वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

ाऽपि न भवत्येव । L58: यादृग्विधेषु हि अप्रामाण्यसंभवः, तत्रैव दोषाशङ्का, न सर्वत्र ।

Let's re-verify Left page line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वात्र दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, let's look closely at "अवस्तुत्वात्र" vs "अवस्तुत्वान्न": In line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, look at "अवस्तुत्वान्न": The conjunct after त्वा has a vertical stem, a hook to the left, and another hook: it is definitely "न्न"! Yes, "अवस्तुत्वान्न"! Because in Sanskrit, अवस्तुत्वात् + न = अवस्तुत्वान्न.

Let's check line 17: "प्रमाणान्तरायत्तप्रमाण्यवत्" or "प्रामाण्यवत्"? Look at the character: it is definitely "प्रामाण्यवत्" - wait, there is an aa-stroke next to प्र! Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्तप्रामाण्यवत्": The प्र has a slant to the right: "प्रा". Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्त": the first प्र has no aa, the second has: "प्रामाण्यवत्". Yes, प्रामाण्यवत्!

Let's

३१२ वेदस्वरूप-विमर्श न हि ज्ञानत्वमात्रेण संशयः, तस्य साधारणधर्मादिनिश्चयाधीनत्वात् । तस्मात् अवश्यं कानिचित् ज्ञानानि अप्रमाणान्येवोत्पद्यन्ते, यत्र दूरत्वा- दिदोषसम्भवादप्रामाण्यशङ्का, तत्रापि प्रत्यासत्तिगमनादिनाऽन्यतरपदार्थ- निर्णयात् नातिदूरगमनम् । तृतीयज्ञाने यदि दोषो न संभावितः, ततस्तदवधिरेव निर्णयः । यदि सम्भावितस्तत्त्वन्निराकरणप्रयत्नेन चतुर्थज्ञानावसानो निर्णयः, नाधिकज्ञानापेक्षा । तृतीयेन चतुर्थेन वा द्वितीयस्य तृतीयस्य वा बाधे आद्यस्य द्वितीयस्य वा यस्यैव प्रामाण्यं समर्थ्यते, तस्य स्वाभाविकं प्रामाण्यमनपोहितं भवति । इतरदपवादादप्रमाणमिति नातस्था । तदुक्तम्— “एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मतिः । प्राप्यते तावतैवैकं स्वतःप्रामाण्यमश्नुते ॥” तत्र शब्दे वक्तृधीन एव दोषोद्भवः, क्वचिद् गुणवद्वक्तृकत्वेन दोषाभावश्च । वेदस्य चापौरुषेयत्वात् पुरुषाभावेन निराश्रयत्वात् दोषाभावेनाऽनपोहितं स्वतः प्रामाण्यमेव । न च वक्तृगुणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् शब्दस्य गुणाधीनमेव प्रामाण्यमिति तदभावेन वेदस्याप्रामाण्यमेवेति वाच्यम् । प्रमाणानां परायतत्प्रामाण्यस्य निराकृतत्वेन प्रामाण्यस्वतस्त्वसाधनात्, अन्वयव्य- तिरेकयोश्च दोषाभावेन गतार्थत्वाच्च प्रमाणभूतपौरुषेयवचस्सु न केवलं गुणा दृष्टाः किन्तु दोषाभावोऽपि दृष्टः । दोषाभावनिबन्धन्तवेन प्रामाण्यस्य वेदेऽपि सुलभत्वात् । न चैवमपि प्रामाण्यपरतस्त्वमेवायाताम्, तस्यापवादाभाव एवेोप- योगित्वात् । गुणेभ्यो दोषाभावाद्वाप्रामाण्यद्रव्याभावः, तत्तच्चानपोहितं स्वतःप्रामाण्यमेव तिष्ठति । यत्र साक्षाद्विपरीतबोधकज्ञानादर्थान्यथात्वम- वगम्यते, यत्र च दोषज्ञानेनोभयत्रापि ज्ञानस्यायथार्थत्वे दोषा एव कारणम्, दोषाभावेन तद्द्वयासत्त्वेनोत्सर्गस्यानपवाद एव सिद्ध्यति । अपवादा- भावे प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वात् प्रत्यक्षादिवत् पौरुषेयवाक्यस्यापि प्रामाण्यं ग्राह्यम्, तन्नापनीयते । एवं पौरुषेयवाक्यस्यापि स्वतःप्रामाण्ये सिद्धे- ऽपौरुषेये वेदे तु सुतरां स्वतःप्रामाण्यम् ।

वेदप्रामाण्य-विमर्शा ३१३ ननु दोषाभावस्य गुणाधीनत्वे पुनरपि सैव स्थितिरिति चेन्न । प्रामाण्यावधारणे गुणानां ज्ञायमानत्वेन कारणत्वेऽनवस्थासम्भवेऽपि दोषाभावस्य सत्तामात्रेणापकारित्वेन तदसम्भवात् । गुणनिरकृतदोषा औत्सर्गिकं प्रामाण्यं नोपघ्नन्तीति कानवस्थावकाशः ? वेदे तु वक्तृप्रभा- वादपवादनिवृत्तिस्ततोऽपि लघीयसी, तेन तत्रापवादशङ्काऽपि नोदेति । एवं लोकेऽपि शब्दप्रामाण्यस्य वक्तृनपेक्षाभावेन वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थं कर्तृकल्पनमनावश्यकम् । शाक्यादिवत् अप्रामाण्ये कल्पयितव्ये एव कर्तृकल्पना युक्ता । यथोक्तमात्राप्रणीतत्वेन, बालोन्मत्तादिवाक्यवद- प्रामाण्यमेवेति चेन्न । प्रामाण्यस्वतस्त्वसिद्धेः । न च तर्हि पौरुषेयेऽपि वाक्ये प्रमाणान्तरापेक्षाऽनपेक्षणीयेति वाच्यम् ; तथात्वेऽप्रमाणमूलतया दुष्टमूलत्वेन प्रामाण्यापवादापातात् । वेदे त्वपौरुषेयतयाऽप्रमाणमूलत्वा- शङ्काया अभावेन तद्योगात् । वेदे प्रमाणान्तरमूलाभावो भूषणमेव, न दूषणम् । प्रमाणान्तरविषयत्वेनानधिगतगन्तृत्वाभावेनानुवादक- त्वापत्तेः । ननु प्रत्यक्षादीनां पौरुषेयवाक्यानाञ्च प्रमाणान्तरसंवादनिबन्धनमेव प्रामाण्यम्; अतो वेदस्यापि तथात्वमेवेति चेन्न । प्रमाणान्तरसंगतिरू- पसंवादस्य प्रामाण्यविरोचित्वेन तद्धेतुत्वानुपपत्तेः । यत्रैकस्मिन्नर्थेऽनेक- प्रमाणसन्निपातस्तत्र तेषामन्योन्यनिरपेक्षार्थावबोधहेतुत्वेन तुल्यानामेव प्रामाण्यम् , न समुच्चितानाम् । अतः प्रमाणान्तरमूलत्वेनानुवादत्वा- पत्त्या नो संवादाधीनं प्रामाण्यम् । ननु चैकमेव वस्तु दूरात् दृष्ट्वाऽपि पुनः प्रमित्सयैव प्रत्यासीदन्तो दृश्यन्ते । तदेतत्पूर्वस्य नैरपेक्ष्ये नोपपद्यते । अतः संवादापेक्षमेव प्रामाण्यमिति चेन्न । अप्रमितिविशेषप्रमित्सयैव प्रत्यासत्त्युपपत्तेः । तदुक्तम्— “यत्रापि स्यात्परिच्छेदः प्रमाणैरुत्तरैः पुनः । नूनं तत्रापि पूर्वेण सोऽर्थो नावधृतस्तथा ॥” यदि हि उत्तरोत्तरप्रमाणसंवादेन पूर्वपूर्वप्रमाणानां प्रामाण्यं भवेत् , तदानवस्थानात् न क्वचिद् व्यवस्था स्यात् ।

: णबुद्धिशब्दयोः । तच्चाज्ञातादेव ज्ञानात् स्वत एव गृहीतमित्यनपेक्षकं (Left page ends with प्रमा-, right page starts with णबुद्धिशब्दयोः ।) L2: प्रमाणान्तरम् । अप्रमाणं तु न स्वीयमप्रामाण्यं स्वतो गमयति; तस्यापि L3: स्वरूपेणैव स्वानुरूपार्थग्राहकत्वात् । रजतज्ञानं हि शुक्तिशकलं रजत- L4: मित्येव गृह्णाति । न पुनर्नेंदं रजतमिति, तेनाप्रमाणज्ञानमपि स्वतः- (Notice पुनर्नेंदं - is it पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं or पुनर्न चेदं? In text: न पुनर्नेंदं रजतमिति - the print has पुनर्नेंदं with an anusvara/e-matra, i.e., पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं? It has नें with e-matra and dot: पुनर्नेंदं.) L5: प्रामाण्यमेवात्मनोऽविद्यमानमपि गृहीतनिबन्धनं तद्व्यवहारमपि प्रवर्त- Wait, look at प्रामाण्यमेवात्मनोऽ: Does L5 start with प्रामाण्य

११६ वेदस्वरूप-विमर्श तत्रापि वेदादसंदिग्धाविपर्यस्तार्थबुद्धेर्निष्पन्नत्वेन प्रामाण्यासद्धेरभावाच्च । द्वेषादसिद्धयुक्त्याऽपि न तदप्रामाण्यम् । न चात्मेच्छाद्वेषादिभिरप्रामाण्यं वक्तुं युक्तम्; अग्निदाहादिदुःखप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यापादनासम्भवात् । अभिलषितस्य ज्ञानस्याभिलाषविषयत्वमात्रे प्रामाण्यानुपपत्तेश्च । तस्मा- दालोकवत् वेदेन सर्वसाधारन्येन संदिग्धाविपर्यस्तार्थावबोधजननात् स्वाभाविकमेव प्रामाण्यम् । यदुक्तम् 'वेदार्थो दुर्बोधः लोके प्रमाणान्तरपरिच्छेद्यत्वाद्वाक्यार्थस्य तदवगमोपायतवं शब्दानां योजयितुं शक्यते । वेदार्थस्त्वतीन्द्रियः । न च रागादिमतां तद्दर्शनकौशलमस्ति । अत एव तद्दर्शिनां वृद्धव्यवहारा- दिना व्युत्पत्तिरपि न सम्भवति । न च वेदे 'वृद्धिरादैजि'ति पाणिनिरिव [

परिग्रहं वर्णयन्ति । अन्ये स्वागमानाम् । तदिदं सर्वमप्रमाणमेव । नैतत्सर्वं मीमांसकैः कल्प्यते वेद प्रामाण्याय । “दृष्टादधिकं न किञ्चिददृष्टं परिकल्प्यते ।” अपौरुषेयत्वेन नित्यनिर्दोषस्यासंदिग्धाविपर्यस्ताबाधितज्ञान- जनकस्य वेदस्याप्रामाण्यशङ्काया नास्त्यवकाशः । दोषसंशयात् प्रामाण्य- संशयः, दोषनिश्चयाच्चाप्रामाण्यनिश्चयः । यथा चक्षुरादीनां प्रमाजनकत्वं स्वाभाविकम्, यथैव शब्दस्यापि स्वाभाविकमेव तत् । अत एव 'स्वर्गकामो यजेत' इति वेदवाक्येन विदितपदपदार्थ- शाब्दन्यायसतत्त्वस्य यागात् स्वर्गो भवतीत्यसंदिग्धमेव गम्यते । भवति स्वर्गो न वा ?, न भवतीत्येवेति संशयविपर्ययादिकमनेन न भवत्येव । तदुक्तं शबरस्वामिना - “यो हि जनित्वा प्रध्वंसते नैतदेवमिति स मिथ्याप्रत्ययः । न

३२० वेदस्वरूप-विमर्शः हिततयाऽनुमानमपि न प्रवर्तते । अतो नानुमानादिभिरपि सर्वज्ञ- त्वसिद्धिः। लौकायतिकैस्तु—सर्वज्ञत्वकल्पनावदेव अपौरुषेयत्वकल्पनाऽपि निष्प्रमाणिकैवोच्यते । तेनैवोच्यते— "सर्वशो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः । निराकरणवच्छक्त्या न चासीदिति कल्पना ॥” ‘अतीतः कालः सर्वज्ञशून्यः, कालत्वादद्यत्ववत् ।' न वाऽऽगमो बुद्धादिसर्वज्ञत्वसिद्धौ प्रमाणम् । सिद्धे सर्वज्ञे तदाग- मस्य प्रामाण्यम्, तत्प्रामाण्ये च सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । पुरुषान्तरप्रणीतस्य तु मूलान्तरासम्भवात् न सर्वज्ञसद्भावे प्रामाण्यम् । यत्तूक्तम्— “नित्यागमगम्यः सर्वज्ञः" इति तन्न; तदभावात् । न च 'यः सर्वज्ञः स सर्ववित्' इति नित्यागमोऽस्त्येवेति

प्रामाण्यम् ? यदि तादृक् कश्चन मुक्तः सर्वज्ञोऽद्यत्वे दृश्येत, ततो- ऽन्योऽपि सम्भाव्येत । एवमेव प्रजापतेः प्रथममार्षज्ञानेनैव वेदो- ऽवबुद्धो भवतीत्यपि न विचारसहम्; अनुच्चरितशब्दज्ञानमपि सर्वज्ञज्ञानवत् धर्माधर्मादिज्ञानवच्च कारणमेव; तत्रापि तेन कृतो वा नित्यसिद्ध एव प्राप्तो वेत्यनाश्वासस्यैवाप्रामाण्यकारणत्वसम्भ- वात् । न च तद्वचनात् विश्रम्भसम्भवः; अद्यत्ववत् तदानीमपि पुरुषाणामनृतवादित्वसम्भवात् । अयमागमप्रतिभासः स्वप्नादिवत् आकस्मिको निर्निमित्त- श्चाप्रमाणञ्च भवतीत्यविश्रम्भ एव । अस्मिन् पक्षे बहून्यदृष्टानि कल्पनीयानि । अनुच्चरितशब्दग्रहणसामर्थ्यवतोऽसाधारणपुरुषस्य कल्पनम् । तथैवागमन्नित्यतां कल्पयित्वा जन्मान्तरानुभवनिबन्धनं तत्स्म- रणकल्पनं गौरवा

३२४ वेदस्वरूप-विमर्शः पौरुषेयवाक्यानां सामान्येन मूलज्ञानावधारणशक्तिर्भवति, अनाप्त- वाक्यानां तदशक्तिश्च । तत एव केषाञ्चित्प्रामाण्यमप्रामाण्य- ञ्चान्येषाम् । ननु तर्हि कथं वाचकत्वविरहिताद् वाक्यात् तज्ज्ञानमवगम्यत इति चेन्न । ज्ञानाबधारणस्यानुमानिकत्वेन बाधाभावात् । पदपदार्थ- रचनादीनाहि वाक्यार्थप्रत्ययाः। उक्त रचना च विवक्षाधीना । सा च ज्ञानाधीनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतदवगम्येत । यद्यपि पौरुषेयवाक्यादर्थनिश्चयो भवति, तथापि तत्प्रामाण्यं वक्तृज्ञानमुखेनैव भवति । तत एवाप्रोक्तकारी पर्य्यनुयुक्तः सन् आप्तमेव निर्दिशति । न चैवमर्थमनवबोधयतः शब्दस्य वाचकत्व- मेव न स्यात् । न चानवगतबोधकत्वानां लोके वेदे वा बोधकत्वं सम्भवति, ततो

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages:

Left Page (Page 326)

३२६ वेदस्वरूप-विमर्श न वाक्यत्वप्रयुक्तम् । वेदे तु संशयविपर्ययजनकत्वात् बोधकत्वात् बाधकाभावाच्चानधिगतासंदिग्धाबाधितार्थविषयज्ञानजनकत्वदर्शनेन अप्रा- माण्यकारणाभावात् स्वाभाविकं प्रामाण्यमेव । ननु 'वेदाः पौरुषेया वाक्यकदम्बरूपत्वात्, भारतादिवत्' इत्याद्यनुमानैर्वेदानीं पौरुषेयत्वमेवेति चेन्न । स्मर्यमाणकर्तृकत्वस्यो- पाधित्वात् । पौरुषेयमहाभारतादिवाक्यं स्मर्यमाणकर्तृकमेव । न च तथा वेदे तत्साधयितुं शक्यते । नन्ववश्यं वाक्यानि केनचित्प्रणीतानि, तथैव शब्दानाभार्थैः सम्बन्धोऽपि सकर्तृक एवाभ्युपेय इति चेन्न । कर्तुरनुपलम्भात् । यदि स्यात् कर्ता, प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुपलभ्येत । यद्दर्शनयोग्यमुपलब्भसामग्री- सत्त्वेऽपि नोपलभ्यते, तन्नास्त्येवेति मन्तव्यम्; यथा-शशशृङ्गादिकम् । न च चिरवृत्तत्वात्कर्ता नोपलभ्यते, नासत्त्वादिति वाच्यम्; तथात्वेऽपि तत्स्मरणस्यावश्यकत्वात् । न हि चिरवृत्तोऽपि न स्मर्यते । तथा च वेदकर्तुः स्मरणाभावात् नास्त्येव कश्चिद्वेदकर्ताति प्रतीयते । ननु कचिदरण्यविप्रदेशेषु कूपारामादीनां मुक्तकश्लोकानाञ्च सन्तोऽपि कतर्त्तारो न स्मर्यन्ते, तथेहापि समयव्यवहारयोः कर्तृस्मरणमुपपन्नमिति । तदसारम्; देशोत्साद-कुलोत्साद-सम्प्रदायविच्छेदादिभिः पूर्वोक्तकर्तृ- णामस्मरणोपपत्तावप्यध्ययनाध्यापनतदर्थानुष्ठानशब्दार्थव्यवहारपारम्पर्य- स्याविच्छेदेऽपि कर्तृविस्स्मरणानुपपत्तेः । अत एव प्रयोगः-"वेदाः अपौरुषेयाः, सम्प्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादात्मवत्, व्यतिरेके भारतवत् ।" न च घटकर्तुकुलालस्मरणवत् वेदतत्पदार्थसम्बन्धकर्तृस्मरणे व्यवहारिणां निष्प्रयोजनमिति कर्तृविस्मरणमुपपद्यत एवेति वाच्यम् । वैषम्यात् । तथाहि-निष्प्रयोजनत्वात् कुलालविस्मरणमुपपद्यते, न तु तथा वेदकर्त्रादिस्मरणं निष्प्रयोजनं व्यवहाराणां तदधीनत्वात् । नहि पाणिनेर्विस्मरणे आदैचां वृद्धिशब्देन व्यवहारः सम्भवति । तथा च यः पदपदार्थसम्बन्धं करोति, यश्च वेदं निर्माय तदध्ययनाध्यापनतदर्थ- यागोपासनाज्ञानादिव्यवहारं प्रवर्तयति, न तस्य विस्मरणे व्यवहारः

Right Page (Page 327)

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३२७ सम्भवति । वाक्यादर्थप्रतिपत्तिः तदर्थानुष्ठानञ्च वाक्यकर्तुः तदाप्त- त्वस्य च स्मरणमन्तरा न सम्भवतः, अनाप्तवाक्यात्तददर्शनात् । यागादेः स्वर्गादिसाधनतायाः प्रमाणान्तरानगोचरत्वात् । कर्तरि विश्श्रम्भादेव सर्वे वेदार्थयागाद्यनुष्ठाने प्रवर्तेरन्निति कथं कर्ता विस्मर्येत ? तेनावश्यस्मर्त- व्यत्वे सत्यस्मर्यमाणः स्वस्याभावमेवावगमयिष्यति । पाणिनिभिन्नस्य पाणिनिमताननुसारिणो वा वृद्धिशब्दव्यवहारतो न केचिदादैचो ऽवगच्छन्ति । यथा वाऽपिङ्गलस्य पिङ्गलाननुसारिणो वा मकारव्यवहारतो न केचित् सर्वगुरुत्रिकं प्रतिपद्यन्ते । किन्तु वृद्धिरादैजिति वृद्धिसंज्ञाकर्तुः पाणिनेः वृद्धिसंज्ञाचामादिरुत्तद्वृद्धमिति व्यवहारतो वृद्धिशब्देनादैचो जानन्ति । एवमेव 'सर्वगुरुर्घर्मः' इति मगणसम्बन्धकर्तुः पिङ्गलाचार्यस्य व्यवहारतः सर्वगुरुत्रिकं प्रतिपद्यन्ते । तथैव वेदवाक्यादर्थप्रतिपत्तिभि- रक्षयं पदपदार्थसम्बन्धकर्ता तादृशपदकदम्बालकवेदवाक्यकर्ता चैक एव, स चाप्त इति स्मर्तव्याः, न च स्मर्यन्ते । समयव्यवहारयोरेककर्तृकत्वविस्मरणे च नार्थनिश्चयः । प्रकृते च विनापि कर्तुःस्मरणं, वेदवाक्यादर्थनिश्चयस्य प्रसिद्धत्वान्न कश्चिद् वेदकर्ता सिध्यति । यदि कश्चिच्च विस्मरणमुपपद्येतापि, तथापि प्रमाणमन्तरेण न कर्तुं निर्णयः कर्तुं शक्यः । केवलस्यानुपलम्भस्य वस्त्वभावासाधकत्वेऽपि प्रमाणाभावसहकृतस्य शशविषाणादिवत् तथात्वे बाधकाभावात् । ये पौरुषेयतां समर्थयन्ते, तेऽपि परम्परया कर्तृविशे- षस्मरणं वक्तुं न शक्नुवन्ति । सामान्यतो दृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभि- मतं कञ्चन कर्तारं साधयन्ति । केचिदीश्वरम्, अन्ये हिरण्यगर्भम्, केचिद् प्रजापतिं, अपरे अग्न्यादीन् देवान् । मन्वादिवत् स्मर्यमाणे वेदकर्तरि नैतादृशी विप्रतिपत्तियुज्यते । स्मर्तव्यत्वे सति अस्मरणान् कर्तृभाव एवाध्यवसीयते । "ब्रह्म स्वयम्भु", "वाचा विरूपनित्यया", "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा", "अत एव नित्यत्वम्" इत्यादिश्श्रुतिस्मृत्यनुसारेण वेदानां नित्यत्वावगमाच्च कर्तृभावोऽध्यवसीयते । अत एव 'तस्माद् यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे', 'अग्नेर्ऋग्वेद' इत्यादिबचनानां तु सम्प्रदाय-

३२८ वेदस्वरूप-विमर्शे

प्रवर्तकबोधपरत्वमेव, नतु कर्तृबोधकत्वम् । 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुत्यनुरोधात् चतुर्मुखस्य विधाता- पीश्वरो न वेदान् विदधाति, किन्तु विद्यमानानेव ब्रह्मणो हृदि प्रहिणोति । अपि च—को वेदकर्ता भवेत् ? कश्चिन्मनुष्यो वा, योगी वा, ईश्वरो वा ? नाद्यः; मनुष्येषु धर्मादिज्ञानस्य वेदजन्यत्वादेव तत्कर्तृत्वासम्भ- वात् । न द्वितीयः; धर्माधर्मादिज्ञानं योगिनो बाह्येन्द्रियजन्यं, मनोजन्यं वा ? नाद्यः; धर्माधर्मादेर्बाह्येन्द्रियायोग्यत्वात् । न द्वितीयोऽपि, आत्मन- स्तद्योग्यगुणातिरिक्तज्ञानजनने मनसोऽसामर्थ्यात् । धर्माधर्मयोरात्म- गुणत्वेऽपि अयोग्यत्वान्न मनोविषयत्वं सम्भवति । अपि च योगिनो योगज सामर्थ्यमपि निर्हेतुकं, सहेतुकं वा ? तत्र

३३० | वेदस्वरूप-विमर्श निःसृतत्वाभ्युपगमेऽनाश्वास इति, तन्न; विकल्पस्य सर्व- विज्ञानत्वाविरोधात् । द्विविधो हि विकल्पः, विपर्यासपूर्वकः अतत्पूर्वकश्च । विपर्यासपूर्वकः सर्वसाधारणश्च अतत्पूर्वकस्तत्रभवतः सर्ववेदिनः । न खल्वसौ भ्रान्तो विकल्पयानपि, किन्तु विदित- समस्तवस्तुतत्त्वविस्तारः, करुणापराधीनमानसो दुःखिन उपदेष्टु- कामः । न च वचनमन्तरेण तत्सम्भवः विकल्पं विना वचन- मप्यसम्भवीति, तस्यास्तारिकत्वं विद्वानपि तमाद्रियते । यथा नैरात्म्यतत्त्वं विद्वानपि विकल्पसमारोपितमात्मानं निषेधति नास्त्यात्मेति, यथा वा वैयाकरणो गाथादिशब्दानसाधून जानन्नो- ऽपि पृथग्जनप्रतिपिपादयिषया प्रयुञ्जानोऽपि नापशब्दकारी । तद्विद्माहार्यमस्य रूपं न तात्त्विकमिति तत्त्वविदो नोपदेश- विरोधः । न चैषां

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ १३२]

ध्यमानमर्थमात्रम्। अचिन्त्यो हीन्द्रियाणां सामर्थ्यातिशयः प्रभावातिशयश्च योगस्य, तदप्यकिञ्चित्करम्; यतो यथैव कार्यमहेतुकं न भवति कादा- चित्कत्वव्याघातात्तथाऽनियतहेतुकत्वमपि नाहेतुकत्वाद् विशिष्यते, कारणस्य कार्यप्राग्भावनियमः कारणत्वं, तच्चानियतनिमित्तत्वेऽनुपपन्नम् । नहि जातु यवबीजमत्यन्तरपरिकर्मितमपि कल्माङ्कुराय परिकल्पते । नानाकारणमेकं वृश्चिकादि जनयतीति तु स्थूलदृशः । कुशाग्रधियस्तु तत्रापि कमपि जातिभेदं पश्यन्ति। तस्माद्यथैव कारणान्तराणि स्वकार्य- नियतसामर्थ्यानि स्वकार्याण्येव जनयन्ति स्वकार्यं पवातिशयमनुभवन्ति नाकार्ये नाप्यन्यकार्ये तथेन्द्रियाण्यपि न स्वविषये, नाप्यन्यविषये । तदुक्तं जैमिनिमहर्षिणा- "विद्यमानोपलम्भनत्वात्।" मानसम्प्रपि प्रत्यक्षं न सर्वं बोधयति, मनसो बहिरस्वतन्त्रत्वात् । रूपादी मनसः स्वातन्त्र्येऽन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गात् । न खल्वन्यादृशो निमन्तस्कास्तेषां स्मृत्याद्यभावप्रसङ्गात् । यदप्युक्तमादरनैरन्तर्यदीर्घकाला- सेविता भावना करतलामलकवन्निर्मासविज्ञ।नफला भवति, यथा कामानुरथ कामिनी भावनोत्कविशेषणत्रयवती कामिनो- विषयविज्ञानविशदाभताहेतुस्तथैव सकलानेव दुःखिन आत्ममयाभ्युपग- च्छतां दानादिपारमिताभ्यासतनूकृतवान्तर्मलानां विशेषणत्रयोपेतया भावनया सर्वतत्त्वज्ञानं नासम्भवम् । न च भावनाप्रकर्षजं ज्ञानं भ्रान्तं प्रमाणसिद्धविषयत्वात् । समस्त- वस्तुविषयं च तन्नैरात्म्यसाक्षात्काररूपत्वाद्विश्वनैरात्म्यवैशद्यं विश्व- वैशद्यमेव । तदप्यसङ्गतम्; यतो भावनामयमपि विज्ञानं श्रुतानुमान- विषयमकस्माद् भावनाऽयोगादागमानुमानपरतन्त्रमेव पूर्वज्ञानभूतार्थ- विषयानुविधानात्सापेक्षत्वादप्रमाणमेव । न ह्यनुमानेन वह्निं व्यवस्थाप्य भावयतो वह्निविषयं विशदं विज्ञानं तत्प्रमाणमिन्द्रिय- सन्निकर्षजन्यस्य वह्निविज्ञानस्य भावनाधेयविशदाभविज्ञानेन सह सम्भवादनियमप्रसङ्गात् , बाहुल्येन विसंवादोपलम्भात् । ननु भगवतो बुद्धस्य निर्मूङ्कनिखिलक्लेशोपकलेशमलं विज्ञान- मनावरणं परितः प्रद्योतमानं स्वावलम्बनं प्रत्ययं सर्वाकारं गोचरयत्तस्य

[पृष्ठ १३३]

साक्षात्परम्परया वा सर्वेण सम्बन्धाद् देशकालविप्रकीर्णवस्तुविशिष्टस्व- भावतया तथैव गोचरयेत् । न च सर्वग्रहणमन्तरेणेति सर्वविषयमस्य विज्ञानमनावरणं सिद्धम् । तदेतदप्यनुपपन्नम्; रागादिमलानां तत्त्वावर- कता तदपगमे तत्त्वप्रतिभानसम्भवेऽपि न सर्वप्रतिभानं सम्भवति, भावनाप्रकर्षजमपि विशदाभमपि प्रत्यक्षभमर्थाव्यभिचारनियमाभावात् संशयाक्रान्तत्वादप्रमाणमेव तत् । सदर्थप्रकाशनं बुद्धेः स्वभावोऽसदर्थत्वं त्वागन्तुकमित्यसति बाधके सद्विषयकत्वमेवेति चेन्न । अनुमितभावितवह्निविषयविशदाभविज्ञाना- दिग्रामाण्यप्रसङ्गात् । तद्विषयस्य क्वचिद्वाधदर्शनादप्रामाण्यमिहापि समानम्। तदिह विशेषणत्रयवत्या भावनया विशदाभविज्ञानहेतुत्व- साधने सिद्धसाधनम् । भवतु तथागतस्तथाभूतविज्ञानवान् न तत्त्वे तद्विज्ञानमस्य प्रत्यक्षम्प्रमाणत्वात् । यदुच्यते— “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधो यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः ॥”–इति । तदप्यकिञ्चित्करम्; भूतार्थत्वे हि बुद्धेस्तत्पक्षपातिता, भूतार्थैः प्रतिपक्षैर्बाधो न भवेत् । अभूतार्थात्वियं स्वात्माभावमापन्नाऽप्या- त्मीयदृष्टिरिव सम्भवद्बाधा । तस्माद्यथा कामातुरस्य कामिनी- विज्ञानमप्रमाणं तथैव भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं ज्ञानमप्यप्रमाणमेव; अत एवाप्रत्यक्षमपि तत् । न च रागाद्यावरणविरहो विशेषः, न खल्वेते रागादयः कम्बलादिवदावरका विज्ञानस्य, किन्तु तदाक्षिप्तमना विवि- धविषयभेदतुष्गादिपरिल्लुतो न शक्नोति भावयितुमिति भावनादर- मात्र एव रागादिविरहोपयोगः । अस्ति चेहापि शिशिरतरसम्भूतजडिमप्र- न्यस्तरकायकाण्डस्यानुमितवह्निभावनामियोग इति न हेतुभेदः । यदुक्तम्- "न कालतो नियमश्चक्षुरादीनामवर्तमानरजताद्युपलब्धेः। न हि सा शुक्तिकाद्युपलब्धिरन्याकारसंविदोऽन्यविषयत्वायोगादनाश्वा- साच्च। अधिगतस्वान्त्यञ्च मनः स्वप्ने । न च स्वप्नज्ञानं स्मृतिरत्नद्रूपत्वात् । तदप्यकिञ्चित्करम्; वर्तमानशक्तिकशक्लादेरविषयत्वे तदसन्निधावपि

): "ननु विरुद्धार्थाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया अविद्याया माहात्म्यात्सम्भव इति चेत्; स्वस्ति सर्वज्ञत्वाय भूयिष्ठाऽविद्यापस्माराय। वरं कनीयोऽविद्यमेकदेशदर्शित्वमेव।" YES! "विरुद्धार्थाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया"! Wait, look at the letters in L53: "ननु विरु" Wait, does it say "विरुद्धार्थावभावेऽर्थग्रहाभिनिवेश..."? Wait, look at the characters: वि-रु-द्ध-त्वा-भा-वे-ऽर्थ-ग्र-हा-भि-नि-वे-शा-प-स्मा-र Wait! Is it "विरुद्धत्वाभावेऽर्थग्रहाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया"? Yes! The letters are literally: वि (vi) रु (ru) द्ध (ddha) त्वा (tvā) भा (bhā) वे (ve) ऽ (avagraha) र्थ (rtha) ग्र (gra) हा (hā) भि (bhi) नि (ni) वे (ve) शा (śā) प (pa) स्मा (smā) र (ra) ल (la) क्ष (kṣa) णा (ṇā) या (yā) The typesetter printed: "ननु विरुद्धत्वाभावेऽर्थग्रहाभिनिव

३३६ वेदस्वरूप-विमर्शो न पुनः सर्वं तस्याहेतुत्वाद् देशतः कालतो वाऽसन्निधानात् । अन्यथा सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् । अपि च सर्वं न क्रमेण शक्यावगममानन्त्यादेव न वा यौगपद्ये- नानन्त्यादेव । नैयायिकादयस्तु सर्वज्ञं जगत्कर्त्तारं परमेश्वरं प्रसाध्य तत्कर्तृकत्वेन वेदस्यैव धर्माधर्मार्थों प्रामाण्यं साधयन्ति । तथा वार्तिकतात्पर्य्ये वाचस्पतिमिश्रा वेदप्रामाण्यं सम्भावयन्ति । सम्भावनायास्तद्धेतुत्वात् । तदुक्तम्— सम्भावितप्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतुभिक्षाणुमुत्पतन्नेव यो हतः ॥”—इति । परमेश्वरस्य परमदयालोः प्रत्यक्षीकृतहेयोपादेयस्य अतएवापास्त भ्रमप्रमादकरणापाटवादिसमस्तपुँदोषसामान्यस्य भूतोद्दिधीर्षया यथार्थ- चिख्यापयिषया वेदनिर्मातृत्वम् । प्राणिसुखदुःखादिवैचित्र्यान्यथानुपपत्त्या कारणवैचित्र्यं कल्प्यते । तच्च दृष्टभिन्नमदृष्टापूर्वधर्माधर्मादिशब्दितम् । तच्च न कस्यचिज्जीवस्य प्रत्यक्षमतीन्द्रियत्वात् । परमेश्वरश्च तनुभुवनादिलक्षणकार्यस्य कर्त्तृत्वात्तन्निर्माणानुकूलतत्त्वज्ञानचिकीर्षाकृति- मत्त्वेन क्लेशकर्माविपाकाशयैरपरामृष्टत्वेन सर्वज्ञः सर्वसमर्थः परमकारु- णिकश्चेति । ननु भुवनादिकार्यविद्वानुमीयते । सोऽयमात्मीयहिताहितप्राप्तिपरिहा- रोपायानविदुषोऽनेकविधदुःखदहनदह्यमानानवलोकयन् कथं न तप्येत, तप्यमानश्च हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायन्तत्त्वं विद्वान् कथं नोपदिशेत्; कथं वान्यथोपदेिशेत् ? तस्मादनेन प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो हिताहितप्राप्तिपरिहारो- पायोऽवश्यमुपदेष्टव्यः । न ह्ययमनुपदिश्य स्थातुमर्हति, प्रजानां पितृ- कल्पत्वास्योपदेशादेवर्षिपितृमनुष्यगोचरश्चातुर्वर्ण्येन चातुराश्रम्येणादराद् ग्राह्यो धार्यश्च धर्मः। तस्माद् वर्णाश्रमाचारव्यवस्थापको महाजनपरिगृहीतो वेदस्तत्प्रणीतः आप्तोक्तत्वान्मन्त्रायुर्वेदवन् प्रमाणमेव । न तथा शाक्यादिग- म्बरसंसारमोचकादीनामागमाः ईश्वरप्रणीता बुद्धर्षभादीनां तत्प्रणेतृत्वस्य

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३३७ स्फुटतरत्वात् । न च शौद्धोदनप्रभृतयो विश्वकर्त्तारो येन सर्वज्ञा भवेयुः । न च सम्भावनामात्रेण तत्प्रणीतेष्वागमेषु प्रेक्षावतामाश्वासो युक्तः । न चैतेपामागमा वर्णाश्रमाचारव्यवस्थाहेतवः । नो खलु निषेकाद्याः श्मशानान्ताः क्रियाः प्रजानामेते विदधति । बौद्धाद्यागमानुसारिणोऽपि श्रुतिस्मृतिपुराणादीनुपजीव्यैव व्यवहरन्ति । सांवृतमिति प्रलपन्तोऽपि अश्वघोषादयो बुद्धचरिते पुराणेतिहासाद्याश्रया एव कथा विपर्य्यस्त- रूपेणोद्भूतवन्तः । तस्माद्वेदेषु जगन्निर्मातृकर्तृकत्वस्मृतिर्भवेद्वा मा वा त एव त्वीश्वरप्रणीता इति पश्यामः । न चैतं चैत्यवन्दनादिवाक्यवदन्यकर्तृकाः स्मर्यन्ते । नान्य आगमो लोकयात्रामुद्धहन् महाजनपरिगृहीत ईश्वरप्रणीततया स्मर्यमाणो दृश्यते । तस्माद्वेदा एवेश्वरप्रणीताः, त एव त्रैवर्णिकैरद्य यावत्प्रयत्नेन गृह्यन्ते धार्यन्ते च । तदर्थपालनायाञ्च महर्षिपरम्पराभिरङ्गोपाङ्गेतिहासपुराणधर्म- शास्त्राणि प्रणीतानि । बुद्धादिवाक्यानि न तथाभूतानि । न चैतेषां मन्वा- दिवाक्यवद् वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । वेदनिन्दकबुद्धवाक्येषु वेदमूल- कत्वेन प्रामाण्यम् । वेदनिन्दकबुद्धवाक्येषु वेदमूलकत्वानुमापकलिङ्गा- भावात् । तत्सर्वज्ञत्वसंशयेन चानुभवमूलकत्वस्य च वक्तुम शक्य- त्वात् । प्रवृत्तिसामर्थ्यानुमितप्रामाण्येषु मन्त्रायुर्वेदेषु वैदिकशान्तिक- पौष्टिकादिकर्माभ्यनुज्ञानात् , रसायनादिकृत्यारम्भे च वेदविहितचान्द्रा- यणादिप्रायश्चित्तोपदेशादाप्तप्रणीतेनायुर्वेदेन वेदानां प्रामाण्याभ्युपगमाद् वेदानां प्रामाण्यमेव । अत्रानुमानमपि—“मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि सर्वज्ञकर्तृकानि, महाजन- परिगृहीतत्वे सत्यलौकिकार्थप्रतिपादकत्वात् ।” यानि तु न सर्वज्ञकर्तृ- कानि तानि नैवंरूपाणि, यथा बुद्धादिवाक्यानि । तान्यलौकिकार्थान्यपि न महाजनपरिगृहीतानि । मन्त्रायुर्वेदानां सत्यपि प्रवृत्तिसामर्थ्ये तासां तासामोषधीनां- तत्संयोगभेदानाञ्च तत्तत्क्षारावापोद्धारभेदस्य च नासर्वज्ञः सहस्त्रेणापि पुरुषायुषैः शक्तः कर्तुम् । वे० वि०-२२

त्वमात्रव्याप्तत्वे" Let's compare the word in line 19 with line 20: Line 20 clearly has "व्याप्तत्वे" (व्य + ा + प्त + त् + वे). Wait, in line 19, look at: "करणमात्राधीनत्वव्याप्तत्वे": व + ्य + ा + प्त + ल् + वे? Wait, look at the letters after प्त: It looks like 'व्याप्तौ' or 'व्याप्तत्वे'? Wait, look at the top: no double matra for 'ौ'. There is a single e-matra 'े'! And the consonant under it: 'त्वे' or 'ल्वे'? 'त्वे'! Wait, is there a 'त्व'? Yes, "व्याप्तत्वे" or "व्याप्तौ"? Actually, wait, look at line 19: करणमात्राधीनत्वव्याप्तत्वे.

Line 20: सिद्धिर्भवति तथैवोत्पत्तिमत्त्वस्याचेतनोपादानत्वस्य चौपादानोपकरण- Wait, "चौपादानोपकरण-" -> च + औपादानोपकरण-.

Line 21: सम्प्रदानप्रयोजनज्ञकर्तृ त्वमात्रव्याप्तत्वे विवादाध्यासितेषु तनुभुवनादिषु Wait, "ज्ञकर्तृ त्वमात्रव्याप्तत्वे" - notice the small space or joined: "

in the middle or space? "उपलब्धिर्मत्कर्तृका" - there is a small mark/comma/correction above? Wait, there is a small 'र्' or sign: look at 'तृ' and 'का', above is a small mark, like a caret or mark. It is "उपलब्धिर्मत्कर्तृका इति ।"

Line 7: "रूपादीनां कार्याणामुपलब्धेस्तोयादिवरमाणोरपि" -> Wait! Is it "स्तोयादिपरमाणोरपि"? Let's look at the letter: 'प' or 'व'? "स्तोयादिपरमाणोरपि" - yes, 'परमाणोरपि', the 'प' has a slight loop, but it's clearly 'परमाणोरपि'! Wait, is it 'परमाणोरपि' or 'परमाणवोऽपि'? Look at the end: 'परमाणो र पि' -> प-र-मा-णो-र-पि! Wait, then why does it say: "न रूपादिमन्तो भवेयुः"? If it were "परमाणोरपि", the subject would be singular, but "भवेयुः" is plural! Wait, look at that word: "स्तोयादिपरमाणवोऽपि"? Let's zoom in very closely to line 7: स्तो - या - दि - प - र - मा - णो - र - पि ? Wait, look

An exact, line-by-line transcription of the text from both pages:

[Page 342]

श्वरप्रत्यक्षे सत्त्वात् । “अत्रैवैतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावा- पृथिव्यौ विधृते तिष्ठत' इत्याद्याम्नायवचनान्यपि मानम् । ईश्वरज्ञानं शरीरैन्द्रियाद्यनपेक्षमेवेत्यत्रापि 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण' इत्यादि श्रुतिवचनानि च प्रमाणानि । तदेतदपि मीमांसका दूषयन्ति । तथा च तेषामिदमाकूतम्—'न पक्षधर्मतावशात्क्षित्यङ्कुरादिकार्यदर्शनेन सर्वज्ञः कर्तृविशेषः सिद्ध्यति । नहि कस्यचित्सर्वज्ञत्वमात्रेण विश्वं कार्यमुत्पत्तुमर्हति । ज्ञानचिकीर्षा- प्रयत्नसमुदायमन्तरा तदसिद्धेः । न ह्यपादानाद्यभिज्ञोऽप्यलसः कुलालो ज्ञानादिसमुदायमन्तरा कुम्भोत्पादने समर्थः । यथा केवलाद्वह्नेः केवलाद्वा

or र्ध्ना? In L9, we have: शकृन्मूर्ध्नोऽपि. In L11, we have: शकृन्मूर्ध्नो. In L18, we have: शकृन्मूर्ध्नोपि. In L19: ablative of शकृन्मूर्द्धन् or शकृन्मूर्ध: शकृन्मूर्द्धात् -> with sandhi before वैशेष्यं: शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Wait, look at the letter between न्मू and द्वै: It is र्द्धा! Wait, let me look at र्द्धा: is there an ना? No, it's र्द्धा. Wait, let me look really closely at L19: शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Ah, wait, does it say द्वै then another वै? Look: र्द्धा (with a repha and a-matra), then द् with वै subscript/attached -> द्वै, then शे, ष्यं. Yes! द्वैशेष्यं! द् + वै + शे + ष्यं. It is just शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Wait

Here is the line-by-line transcription of the provided image into pure Devanagari Markdown:

[बायाँ पृष्ठ]

३४६ वेदस्वरूप-विमर्श सम्भवति, कादाचित्कादृष्टपरिपाकादेव देशकालादिप्रतिनियतकार्यो- त्यादोपपत्त्या तद्व्यतिरेकाव्यभिचारस्यानिश्चितत्वात् । यदि च घटादेद्विकर्तृ कत्वं ततः क्षित्यङ्कुरादीनामपि द्विकर्तृ कत्वा- पत्त्येश्वेरश्वरप्रसङ्गादनवस्था । यथा प्रत्यक्षसिद्धकुलालादिकर्तृ केऽपि घटादौ तावत्तद्बोधोपपद्यमानोत्पादे चेतमान्तरमीश्वरस्तत्कर्त्तारं कुलामधिष्ठातुं कल्प्यते, तथैवेश्वमधिष्ठातुमीश्वरान्तरमित्यनवस्था । न चानवस्था- प्रसङ्गादेव न द्वितीयस्येश्वरस्यानुमानमिति वाच्यम्; एकानुमानेऽप्यन- वस्थायास्तुल्यत्वात् लब्धपरिपाकादृष्टवत् । क्षेत्रज्ञसंयोगादेव क्षित्यादि- कार्योत्पत्तावीश्वरकल्पनाया अनवकाशात् । अथ न द्व्यधिष्ठातृका घटादयः सर्वमेकाधिष्ठातृकमिति नेश्वरान्तरानुमानञ्च न चानवस्थेति चेत्, सर्वज्ञत्वासिद्धेः । यदपि च यत्परस्परोपकार्योपकारकभावेन व्यवस्थितं तदेककर्तृकं दृष्टम्, यथा रथावयवा एकतक्षककृतिपूर्वका दृष्टास्तथा क्षित्यङ्कुरादिकमपि परस्परोपकार्योपकार्योपकारकभावेन व्यवस्थितमिति तेनाप्येककर्तृकेन भाव्यमिति जगतकर्तु : सार्वज्ञ्यसिद्धिरिति । तदप्यकिञ्चित्करम्, रथादीनां नानातक्षककृतिपूर्वकत्वस्यापि दर्शनात् । अपि चेश्वरस्य क्लेशकम- विपाकाशयापरामर्शाभ्युपगमात् कर्माभावे देहाद्यनुपपत्तिस्तदभावे बुद्धिरीश्वर्यं वा नोपपद्यते । कुतः सावश्यम् ? वह्न्यभावे धूमस्येव कर्माशयाभावे शरीरादीनामनुपपत्तेः । यस्य मते सर्वज्ञेऽपि कर्माशयसत्वं तन्मते सर्वज्ञत्वस्य कर्माशयपूर्वकत्वेन कर्मज्ञानमन्यतोऽभ्युपेतव्यं येन कर्माशयेनास्य शरीरादयो जनयितव्यस्तेनापि ज्ञातेनाधिष्ठितेन च भाव्यम्, तथाचानवस्था । तत्रापि चैष एव प्रसङ्गः । ननु हेतुभावे कार्य्याभाव इति नियमेन यदि तनुभुवनादीनां हेतु- पूर्वकत्वं सिद्धयति तथा सर्वज्ञत्वसिद्धिस्तदसिद्धौ दूषणमपि न सिद्धयति । तथा च । “यत्रोभयोः समो दोषः परिहारश्च तादृशः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारणे ॥” इति रीत्या नैकोऽनुयोगमर्हतीति चेन्न, वैलक्षण्यात् ।

[दायाँ पृष्ठ]

वेदप्रमण्य-विमर्शः ३४७ अयमभिप्रायः-प्रत्यक्षं दर्शननिरपेक्षमुपजायमानमदृष्टचरमपि, त्रैलोक्य- विलक्षणमपि, स्वलक्षणमर्थं गोचरयितुं शक्नोत्येव अनुमानं तु व्याप्त्य- पेक्षितया व्याप्तेश्च पूर्वदर्शनाधीनतया दृष्टसद्रक्षणमेव गोचरयति न विलक्षणमदृष्टलिङ्गसम्बन्धात् । तथा च तनुभुवनादिहेतुत्वेनानुमोयमाना बुद्धिर्यथादर्शनमेवानुमीयेत । सा चानित्या शरीरात्ममनःसंयोगहेतुरसर्व- विषयास्मदाद्युपलब्ध्वेति तद्विधैवानुमातव्या । एवञ्च नित्यत्वसर्वविषय- त्वादि व्याहन्येत । नच वह्न्यनुमानस्यास्येव प्रसङ्गः पर्वतेऽनुमीयमा- नस्य बह्नेर्महानसादिष्टप्रवहिविलक्षणाभावात् । न च देशभेदस्तद्वैल- क्षण्याय पर्याप्तोऽन्यत्वात् । न च तर्हि कथं रूपाद्युपलब्धेरिन्द्रियानुमानं तत्र दण्डादिकरणसालक्षण्याभावादिति वाच्यम्, रूपादिपरिच्छित्तिकरणा- नामिन्द्रियाणामनुमानागोचरत्वात् । न च तर्हि कथमिन्र्दियसिद्धिः, रूपादिपरिच्छित्यन्यथानुपपत्त्यार्थापत्त्या तत्सिद्धेः । साच सम्बन्धदर्श- नानपेक्षतया न दृष्टसालक्ष्ण्यमपेक्षते । न चैवं बुद्धिमत्यूर्वकत्वेऽपि अर्था- पत्तिरन्यथानुपपद्यमानस्य कस्यचिदप्यदर्शनात् । अदृष्टवत्क्षेत्रज्ञपरमाणु- संयोगात् तनुभुवनादेरुत्पत्तेरुपपत्तेरप्यस्ति साधकापेक्षया साधनदूषणस्य वैलक्षण्यम् । अपि च साम्येपि वैतण्डिको यः स्वपक्षस्थापनाहीनः परपक्षं खण्डयति, स न निराकर्तुं शक्यते । अपि च तुल्यत्वे प्रतिबन्ध- मात्राद् दूषणम्, साधनन्तु निरस्तप्रतिपक्षं साध्यसिद्धम् उपयुज्यते, न तु सत्प्रतिपक्षं प्रतिबन्धमात्रात् न च बुद्धिमात्रं सन्निवेशविशेषहेतुः, अपि तु प्रेक्षावुपबुद्धिविशेष एव तद्धेतुः । प्रेक्षा च विन्यासप्रयोजनविचार- निर्णयरूपा । न च सा तत्र सम्भवति, स्वार्थपरार्थाभावात् । ननु माभूत्सर्वज्ञो नियोक्ता धर्मज्ञस्त्विवष्यताम् । तदुक्तम्- 'हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदकः । यः प्रमाणमसविज्ञो न तु सर्वस्य वेदकः ॥ कीटसंख्यापरिज्ञानं तस्य नः क्वोपयुज्यते । दूरं पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टन्तु पश्यति ॥ प्रमाणं दूरदर्शी चेद्वयं गृध्रानुपास्महे ॥” ननु धर्मो रूपविशेषाभावात् कथं प्रत्ययपूर्व इति चेन्न । रूपवत

३४८ वेदस्वरूप-विमर्श एव चक्षुरादीनां विषयत्वनियमे प्रमाणाभावात् । न च प्रत्यक्षस्य वर्तमानकालमात्रविषयत्वेन कथं प्रत्यक्षविषयत्वमिति वाच्यम्; धर्मस्य कदाचिद्वर्तमानत्वेऽतिशयवच्चक्षुरादिविषयत्वे बाधाभावात् । आत्यन्तिके चावर्तमानत्वे खपुष्पवदसत्त्वापत्तेः । यत्तु कुर्विति नियोगो धर्मः स च न वर्त्तमानः करोषीति प्रसङ्गात्, नियोगविषयस्य यागादेरेव धर्मत्वोपगमात्, तत्रैव धर्मत्वप्रसिद्धेस्तस्य चोत्पाद्यत्वेनाप्रत्यक्षत्वादिति तन्न; तदानीमप्रत्यक्षत्वेऽप्युत्पन्नस्य प्रत्यक्षत्व- संभवात् । न चोत्पन्नमपि यागादिर्न स्वरूपेण धर्मः, श्रेयःसाधनरूपेणैव तत्त्वात्, तच्चातीन्द्रियमिति वाच्यम्; विकल्पासहत्वात् । तथा हि-यदि श्रेयःसाधनता शक्तिः । पूर्वोक्तयुक्त्येन्द्रियाणां परिमाणतो विषयनियमस्तु न निरूप्यते