित्यसिद्ध एव प्राप्तो वेत्यनाश्वासस्यैवाप्रामाण्यकारणत्वसम्भ- वात् । न च तद्वचनात् विश्रम्भसम्भवः; अद्यत्ववत् तदानीमपि पुरुषाणामनृतवादित्वसम्भवात् । अयमागमप्रतिभासः स्वप्नादिवत् आकस्मिको निर्निमित्त- श्चाप्रमाणञ्च भवतीत्यविश्रम्भ एव । अस्मिन् पक्षे बहून्यदृष्टानि कल्पनीयानि । अनुच्चरितशब्दग्रहणसामर्थ्यवतोऽसाधारणपुरुषस्य कल्पनम् । तथैवागमन्नित्यतां कल्पयित्वा जन्मान्तरानुभवनिबन्धनं तत्स्म- रणकल्पनं गौरवा

३२४ वेदस्वरूप-विमर्शः पौरुषेयवाक्यानां सामान्येन मूलज्ञानावधारणशक्तिर्भवति, अनाप्त- वाक्यानां तदशक्तिश्च । तत एव केषाञ्चित्प्रामाण्यमप्रामाण्य- ञ्चान्येषाम् । ननु तर्हि कथं वाचकत्वविरहिताद् वाक्यात् तज्ज्ञानमवगम्यत इति चेन्न । ज्ञानाबधारणस्यानुमानिकत्वेन बाधाभावात् । पदपदार्थ- रचनादीनाहि वाक्यार्थप्रत्ययाः। उक्त रचना च विवक्षाधीना । सा च ज्ञानाधीनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतदवगम्येत । यद्यपि पौरुषेयवाक्यादर्थनिश्चयो भवति, तथापि तत्प्रामाण्यं वक्तृज्ञानमुखेनैव भवति । तत एवाप्रोक्तकारी पर्य्यनुयुक्तः सन् आप्तमेव निर्दिशति । न चैवमर्थमनवबोधयतः शब्दस्य वाचकत्व- मेव न स्यात् । न चानवगतबोधकत्वानां लोके वेदे वा बोधकत्वं सम्भवति, ततो

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages:

Left Page (Page 326)

३२६ वेदस्वरूप-विमर्श न वाक्यत्वप्रयुक्तम् । वेदे तु संशयविपर्ययजनकत्वात् बोधकत्वात् बाधकाभावाच्चानधिगतासंदिग्धाबाधितार्थविषयज्ञानजनकत्वदर्शनेन अप्रा- माण्यकारणाभावात् स्वाभाविकं प्रामाण्यमेव । ननु 'वेदाः पौरुषेया वाक्यकदम्बरूपत्वात्, भारतादिवत्' इत्याद्यनुमानैर्वेदानीं पौरुषेयत्वमेवेति चेन्न । स्मर्यमाणकर्तृकत्वस्यो- पाधित्वात् । पौरुषेयमहाभारतादिवाक्यं स्मर्यमाणकर्तृकमेव । न च तथा वेदे तत्साधयितुं शक्यते । नन्ववश्यं वाक्यानि केनचित्प्रणीतानि, तथैव शब्दानाभार्थैः सम्बन्धोऽपि सकर्तृक एवाभ्युपेय इति चेन्न । कर्तुरनुपलम्भात् । यदि स्यात् कर्ता, प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुपलभ्येत । यद्दर्शनयोग्यमुपलब्भसामग्री- सत्त्वेऽपि नोपलभ्यते, तन्नास्त्येवेति मन्तव्यम्; यथा-शशशृङ्गादिकम् । न च चिरवृत्तत्वात्कर्ता नोपलभ्यते, नासत्त्वादिति वाच्यम्; तथात्वेऽपि तत्स्मरणस्यावश्यकत्वात् । न हि चिरवृत्तोऽपि न स्मर्यते । तथा च वेदकर्तुः स्मरणाभावात् नास्त्येव कश्चिद्वेदकर्ताति प्रतीयते । ननु कचिदरण्यविप्रदेशेषु कूपारामादीनां मुक्तकश्लोकानाञ्च सन्तोऽपि कतर्त्तारो न स्मर्यन्ते, तथेहापि समयव्यवहारयोः कर्तृस्मरणमुपपन्नमिति । तदसारम्; देशोत्साद-कुलोत्साद-सम्प्रदायविच्छेदादिभिः पूर्वोक्तकर्तृ- णामस्मरणोपपत्तावप्यध्ययनाध्यापनतदर्थानुष्ठानशब्दार्थव्यवहारपारम्पर्य- स्याविच्छेदेऽपि कर्तृविस्स्मरणानुपपत्तेः । अत एव प्रयोगः-"वेदाः अपौरुषेयाः, सम्प्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादात्मवत्, व्यतिरेके भारतवत् ।" न च घटकर्तुकुलालस्मरणवत् वेदतत्पदार्थसम्बन्धकर्तृस्मरणे व्यवहारिणां निष्प्रयोजनमिति कर्तृविस्मरणमुपपद्यत एवेति वाच्यम् । वैषम्यात् । तथाहि-निष्प्रयोजनत्वात् कुलालविस्मरणमुपपद्यते, न तु तथा वेदकर्त्रादिस्मरणं निष्प्रयोजनं व्यवहाराणां तदधीनत्वात् । नहि पाणिनेर्विस्मरणे आदैचां वृद्धिशब्देन व्यवहारः सम्भवति । तथा च यः पदपदार्थसम्बन्धं करोति, यश्च वेदं निर्माय तदध्ययनाध्यापनतदर्थ- यागोपासनाज्ञानादिव्यवहारं प्रवर्तयति, न तस्य विस्मरणे व्यवहारः

Right Page (Page 327)

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३२७ सम्भवति । वाक्यादर्थप्रतिपत्तिः तदर्थानुष्ठानञ्च वाक्यकर्तुः तदाप्त- त्वस्य च स्मरणमन्तरा न सम्भवतः, अनाप्तवाक्यात्तददर्शनात् । यागादेः स्वर्गादिसाधनतायाः प्रमाणान्तरानगोचरत्वात् । कर्तरि विश्श्रम्भादेव सर्वे वेदार्थयागाद्यनुष्ठाने प्रवर्तेरन्निति कथं कर्ता विस्मर्येत ? तेनावश्यस्मर्त- व्यत्वे सत्यस्मर्यमाणः स्वस्याभावमेवावगमयिष्यति । पाणिनिभिन्नस्य पाणिनिमताननुसारिणो वा वृद्धिशब्दव्यवहारतो न केचिदादैचो ऽवगच्छन्ति । यथा वाऽपिङ्गलस्य पिङ्गलाननुसारिणो वा मकारव्यवहारतो न केचित् सर्वगुरुत्रिकं प्रतिपद्यन्ते । किन्तु वृद्धिरादैजिति वृद्धिसंज्ञाकर्तुः पाणिनेः वृद्धिसंज्ञाचामादिरुत्तद्वृद्धमिति व्यवहारतो वृद्धिशब्देनादैचो जानन्ति । एवमेव 'सर्वगुरुर्घर्मः' इति मगणसम्बन्धकर्तुः पिङ्गलाचार्यस्य व्यवहारतः सर्वगुरुत्रिकं प्रतिपद्यन्ते । तथैव वेदवाक्यादर्थप्रतिपत्तिभि- रक्षयं पदपदार्थसम्बन्धकर्ता तादृशपदकदम्बालकवेदवाक्यकर्ता चैक एव, स चाप्त इति स्मर्तव्याः, न च स्मर्यन्ते । समयव्यवहारयोरेककर्तृकत्वविस्मरणे च नार्थनिश्चयः । प्रकृते च विनापि कर्तुःस्मरणं, वेदवाक्यादर्थनिश्चयस्य प्रसिद्धत्वान्न कश्चिद् वेदकर्ता सिध्यति । यदि कश्चिच्च विस्मरणमुपपद्येतापि, तथापि प्रमाणमन्तरेण न कर्तुं निर्णयः कर्तुं शक्यः । केवलस्यानुपलम्भस्य वस्त्वभावासाधकत्वेऽपि प्रमाणाभावसहकृतस्य शशविषाणादिवत् तथात्वे बाधकाभावात् । ये पौरुषेयतां समर्थयन्ते, तेऽपि परम्परया कर्तृविशे- षस्मरणं वक्तुं न शक्नुवन्ति । सामान्यतो दृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभि- मतं कञ्चन कर्तारं साधयन्ति । केचिदीश्वरम्, अन्ये हिरण्यगर्भम्, केचिद् प्रजापतिं, अपरे अग्न्यादीन् देवान् । मन्वादिवत् स्मर्यमाणे वेदकर्तरि नैतादृशी विप्रतिपत्तियुज्यते । स्मर्तव्यत्वे सति अस्मरणान् कर्तृभाव एवाध्यवसीयते । "ब्रह्म स्वयम्भु", "वाचा विरूपनित्यया", "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा", "अत एव नित्यत्वम्" इत्यादिश्श्रुतिस्मृत्यनुसारेण वेदानां नित्यत्वावगमाच्च कर्तृभावोऽध्यवसीयते । अत एव 'तस्माद् यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे', 'अग्नेर्ऋग्वेद' इत्यादिबचनानां तु सम्प्रदाय-

३२८ वेदस्वरूप-विमर्शे

प्रवर्तकबोधपरत्वमेव, नतु कर्तृबोधकत्वम् । 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुत्यनुरोधात् चतुर्मुखस्य विधाता- पीश्वरो न वेदान् विदधाति, किन्तु विद्यमानानेव ब्रह्मणो हृदि प्रहिणोति । अपि च—को वेदकर्ता भवेत् ? कश्चिन्मनुष्यो वा, योगी वा, ईश्वरो वा ? नाद्यः; मनुष्येषु धर्मादिज्ञानस्य वेदजन्यत्वादेव तत्कर्तृत्वासम्भ- वात् । न द्वितीयः; धर्माधर्मादिज्ञानं योगिनो बाह्येन्द्रियजन्यं, मनोजन्यं वा ? नाद्यः; धर्माधर्मादेर्बाह्येन्द्रियायोग्यत्वात् । न द्वितीयोऽपि, आत्मन- स्तद्योग्यगुणातिरिक्तज्ञानजनने मनसोऽसामर्थ्यात् । धर्माधर्मयोरात्म- गुणत्वेऽपि अयोग्यत्वान्न मनोविषयत्वं सम्भवति । अपि च योगिनो योगज सामर्थ्यमपि निर्हेतुकं, सहेतुकं वा ? तत्र

३३० | वेदस्वरूप-विमर्श निःसृतत्वाभ्युपगमेऽनाश्वास इति, तन्न; विकल्पस्य सर्व- विज्ञानत्वाविरोधात् । द्विविधो हि विकल्पः, विपर्यासपूर्वकः अतत्पूर्वकश्च । विपर्यासपूर्वकः सर्वसाधारणश्च अतत्पूर्वकस्तत्रभवतः सर्ववेदिनः । न खल्वसौ भ्रान्तो विकल्पयानपि, किन्तु विदित- समस्तवस्तुतत्त्वविस्तारः, करुणापराधीनमानसो दुःखिन उपदेष्टु- कामः । न च वचनमन्तरेण तत्सम्भवः विकल्पं विना वचन- मप्यसम्भवीति, तस्यास्तारिकत्वं विद्वानपि तमाद्रियते । यथा नैरात्म्यतत्त्वं विद्वानपि विकल्पसमारोपितमात्मानं निषेधति नास्त्यात्मेति, यथा वा वैयाकरणो गाथादिशब्दानसाधून जानन्नो- ऽपि पृथग्जनप्रतिपिपादयिषया प्रयुञ्जानोऽपि नापशब्दकारी । तद्विद्माहार्यमस्य रूपं न तात्त्विकमिति तत्त्वविदो नोपदेश- विरोधः । न चैषां

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ १३२]

ध्यमानमर्थमात्रम्। अचिन्त्यो हीन्द्रियाणां सामर्थ्यातिशयः प्रभावातिशयश्च योगस्य, तदप्यकिञ्चित्करम्; यतो यथैव कार्यमहेतुकं न भवति कादा- चित्कत्वव्याघातात्तथाऽनियतहेतुकत्वमपि नाहेतुकत्वाद् विशिष्यते, कारणस्य कार्यप्राग्भावनियमः कारणत्वं, तच्चानियतनिमित्तत्वेऽनुपपन्नम् । नहि जातु यवबीजमत्यन्तरपरिकर्मितमपि कल्माङ्कुराय परिकल्पते । नानाकारणमेकं वृश्चिकादि जनयतीति तु स्थूलदृशः । कुशाग्रधियस्तु तत्रापि कमपि जातिभेदं पश्यन्ति। तस्माद्यथैव कारणान्तराणि स्वकार्य- नियतसामर्थ्यानि स्वकार्याण्येव जनयन्ति स्वकार्यं पवातिशयमनुभवन्ति नाकार्ये नाप्यन्यकार्ये तथेन्द्रियाण्यपि न स्वविषये, नाप्यन्यविषये । तदुक्तं जैमिनिमहर्षिणा- "विद्यमानोपलम्भनत्वात्।" मानसम्प्रपि प्रत्यक्षं न सर्वं बोधयति, मनसो बहिरस्वतन्त्रत्वात् । रूपादी मनसः स्वातन्त्र्येऽन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गात् । न खल्वन्यादृशो निमन्तस्कास्तेषां स्मृत्याद्यभावप्रसङ्गात् । यदप्युक्तमादरनैरन्तर्यदीर्घकाला- सेविता भावना करतलामलकवन्निर्मासविज्ञ।नफला भवति, यथा कामानुरथ कामिनी भावनोत्कविशेषणत्रयवती कामिनो- विषयविज्ञानविशदाभताहेतुस्तथैव सकलानेव दुःखिन आत्ममयाभ्युपग- च्छतां दानादिपारमिताभ्यासतनूकृतवान्तर्मलानां विशेषणत्रयोपेतया भावनया सर्वतत्त्वज्ञानं नासम्भवम् । न च भावनाप्रकर्षजं ज्ञानं भ्रान्तं प्रमाणसिद्धविषयत्वात् । समस्त- वस्तुविषयं च तन्नैरात्म्यसाक्षात्काररूपत्वाद्विश्वनैरात्म्यवैशद्यं विश्व- वैशद्यमेव । तदप्यसङ्गतम्; यतो भावनामयमपि विज्ञानं श्रुतानुमान- विषयमकस्माद् भावनाऽयोगादागमानुमानपरतन्त्रमेव पूर्वज्ञानभूतार्थ- विषयानुविधानात्सापेक्षत्वादप्रमाणमेव । न ह्यनुमानेन वह्निं व्यवस्थाप्य भावयतो वह्निविषयं विशदं विज्ञानं तत्प्रमाणमिन्द्रिय- सन्निकर्षजन्यस्य वह्निविज्ञानस्य भावनाधेयविशदाभविज्ञानेन सह सम्भवादनियमप्रसङ्गात् , बाहुल्येन विसंवादोपलम्भात् । ननु भगवतो बुद्धस्य निर्मूङ्कनिखिलक्लेशोपकलेशमलं विज्ञान- मनावरणं परितः प्रद्योतमानं स्वावलम्बनं प्रत्ययं सर्वाकारं गोचरयत्तस्य

[पृष्ठ १३३]

साक्षात्परम्परया वा सर्वेण सम्बन्धाद् देशकालविप्रकीर्णवस्तुविशिष्टस्व- भावतया तथैव गोचरयेत् । न च सर्वग्रहणमन्तरेणेति सर्वविषयमस्य विज्ञानमनावरणं सिद्धम् । तदेतदप्यनुपपन्नम्; रागादिमलानां तत्त्वावर- कता तदपगमे तत्त्वप्रतिभानसम्भवेऽपि न सर्वप्रतिभानं सम्भवति, भावनाप्रकर्षजमपि विशदाभमपि प्रत्यक्षभमर्थाव्यभिचारनियमाभावात् संशयाक्रान्तत्वादप्रमाणमेव तत् । सदर्थप्रकाशनं बुद्धेः स्वभावोऽसदर्थत्वं त्वागन्तुकमित्यसति बाधके सद्विषयकत्वमेवेति चेन्न । अनुमितभावितवह्निविषयविशदाभविज्ञाना- दिग्रामाण्यप्रसङ्गात् । तद्विषयस्य क्वचिद्वाधदर्शनादप्रामाण्यमिहापि समानम्। तदिह विशेषणत्रयवत्या भावनया विशदाभविज्ञानहेतुत्व- साधने सिद्धसाधनम् । भवतु तथागतस्तथाभूतविज्ञानवान् न तत्त्वे तद्विज्ञानमस्य प्रत्यक्षम्प्रमाणत्वात् । यदुच्यते— “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधो यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः ॥”–इति । तदप्यकिञ्चित्करम्; भूतार्थत्वे हि बुद्धेस्तत्पक्षपातिता, भूतार्थैः प्रतिपक्षैर्बाधो न भवेत् । अभूतार्थात्वियं स्वात्माभावमापन्नाऽप्या- त्मीयदृष्टिरिव सम्भवद्बाधा । तस्माद्यथा कामातुरस्य कामिनी- विज्ञानमप्रमाणं तथैव भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं ज्ञानमप्यप्रमाणमेव; अत एवाप्रत्यक्षमपि तत् । न च रागाद्यावरणविरहो विशेषः, न खल्वेते रागादयः कम्बलादिवदावरका विज्ञानस्य, किन्तु तदाक्षिप्तमना विवि- धविषयभेदतुष्गादिपरिल्लुतो न शक्नोति भावयितुमिति भावनादर- मात्र एव रागादिविरहोपयोगः । अस्ति चेहापि शिशिरतरसम्भूतजडिमप्र- न्यस्तरकायकाण्डस्यानुमितवह्निभावनामियोग इति न हेतुभेदः । यदुक्तम्- "न कालतो नियमश्चक्षुरादीनामवर्तमानरजताद्युपलब्धेः। न हि सा शुक्तिकाद्युपलब्धिरन्याकारसंविदोऽन्यविषयत्वायोगादनाश्वा- साच्च। अधिगतस्वान्त्यञ्च मनः स्वप्ने । न च स्वप्नज्ञानं स्मृतिरत्नद्रूपत्वात् । तदप्यकिञ्चित्करम्; वर्तमानशक्तिकशक्लादेरविषयत्वे तदसन्निधावपि