वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ १३२]

ध्यमानमर्थमात्रम्। अचिन्त्यो हीन्द्रियाणां सामर्थ्यातिशयः प्रभावातिशयश्च योगस्य, तदप्यकिञ्चित्करम्; यतो यथैव कार्यमहेतुकं न भवति कादा- चित्कत्वव्याघातात्तथाऽनियतहेतुकत्वमपि नाहेतुकत्वाद् विशिष्यते, कारणस्य कार्यप्राग्भावनियमः कारणत्वं, तच्चानियतनिमित्तत्वेऽनुपपन्नम् । नहि जातु यवबीजमत्यन्तरपरिकर्मितमपि कल्माङ्कुराय परिकल्पते । नानाकारणमेकं वृश्चिकादि जनयतीति तु स्थूलदृशः । कुशाग्रधियस्तु तत्रापि कमपि जातिभेदं पश्यन्ति। तस्माद्यथैव कारणान्तराणि स्वकार्य- नियतसामर्थ्यानि स्वकार्याण्येव जनयन्ति स्वकार्यं पवातिशयमनुभवन्ति नाकार्ये नाप्यन्यकार्ये तथेन्द्रियाण्यपि न स्वविषये, नाप्यन्यविषये । तदुक्तं जैमिनिमहर्षिणा- "विद्यमानोपलम्भनत्वात्।" मानसम्प्रपि प्रत्यक्षं न सर्वं बोधयति, मनसो बहिरस्वतन्त्रत्वात् । रूपादी मनसः स्वातन्त्र्येऽन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गात् । न खल्वन्यादृशो निमन्तस्कास्तेषां स्मृत्याद्यभावप्रसङ्गात् । यदप्युक्तमादरनैरन्तर्यदीर्घकाला- सेविता भावना करतलामलकवन्निर्मासविज्ञ।नफला भवति, यथा कामानुरथ कामिनी भावनोत्कविशेषणत्रयवती कामिनो- विषयविज्ञानविशदाभताहेतुस्तथैव सकलानेव दुःखिन आत्ममयाभ्युपग- च्छतां दानादिपारमिताभ्यासतनूकृतवान्तर्मलानां विशेषणत्रयोपेतया भावनया सर्वतत्त्वज्ञानं नासम्भवम् । न च भावनाप्रकर्षजं ज्ञानं भ्रान्तं प्रमाणसिद्धविषयत्वात् । समस्त- वस्तुविषयं च तन्नैरात्म्यसाक्षात्काररूपत्वाद्विश्वनैरात्म्यवैशद्यं विश्व- वैशद्यमेव । तदप्यसङ्गतम्; यतो भावनामयमपि विज्ञानं श्रुतानुमान- विषयमकस्माद् भावनाऽयोगादागमानुमानपरतन्त्रमेव पूर्वज्ञानभूतार्थ- विषयानुविधानात्सापेक्षत्वादप्रमाणमेव । न ह्यनुमानेन वह्निं व्यवस्थाप्य भावयतो वह्निविषयं विशदं विज्ञानं तत्प्रमाणमिन्द्रिय- सन्निकर्षजन्यस्य वह्निविज्ञानस्य भावनाधेयविशदाभविज्ञानेन सह सम्भवादनियमप्रसङ्गात् , बाहुल्येन विसंवादोपलम्भात् । ननु भगवतो बुद्धस्य निर्मूङ्कनिखिलक्लेशोपकलेशमलं विज्ञान- मनावरणं परितः प्रद्योतमानं स्वावलम्बनं प्रत्ययं सर्वाकारं गोचरयत्तस्य

[पृष्ठ १३३]

साक्षात्परम्परया वा सर्वेण सम्बन्धाद् देशकालविप्रकीर्णवस्तुविशिष्टस्व- भावतया तथैव गोचरयेत् । न च सर्वग्रहणमन्तरेणेति सर्वविषयमस्य विज्ञानमनावरणं सिद्धम् । तदेतदप्यनुपपन्नम्; रागादिमलानां तत्त्वावर- कता तदपगमे तत्त्वप्रतिभानसम्भवेऽपि न सर्वप्रतिभानं सम्भवति, भावनाप्रकर्षजमपि विशदाभमपि प्रत्यक्षभमर्थाव्यभिचारनियमाभावात् संशयाक्रान्तत्वादप्रमाणमेव तत् । सदर्थप्रकाशनं बुद्धेः स्वभावोऽसदर्थत्वं त्वागन्तुकमित्यसति बाधके सद्विषयकत्वमेवेति चेन्न । अनुमितभावितवह्निविषयविशदाभविज्ञाना- दिग्रामाण्यप्रसङ्गात् । तद्विषयस्य क्वचिद्वाधदर्शनादप्रामाण्यमिहापि समानम्। तदिह विशेषणत्रयवत्या भावनया विशदाभविज्ञानहेतुत्व- साधने सिद्धसाधनम् । भवतु तथागतस्तथाभूतविज्ञानवान् न तत्त्वे तद्विज्ञानमस्य प्रत्यक्षम्प्रमाणत्वात् । यदुच्यते— “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधो यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः ॥”–इति । तदप्यकिञ्चित्करम्; भूतार्थत्वे हि बुद्धेस्तत्पक्षपातिता, भूतार्थैः प्रतिपक्षैर्बाधो न भवेत् । अभूतार्थात्वियं स्वात्माभावमापन्नाऽप्या- त्मीयदृष्टिरिव सम्भवद्बाधा । तस्माद्यथा कामातुरस्य कामिनी- विज्ञानमप्रमाणं तथैव भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं ज्ञानमप्यप्रमाणमेव; अत एवाप्रत्यक्षमपि तत् । न च रागाद्यावरणविरहो विशेषः, न खल्वेते रागादयः कम्बलादिवदावरका विज्ञानस्य, किन्तु तदाक्षिप्तमना विवि- धविषयभेदतुष्गादिपरिल्लुतो न शक्नोति भावयितुमिति भावनादर- मात्र एव रागादिविरहोपयोगः । अस्ति चेहापि शिशिरतरसम्भूतजडिमप्र- न्यस्तरकायकाण्डस्यानुमितवह्निभावनामियोग इति न हेतुभेदः । यदुक्तम्- "न कालतो नियमश्चक्षुरादीनामवर्तमानरजताद्युपलब्धेः। न हि सा शुक्तिकाद्युपलब्धिरन्याकारसंविदोऽन्यविषयत्वायोगादनाश्वा- साच्च। अधिगतस्वान्त्यञ्च मनः स्वप्ने । न च स्वप्नज्ञानं स्मृतिरत्नद्रूपत्वात् । तदप्यकिञ्चित्करम्; वर्तमानशक्तिकशक्लादेरविषयत्वे तदसन्निधावपि

): "ननु विरुद्धार्थाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया अविद्याया माहात्म्यात्सम्भव इति चेत्; स्वस्ति सर्वज्ञत्वाय भूयिष्ठाऽविद्यापस्माराय। वरं कनीयोऽविद्यमेकदेशदर्शित्वमेव।" YES! "विरुद्धार्थाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया"! Wait, look at the letters in L53: "ननु विरु" Wait, does it say "विरुद्धार्थावभावेऽर्थग्रहाभिनिवेश..."? Wait, look at the characters: वि-रु-द्ध-त्वा-भा-वे-ऽर्थ-ग्र-हा-भि-नि-वे-शा-प-स्मा-र Wait! Is it "विरुद्धत्वाभावेऽर्थग्रहाभिनिवेशापस्मारलक्षणाया"? Yes! The letters are literally: वि (vi) रु (ru) द्ध (ddha) त्वा (tvā) भा (bhā) वे (ve) ऽ (avagraha) र्थ (rtha) ग्र (gra) हा (hā) भि (bhi) नि (ni) वे (ve) शा (śā) प (pa) स्मा (smā) र (ra) ल (la) क्ष (kṣa) णा (ṇā) या (yā) The typesetter printed: "ननु विरुद्धत्वाभावेऽर्थग्रहाभिनिव

३३६ वेदस्वरूप-विमर्शो न पुनः सर्वं तस्याहेतुत्वाद् देशतः कालतो वाऽसन्निधानात् । अन्यथा सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् । अपि च सर्वं न क्रमेण शक्यावगममानन्त्यादेव न वा यौगपद्ये- नानन्त्यादेव । नैयायिकादयस्तु सर्वज्ञं जगत्कर्त्तारं परमेश्वरं प्रसाध्य तत्कर्तृकत्वेन वेदस्यैव धर्माधर्मार्थों प्रामाण्यं साधयन्ति । तथा वार्तिकतात्पर्य्ये वाचस्पतिमिश्रा वेदप्रामाण्यं सम्भावयन्ति । सम्भावनायास्तद्धेतुत्वात् । तदुक्तम्— सम्भावितप्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतुभिक्षाणुमुत्पतन्नेव यो हतः ॥”—इति । परमेश्वरस्य परमदयालोः प्रत्यक्षीकृतहेयोपादेयस्य अतएवापास्त भ्रमप्रमादकरणापाटवादिसमस्तपुँदोषसामान्यस्य भूतोद्दिधीर्षया यथार्थ- चिख्यापयिषया वेदनिर्मातृत्वम् । प्राणिसुखदुःखादिवैचित्र्यान्यथानुपपत्त्या कारणवैचित्र्यं कल्प्यते । तच्च दृष्टभिन्नमदृष्टापूर्वधर्माधर्मादिशब्दितम् । तच्च न कस्यचिज्जीवस्य प्रत्यक्षमतीन्द्रियत्वात् । परमेश्वरश्च तनुभुवनादिलक्षणकार्यस्य कर्त्तृत्वात्तन्निर्माणानुकूलतत्त्वज्ञानचिकीर्षाकृति- मत्त्वेन क्लेशकर्माविपाकाशयैरपरामृष्टत्वेन सर्वज्ञः सर्वसमर्थः परमकारु- णिकश्चेति । ननु भुवनादिकार्यविद्वानुमीयते । सोऽयमात्मीयहिताहितप्राप्तिपरिहा- रोपायानविदुषोऽनेकविधदुःखदहनदह्यमानानवलोकयन् कथं न तप्येत, तप्यमानश्च हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायन्तत्त्वं विद्वान् कथं नोपदिशेत्; कथं वान्यथोपदेिशेत् ? तस्मादनेन प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो हिताहितप्राप्तिपरिहारो- पायोऽवश्यमुपदेष्टव्यः । न ह्ययमनुपदिश्य स्थातुमर्हति, प्रजानां पितृ- कल्पत्वास्योपदेशादेवर्षिपितृमनुष्यगोचरश्चातुर्वर्ण्येन चातुराश्रम्येणादराद् ग्राह्यो धार्यश्च धर्मः। तस्माद् वर्णाश्रमाचारव्यवस्थापको महाजनपरिगृहीतो वेदस्तत्प्रणीतः आप्तोक्तत्वान्मन्त्रायुर्वेदवन् प्रमाणमेव । न तथा शाक्यादिग- म्बरसंसारमोचकादीनामागमाः ईश्वरप्रणीता बुद्धर्षभादीनां तत्प्रणेतृत्वस्य

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३३७ स्फुटतरत्वात् । न च शौद्धोदनप्रभृतयो विश्वकर्त्तारो येन सर्वज्ञा भवेयुः । न च सम्भावनामात्रेण तत्प्रणीतेष्वागमेषु प्रेक्षावतामाश्वासो युक्तः । न चैतेपामागमा वर्णाश्रमाचारव्यवस्थाहेतवः । नो खलु निषेकाद्याः श्मशानान्ताः क्रियाः प्रजानामेते विदधति । बौद्धाद्यागमानुसारिणोऽपि श्रुतिस्मृतिपुराणादीनुपजीव्यैव व्यवहरन्ति । सांवृतमिति प्रलपन्तोऽपि अश्वघोषादयो बुद्धचरिते पुराणेतिहासाद्याश्रया एव कथा विपर्य्यस्त- रूपेणोद्भूतवन्तः । तस्माद्वेदेषु जगन्निर्मातृकर्तृकत्वस्मृतिर्भवेद्वा मा वा त एव त्वीश्वरप्रणीता इति पश्यामः । न चैतं चैत्यवन्दनादिवाक्यवदन्यकर्तृकाः स्मर्यन्ते । नान्य आगमो लोकयात्रामुद्धहन् महाजनपरिगृहीत ईश्वरप्रणीततया स्मर्यमाणो दृश्यते । तस्माद्वेदा एवेश्वरप्रणीताः, त एव त्रैवर्णिकैरद्य यावत्प्रयत्नेन गृह्यन्ते धार्यन्ते च । तदर्थपालनायाञ्च महर्षिपरम्पराभिरङ्गोपाङ्गेतिहासपुराणधर्म- शास्त्राणि प्रणीतानि । बुद्धादिवाक्यानि न तथाभूतानि । न चैतेषां मन्वा- दिवाक्यवद् वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । वेदनिन्दकबुद्धवाक्येषु वेदमूल- कत्वेन प्रामाण्यम् । वेदनिन्दकबुद्धवाक्येषु वेदमूलकत्वानुमापकलिङ्गा- भावात् । तत्सर्वज्ञत्वसंशयेन चानुभवमूलकत्वस्य च वक्तुम शक्य- त्वात् । प्रवृत्तिसामर्थ्यानुमितप्रामाण्येषु मन्त्रायुर्वेदेषु वैदिकशान्तिक- पौष्टिकादिकर्माभ्यनुज्ञानात् , रसायनादिकृत्यारम्भे च वेदविहितचान्द्रा- यणादिप्रायश्चित्तोपदेशादाप्तप्रणीतेनायुर्वेदेन वेदानां प्रामाण्याभ्युपगमाद् वेदानां प्रामाण्यमेव । अत्रानुमानमपि—“मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि सर्वज्ञकर्तृकानि, महाजन- परिगृहीतत्वे सत्यलौकिकार्थप्रतिपादकत्वात् ।” यानि तु न सर्वज्ञकर्तृ- कानि तानि नैवंरूपाणि, यथा बुद्धादिवाक्यानि । तान्यलौकिकार्थान्यपि न महाजनपरिगृहीतानि । मन्त्रायुर्वेदानां सत्यपि प्रवृत्तिसामर्थ्ये तासां तासामोषधीनां- तत्संयोगभेदानाञ्च तत्तत्क्षारावापोद्धारभेदस्य च नासर्वज्ञः सहस्त्रेणापि पुरुषायुषैः शक्तः कर्तुम् । वे० वि०-२२

त्वमात्रव्याप्तत्वे" Let's compare the word in line 19 with line 20: Line 20 clearly has "व्याप्तत्वे" (व्य + ा + प्त + त् + वे). Wait, in line 19, look at: "करणमात्राधीनत्वव्याप्तत्वे": व + ्य + ा + प्त + ल् + वे? Wait, look at the letters after प्त: It looks like 'व्याप्तौ' or 'व्याप्तत्वे'? Wait, look at the top: no double matra for 'ौ'. There is a single e-matra 'े'! And the consonant under it: 'त्वे' or 'ल्वे'? 'त्वे'! Wait, is there a 'त्व'? Yes, "व्याप्तत्वे" or "व्याप्तौ"? Actually, wait, look at line 19: करणमात्राधीनत्वव्याप्तत्वे.

Line 20: सिद्धिर्भवति तथैवोत्पत्तिमत्त्वस्याचेतनोपादानत्वस्य चौपादानोपकरण- Wait, "चौपादानोपकरण-" -> च + औपादानोपकरण-.

Line 21: सम्प्रदानप्रयोजनज्ञकर्तृ त्वमात्रव्याप्तत्वे विवादाध्यासितेषु तनुभुवनादिषु Wait, "ज्ञकर्तृ त्वमात्रव्याप्तत्वे" - notice the small space or joined: "

in the middle or space? "उपलब्धिर्मत्कर्तृका" - there is a small mark/comma/correction above? Wait, there is a small 'र्' or sign: look at 'तृ' and 'का', above is a small mark, like a caret or mark. It is "उपलब्धिर्मत्कर्तृका इति ।"

Line 7: "रूपादीनां कार्याणामुपलब्धेस्तोयादिवरमाणोरपि" -> Wait! Is it "स्तोयादिपरमाणोरपि"? Let's look at the letter: 'प' or 'व'? "स्तोयादिपरमाणोरपि" - yes, 'परमाणोरपि', the 'प' has a slight loop, but it's clearly 'परमाणोरपि'! Wait, is it 'परमाणोरपि' or 'परमाणवोऽपि'? Look at the end: 'परमाणो र पि' -> प-र-मा-णो-र-पि! Wait, then why does it say: "न रूपादिमन्तो भवेयुः"? If it were "परमाणोरपि", the subject would be singular, but "भवेयुः" is plural! Wait, look at that word: "स्तोयादिपरमाणवोऽपि"? Let's zoom in very closely to line 7: स्तो - या - दि - प - र - मा - णो - र - पि ? Wait, look

An exact, line-by-line transcription of the text from both pages:

[Page 342]

श्वरप्रत्यक्षे सत्त्वात् । “अत्रैवैतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावा- पृथिव्यौ विधृते तिष्ठत' इत्याद्याम्नायवचनान्यपि मानम् । ईश्वरज्ञानं शरीरैन्द्रियाद्यनपेक्षमेवेत्यत्रापि 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण' इत्यादि श्रुतिवचनानि च प्रमाणानि । तदेतदपि मीमांसका दूषयन्ति । तथा च तेषामिदमाकूतम्—'न पक्षधर्मतावशात्क्षित्यङ्कुरादिकार्यदर्शनेन सर्वज्ञः कर्तृविशेषः सिद्ध्यति । नहि कस्यचित्सर्वज्ञत्वमात्रेण विश्वं कार्यमुत्पत्तुमर्हति । ज्ञानचिकीर्षा- प्रयत्नसमुदायमन्तरा तदसिद्धेः । न ह्यपादानाद्यभिज्ञोऽप्यलसः कुलालो ज्ञानादिसमुदायमन्तरा कुम्भोत्पादने समर्थः । यथा केवलाद्वह्नेः केवलाद्वा

or र्ध्ना? In L9, we have: शकृन्मूर्ध्नोऽपि. In L11, we have: शकृन्मूर्ध्नो. In L18, we have: शकृन्मूर्ध्नोपि. In L19: ablative of शकृन्मूर्द्धन् or शकृन्मूर्ध: शकृन्मूर्द्धात् -> with sandhi before वैशेष्यं: शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Wait, look at the letter between न्मू and द्वै: It is र्द्धा! Wait, let me look at र्द्धा: is there an ना? No, it's र्द्धा. Wait, let me look really closely at L19: शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Ah, wait, does it say द्वै then another वै? Look: र्द्धा (with a repha and a-matra), then द् with वै subscript/attached -> द्वै, then शे, ष्यं. Yes! द्वैशेष्यं! द् + वै + शे + ष्यं. It is just शकृन्मूर्द्धाद्वैशेष्यं! Wait

Here is the line-by-line transcription of the provided image into pure Devanagari Markdown:

[बायाँ पृष्ठ]

३४६ वेदस्वरूप-विमर्श सम्भवति, कादाचित्कादृष्टपरिपाकादेव देशकालादिप्रतिनियतकार्यो- त्यादोपपत्त्या तद्व्यतिरेकाव्यभिचारस्यानिश्चितत्वात् । यदि च घटादेद्विकर्तृ कत्वं ततः क्षित्यङ्कुरादीनामपि द्विकर्तृ कत्वा- पत्त्येश्वेरश्वरप्रसङ्गादनवस्था । यथा प्रत्यक्षसिद्धकुलालादिकर्तृ केऽपि घटादौ तावत्तद्बोधोपपद्यमानोत्पादे चेतमान्तरमीश्वरस्तत्कर्त्तारं कुलामधिष्ठातुं कल्प्यते, तथैवेश्वमधिष्ठातुमीश्वरान्तरमित्यनवस्था । न चानवस्था- प्रसङ्गादेव न द्वितीयस्येश्वरस्यानुमानमिति वाच्यम्; एकानुमानेऽप्यन- वस्थायास्तुल्यत्वात् लब्धपरिपाकादृष्टवत् । क्षेत्रज्ञसंयोगादेव क्षित्यादि- कार्योत्पत्तावीश्वरकल्पनाया अनवकाशात् । अथ न द्व्यधिष्ठातृका घटादयः सर्वमेकाधिष्ठातृकमिति नेश्वरान्तरानुमानञ्च न चानवस्थेति चेत्, सर्वज्ञत्वासिद्धेः । यदपि च यत्परस्परोपकार्योपकारकभावेन व्यवस्थितं तदेककर्तृकं दृष्टम्, यथा रथावयवा एकतक्षककृतिपूर्वका दृष्टास्तथा क्षित्यङ्कुरादिकमपि परस्परोपकार्योपकार्योपकारकभावेन व्यवस्थितमिति तेनाप्येककर्तृकेन भाव्यमिति जगतकर्तु : सार्वज्ञ्यसिद्धिरिति । तदप्यकिञ्चित्करम्, रथादीनां नानातक्षककृतिपूर्वकत्वस्यापि दर्शनात् । अपि चेश्वरस्य क्लेशकम- विपाकाशयापरामर्शाभ्युपगमात् कर्माभावे देहाद्यनुपपत्तिस्तदभावे बुद्धिरीश्वर्यं वा नोपपद्यते । कुतः सावश्यम् ? वह्न्यभावे धूमस्येव कर्माशयाभावे शरीरादीनामनुपपत्तेः । यस्य मते सर्वज्ञेऽपि कर्माशयसत्वं तन्मते सर्वज्ञत्वस्य कर्माशयपूर्वकत्वेन कर्मज्ञानमन्यतोऽभ्युपेतव्यं येन कर्माशयेनास्य शरीरादयो जनयितव्यस्तेनापि ज्ञातेनाधिष्ठितेन च भाव्यम्, तथाचानवस्था । तत्रापि चैष एव प्रसङ्गः । ननु हेतुभावे कार्य्याभाव इति नियमेन यदि तनुभुवनादीनां हेतु- पूर्वकत्वं सिद्धयति तथा सर्वज्ञत्वसिद्धिस्तदसिद्धौ दूषणमपि न सिद्धयति । तथा च । “यत्रोभयोः समो दोषः परिहारश्च तादृशः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारणे ॥” इति रीत्या नैकोऽनुयोगमर्हतीति चेन्न, वैलक्षण्यात् ।

[दायाँ पृष्ठ]

वेदप्रमण्य-विमर्शः ३४७ अयमभिप्रायः-प्रत्यक्षं दर्शननिरपेक्षमुपजायमानमदृष्टचरमपि, त्रैलोक्य- विलक्षणमपि, स्वलक्षणमर्थं गोचरयितुं शक्नोत्येव अनुमानं तु व्याप्त्य- पेक्षितया व्याप्तेश्च पूर्वदर्शनाधीनतया दृष्टसद्रक्षणमेव गोचरयति न विलक्षणमदृष्टलिङ्गसम्बन्धात् । तथा च तनुभुवनादिहेतुत्वेनानुमोयमाना बुद्धिर्यथादर्शनमेवानुमीयेत । सा चानित्या शरीरात्ममनःसंयोगहेतुरसर्व- विषयास्मदाद्युपलब्ध्वेति तद्विधैवानुमातव्या । एवञ्च नित्यत्वसर्वविषय- त्वादि व्याहन्येत । नच वह्न्यनुमानस्यास्येव प्रसङ्गः पर्वतेऽनुमीयमा- नस्य बह्नेर्महानसादिष्टप्रवहिविलक्षणाभावात् । न च देशभेदस्तद्वैल- क्षण्याय पर्याप्तोऽन्यत्वात् । न च तर्हि कथं रूपाद्युपलब्धेरिन्द्रियानुमानं तत्र दण्डादिकरणसालक्षण्याभावादिति वाच्यम्, रूपादिपरिच्छित्तिकरणा- नामिन्द्रियाणामनुमानागोचरत्वात् । न च तर्हि कथमिन्र्दियसिद्धिः, रूपादिपरिच्छित्यन्यथानुपपत्त्यार्थापत्त्या तत्सिद्धेः । साच सम्बन्धदर्श- नानपेक्षतया न दृष्टसालक्ष्ण्यमपेक्षते । न चैवं बुद्धिमत्यूर्वकत्वेऽपि अर्था- पत्तिरन्यथानुपपद्यमानस्य कस्यचिदप्यदर्शनात् । अदृष्टवत्क्षेत्रज्ञपरमाणु- संयोगात् तनुभुवनादेरुत्पत्तेरुपपत्तेरप्यस्ति साधकापेक्षया साधनदूषणस्य वैलक्षण्यम् । अपि च साम्येपि वैतण्डिको यः स्वपक्षस्थापनाहीनः परपक्षं खण्डयति, स न निराकर्तुं शक्यते । अपि च तुल्यत्वे प्रतिबन्ध- मात्राद् दूषणम्, साधनन्तु निरस्तप्रतिपक्षं साध्यसिद्धम् उपयुज्यते, न तु सत्प्रतिपक्षं प्रतिबन्धमात्रात् न च बुद्धिमात्रं सन्निवेशविशेषहेतुः, अपि तु प्रेक्षावुपबुद्धिविशेष एव तद्धेतुः । प्रेक्षा च विन्यासप्रयोजनविचार- निर्णयरूपा । न च सा तत्र सम्भवति, स्वार्थपरार्थाभावात् । ननु माभूत्सर्वज्ञो नियोक्ता धर्मज्ञस्त्विवष्यताम् । तदुक्तम्- 'हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदकः । यः प्रमाणमसविज्ञो न तु सर्वस्य वेदकः ॥ कीटसंख्यापरिज्ञानं तस्य नः क्वोपयुज्यते । दूरं पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टन्तु पश्यति ॥ प्रमाणं दूरदर्शी चेद्वयं गृध्रानुपास्महे ॥” ननु धर्मो रूपविशेषाभावात् कथं प्रत्ययपूर्व इति चेन्न । रूपवत

३४८ वेदस्वरूप-विमर्श एव चक्षुरादीनां विषयत्वनियमे प्रमाणाभावात् । न च प्रत्यक्षस्य वर्तमानकालमात्रविषयत्वेन कथं प्रत्यक्षविषयत्वमिति वाच्यम्; धर्मस्य कदाचिद्वर्तमानत्वेऽतिशयवच्चक्षुरादिविषयत्वे बाधाभावात् । आत्यन्तिके चावर्तमानत्वे खपुष्पवदसत्त्वापत्तेः । यत्तु कुर्विति नियोगो धर्मः स च न वर्त्तमानः करोषीति प्रसङ्गात्, नियोगविषयस्य यागादेरेव धर्मत्वोपगमात्, तत्रैव धर्मत्वप्रसिद्धेस्तस्य चोत्पाद्यत्वेनाप्रत्यक्षत्वादिति तन्न; तदानीमप्रत्यक्षत्वेऽप्युत्पन्नस्य प्रत्यक्षत्व- संभवात् । न चोत्पन्नमपि यागादिर्न स्वरूपेण धर्मः, श्रेयःसाधनरूपेणैव तत्त्वात्, तच्चातीन्द्रियमिति वाच्यम्; विकल्पासहत्वात् । तथा हि-यदि श्रेयःसाधनता शक्तिः । पूर्वोक्तयुक्त्येन्द्रियाणां परिमाणतो विषयनियमस्तु न निरूप्यते

३५० वेदस्वरूप-विमर्शः अत्र वाचस्पतिमिश्राः-तापत्रयपरीतान् प्रेत्यभावमहार्णवाज्जन्तू- नुद्धरिष्यामि ज्ञानधर्मोपदेशेन, न च ज्ञानक्रियाशक्त्यतिशयसम्प- त्तिमन्तरेण तदुपदेशः । न चैवमपहतरजस्तमोमलविशुद्धसत्त्वोपादानं विना इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते । अविद्यादिभिरपरामृष्टोऽप्या- त्मारूपेण शैलूष इव तत्तदभिमानोपि न भवति भ्रान्तः । नचैवमुद्दिधीर्षया भगवता सत्त्वमुपादेयम् । तदुपादाने च तदुद्दिधीर्षा चेदन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । सृष्टिप्रलयप्रवाहस्यानादित्वेन तदनुपपत्तेः । नचेश्वरस्य सत्त्वप्रकर्षे न कस्यचित्प्रत्यक्षमनुमानं वास्ति, न चेश्वर- प्रत्यक्षप्रभवं शास्त्रमिति युक्तम् । कल्पयित्वापि स्वात्मैश्वर्यप्रकाशनाय तथोक्तिसंभवेनानाप्तवासंभवदिति वाच्यम्, मन्त्रायुर्वेदादिष्वीश्वर- प्रणीतेषु प्रवृत्तिसामर्थ्याव्यभिचारनिश्चयात् प्रामाण्यस्य सिद्धत्वेन तन्निर्मितस्य शास्त्रस्यानातिशङ्कनीयत्वात् । न चौषधिभेदानां तत्संयोग- विशेषाणां च मन्त्राणां तत्तदङ्गावापोद्वापेण सहस्रेणापि पुरुषायुषैर्लौकि- कैकमात्रव्यवहारी शक्तः कर्तुमन्वयव्यतिरेकौ । न चागमादन्वयव्यति- रेकौ ताभ्यां चागमस्तयोरनादित्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महाप्रलये तत्सम्प्रदायविच्छेदात् । न च प्रलयसत्त्वे प्रमाणाभावः । महदहङ्कारा- दिरूपपरिणामेन प्रधानेनापि कदाचित्सदृशपरिणामेनापि भाव्यम् । सदृशपरिणाम एव साम्यावस्था । स च महाप्रलयः । तस्मान्मन्त्रायुर्वेदव- द्वेदराशिरपि परमेश्वरनिर्मितः प्रमाणभूत एव । सृष्टिप्रलयौ चागमानुमा- नाभ्यां सिद्धयतः । सर्वज्ञपूर्वकत्वे सति सिद्धमाप्तोक्तत्वेन मन्त्रायुर्वेद- प्रामाण्यवद्वेदप्रामाण्यम् । परमेश्वरीय नित्यज्ञानमूलत्वेन प्रवाहरूपेण नित्यान्येव वेदवाक्यानि । यदि न नित्यानि कथं प्रमाणानि ? पुरुषनिर्मितत्वे तु पुरुषाणां चित्राभिसन्धित्वेन भ्रमशङ्का न शक्याऽपाकर्तुम् । तस्माद- पौरुषेयत्वमेव पुरुषाश्रयान्दोषानपाकुर्वद्वेदे तत्प्रामाण्यव्यवस्थापकम् । तदेतत्पातञ्जलमतमपि मीमांसकैः प्रतिक्षिप्यते । परमेश्वरमूलकत्वेन शास्त्रप्रामाण्यं शास्त्रप्रामाण्येन चेश्वरसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयान्न तदुभय- सिद्धिः । न चानादित्वेन तच्छक्यसमर्थनम् । बीजाङ्कुरादिवत्तस्य

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३५१ प्रमाणान्तरासिद्धत्वात् । न चानुमानेन तत्सिद्धिनैयायिकानुमाननिरा- करणयुक्तिभिरेवान्यानुमानानामपि निराकृतत्वात् । यदुच्यते सातिशयानां काष्ठाप्राप्तिः परिमाणानामुपलब्धा । यथा कुवलामलकबिल्वेषु महत्त्वस्य सातिशयस्याकाशे काष्ठाप्राप्तिः । साति- शयञ्चेदं विज्ञानमुपलभ्यते तत्तदेकदिग्बहुविषयादित्थं व्याप्त्या । तदिदमपि क्वचित्काष्ठाप्राप्तं युक्तं, सर्वज्ञतैव काष्ठाप्राप्तिः । तदपि न; विकल्पासह- त्वात् । तथाहि—यदि यतः परं नास्ति सा काष्ठा भवतु तत्प्राप्तिर्न तावत् सार्वज्ञ्यप्राप्तिः । भूयिष्ठविषयत्वेन तु न सार्वज्ञ्यम् । पार्थिवस्य गोलकस्य पार्थिवान्तरापेक्षं बहुतराकाशावकाशाव्यापित्वेपि न सर्वव्यापिता । अथ यतः परं न सम्भाव्यते सा काष्ठेति तन्न; कार्यद्रव्यैर्व्यभिचारात् । नहि सातिशया अपि घटादयः परा संभावनीयातिशायिनः, अन्यानवकाश- प्रसङ्गात् । एकेन सर्वव्याप्तेः । न च गुणत्वेनेति विशेषणान्न व्यभिचार इति वाच्यम्, तद्गतानां गरिमादीनां तदवस्थाऽसम्भवात् सर्वगुरुत्व- वद्भिरेककार्यारम्भाभावान् । ऐश्वर्यफलस्य धर्मस्य न सा काष्ठा तदपेक्षयैश्वर्यादिजननाद्धर्मस्यापि । ईश्वरैश्वर्यस्य धर्मफलत्वाभावात् । क्लेशकर्मविपाकाशयापरामर्शादने- कैश्वर्यप्रसङ्गादैश्वर्यव्याघातात् । ननु चेश्वरं विना कर्मणां फलदातृत्वञ्जगत्कर्तृत्वं वा नोपपद्यत इति तदर्थमीश्वरकल्पनमावश्यकमिति चेन्न, मीमांसकैः कर्मभिरेव तत्साधितत्वात् । तथाहि-उपदेशो विधिः, नाज्ञादिः, उपदेशश्च नियोज्यप्रयोजने कर्मणि लोकशास्त्रयोः प्रसिद्धः । यथाऽऽरोग्यकामो जीर्णे भुञ्जीत, एष सुपन्था गच्छत्वनेन भवान्, आज्ञादिस्तु नियोक्तृप्रयोजनस्तत्राभिप्रायस्य प्रवर्तकत्वात्, अपौरुषेये वेदे च तदसम्भवात् । तदेवमुपदेशस्य नियो- ज्यानुष्ठात्रपेक्षितप्रयोजनानुकूलव्यापारगोचरत्वमेव । तथा च—“स्वर्ग- कामो यजेत” इत्यादी यागादयो नियोज्यापेक्षितस्वर्गादिसाधनतया गम्यन्ते । “स्वर्गकामो यजेत" इत्यादिश्रुतिभिः कर्मफलसम्बन्धः श्रूयते, न च

३५२ वेदस्वरूप-विमर्शः किमप्यपूर्वमनुत्पाद्य कर्म विनश्यत् कालान्तरितं फलं दातुं शक्नोतीति तदन्यथानुपपत्त्या कर्मणः काचिदुत्तरावस्था फलस्य पूर्वावस्था वा कल्पनीया । तथा च कर्मणो यत्फलं प्रति साधनत्वं श्रुतिषु श्रुतं तदुपपादनाय कर्मणोऽवान्तरव्यापाररूपमपूर्वमभ्युपेयते । न च व्यापार- वतः कर्मणोऽनुक्षणविनाशिनोऽसत्त्वे कुतो व्यापारावस्थितिरिति वाच्यम्, व्यापारवति सत्येव व्यापारो । नास्तीति नियमाभावात् । अतएवाग्नेयादिषु प्रध्वंसिष्वसत्स्वपि तदुत्पन्नपूर्वाणां परमापूर्वे जनयितव्ये तदवान्तरव्यापारत्वाभ्युपगमः । असत्यपि धृतपानादिकर्मणि तेन पुष्टौ कर्तव्यायां तत्परिणामभेदानां तदवान्तरव्यापारत्वाभ्युपगमश्च । तदेतज्जैमिनिमतं “धर्मं जैमिनिरत एव” इति सूत्रेगोत्तरमीमांसा- [

: क्रियात्वसामान्यस्य (word ends) क र ण मा त्रा धी न व्या प्त त्वे ऽ पि Let's check letter 3 and 4 again: Wait, letter 3: ण. Letter 4: wait, is that a 'म' or 'भा'? Wait, let's compare letter 4 with 'म' in 'सामान्यस्य' right before it! In 'सामान्यस्य': स - ा - म - ा - न - य - स - य The 'म' in 'सामान्यस्य' has a flat top, left vertical down, loop, horizontal to the right vertical stem, and an aa-matra after it! Now look at letter 4 in this word: It has: a left vertical with a loop, horizontal to the right vertical stem, and an aa-matra! Wait, BUT DOES IT HAVE a 'ण' before it, or 'ण' with something? Wait, look at letter 3: Is it 'ण'? Look at 'ण' in 'पक्षधर्मताबशेन' (line 27): 'शेन' - no, 'पक्षधर्मताबशेन' has no ण. Look at 'ण' in 'कारण' (line 5): क - ा - र - ण. The ण has a U-shaped loop and a vertical bar. In line 28, letter 3 has a U-shaped loop and a vertical

३५६ वेदस्वरूप-विमर्श पक्षधर्मतावशाच्चेन्द्रियकरणविशेषसिद्धिर्भवति' अत एव न दृष्टसलक्षण- स्यैव साध्यस्य सिद्धिरुक्तेन्द्रियानुमाने दृष्टविलक्षणसाध्यसिद्धेरिष्टत्वात् । यत्तु रूपादिपरिच्छित्यन्यथानुपपत्त्यातत्सिद्धिरिति तदप्य- किञ्चित्करम् । सर्वज्ञत्वसिद्धावपि तथैव वक्तुं शक्यत्वात् । यदप्युक्तमहद्वत्क्षेत्रज्ञपरमाणुसंयोगाद्भूतभौतिकायुत्पत्त्युपपत्त्या न तदनुपपत्त्या सर्वज्ञसिद्धिरिति तदतोव मन्दम्, चेतनानाधिष्ठितस्यापूर्वस्य तदुपपादकत्वासम्भवात् । न च क्षेत्रज्ञाधिष्ठानेन तदुपपत्तिस्तस्याल्पज्ञ- स्याधिष्ठातृत्वानुपपत्तेः । यच्चोक्तं परमेश्वरस्य प्राप्तखिलप्रापणीयस्य प्राप्तव्याभावादत एव क्रीडासाध्यस्यापि सुखस्याप्राप्तत्वान्न क्रीडार्थमपि तत्प्रवृत्तिर्नापि कारुण्येन परार्थं प्रवृत्तिः सुखमयस्यैव लोकस्य सृष्टिप्रसङ्गादित्यादि, तदप्यसङ्गतम् । धर्माधर्मसापेक्षस्य परमेश्वरस्य विचित्रप्रपञ्चनिर्माणे बाधानुपपत्तेः। न च दुःखहेतोरधर्मस्य कारुण्येनाधिष्ठानं नोपपद्यत इति वाच्यम्, तस्यापि पापक्षयवैराग्यादिजननाद्युपायतया कारुण्येन तदधिष्ठानोपपत्तेः । न च दुःखोत्पादस्येश्वराधीनत्वेन तस्य तत्र वैमुख्येन तदनुत्पादे तदत्यन्तविमोक्षरूपस्यापवर्गस्यानायासेन सिद्धत्वा- त्कृतं कारुण्येन परार्थप्रवृत्त्येति वाच्यम्; सृष्टिमन्तरा तदनुपपत्तेः । तथाहि— "ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः” 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यात् तत्त्वसाक्षात्कार- मन्तराऽनाद्यविद्याकामकर्मलक्षणबन्धनिवृत्तिपूर्वकरमानन्दावाप्तिलक्षणो मोक्षो न सिद्धयेव । तत्त्वसाक्षात्कारश्च वेदान्तश्रवणादिसाधनमन्तरा नोपपद्यते, श्रवणादिकञ्च देहेन्द्रियादिसृष्टिमन्तरा नोपपद्यत इति—कुतः सृष्टिमन्तरा तद्वैमुख्यमात्रेण मोक्षसिद्धिः ? यच्चोक्तं नासर्वज्ञः सर्वज्ञं ज्ञातुं शक्नोति, तज्ज्ञानाय सर्वज्ञान्तराभ्युप- गमेऽनवस्थाप्रसङ्ग इति; तदपि धूलिप्रक्षेपमात्रम्, पूर्वोक्तैरनुमानैः श्रुति- स्मृतीतिहास-पुराणादिभिः परमेश्वरस्य सार्वज्ञ्यमस्मदादिभिरपि ज्ञातुं शक्यत्वात् । अपि चैवमेव शास्त्रज्ञज्ञानेऽपि विकल्पः सम्भवति ।

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३५७ शास्त्रज्ञं ज्ञात्वा शास्त्राध्ययनाय छात्राः प्रवर्तन्ते । यत्रापि नाशास्त्रज्ञः शास्त्रज्ञं ज्ञातुं शक्नोति, तज्ज्ञानमन्तरा कथमध्ययनाय प्रवर्त्येत ? शास्त्रज्ञक्षेत्रांतरौ प्रवर्तिष्येते ? वस्तुतस्तु पूर्वमीमांसकानामपि नेश्वरस्य तत्सर्वज्ञतायाश्च खण्डने तात्पर्यम् । किन्तु तत्रानुमानस्वातन्त्र्यखण्डन एव । उत्तरमीमांसकंस्तु “तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि” "नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" "शास्त्रयो- नित्वात्” इत्यादिश्रुतिसूत्रादिभिर्धर्मस्येव ब्रह्मणोऽपि वेदैकसमधि- गम्यत्वमुपेयते । वेदार्थस्योपपत्तये बुद्ध्यारोहाय च "मन्तव्य” इति श्रुत्यनुरोधेनैव श्रुत्यविरुद्धानुमानानि युक्तिरूपेणोपादीयन्ते “मन्तव्यश्चो- पपत्तिभिरे'त्याद्योक्तेः । नैयायिकादिभिस्त्वीश्वरोक्तत्वेन वेदस्य प्रामाण्यमुपेयते, तस्य च वेदोक्तत्वेन सिद्धावन्योन्याश्रयापत्त्या तत्र स्वातन्त्र्येणानुमानप्रामाण्य- मुच्यते । तत्रानुमानेनेश्वरसामान्यसिद्धावपि न तस्य वेदकारत्वं साधयितुं शक्यते । तथाह्येज्यैरपि वेदविरोधिभिर्बौद्धजैनख्रिष्टीयमौहम्मदमतानु- यायिभिः स्वस्वसम्प्रदायानुकूलग्रन्थकारस्यापि परमेश्वरत्वसर्वज्ञत्वादिकञ्च साधयितुं शक्यत एवेति तैरविशेषोपत्तिरेव वेदस्य भविष्यति । तथात्वे सापेक्षत्वेनैव वेदस्य प्रामाण्यस्वतस्त्वं भज्येत । वैदिकैस्तु चतुर्मुखस्य ब्रह्मणो निर्मात्रापीश्वरेण वेदा न निर्मीयन्ते किन्तु प्रवाहरूपेण नित्यसिद्धा एव वेदा ब्रह्मणो हृदि प्रकाश्यन्ते । “यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" इत्यादिश्रुतेः । वेदान्तमतरीत्या वेदानां ब्रह्मोपादानकत्वे तत्र ब्रह्मणः स्वातन्त्र्या- भावेनापौरुषेयत्वमेव । तावतैवापास्तसमस्तपुंदोषशङ्काकलङ्कत्वेन धर्म इव ब्रह्मण्यपि स्वत एव प्रामाण्यम् । नैवात्र मीमांसकानां विरोधाले- शोऽपि । न च सृष्टिप्रलयाऽङ्गीकारेण सम्प्रदायविच्छेद इति वाच्यम् , परमेश्वरे सम्प्रदायाविच्छेदस्य वर्तमानत्वात् । न च बहुषु सम्प्रदाया- विच्छेदे यथाश्वासो न तथैकस्मिन्नीश्वरेऽपीति वाच्यम्, बहूनामप्यपेक्ष- याऽऽप्ततम एकस्मिन्नपि तत् सम्भवात् । बहुष्वनाप्तेषु तदसम्भवाच्च । अपि च सुप्तप्रतिबुद्धन्यायेन हिरण्यगर्भादिषु बहुषु प्रजापत्यादिषु

सर्वस्वरूप-विमर्श तथा वेदप्रामाण्य-विमर्शः से संबंधित प्रस्तुत पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण नीचे दिया गया है:

[पृष्ठ ३५८]

३५८ वेदस्वरूप-विमर्श विशिष्टतपःसमासादितसिद्धिषु सम्प्रदायपारम्पर्याविच्छेदः सृष्टिप्रलया- ङ्गीकारेऽपि शक्यसमर्थन एवेति न काचिदनुपपत्तिः । ननु वेदस्य ब्रह्मोपादानकत्वे कथमपौरुषेयत्वमिति चेन्न; प्रामाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वस्यैव पौरुषेयत्वेन वेदे तदभावेनापौरुषेयत्वस्यानपायात् । नहि पुरुषोच्चरितत्वं पौरुषेयत्वं तथात्वे मीमांसकम्मन्यस्यापि मते पौरुषे- यत्वापातात् । वर्णानित्यत्ववादिनोऽपि विभूनां नित्यानां वर्णानां देशतः कालतश्च पौर्वापर्य रूपमानुपूर्व्यं नोपपद्यते । न चानुपूर्व्यमन्तरा वर्णानां पदत्वं पदानां च वाक्यत्वं वा सम्भवति । तस्मात्क

३६० वेदस्वरूप विमर्श वाचस्पतिमिश्रास्तु—यद्यपि ब्रह्मणः स्वरूपचैतन्येनैव स्वसंसृष्टसर्वाव- भासकत्वं तस्य च स्वरूपेणाकार्यत्वेऽपि दृश्यावच्छिन्नरूपेण ब्रह्मकार्यत्वेन ज्ञानकर्तृ त्वश्रुतेरपि न विरोध इत्याहुः । “जीवाश्रया ब्रह्मपदा अविद्या तत्त्वविन्मता” इति हि प्रसिद्धम् । वाचस्पतिमते जीवाश्रयाया ब्रह्मविषयाया अविद्याया विषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव जाड्याश्रयप्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानम्, माया तु सहकारिमात्त्रम्, ब्रह्मणोऽविद्याविषयत्वे सर्वज्ञेऽपि सर्वज्ञस्य तस्याविद्या- श्रयत्वायोगात् । “मूढोऽहं त्वां कथं जाने मोहितस्तव मायये” त्यादौ मोहविषयत्वे न दुर्ज्ञेयमाहात्म्यातिशयत्वं भगवत उच्यते । मोहाश्रयत्वेन मूढत्वापत्तिर्भगवति प्रसज्येतेति वाचस्पतिमत्तमेव भक्तिश्रद्धानुकूलम् । यद्यपि संक्षेप

३६२ वेदस्वरूप-विमर्श वापौरुषेयत्वमिति जैमिनीया अपि रोचयन्ते। नचैकस्य प्रतिभाने- ऽनश्वास इति युक्तम् । नहि बहूनामप्यज्ञानां विज्ञानां वाऽऽशय- दोषवतां प्रतिभाने युक्त आश्वासः। तत्त्वज्ञानतश्चापास्तसमस्तदोषस्यै- कस्यापि प्रतिभाने युक्त एवाश्वासः। सर्गादिभुवां प्रजापतिदेवर्षीणां धर्म- ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यसम्पन्नानामुपपद्यते तत्स्वरूपावधारणम् । तत्प्रत्ययेन चार्वाचीनानामपि तत्र सम्प्रत्ययः। यथाग्निहोत्रादिचोदनावाक्यैरग्निहोत्रादीनां स्वर्गादिभिः कार्यकार- णभावोऽवगम्यते, तथैव वेदान्तवाक्यैः सर्वज्ञस्य सर्वशक्तिमतः पर- मेश्वरस्य जगत्कारणत्वं शास्त्रयोनित्वञ्च विज्ञायते। यदपि पूर्वकालो, न वेदशून्यः, कालत्वाद्, वर्तमानकालवत् इत्यादि- रीत्या वर्णपदवाक्यरूपस्य वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्वञ्चोपपद्यते, तथापि तन्नोपपद्यते, सावयवेन जगतः कार्यत्वसिद्ध्या कार्यत्वेन चानित्यत्व- सिद्ध्या आंशिकप्रलयस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन समग्रप्रलयस्याप्यनुमातुं शक्य- त्वात्। वेदान्तेषुच स्पष्टं सृष्ट्यादिकं श्रूयते। प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोधाद्यापस्त्या वेदान्तिभिर्ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव कार्यत्वाभ्युपगमेन वेदस्य कार्यत्वेऽपि प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वरूपप्रयोजकोगलक्षणस्य पौरुषेयत्व- स्याभावादपौरुषेयत्वमेव, न वेदनित्यताभ्युपगमादिकमास्तिक्यप्रयोजकम्, किन्तु तत्प्रामाण्याभ्युपगमस्यैव तद्धेतुत्वम्। “अत्र वेदा अवेदाभवन्ति” “वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद, त्यादिश्रुतिभिरेव वेदानां ब्रह्मानतिरिक्तत्वं बोध्यते। तदनुरोधेनैव वाचो विरूपनित्यया इत्यादिनित्य- त्वप्रतिपादकवचनानां प्रवाह्नित्यत्वबोधनपरत्वमेवाभ्युपगन्तव्यमित्युक्त- मेव। वेदार्थस्य धर्मस्य ब्रह्मणो वा प्रत्यक्षविषयत्वेन तत्राज्ञातज्ञापकत्या- पौरुषेयत्वेनापास्तसमस्तभ्रमप्रमादादि-पुंदोषशङ्काकलङ्कस्य वेदादिलक्षण- शास्त्रस्यैव प्रामाण्यम्, तत्र यथा चक्षुषैव रूपमुपलभ्यते नान्येन श्रोत्रा- दिनेत्यन्ययोगव्यवच्छेदोऽभिप्रेतस्तथैवालोकादिसहकृतेन निर्दोषमनः संयुक्तेन विमलेन चक्षुषा रूपमुपलभ्यत एव, न चोपलभ्यत इत्ययोगव्यव- च्छेदोऽप्यभिप्रेतः। एवमेव चोदनैव लक्षणं धर्मस्य नान्यत् प्रत्यक्षादि- कम्, चोदना च लक्षणं (बोधक) मेव धर्मस्येति रीत्याऽयोगान्ययो- वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३६३ गत्यावृत्त्यैव चोदनाया धर्मे प्रामाण्यम्। एवं शास्त्रमेव योनिः स्वरूप- सिद्धौ प्रमाणं यस्य, शास्त्रञ्च योनिरव तत्स्वरूपसिद्धावित्यादावपि बोध्यम्, यथाऽऽलोकादि सहकार्याभावे चक्षुषा रूपानुपलब्धावपि नायोगस्तथैव साधनसम्पत्त्युपक्रमोपसंहरादिभिर्विचाराभावे शास्त्रस्य तल्लक्षकत्वेऽपि नायोगः शक्यशङ्कः। नैतावदेव प्रपञ्चस्य मिथ्यात्व- सत्यत्वग्राहिणोः श्रुतिप्रत्यक्षयोर्विरोधेऽपि दोषाशङ्काकलङ्कित्वेन प्रथम- प्रवृत्तस्यापि प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यम्, निर्दोषत्वेनापच्छेदन्यायेन परत्वाच्च श्रुतेरेव प्राबल्यम्, तत एव पृथिव्यादिषु सङ्कीर्णतया प्रतीयमानानां गन्धादीनां - 'उपलब्ध्याप्सु चेद् गन्धं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः। पृथ्व्यामेव तं विद्यादपो वायुञ्च संश्रितम्॥” व्यवस्थायो वक्तव्यत्वेन प्रत्यक्षादागमप्राबल्यं निर्विशङ्कमेव। पृथिव्यादीनां परस्परव्यतिषक्ततयाऽन्योन्यधर्माणांमन्योन्यस्मिन्नवभासः सम्भवत्येवेति प्रत्यक्षस्य शङ्कितदोषत्वेन निर्दोषागमस्यैव प्राबल्यं स्पष्टम्। न चैवमागमस्य प्रत्यक्षात्प्राबल्ये "यजमानः प्रस्तरः" "आदित्यो यूपः" इत्यादौ प्रत्यक्षाविरोघाय यजमानादित्यादिशब्दानां प्रस्तरयूपादिषु गौणीवृत्तिरनाश्रयणीया स्यात्। सोमेन यजेदित्यत्र च वैयधिकरण्ये- नान्वये यागसोमयोरेकयागसाधनत्वबोधने वाक्यभेदप्रसक्त्या सामा- नाधिकरण्येनान्वये प्रत्यक्षाविरोधाय सोमवता यागेनेति मत्वर्थलक्षणा च न कल्पनीया। सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे प्रबलेनागमेन प्रस्तरे यजमाना- भेदस्य यागे सोमाभेदस्य च सिद्धिसम्भवादिति चेदत्र भामती- कारः-तात्पर्यवती श्रुतिरेव प्रत्यक्षाद् बलीयसी न श्रुतिमात्रं मन्त्रार्थवादानां तु स्तुतिद्वारम्। तेऽवान्तरार्थे वाक्यार्थद्वारभूते पदार्थ इव न तात्पर्यम्। न च द्वारभूतेऽवान्तरवाक्यार्थे तात्पर्याभावे मानान्तराविरुद्धदेवता- विग्रहादिरन्यपरेभ्यो मन्त्रार्थवादेभ्यो न सेत्स्यति। तात्पर्यवत्येव शब्दस्य प्रामाण्यनियम इति वाच्यम्, एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेतेति विशिष्टविधेस्तात्पर्यगोचरेऽपि

३६४ वेदस्वरूप-विमर्श विशेषणांशरूपे प्रामाण्यादर्शनेनोक्तनियमासिद्धेः । अत्र हि रेवती ऋग्धारं वारवन्तीयं सामविशेषणं, न च सोमादिविशेषणवदेतत्प्रसिद्धं, येन वाक्यस्य तद्विशिष्टयागविधिमात्रे प्रामाण्यं स्यात्, न वा विशिष्टविधिना विशेषणाक्षेपः, आक्षेपाद्विशेषणप्रतिपत्तौ विशिष्टगोचरो विधिर्विशिष्टविधौ च तेन विशेषणाक्षेप इति परस्पराश्रयतापत्तेः । अतो विशिष्टविधिपरस्यैव वाक्यस्य विशेषणांशरूपेऽपि प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यं, न च तत्रापि तात्पर्यम् उभयत्र तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गात् । एवं मन्त्रार्थवादानामपि विधेयस्तुतिकमस्मरणपर्यवसितानां तद्द्वारभूतेऽर्थे न तात्पर्यमित्य- तत्परेभ्यस्तेभ्यः प्रत्यक्षस्यैव प्राबल्येन तद्विरोधाय वृत्त्यन्तरकल्पनम् । सोमेन यजेतेत्यत्र विशिष्टविधिपरे वाक्ये सोमद्रव्याभिन्नयागरूपं विशिष्टं विधेयमित्यभ्युपगमे तस्य विधेयस्य दध्ना जुहोतीत्यादौ विधेयस्य दध्यादेरिव लोकसिद्धत्वाभावेन विधिपराद्वाक्यादेव रेवत्याधारवारवन्तीयाविशेषणस्यैव विना तात्पर्यसिद्धिरेष्टव्या, नहि तात्पर्यबिरहितादागमात् । यागसोमलताभेदग्राहिप्रत्यक्ष- विरुद्धाथः सिद्ध्यतीति तत्रापि तदविरोघाय मत्वर्थलक्षणाश्रयणं सिद्धान्तलेशे । अद्वैतश्रुतिस्तूपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिषड्विधलि- ङ्गवगताद्वैततात्पर्या प्रत्याक्षाद्वलवतीति ततः प्रत्यक्षस्यैव बाधो न तद्- विरोघाय श्रुतेरन्यथानयनम् । यत्तुक्तं न तात्पर्यवत्त्वेन प्रत्यक्षाच्छ्रुतेः प्राबल्यम् ! कृष्णलान् श्रपयेदिति विधेः श्रपणस्य कृष्णलार्थप्रतिपादने तात्पर्यॆऽपि कृष्णले रूपरसपरावृत्ति- प्रादुर्भावपर्यन्तमुख्यश्रपणसम्बन्धः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तद्विरोधाय श्रपणशब्दस्योष्णीकरणमात्रे लक्षणाभ्युपगमादिति तन्न; शास्त्रस्यान- धिगतगन्तृत्वेनाकृतकर्तृत्वभावात् । नहि शास्त्रस्य बलवत्त्वेन श्रपणानर्हस्य श्रपणविधानं सम्भवत्यशक्यस्योपदेशायोगात् । अद्वैत- श्रुतिविरोधेन प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकविषयत्वेनाप्युपपत्तिर्भवति । कृष्णले श्रपणस्याशक्यत्वादुष्णीकरणे लक्षणा न प्रत्यक्षविरोधात्तदुक्तमेव सिद्धान्त- लेशसंग्रहे "अथवा कृष्णलं श्रपये' दित्यादौ न प्रत्यक्षानुरोधेन लक्षणा किन्तु अनुष्ठानाशक्त्या । वेदप्रमाण्य-विमर्शः ३६५ सर्वभूतहितैषिणां परमकारुणिकानामपि लौकिकवैदिकसामर्थ्या- नुरोधेनाधिकारानधिकारव्यवस्था सम्मता । तत एव शास्त्रीयसामर्थ्य- विधुराणां लौकिकसामर्थ्यवतामपि शूद्रादीनां वेदाध्ययनतदर्थानुष्ठानादि- नानुमतमिति सूत्रभाष्यभामत्यादिषु स्पष्टम् । यथा विधिविहितमध्ययनादि निःश्रेयसकरं तथैव निषिद्धं विधि- विरुद्धञ्च तदनिष्टकरमपि भवत्येव । 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।।' इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ मिताक्षराकारैरेतानि त्रैवर्णिकैरध्येतव्यानीत्युक्त्वा तत्र प्रमाणरूपेण- “निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् ।।" इति मनुवचनमुद्धृतम् । "वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥" इति विष्णुसहस्रनामपाठात्फलबोधके वाक्ये स्वभाष्ये श्रीशङ्कराचा- र्येण शूद्रः श्रवणात्सुखमवाप्नुयान् इति रीत्या शूद्रस्य विष्णुसहस्रनामपाठं निषिद्ध्य तच्छ्रवणमेव व्याख्यातम् । बृहदारण्यकोपनिद्भाष्ये च 'य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता स्यादि'त्यत्र दुहितुः पाण्डित्यं गृह्तन्त्रविषयं वेदेऽनधिकारात् इति व्याख्यातम् । तस्माद् यावदुक्तमित्यादि जैमिनिसूत्रे शबरस्वामिनापि :अतुल्या हि स्त्री पुंसा । अतुल्यता च द्वेधा स्त्रीत्वाद- विद्यात्वाच्चेत्युक्तम् । 'नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ।' (कूर्मपुराणे) अध्येतव्यं ब्राह्मणेन वैश्येन क्षत्रियेण च । श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन ।। श्रौतं स्मार्तञ्च वै धर्मं प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम । तस्माच्छूद्रैर्विना विप्रं न श्रोतव्यं कदाचन ।।' (भविष्यपुराणे)

पृष्ठ ३६६

३६६ वेदस्वरूप-विमर्श अथ शूद्राणां विहितनिषिद्धधर्मा इत्युपक्रम्य शूद्रकमलाकरे १९ पृष्ठे स्कन्दमहापुराणीयप्रभासखण्डवचनान्युद्धृतानि । तानि यथा — 'न दर्भानुद्धरेत्प्राज्ञः' इत्यादीनि— 'नोच्चरेत्प्रणवं मन्त्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्' इत्यादीनि च । शूद्राचारशिरोमणावपि ३७ पृष्ठे स्कान्दे प्रभासखण्डीयवचनानि 'न दर्भानीत्यादीनि उद्धृतानि । मन्त्रचन्द्रिकायां-'न वैदिकं जपेच्छूद्रः कियञ्चैव कदाचन । नमोन्तं शिवमन्त्रं वा वैष्णवमभिधयते बुधैः ॥' इति देवीयामलेऽपि-'स्वाहा प्रणवसंयुक्तं मन्त्रं शूद्रे वदद्विजः । शूद्रो निरयगामी स्यात् विप्रः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥' षडङ्गन्यासे स्वाहापदस्थाने नमः पदोच्चारणं शूद्रैः कार्यम् । श्रीमद्देवीभागवते-'वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत् । त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने ॥' स्कान्दे ११ अध्यायः १२ श्लोकः २८ । श्रीमद्भागवते 'स्त्री शूद्रद्विजवन्धूनां त्रयो न श्रुतिगोचरा ।' कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ॥ १।४।२५ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे-सुन्दरकाण्डे 'भावं नचास्याहमनुप्रदातुं मलं द्विजो मन्त्रमिवाद्बिजाय ।।' नृसिंहतापनीयोपनिषदि ।' 'सावित्रीं प्रणवं यजुलँक्ष्मी स्त्री शूद्राय नेच्छन्ति; सावित्रीं लक्ष्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीयात् स्त्रीशूद्रः समृतो- ऽधोगच्छति । स्कान्दे प्रभासखण्डे शूद्रविषये- नोच्चरेत्प्रणवं मन्त्रं पुरोडाशं न भक्षयेत् । न शिखां नोपवीतञ्च नोच्चरेत्संस्कृतां गिरम् ॥ पुराण्यान्यधिकृत्य कूर्मपुराणे- 'अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि । नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ । योऽधीते चैव मोहात्सा सं याति नरकान् बहून् ॥

पृष्ठ ३६७

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३६७ भविष्ये यस्य राज्ये सदा शूद्राः पुराणं संहितां तथा । पठन्ति स्यात्स चाल्पायू राजा राष्ट्रेण सान्वयः । बृहद्धर्मपुराणे-उत्तराखण्डे चतुर्थेऽध्याये ५०७ पृष्ठे – शूद्रस्तु ब्राह्मणादीनां पूजां कुर्यादतन्द्रितः । आज्ञां न लङ्घयेच्चापि न च तानवधीरयेत् ॥ न तेषामाचरेद् धर्मं वैदिकं लौकिकं तथा । पुराणपठनं वेदपठनं नापि चाचरेन् ॥ शास्त्रार्थकथनञ्चैव न शूद्रः क्वचिदाचरेत् । विप्रं क्षत्रं विशं वापि पाठयेन्न कदाचन । वर्णान् व्याकरणदीन् वा श्लोकं श्लोकार्थमेव च । ब्राह्मणोऽपि पठञ्शूद्रादात्मानमेवन् पातयेत् । स्वाहाप्रणवसंयुक्तं शूद्रो मन्त्रं विवर्जयेत् ॥ दद्यान्न देवनेवेद्यं शूद्राय ब्राह्मणः क्वचित् । पादोदकं ब्राह्मणस्य पिबेच्छूद्रः प्रयत्नतः ॥ ब्राह्मणे भक्तिमासाद्य शूद्रस्तरति दुर्गतिम् । नोपदेशेन मन्त्रैश्च न स्तवैः क्वचैरपि ।।' गरुडपुराणे प्रेतखण्डे चतुर्थेऽध्याये-- वेदाक्षरं पठेच्छूद्रः कापिलं वा पयः पिबेत् । धारयेद् ब्रह्मसूत्रञ्च भवेद् वा ब्राह्मणीपतिः ॥२२॥ राजभार्याभिलाषी च परदारापहारकः । कन्यायां कामुकश्चैव सतीनां दूषकश्च यः । ॥२३॥ एते चान्ये च बहवो निषिद्धाचरणोत्सुकाः । विहितत्यागिनो मूढ़ा वैतरण्यां पतन्ति ते ॥२४॥ हरिवंशेऽपि 'सुगतिमियाच्छ्रवणाच्च शूद्रयोनिः ।' व्यासस्मृतौ-प्रथमेऽध्याये- शूद्रो वर्णचतुर्थोऽस्ति वर्णत्वाद् धर्ममर्हति । वेदमन्त्रस्वधास्वाहावषट्कारादिभिर्विना ॥ महाभारते-आनुशासनिके पर्वणि १० अध्याये-

पृष्ठ ३६८

'उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् । उपदेशे महान् दोष, उपाध्यायस्य भाष्यते ॥५४॥ पूर्वदेहे यथावृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन् अवधानेन मे शृणु ॥५४॥ शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । ऋषिपुत्रतपास्त्वञ्च तदाऽभूर्द्विजसत्तम ॥५५॥ प्रीयताहि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना । पितृत्वया पूर्वकार्येषूपदेशः कृतोऽनघ ॥५६॥ एवं प्राप्तो महत्कष्टमृषिःसन्नृपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद् वर्णावरे जने ॥६६॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । एतेषु कथयन् राज्ञो ब्राह्मणो न प्रदुष्यति ॥६८॥ स्कन्दपुराणे ब्रह्मखण्डे दशमेऽध्याये— 'उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कर्हिचित् । उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य विद्यते ॥३९॥ नाध्यापयेद् बुधः शूद्रं तथा नैव च याजयेत् । न पाठयेत्तथा शूद्रं शास्त्रं व्याकरणादिकम् ॥४०॥ काव्यं वा नाटकं वापि तथाऽलङ्कारमेव च । पुराणमितिहासञ्च शूद्रं नैव तु पाठयेत् ॥४१॥ यदि चोपद्दिशेद्विप्रः शूद्रस्यैतानि कर्हिचित् । त्यजेयुर्ब्राह्मणा विप्रं तं ग्रामाद् ब्रह्मसङ्कूलात् ॥४२॥ शूद्राय चोपदेष्टारं द्विजं चण्डालवत्त्यजेत् । शूद्रं चाक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत् ॥४३॥ बहुकालं द्विजस्याभूत्संसर्गः शूद्रयोनिना । स्नेहस्य वशमापन्नः शूद्रोक्तं नातिचक्रमे ॥५७॥ अथागतं द्विजं शूद्रः प्राह स्नेहवशीकृतम् । हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर ॥५८॥ एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् ।

पृष्ठ ३६९

कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा ॥६१॥ त्यक्तो विप्रगणैः सोऽयं पञ्चत्वमगमद्विजः । वैवस्वतभटैर्नीत्वा पातितो नरकेष्वपि ॥६२॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा क्रमेण नरकांस्तदन्ते स्थावरोऽभवत् ॥६४॥ गर्दभस्तु ततो जज्ञे विड्वराहस्ततः परम् । जज्ञेऽथ सारमेयोऽसौ पश्चाद्वायसतां गतः ॥६५॥ अथ चण्डालतां प्राप शूद्रयोनिमगात्ततः । गतवान् वैश्यतां पश्चात् क्षत्रियस्तदनन्तरम् ॥६६॥ प्रवर्त्तवर्द्धमानोऽसौ ब्राह्मणो वै तदाऽभवत् । उपनीतः स पित्रा तु वर्षे गर्भाष्टमे द्विजः ॥६७॥ वर्त्तमानः पितुर्गृहे स्वाचाराभ्यासतत्परः । गच्छन् कदाचिद् गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥६८॥ रुदन् भ्रमन् स्खलन् मूढः प्रहसन् विलपन्नसौ । शश्वद् हाहेति वदन् वैदिकं कर्म सोऽत्यजत् ॥६९॥ तेनोपदिष्टो यः शूद्रः स भुक्त्वा नरकान् क्रमात् । अनेकेषु जनित्वा च कुत्सितेष्वपि योनिषु ॥९४॥ गृध्रजन्माऽभवत्पश्चात् गन्धमादनपर्वते ॥ ननु महाभारते अनुशासनिके पर्वणि दशमेऽध्याये— 'शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । ऋषिपुत्रतपास्त्वञ्च तदाऽभूर्द्विजसत्तम ॥५३॥ प्रीयता हि तदा ब्रह्मन् ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ ॥५६॥ युस्यां धर्मेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम । एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः ॥५७' अहञ्च राजा विप्रेन्द्र पश्चात् कालस्य पर्ययम

वे० वि०—२४

३७० वेदस्वरूप-विमर्श इत्यादिवचनैः उपदेष्टुरुग्रतपसोऽपि महर्पेरधोगतित्वं विज्ञायते, उप- देशनीयस्य शूद्रस्य चाभ्युदयो राजत्वमिति स्कन्दपुराणीयवचनैश्च उपदेश- नीयस्य चोभयोरधोगतिरिति परस्परं महान् विरोध आपततीति चेन्न; 'हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर ।।५८।। पितृकार्यविधानार्थं देवकार्यार्थमेव च । मन्त्रानुपदिशत्वं मे महालयविधिं तथा ।।५९।। अष्टकाश्राद्धकृत्यञ्च वैदिकं यच्च किञ्चन । सर्वमेतद्रहस्यं मे ब्रूहि त्वं हि गुरुर्यतः ।। ६० ।। एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् । कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा ।। ६१ ।। पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजो गतः । अथ दीर्घाण कालेन पोषितः शूद्रयोनिना ।। ६२ ।।