वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ३६

'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिकेतवः ।।' ( कामन्दकीये ) 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः ।' ( मुण्डके ) इत्यादौ सर्वत्र विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वं विज्ञायते । वेद-मन्त्रशब्दयोस्तथोक्तार्थाभ्युपगमो न युक्तः; तान्त्रिकेष्वपि देवताविज्ञानेषु तदुपपादकेषु शब्देष्वपि वेदमन्त्रादिशब्दप्रयोगपत्तेः । न चेष्टापत्तिः ; व्यवहारविरोधात् । 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' इति । वेदशब्दस्यायमेव तु मुख्यार्थः । “अत एव यज्ञविद्या, देवविज्ञानम् , प्रजापतिविज्ञानम् , सूर्यविद्या- नम् , सर्वविज्ञानं वा वेदः” इत्यादिकमपि न सङ्गतम् ; व्यभिचारादेव । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।।' इत्येवमादिशक्तिग्राहकेषु व्यवहार एव मूर्धन्यः । तदभावे तु यथायथमन्थेऽप्युपायाः । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु शिष्टानां व्यवहारेषु विशिष्टशब्दराशौ वेदशब्दः प्रसिद्धः । तत्रैव च गद्य-पद्य-गीतिक्रमेण ऋग्यजुःसामादिशब्दाः प्रसिद्धा इति तदपहाय अन्यत्र गौणोलक्षणादि- वृत्तिभेदेनैव वेदादिशब्दप्रयोग इति मन्तव्यम् । वेदार्थावधारणसमयेऽपि व्यवहारानुरोधेनैव वेदार्थोऽधिगन्तव्यः । अत एव मीमांसकानां मर्यादा- "ये एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका अपि।” वैदिकानां शब्दानां क्वचित् संस्कारभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानेनैक्यं निश्चीयते। अत एव “य एव लौकिकाः शब्दार्थास्त एव वैदिका अपि शब्दार्थाः” इत्युक्तिः सङ्गच्छते । यदुक्तम्- “ऋषीणां शब्दरचनाकर्तृत्वाभिप्रायेण मन्त्रकर्तृत्वम् । देवताविज्ञानसाक्षात्कारकर्तृत्वाभिप्रायेण तु मन्त्रद्रष्टृत्वम्”ति । तन्न ; 'वाचा

पृष्ठ ३७

विरूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा' इत्यादि- वचनविरोधात् । अत एव "स्वर्गापूर्वदेवतादीन् प्रत्यक्षीकृत्य तद्वाचकाः शब्दाः स्वयमृषिभिरुच्चारिताः । अत एव मन्त्राः” इत्यप्यपास्तम् । न च धर्मसाक्षात्कारत्वमृषीणां संभवति ; धर्मस्य चोदनैकसम- धिगम्यत्वात् । यथा रूपस्य नेत्रैकसमधिगम्यत्वम् , शब्दस्य च श्रोत्रैक- समधिगम्यत्वम्, तथैव धर्मब्रह्मणोर्वेदिकसमधिगम्यत्वावगमात् “नावेद- विन्मनुते तं बृहन्तम् , 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदना- लक्षणोऽर्थो धर्मः', 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि-श्रुति-सूत्रेभ्यः । यदुक्तम् - 'स्वर्गापूर्वदेवतानाम् ईश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् तत्प्रेरणयैव ऋषिप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न हानिरिति । तन्न ; परमेश्वरस्य सर्वोपा दानत्वेन सर्वस्य स्वाध्यस्तत्वेन ईश्वरचैतन्य-सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन सर्वस्य परमेश्वरप्रत्यक्षविषयत्वे सत्यपि जीवस्य तथात्वाभावेन तदनु- पपत्तेः । योग-न्यायशास्त्राद्रीत्या योगजशक्त्या सूक्ष्मव्यवहितविप्र- कृष्टज्ञानमपि स्वार्थानतिवर्त्येव ज्ञातव्यम् । 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ तु न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।।' इति शास्त्रतात्पर्यविदां वचनात् । 'प्रातिभाद्वा सर्वम्'त्यपि तथाभि- प्रायकमेव द्रष्टव्यम् । योगादिमवरीत्याऽपि निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वर- स्यैव, जीवानां तु सापेक्षमेव तत् । अपि च-यथा अनन्तस्य अनन्तत्वेन ज्ञानमेव अनन्तज्ञता, तथैव परोक्षस्वभावस्य धर्मस्य परोक्षत्वेन ज्ञानमेव धर्मज्ञता । यदप्युक्तम् - 'धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ दर्शनातिशय एव प्रमाणम् । अस्मदादिरपेक्षितारोक आलोकयति निकटस्थमर्थ- जातम् । बिडालस्तु सान्द्रतमःपङ्कपटललिप्तदेशवर्त्तिमपि पश्यति ।

३८ : वेदस्वरूप-विमर्शः भविष्यदादिविषयत्वम्" इति । तन्न; स्वार्थानतिलङ्घनेन दूरसूक्ष्मादि- दृष्टावेव तात्पर्यावसानात् । ननु 'तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां सत्त्वान्न रसादिषु चक्षुरादि- व्यापारः कल्प्यते ?' तर्हि धर्मेऽपि तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । तत्रापि शब्द- प्रमाणसद्भावः । 'येऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् । स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥' इति । यदि च परोक्षस्वभावो धर्मोऽपि योगीन्द्रियगम्यः स्यात्, तदा रूपादावपि श्रोत्रवृत्तिता स्यात् । तदुक्तम् - 'एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥' इति । यदुक्तम्-'धर्मस्य रसादिवच्छब्दाविषयतया तनु परिकल्प्यते' इति । [L

पृष्ठ ४०

इति। तदपि न चोदक्षमम्; कफादिदोषवत् रागादिदोषप्रतिबन्धस्थापि सत्त्वात् । न च रागादिदोषस्य प्रतिपक्षभानेऽपि सर्वात्मना अपक्षयो निम्बाद्युपयोगेऽपि कफधातोरिव । ननु निम्बोपयोगवत् तत्र तदनुकूलस्य आतपादेरुपयोगदर्शनात् तत्र कफावशेषः । किञ्च- 'धर्मिलोपभयान्नन्न नेष्टः सर्वात्मना क्षयः । कफाधिकन्तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥ इह सर्वात्मना च्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः । छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ॥' इति चेन्न । प्रकृतेऽपि प्रपञ्चबाधमन्तरा रागादिमलानामात्यन्तिकनाशा- सम्भवात् मनस आत्मनः संसारस्य च सत्त्वे कुतस्तदात्यन्तिकनाश- कल्पनाऽपि । अभ्यासे देहाद्यपेक्षा, देहादिरक्षणे च रागाद्यपेक्षा, तेनापि न समूलरागनाशसम्भवः । न च क्लेशशून्यत्वमात्मनो दृष्टम् । यदुक्तम्- "सुषुप्तौ प्रत्यहं दोषैरस्पृष्टस्यात्मन उपलम्भ" इति । तदपि न; स्थूलदोषाणामभावेऽपि सूक्ष्माणां तेषां तदानीमपि सत्त्वात् । अन्यथा पुनः संसारानापत्तिः स्यात् । प्रतिपक्षभावनया तपसा वा न दोषाणां निःशेषनिवृत्तिः, पुनरपि तेषामुद्भवदर्शनात् । 'ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः । उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥' इति रामायणवचनात् । किञ्च-भावनाजन्यस्य ज्ञानस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कार- वदेव भ्रमत्वमेव ज्ञातव्यम् । रागादिसत्त्वेऽपि ज्ञानं भवति रागाद्यभावे- ऽपि सुषुप्तौ मोक्षे च ज्ञानं न भवतीति कुतो रागाद्यभावो ज्ञानहेतुत्वं भजते ? 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा- पायादपवर्गः' इतिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या दोषनिवृत्तिः, दोषनिवृत्त्या च मनस शुद्धिः, ततस्तत्त्वज्ञानमितिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागादि दोषनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ च तत्त्वज्ञानम्, तेन च मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिति चक्रकश्च स्यात् ।

पृष्ठ ४१

एतेन "चेतनस्य प्रकृत्या निर्मलत्वात् मलानामागन्तुकत्वात् मल्ल- निबर्हणहेतोश्च यथोक्तस्य संभवात् तदावरणापाये सति स्वतः सकल- पदार्थदर्शनसामर्थ्यस्वभावचित्तत्त्वावस्थानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः" इत्यपि निःसारम्; नैयायिकमतरीत्या आत्मनो मनसश्च जडत्वात् सांख्ययोग- मतरीत्या आत्मनश्चिद्रूपेऽपि असङ्गत्वान् स्वतो विषयसम्बन्धेन ज्ञातृत्वासंभवात् चित्तवृत्तिसम्बन्धेन ज्ञातृत्वे चित्तशुद्धितारतम्येन ज्ञान- तारतम्यानपायात् । यद्यपि सांख्यादिरीत्या चित्ततत्त्वं सर्वार्थाव- भासनशालि, तथापि रजस्तमोऽनुविद्धत्वेन सीमितमेव ज्ञानं भवति । मीमांसकमनरीत्या रजस्तमोलेशानुपविद्धत्वेन अविशुद्धसत्त्वप्रधानप्रकृति- रूपया अविद्यया सर्वथा मलरहित्याभावेन सार्वज्ञ्यासम्भवात् । किञ्च-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥' इति श्रुत्या परावरब्रह्मदर्शनेनैव ग्रन्थिशब्दितानां कामानां कर्मणां संशयस्य च च्छेद उक्तः । ततः प्राक् कामकर्मादीनां मलानां सत्त्वात् क्व चित्तनिर्मलत्वं क्व च सार्वज्ञ्यम् ? जीवचैतन्यस्य मनआदिद्वारैव विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसर्गिमनसश्च नैर्मल्यापेक्ष एव विषयसंसर्गः । मनोर्नैमल्यमपि सापेक्षमेव, मनसो भौतिकत्वात्, भूतानाञ्च तमःप्रधान- प्रकृतिकार्यत्वात् , तमशः सार्वज्ञाप्रतिबन्धकत्वाच्च न नैरपेक्ष्येण जीवे सार्वज्ञ्यम् । किञ्च-मन्त्रादिकर्तृत्वमपि प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिश्च काममूलिका । 'यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्कामस्य विचेष्टितम् । अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् ॥' इति । तेन कामरागादिसत्त्वे प्रावरणाभावोऽसिद्धः, तेन च सार्वज्ञ्यासिद्धिः । यदप्युक्तम्- "श्वो मे भ्राता आगन्ते'ति प्रातिभस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य- दर्शनात् सार्वज्ञ्यं कल्पनीयम् । इदञ्च ज्ञानं नानर्थकम्, न संदिग्धम्, न वा विधुरीकृतम्, न दुष्टकारणजन्यम्, बाधकसत्त्वेऽप्रामाण्येऽपि तद्योगात्तु प्रामाण्यमेव । नन्वन्नर्थजमिदं ज्ञानम्, तज्जनकस्य भ्रातु-

४२ वेदस्वरूप-विमर्शः स्तदानीमसत्त्वादिति चेन्न । भावित्वेन तद्ग्रहणे यद्वयोगादिति । तन्न ; भावित्वेन ग्रहणासंभवात् । नहि भाविनां प्रत्यक्षेण ग्रहणं संभवति । ननु तद्देशसम्बन्धस्य तत्र प्रागभावो न धर्मिणः । स हि विद्यते एव, कुतश्चिद्भोजनोत्कण्ठादेः कारणात् स्मरणपदवीमुपारूढः श्वस्तनागमन- विशिष्टतया प्रतिभातीति प्रातिभज्ञानस्य स एव जनकः । शब्दलिङ्गसारूप्य- निमित्ताभायात् प्रत्यक्षमेव तदिति चेन्न । क्वचित्सत्त्वेऽपि व्यवहितत्वेन इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । न च मनसोऽपीन्द्रियत्वेन तत्सन्निकृष्टस्य संभवत्येव प्रत्यक्षत्वमिति वाच्यम् ; मनसो बहिरस्वा- तन्त्र्यात् । मनसा तथाभूतव्यवहितग्रहणे अन्धाद्याविर्याद्यभावापत्तेः । न च पूर्वोत्पन्नचाक्षुषविज्ञानविशेषणस्य बाह्यस्य वस्तुनो मनो ग्राहक मिति नाऽ

... Wait, look at the word: शास्त्रप्रामाण्यम्+अनभ्युपगच्छ... ग च्छ ता म् अ पि? Wait, look at line 14: शास्त्रप्रामाण्यमनभ्युपगच्छतांWait, let's read:ग च्छ त म्- wait, does it haveताम्? Look at: ग च्छ त्व म प्या प त्ति ष्य ति? No, आपत्स्यतिorआपत्तिष्यति? Let's read letter by letter: आ प ति ष्य ति! There is only one तinआपतिष्यति? Wait, let's look: आ प ति ष्य तिorआ प त्ति? There is a त्! आ प त्स्य ति? Look at आपत्स्यति: आ(आ)प(प)त्स्य(त् + स + य = त्स्य)ति(ति) ->आपत्स्यति! Yes! आपत्स्यति! In Sanskrit, the future tense of आ-पद्`

ू ब्रह्म (वेदः) परमेश्वरान्निःश्वासन्यायेन बुद्धिप्रयत्ना-" Line 13: "नपेक्षतयाऽभिव्यज्यते, तदेव चांशैः प्रजापत्याग्निवाय्वादित्येभ्यो लोके" Line 14: "सम्प्रदायपारम्पर्येण प्रवर्त्तते । तस्यैवांशांशानां केषाञ्चिन् मन्त्रद्रष्टृणामृषीणां" Wait, look at "प्रवर्त्तते": प्रवर्त्तते or प्रवर्त्यते? "प्रवर्त्तते" (with double त). Line 15: "साक्षात्कृतः, तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च" Wait: "साक्षात्कृतः" or "साक्षात्कारः"? Look at the characters: स ा क ् ष ा त ् क ा र ः It has आ-matra on क: साक्षात्का, then र, then visarga: "साक्षात्कारः"! Then: "तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च" Line 16: "तावता ततः पूर्वं तेषामध्ययनपारम्पर्येणापि वेदाधिगमो नासीत्, तेन वा" Line 17: "तपोयोगादिज्ञानं नासीत् ।"

भावादेव नाध्यापकादीनां तत्कर्तृत्वम् । अन्यथा रघुवंशादिशलोकोच्चार- यितॄणामन्येषामपि तत्कर्तृत्वपातात् । तपोयोगात् परमेश्वरानुग्रहविशेषात् केषाञ्चिदध्ययनाध्यापनादिना मन्त्रतदर्थसाक्षात्कारेण तद्द्रष्टृत्वकर्तृत्वादि- व्यवहारो भवति । सम्प्रदायप्रवर्तकत्वेन च क्वचित् कर्तृत्वव्ययहारः । निर्माणस्वातन्त्र्याभावेन च वस्तुतो न निर्मातृत्वम् । विद्यमानानामेव च साक्षात्काराद् द्रष्टृत्वमेव पर्यवस्यति । अत एवोक्तम् - 'यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुङ्क्ते तद्देवतः स मन्त्रो भवति' इति । यद्यपि शब्दसामर्थ्यवशेन।ऽपि दैवतनिर्णयः कर्तुं शक्यते; तथापि क्वचिल्लिङ्गबलात् परिकल्पितामपि श्रुतिमितिक्रम्य निरपेक्षेतरवरूपश्रुतिबलात् विनियोगान्तरं कल्प्यते । यथा- 'कदा

पृष्ठम् ५०

तस्मात् परमदुर्विज्ञेयानवेदनीयरूपत्वाद् वेदवाक्यानां निरुक्तविद्यामन्तरा सम्यगर्थोऽवगन्तुं न शक्यः । तेन तपोऽनवरेण पारगमनमशक्यम् । अतपस्विना सर्वथाऽप्यायुरिच्छता निरुक्तशास्त्रमनित्थं कल्प्यम् । अतपस्वी, आगमवानपि मलिनान्तःकरणत्वात् न शक्नोति यथावदवबोद्धुम् । ततोऽध्यायसिद्धयेत । एतदभिप्रायेणैव— 'यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिणोऽन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण । तां दैवीं वाचं हविषा यजामहे, सा नो दधातु सुकृतस्य लोके' (तैत्ति० २।७।७), 'नमः ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषयो मन्त्रकृतो मन्त्रपतयः परादुर्माहमृषीन् मन्त्रकृतो मन्त्रपतीन् परादाम् (तै० आ० ४।१।१)। इत्यादीनि ब्राह्मणवाक्यानि सङ्गच्छन्ते । एतेन - 'इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः ।' इति (गोपथ १।१) श्रुतिरपि व्याख्याता । यत्तु - "देवा इह पारोवर्यविदः शुनःशेपोऽनूचाना वेदनैव देवाना- मपि पारोवर्यविद्बभूव" इत्युक्तम् । तदप्यकिञ्चित्करम्; अविच्छिन्नाचार्य- परम्परया मन्त्राधीयन्त एवेति पारोवर्यविद्वोक्तेः । यदुक्तम् - "न ह्येषा वाक्यरचना स्वतः सम्भवति, शरीरबुद्धीन्द्रियो- पपाद्यत्वात्" इति । तदपि निःसारम्; शरीरबुद्धीन्द्रियोपपाद्यत्वेऽपि नित्यसत्तायोगेन पौरुषेयत्त्वासिद्धेः । तावन्मात्रेण तत्त्वे तु रघुवंश- शाकुन्तलादिसर्गादिकाव्यपत्तेश्च । परापश्यन्तीरूपायां पौरुषेयापौरुषेयत्वचिन्ता तु निर्विषयत्वात् दूरीसारितैव । किञ्च—'जानाति, इच्छति, अथ करोती'तिरीत्या रचनाया ज्ञानेच्छा- पूर्वकत्वम् ।

पृष्ठम् ५१

'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥' इति वाक्यपदीयरीत्या ज्ञानस्य शब्दानुविद्धत्वं तु प्रसिद्धमेव । अत एव सृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वेन ज्ञानस्य च शब्दानुविद्धत्वात् परमेश्वरेणापि शब्द- पूर्वकं जगत् रच्यते—'स भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भुवमसृजत्', 'वेद- शब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' इत्यादि-श्रुतिस्मृतिभ्यः । ईश्वरीय- ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदनुविद्धानां शब्दानाम् अपि नित्यत्वादपौरुषेयत्वमेव । अनन्तता च 'अनन्ता वै वेदाः' इतिश्रुतेः परादिविभागस्तु वाक्यपदीये— 'वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ केवलं बुद्धयुपादाना क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥ अविभागात्तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा । स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥' ननु 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके...' इत्ययं सिद्धान्तोऽपि पश्यन्तीमेव अभिलक्ष्य बोद्धव्यः, तत्र शब्दार्थयोरविभक्तत्वात् । विभक्तयोस्तु न्यायसूत्रभाष्यादिदृष्ट्या अन्यथापि निर्वाहसंभवात् । तथा हि तत्रत्यं न्यायभाष्यम् - 'इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं ज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं भवति । रूपरसशब्दाश्च विषयनामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति जानीते । तेन शब्दं प्रसज्यते । अत आह— अव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञानम्, न तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते । गृहीतेऽपि च शब्दार्थ- सम्बन्धे 'अस्यायं शब्दो नामधेयमि'ति यदा सोऽर्थो गृह्यते, तदा तत्पूर्वंसमाख्यादर्शनात् विशिष्यते । तदर्थविज्ञानं तादृगेव

तावपि" -> it's "तच्छ्र तावपि" or "तच्छ्रुतावपि"? There is a space between श्र and ता: "तच्छ्र तावपि" (or the u-matra is broken). Wait, look at the u-matra: no u-matra, it's just 'श्र' with space!

Let's check line 30 on right page: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।" Wait, look at the word after "लोकव्यवहारैकशरणा": Is it "वस्तुस्थितयो" or "वस्तुस्थितयो"? Wait, what is the next word after that? "भवन्तीति ।" Wait, look at line 30: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।" Wait, look at the image between "लोकव्यवहारैकशरणा" and "भवन्तीति": There is: "वस्तुस्थितयो" -> wait, look at the image: There is something blurred/smudged: "लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो" ? Wait! Look at line 30: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा" Then: space, then a blotch! Wait, look at line 30: "लोकव्यवहारैकशरणा" then: a

५४ वेदस्वरूप-विमर्शः 'न शब्दाभेदमात्रेण बुद्धिरर्थेषु जायते । प्राक् शब्दाद्यादृशी बुद्धिः शब्दादपि हि तादृशी ॥' ( श्लोकवार्तिके, १७२ ) न च निर्विकल्पकसमये 'यत्किञ्चिदिदमि'त्यादिसामान्यशब्दोल्लेखः कोऽपि कैश्चिदनुभूयते । तस्माद् गौरित्यादिज्ञानानां शाब्दत्वेऽपि अतथाविधस्य ज्ञानस्य लक्ष्यस्य सद्भावात्र व्यर्थं लक्षणमित्येवमसंभव- दोषनिवारणाय अल्पपदेश्यपदम् । यद्यपि शब्दाकारगत्व-तदनित्यत्ववादिनां मतरीत्या कथञ्चिदेत- दुपपद्यते, परन्तु— 'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥' इतिरीत्या येषां शब्दब्रह्माकारैकत्वं जगतस्तेषां तु प्रत्ययस्य शब्दा- नुवेधः संभवत्येव । यद्यपि घटादेर्मुद्गरवेद्यस्येव न प्रत्यक्षस्य शब्दानुवेधः संभवति । नहि सर्वत्र प्रत्यये स्पष्टतया शब्दोल्लेखः, तथापि स्थूलस्य शब्दस्यानुपलम्भेऽपि सूक्ष्मस्य तत्रापि सत्त्वात् । अत एव अनवाप्त- शब्दार्थसम्बन्धविशेषव्युत्पत्तयो बाल-मूकादयोऽपि प्रमातारो 'यत् तत्- सन् किमि'त्यादिशब्दज्ञानमनुल्लिखन्तो न किमपि प्रतियन्ति । तेन शब्दोन्मेषप्रभावप्राप्तप्रकाशस्य भावत्त्वमेव सर्वप्रत्ययानाम्, 'न सो- ऽस्ती'ति अभियुक्तोक्तेः । एवमनभ्युपगमे तु संविदः प्रकाशशून्यतया अनधिगतसर्वविषयः सर्व एव लोकः अन्धमूकप्रायः स्यात् । तदुक्तम्—'वाग्रूपता चेदुत्क्रामे- दिति ( वाक्यप० १२५ ) । 'न शब्दाभेदरूपेण' इत्यादिवात्तिकं तु शब्दबुद्ध्योर्व्यावहारिकभेदमाश्रित्य बुद्धेः स्वभावभेद उक्तः । योगसूत्र-तद्भाष्यकृताऽपि तदभिप्रा येणैव शब्दप्रत्यययोर्भेद उक्तः । अन्यैस्तु—"गौरित्यादिज्ञानस्य इन्द्रियजन्यस्य न शाब्दत्वमिति नासम्भवदोषः । न च शब्दावच्छिन्नोऽर्थः प्रकाशते ; करणाभावात् । विशेष्यार्थप्रमितौ शब्दः करणं भवति । विशेषणभूतस्य शब्दस्य ग्रहणे

वेदस्वरूप-विमर्शः ५५ तु करणाभावः स्पष्ट एव । न च शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशे न श्रोत्रं करणम्; विरम्य व्यापारासंवेदनात् । नापि मनः करणम् ; बाह्ये स्वातन्त्र्येण तदप्रवृत्ते"रिति । वस्तुतस्तु—शब्दस्य करणत्वमुक्तमेव ; तस्यैव सहस्रकिरणवत् आत्मनो विषयस्य च प्रकाशकत्वसम्भवात् । यदप्युक्तम्—"सवितृग्रहणकाले सविता कर्मैव, न करणम् ; करण- निरपेक्षस्यैव च चक्षुषो ग्राह्यत्वमभ्युपगमात्" इति । तन्न ; घटादिद्रव्य- ग्रहणे चक्षु ष आलोकादिसापेक्षत्वेन तत्रापि तदपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अत एव "सूर्यप्रकाशः प्रकाशान्तरनिरपेक्षश्चक्षुरिन्द्रियेण प्रथमगृहीत- श्चिरमवतिष्ठमानस्त्विन्द्रियग्राह्ये एव विषये करणतामुपयाति । शब्दस्तु क्षणिकः श्रोत्रेन्द्वियग्राह्यः, तदितरपरिच्छेदे विषये तदवगमक्रियायां करणीभूय तस्यामेव क्रियायां कथमिव कर्मभावमनुभवेत्" इत्यपि न; ध्वनीनां क्षणिकत्वेऽपि शब्दस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन तद्दोषात् । ध्वनीना- मपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन न क्षणिकत्व मित्यन्यत्र प्रतिपादितम् । यदप्युक्तम्—"उपायत्वाद् धूमादिवत् नोपेयग्रहणकाले पुनर्ग्रहण- मर्हति । स्मर्यमाणोऽपि शब्दो यत्रार्थप्रतीतिकारणं तत्रापि प्रथमं शब्द- स्मरणम् । ततः शब्दार्थ संप्रत्ययः । नतरां तत्रार्थ प्रतीतिवेलायां शब्दग्रहणं सम्भाव्यते । तस्मान्न वाचकविशेषितवाच्यप्रतिभासः" इति तदपि न ; शब्दानुविद्धज्ञानस्य भासमानत्वेन अनुभवविरुद्धत्वात् । यद्यपि गौरिति ज्ञानस्य इन्द्रियार्थसन्निकर्षान्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वेन चाक्षुषत्वमेवोक्तम् ; तथापि शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशस्य उपपा- दनाय मरीच्युदकप्रतीतौ स्मृत्युपारूढोदकस्येव स्मृत्युपारूढस्य शब्दस्य तत्र भानमुक्तम् । 'यथा चायिषये तस्मिन्नीरे नयनजा मतिः । तथा वाचकसंसृष्टे वाच्ये किमिति नेष्यते ॥ यथा च तय कालादि नीरूपमपि चाक्षुषम् । तथा शब्दानुरक्तोऽपि किमित्यर्थो न चाक्षुषः ॥'

पृष्ठ ५६

अस्मिन् पक्षेऽपि वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासः स्वीकृत एव । 'यदि च स्वानुरागेण वाचकाद्वाच्यवेदनम् । लिङ्गादपि भवेद् बुद्धिः स्वावच्छेदेन लिङ्गिनि ॥ अत्र धूमान्वितत्वेन न बह्निरवगम्यते । इहापि शब्दयोगेन गवादिर्नैव गम्यते ॥ न चास्ति वस्तुनो धर्मो वाच्यता नाम कश्चन । यदि स्यान्निर्विकल्पेऽपि प्रतिभासेत रूपवत् ॥ अर्थासंस्पर्शिनः शब्दान् कथयन् दुष्टसौगतः । प्रत्यक्षास्त्रेण भेत्तव्यः स कथं हन्यते त्वया ॥ प्रत्यक्षविषये वृत्तिः शब्दानां भवतः कुतः । तेषां यद्विषये वृत्तिस्तद्धि शब्दीकृतं त्वया ॥' इत्यादिकल्पजालमपि स्वानुभूतिर्मथ्नाति। लोके तथाशब्दानुविद्धस्य अर्थस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । यदुक्तम्- "न लोकस्य व्यपदेशकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्ति, यथारुचि लोको व्यपदिशति । नानामूनिजनसाधारणमपि तीर्थं नन्दि- कुण्डमिति व्यपदिशति लोकः" इति । तदपि न; तत्रापि नन्दिनो विशिष्टसम्बन्धमपेक्ष्यैव तथाप्रयोगात् । अन्यैस्तु - गौरित्येवमादिबोधेषु वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासे प्रत्याख्याते प्रथमाक्षिसन्निपातसमयोत्पन्ननिर्विकल्पवैलक्षण्यं कथमेषाम् ? न हि विषयातिशयमन्तरेण प्रतिभासातिशयो भवति । दण्डीति दण्ड- विशिष्टः पुरुषः प्रतिभासते । अन्यथा केवलपुरुषप्रतीतेरेषा विशिष्यते । उभयप्रतिभासेऽपि न 'दण्डपुरुषानि'ति प्रतीतिः, विशेषणविशेष्यभावस्य नियामकत्वात् । एवम् - 'पूर्वापर - चिरक्षिप्र-क्रमाद्यवगमेष्वपि । दिक्कालादिविशिष्टोऽर्थः स्फुरत्यतिशयमहात् ॥' इति प्रतीत्यनुरोधेन कालादिविशिष्टोऽप्यर्थो गृह्यते । 'अयं घटः इति प्रत्ययात् । 'इह तन्तुषु पटः' इति प्रत्यये वैशेष्यादेव समवायविशिष्टप्रतीते- रपि सम्भवात् ।

पृष्ठ ५७

यदुक्तम्- "उपायभेदात् प्रतीतिभेदो भवति, दूराविदूरदेश- व्यवस्थितस्थाण्वादिपदार्थप्रतीतिवत् संस्कृतासंस्कृत-करणविषयकबोध- वद्वा" इति। तदपि न; उपायभेदेऽपि प्रतीतिभेदासिद्धेः । उपायेन बुद्धौ अतिशयो भवति, न विषये । तदवगमसमये च न बुद्धिर्भाति । यत्रा- तिशयः, सा न भासते । यश्च विषयो भाति, न तत्रातिशयः । दृश्यते चातिशयसंवेदनम् । न च दूराविदूरविषये प्रतीतिरूपायभेदेन भिद्यते; तत्रापि विषय- भेदस्यैव सत्त्वात् । 'दूराद्धि वस्तु सामान्यं धर्ममात्रोपलक्षितम् । अदूरतस्तु विस्पष्टविशेषमवसीयते ॥' 'चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विभावितारूतिम् । विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥' 'क्रियान्तराणां वैचित्र्ये यद्वा तद्वाऽस्तु कारणम् । भेदो ज्ञानक्रियायास्तु कर्मभेदनिबन्धनः ॥' इति । अन्यैस्तु भवत्येव उपायभेदात्प्रतिभासभेदः । ज्ञानोत्पाद एव विषयस्य प्रत्यक्षता, नादर्शनं न ज्ञानग्रहणम् । तत्र यथा पुरुष इति निरतिशयज्ञान- मात्रोत्पादे तावन्मात्रविषयप्रत्यक्षता, न तत्र ज्ञानं प्रकाशते । अगृह्य- माणेऽपि ज्ञाने विषय एव प्रतिभासते । एवं दण्डीति शुक्लवासा इति विशेषणज्ञानाभ्युपायवशात् सातिशयप्रत्ययजनने तदग्रहणे स एव विषयो- ऽवभासते । तथा च दण्डीति पुरुषप्रवणैव मतिः, को दण्डी, क पुरुषो दण्डीति सामानाधिकरण्येन निःसन्धिबन्धस्य पुंस एव प्रतिभासात् । 'दण्डिनं भोजय, दण्डिने देही'ति भोजनादिकार्ययोगित्वं न दण्डे दृश्यते, अपि तु पुंस्येव । न च 'दण्डी पर्वतमारोहती'ति दण्डेऽपि कार्यान्वयो भवति । भेदेऽपि 'दण्डी प्रैषानन्वाहे'त्यत्र विवक्षितमेव विशेषणमिति वाच्यम् ; तथात्वेऽपि प्रतीतेर्विशेष्यप्रावण्यविशेषात् । अन्यथा दण्डपुरुषाविति स्यात्, न दण्डीति, विशेषत्वेनैव तदुपसर्जनत्वनिश्चयात् ।

Here is the line-by-line transcription of the text from the image into clean Devanagari Markdown:

[Left Page]

५८ वेदस्वरूप-विमर्शः पूर्वोपरक्षिप्तदिप्रत्याः, 'इह तन्तुषु पट' इत्याविप्रत्याश्च दिक्कालसम- वाय्यादिनः। परमेते दिक्कालाद्याः सामग्यन्तर्गताः सन्तः प्रत्ययातिशय- मादधति, न तद्विषया भवन्ति पटादिद्रव्ययत् । एवं पतनावतुमेय- गुरुत्वाधिकार्यभेदजनिता 'गुरुः पाषाणः' इत्यादित्रत्ययाः परोक्षविशेषणं विशेष्यमबलम्बन्ते । तस्माद् गौरित्यादिज्ञानं न वाचकावच्छिन्नवाच्यविषयम् । तेन न शाब्दं तत् । तेनैव च न लक्षणवैयर्थ्यम् । तस्मान् उभयज्ञानव्यवच्छे- दार्थमेव अव्यपदेश्यपदम् । ननु तदपि प्रत्यक्षमेवेति अनयोद्यमुक्तमिति चेत् ? सत्यम् ; तथापि यत्र संज्ञिनं निर्दिश्य संज्ञा उपदिश्यते, तत्र शब्द एव कारणमिति लोक- प्रसिद्धेरनुभवाच्च । अन्ये तु- "यदि संज्ञापदेशवचनजनितस्य उभयज्ञानस्य व्यवच्छे- दकमिदं तदा तद्व्यवहारकालेऽपि संज्ञापदेशश्रवणस्मरणपूर्वकं ज्ञान- मुत्पद्यते, तदुभयमजमेवे"ति । तदप्यनत व्युदस्तं भवतु । ननु तत्र शब्दस्मरणं कारणं न शब्द इति चेत् ; संकेतकालेऽपि तत्स्मरणमेव कारणम् । असत्यवगों स्मर्यमाणे वा शब्दव्यापारे विशेषाभावात् । तस्मान्न तद्व्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्यपदम्, किन्तु शब्दकर्मतापन्नज्ञानव्यवच्छेद एव तत्प्रयोजनमस्तु । ननु न तदपि नाप्रमाणम्, नापि पञ्चममिति चेत्सत्यम् । रूपादि- विषयग्रहणाभिमुखं तद्द्वजं ज्ञानं प्रमाणं वा फलं वोच्यते । यदानु तदेव शब्देन उच्यते 'रूपज्ञानं' 'रसज्ञान'मिति, तदा रूपानिज्ञानविषयग्रहण- व्यापारलब्धां प्रमाणतामपहाय शब्दकर्मतापत्तिक्रतां प्रमेयतामेवाव- लम्बते इति न तस्यां दशायां तत्प्रमाणमिति कुतः पञ्चमप्रमाणप्रसङ्गः ? सविकल्पकस्य शब्दसङ्कल्पनस्य शब्दसंसर्गसापेक्षजन्मनः प्रत्यक्ष- ज्ञानस्य शाब्दतां पूर्ववदाशङ्क्य तद्व्यावृत्तावृतां दर्शयन् अव्यपदेश्यपदेन सूत्रकारः प्रत्यक्षमेव तज्ज्ञानमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद् अव्यपदेश्यमशाब्दमिति प्राह ।

[Right Page]

वेदस्वरूप-विमर्शः ५६ अत्र सर्वत्र पक्षेषु प्रत्यक्षविज्ञाने शब्दाजन्यत्वेन शाब्दत्वाभावेऽपि विषयत्वेन उपायत्वेन वा शब्दस्फुरणमुपेतमेव । निर्विकल्पप्रत्यक्षज्ञाने यद्यपि नैयायिकैः शब्दोल्लेखो नोपेयते; तथापि यत्-तत्-सत्-किमादि- शब्दोल्लेखस्य शिष्टसम्मतत्वमिति वैदिकविज्ञानवादिनाऽभ्युपेतमेव । शब्दस्य कारणत्वादपि तदनुवेधः सर्वत्र उपपन्नः । शब्दार्थयोः पूर्व विशुद्धार्थज्ञानम्, तदनु शब्दस्मरणमिति न्याय- दर्शनस्य प्रत्यक्षलक्षणसूत्रे वात्स्यायनेन शब्दार्थप्रविभागसंयम-सूत्रभाष्ये च योगभाष्यकृता स्पष्टमुद्‌घुष्टमिति चेत् । सत्यम् ; अत्र न्यायमञ्जरी- 'शब्दानुप्रवेशवशेन व्यपदेश्यं ज्ञानं जायते इति तद्व्यवच्छे- दार्थं प्रत्यक्षलक्षणे अव्यपदेश्यपदं निवेशितम् । यज्ज्ञानमि- न्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं सद्दिषयनामधेयेन व्यपदिश्यते 'रूपज्ञानं रसज्ञानमि'ति, तद्व्यपदेश्यं ज्ञानं प्रत्यक्षफलं मा भूदित्यव्यपदेश्य पदग्रहणम्" इति । न च ऋषीणां ज्ञानं वाल्मकादिसदृशम्, किन्तु सविकल्पमेव तत्, निर्विकल्पस्य व्यवहारानयोग्यत्वात् । ततश्च मध्यमायामपि वाचि ऋषीणां दैवतादिविज्ञानेन ईश्वरप्रत्तेन सह ईश्वरप्रत्ता एव शब्दा आविर्भूताः । त एव शब्दा वैखर्या तैः प्रकटिताः । तावताऽपि न पौरुषेयत्वं सिद्धयति । यदुक्तम्- "समाहितैर्ऋषिभिर्वेदा दृष्टा इति श्रूयते स्मर्यते च । समाधौ च निर्विकल्पकमेव ज्ञानं भवति, न तत्र शब्दानुवेधप्रत्याशा" इति । तन्न ; सविकल्पे समाधावेव तत्साक्षात्कारसंभवः, शब्द- विशेषरूपाणां वेदानां निर्विशेषत्वाभावात् । ननु तथात्वेऽपि तद्विज्ञानं परिशील्य स्वाभिप्रायेण स्वीयाः शब्दा मध्वादिभिरिवेषा तैरुपनिबद्धाः, विज्ञानसहभुयस्त एव वा शब्दा इति विवाद- स्थानमस्त्येव । न च वर्णनित्यत्वेन पदस्फोट-वाक्यस्फोटसाधनेन वाऽयं विवादः शमयितुं शक्यः; वर्णानां नित्यत्वेऽपि तदानुपूर्वीघटनार्या पुरुषप्रयत्नापेक्षणात् । पदवाक्यादिस्फोटेऽपि तदभिव्यञ्जकप्रथमध्वनि-

पृष्ठ ६०

६० वेदस्वरूप-विमर्शः कर्त्तुरेव तत्तन्निबन्धपन्यादिकर्तृंताया अभ्युपगन्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा रघुवंशादिकाव्यादीनामपि अपौरुषेयत्वापत्तिः स्यादिति चेन्न । रघुवंश- काव्यादीनां प्रथमोच्चरितत्वेन पूर्वानुपूर्वीसापेक्षोच्चरितत्वाभावेन पौरुषेयत्वेऽपि वेदे तदभावेनापौरुषेयत्वात् । वेदानुपूर्व्याः सङ्घटने अद्यापि पुरुषप्रयत्नो भवत्येव । तावतापि न तदुच्चारयितॄणां कर्तृत्वम् , पूर्वानुपूर्वीसापेक्षोच्चारयितृत्वात् । अत एव ज्ञानसहभुवामेव शब्दाना- मुपदेशो युक्तः, न स्वीयानां शब्दानां तत्र सन्निवेशः, मानाभावात् । यदुक्तम्- 'निरुक्तदैवतकाण्डेोकरीत्या शपथाभिशापपरिवेदनादि- श्रवणात् विप्रप्रतीकाराशंसाश्रवणात् ब्राह्मणे परकृतिपुराकल्पश्रवणात् अग्रे दर्शयिष्यमाणशब्दविवरणप

"? It looks like "अनु करणेऽपि" with a slight space.

Line 17: पयितृनिर्मिताया आनुपूर्व्या भिन्नेव शिष्यनिर्मिताऽऽनुपूर्वी । एवमानु-

Line 18: पूर्व्या अनित्यत्वं वर्णानित्यत्वतन्नित्यत्ववादिनां मते समानम् । केवलं

Line 19: पुरुषस्वातन्त्र्य-तदस्वातन्त्र्ययोरेव विप्रतिपत्तेः ।

Line 20: वैदिकैस्तु वेदे आनुपूर्व्या निर्माणेऽपि पुरुषस्य अस्वातन्त्र्यमेवेष्यते । Wait, "अस्वातन्त्र्यमेवेष्यते" or "अस्वातन्त्र्यमेवेष्यते"? Yes, "अस्वातन्त्र्यमेवेष्यते ।"

Line 21: तदुक्तं भट्टपादैः-

Line 22: 'यत्ततः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता ।' इति । (This is Slokavartika, sambandhakshepa parihara 63: "यत्ततः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता ।")

Line 23: सृष्टिप्रलयाभ्युपगन्तृभिर्वेदवान्तिभिरपि पुरुषपारतन्त्र्यमुपेयत एव । Wait: "वेदवान्तिभिरपि" or "वेदवादिभिरपि"? In line 2

नृत्तानुकरणवद् गुरुशिष्यानुच्चारयितॄणां भेदेनानुपूर्व्यां भेदाभ्युपगमे- ऽपि साजात्यमस्त्येव । एकानुपूर्वीकवर्णसमुदायव्यञ्जकत्वमेव उच्चा- रणानामन्योन्यसाजात्यम् । तथा सति काठकादिषु कठादिकृतत्वेऽपि फलतः प्रवचनकर्तृत्वमेव, प्रथमोच्चारयितृत्वासिद्धत्वात् । वेदे सर्वेषा- मेवोच्चारणानां पूर्वपूर्वोच्चारणसापेक्षत्वेन स्वातन्त्र्याभावेन अपौरुषे- यत्वसिद्धेः स्फुटत्वात् । विस्तरस्तु उपरिष्टाद् भविष्यति । न चैवंविधस्य कर्तृत्वस्य सर्वेषामेवोच्चारयितॄणां संभवात् सर्वत्र प्रत्ययो भवेत् । तथा च काठकं कालापकमिति समाख्या कथं प्रसिद्धय- तीति वाच्यम्; वैशेष्यात् तद् दूत्यायेन विशिष्टप्रवक्तृत्वेन काठकादि- समाख्याया उपपत्तेः । यथा वा देवदत्त-यज्ञदत्ताद्यनेकपुरुषाणां मातृत्त्वे समानेऽपि 'देवदत्तमाते'ति समाख्या प्रसिद्धयति, तथैव काठकादिनाम्ना समाख्या प्रसिद्धा । प्रतिकल्पं वा सुप्तप्रतिबुद्धन्यायेन तपस्यता वा कठा- दिभिः शाखां दृष्ट्वा प्रवचनं कृतमिति तन्नाम्ना समाख्योपपत्तिः । अश्वकर्णादिवद् वा शब्दार्थानपेक्षयैव तत्समाख्योपपत्तेः । 'मन्त्रकृदृषयः मन्त्रकृतः' इत्यादिमन्त्राश्च लौकिकाध्ययनमन्तरा तपस्यया मन्त्रान् दृष्ट्वा ऋषयः तेषामानुपूर्वी निर्मितवन्त इत्यस्यैवार्थस्य बोधकाः । तथात्वेऽपि न तेषां प्रथमोच्चारयितृत्वरूपं कर्तृत्वं पूर्वसिद्धानुपूर्वीसापेक्षत्वेन तत्र स्वातन्त्र्याभावात् । पूर्वोक्तरीत्या वर्णानुपूर्वीणां तत्तद्गुरुशिष्यानु- च्चारयितृभेदेन कृतत्वेऽपि नियतत्वात् अनादिकालात् प्रवाहविच्छेदेनैके- रूपतैव । पुरुषस्वातन्त्र्याभावान्न तत्र व्युत्क्रमः । पुरुषस्वातन्त्र्ये तु 'वर्णा- नुपूर्वी खल्वाम्नाये नियता' इति भाष्यमसङ्गतमेव स्यात् । 'अस्य वाम'- इति मन्त्रे एव आनुपूर्वी नियतेति न भ्रमितव्यम् ; उक्तमन्त्रस्य निदर्शन- मात्रत्वात् , न्यायस्य तुल्यत्वात् । कैयटादिवचनान्यपि आनुपूर्वी- नैरन्तर्यानुकूल्येन नेयानि । यदुक्तम्- "कदाचिदनीदृशं जगदिति मन्यमानाः श्रुतं स्मृतञ्च प्ररोचनार्थत्वेनाप्रमाणं कथयन्तो मीमांसकाः साधयन्तु नाम वर्णानुपूर्वी- नित्यत्ताम् । श्रुतिपुराणोद्युक्त-सृष्टिप्रलयादिक्रमे विश्वसतां शिष्टानां

न इतोऽन्या युक्त्यभ्युपेता प्रक्रिया संभवति यत् 'कल्पादावाविर्भूता ऋषय एव ईश्वरप्रसादेन तत्तज्ज्ञानमुपलभ्य मन्त्रादीन् विरचयन्ती'ति । तदपि चित्रम्; पूर्वोत्तरमीमांसकानामेव वेदविचारे शिष्टैः प्रामाणि- कत्वाभ्युपगमात् । अपौरुषेयवेदानभ्युपगमेन ईश्वर-तत्प्रसाद-तज्ज- मन्त्रार्थसाक्षात्कारासिद्धेश्च । 'पद-वाक्यप्रमाणपारावारीणे'त्यादि-शब्दावलिराचार्येषु पण्डितप्रका- ण्डेषु च प्रयुज्यते । तत्र पदशब्देन व्याकरणशास्त्रं गृह्यते । वाक्यशब्देन वेदविचारात्मिके पूर्वोत्तर-मीमांसे गृह्येते । प्रमाणशब्देन च न्यायवैशेषिक- शास्त्रे गृह्येते । तत्र वैदिकविज्ञानवादिभिः वाक्यशास्त्रे पूर्वोत्तरमीमांसे अपेक्ष्य वेदविचारे न्यायवैशेषिकमते गृह्येते । अन्ते ते अप्युपेक्ष्येते । नैयायिकैर्वैशेषिकैः पौरुषेयत्ववादिभिरपि- 'तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।' इत्यादिमन्त्ररीत्या वेदानां परमेश्वरकर्तृकत्वमास्थीयते । विज्ञान- वादिभिस्तु जीवकर्तृकत्वमङ्गीक्रियते । तावताऽपि आस्तिकत्वं शिष्टत्वञ्च स्यात्स्वयमपि स्वात्मन्येव च मन्यते । नहि प्ररोचनापरत्वं वेदवाक्यानां न संभवति । 'प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिद'दित्यादिवाक्यानां नैयायिका- दिभिरपि तथात्वाभ्युपगमात् । वस्तुतस्तु - विज्ञानवादिभिरेव श्रुतं स्मृतञ्च वेदानां नित्यत्वं परमे- श्वरादाविर्भूतत्वञ्च अप्रमाणीकृत्य तेषां जीवकर्तृकत्वमास्थीयते । तस्मात् वेदविचारे वाक्यशास्त्राश्रयणमेव युक्तम् । न्याय-योगादिमतस्यापि वेदविरुद्धोंऽशस्त्याज्य एव । तत एव उत्तरमीमांसायां 'ईक्षतेर्नाशब्दम्', 'एतेन योगः प्रत्युक्तः', 'महद्दीर्घवद्वा' 'ह्रस्वपरिमण्डलाभ्यामि'त्यादिभिः सांख्य-योग-न्यायादिमतानां वेदविरुद्धांशाः खण्डिताः । यदप्युक्तम्-- "अस्मर्यमाणकर्तृकत्वाद् अपौरुषेयत्वं शब्दरचना- त्मकानां वेदानां साधयन्ति मीमांसकाः । तत्र आख्यायाः प्रवचनजन्यत्वे अङ्गीकृते अस्मर्यमाणकर्तृकत्वम्, ततश्च अपौरुषेयत्वसिद्धिः, सिद्धे चापौरुषेयत्वे आख्यायाः प्रवचनजन्यत्वनिश्चय इति चक्रकमपि दुरुद्धर- ५

character: It has a loop: it looks like 'ब' or 'त'. Let's provide the most faithful reading: "दृष्ट्वै बमथद्यन्" (or "दृष्ट्वै तमथद्यन्"). Let's check if it's 'ब' or 'त'. It looks like 'ब' because the loop is closed on the left. But 'त' in this font sometimes touches. Let's look at 'त' in "तत्र" (line 13) or "भवति" (line 13). Actually, "दृष्ट्वै बमथद्यन्" is very clear visually.

Let's check line 17: "'यत्काम ऋषिार'त्यस्यायमर्थः" vs "'यत्काम ऋषिरि'त्यस्यायमर्थः": Wait, look at the end of "'यत्काम ऋषि": Wait, is it "ऋषिरि'त्यस्यायमर्थः"? Look at the character after 'ऋषि': It has an 'इ' matra! Look: there is a curve going to the left over 'र': र + इ = रि! And then a single quote: '! So it is: 'यत्काम ऋषिरि'त्यस्यायमर्थः- Wait, let's look: ऋ (ri) - षि (shi) - रि (ri) - ' (quote) - त्य (tya) - स्या (syaa) - य (ya) - म

६८ | वेदस्वरूप-विमर्शः प्रसादाद्विशिष्टज्ञानेन स्तुतिं प्रयुङ्क्त इति विवक्षितम्, तदा देवता- प्रसादात् प्राप्तेन मन्त्रेण स्तुतिं प्रयुङ्क्ते इत्येव ग्रहणमुचितम् । यदुक्तम्—"न कामना पुरुषविशेषस्यैव भवति । तेन ईश्वरप्रोक्तता अपौरुषेयता च नोपपद्यत इति । तन्न; कामनायाः पुरुषविशेषाश्रयत्वे- ऽपि कामपूरकस्तुतिनिर्मातृस्य तदधीनत्वात् । दृश्यन्तेऽद्यापि तत्तत्- कामनया स्वतःसिद्धैरन्यनिमित्तैर्वा वैदिकैस्तान्त्रिकैश्च मन्त्रैस्तास्ता देवताः स्तुवन्तः सकामा जनाः । बौद्धार्हतादितन्त्रेष्वपि निष्कामबुद्धादिनिर्मिता मन्त्राः सकामै- स्तत्तत्कामनया प्रयुज्यन्ते । नहि सकामानां स्तावकत्वे स्तुतिवचनान्यपि तन्निर्मितानीति निश्चेतुं शक्यते । अत एव 'एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्मन्त्रदृष्टयो भवन्ती'त्येवोक्तम्, न तु मन्त्रकृतय इति । ऋषीणामभिप्रायैर्मन्त्रदर्शनं भवति । व्याख्यत- ञ्चैतद् दुर्गाचार्येण— 'एवमनेन प्रकारेण उच्चावचैराभिप्रायैः बहुभिः अथवा प्रकृष्टौ प्रकृष्टमध्यमैर्मन्त्राभिव्यक्तिनिदानभूतैः ऋषीणां दृष्टयो भवन्ति, मन्त्रदर्शनानि भवन्ति । विद्यमानानामेव मन्त्राणामृषयो येन केनचिन्निमित्तेन निदानभूतेन हर्ष-शोक-निन्दा-प्रशंसादिना मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति, न तु कर्तार इत्यभिप्रायः ।' तदेवम् अनादिमन्त्राणामृषयो द्रष्टारो न कर्तार इति । तास्त्रिविधा ऋचः—परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः आध्यात्मिकाश्च । ऋच एव आंतवरामविहितार्थाः, न तथा यजूंषि । तासु विदितासु तानि विदितानि भवन्ति । परोक्षकृताः ऋचः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते, प्रथमपुरुषैश्च आख्यातस्य । यथा — 'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गाथिनो...' इत्यादिरप्रत्यक्ष- कृताः मध्यमपुरुषयोगात् । त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना—'त्वमिन्द्र बला- दधिचिन इन्द्रसृधी जहि' इति । क्वचित् प्रत्यक्षकृताः स्तोवारः, परोक्ष- कृतानि च स्तोतव्यानि—'माचिदन्याद्विशंसत सख्या अभि प्र गायतोष- प्रेत । कुशिकाश्चेतयध्वम्' इति ।

वेदस्वरूप-विमर्शः | ६९ उत्तमपुरुषेण युक्ता आध्यात्मिक्यो यथा— 'अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सञ्जयामि शश्वतः । मां हवन्ते पितरं न जन्तवो अहं दाशुषे विभजामि भोजनम् ॥' इति । वसुनः = धनस्य, पूर्व्यः = प्रथमः पतिः, साम्प्रतमप्यहमेव पतिः । अहमेव च शत्रुभ्यः सकाशात् समस्तानि धनानि जयामि, शश्वतो नित्यकालमेव । किञ्च—मामेव ह्वन्ते = आह्वयन्ति, पितरं न = पितर- मिव तासु तासु आर्त्तिषु, जन्तवो मनुष्याः । किञ्च—अहमेव दाशुषे = दत्तवते हवींषि यजमानाय विभजामि, यथार्हं भोजनं धनमित्यर्थः । शपथाभिशापयोः उदाहरणम्—'अद्यामुरीय यदि यातुधानो अस्मि...' इति । वशिष्ठः किल राक्षसमित्यभियुक्तः । सोऽनया ऋचा शपथं प्रतिपेदे, परञ्चाभिशशाप— 'अद्यामुरीय यदि यातुधानोऽस्मि, यदि वायुस्ततप पूरुषस्य । अधा सबीरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याह ॥' (ऋ० सं० ७ । १०४ । १५) अद्यैवाहं म्रिये यदि यातुधानः स्याम् । यदि वाम आयुः ततप तप्तवा- नहं कस्यचिदपि पुरुषस्य । अथ यदि पुनरयातुधानमेव मां सन्तं यो मोघमनृतं यातुधानस्त्वमित्याह, स वीरैः दशभिः वियूयाः वियुज्यता- मित्यभिशापः । अथापि परिदेवना कस्मात् ? चिद्भावात् । 'सुदेवो अद्य प्र पतेदनावृत् परावतं परमा गन्तवा उ । अधाशयीत निर्ऋतेरुपस्थेऽथैनं वृका अद्युः ॥' (ऋ० सं० १० ९५ । १४ ।) पुरूरवस आर्षं स शोभनो देवः स्यात् योऽद्य तथा प्रियया वियुक्त अद्यैवा भृगुप्रपातम् अनावर्त्तमानः प्रपतेत । पतितश्च दूराद्दूरतरं गच्छेत् । अथ गत्वा शयीत । मृतः सन् निर्ऋतेर्भूमेरुपस्थे उपरि । अथैनं ताम- वस्थामापन्नं वृका विकर्त्तारश्च शृगालाद्य रवसा रभस्वन्तो वेगवन्तः

देवविमान! So the mantra originally had "देवमानेव" but the compositor set "देवयाने"! Wait, look at "देवयाने": could that 'या' be 'मा'? If it's 'मा', then what is 'ने'? Wait! Could it be "देवमानेव"? Look: Letter 1: दे Letter 2: व Letter 3: या (has no loop at bottom left, unlike 'मा' which has a clear loop). Wait, but sometimes 'मा' in this font has a small loop? Letter 4: ने Is there a 'व' after 'ने'? No, it directly goes to 'चित्रम्'! Wait, is the 4th letter 'ने'? Or 'त'? No, it has an e-matra: 'ने'. So it says "देवयाने चित्रम् ॥'"! We must transcribe what is printed.

Wait, look at line 17: (ऋ० सं० १० । ११७ । १०) Wait, Rigveda 10.107.10, but the book prints: (ऋ० सं० १० । ११७ । १०) - it printed ११७ instead of १०७! We transcribe what's printed: (ऋ० सं० १० । ११७ । १०)

Line 18: दक्षिणा नाम प्रजापतेर्दुहिता, तया सूक्तमात्मनः स्तुतिसंबद्धं दृष्टम् । Line 19

७२

वेदस्वरूप-विमर्शः

तदपि निःसारम्; 'एतत्सूक्तं प्रतिबभौ' इति सूक्तप्रतिभान- स्यैव स्पष्टतया वर्णनात् । 'मन्त्रदृष्टयः', 'सूक्तं प्रतिबभौ', 'ऋषिर्दर्शनात्' इत्यादीनि मन्त्र-सूक्त-दर्शन-प्रतिभानबोधकानि निरुक्तवचनानि दृष्ट्वाऽपि येषां हृदि मन्त्राणां कृतकत्वशङ्का भवेत्, तेषां समाधान- मपि दुश्शकमेव । अत्र सूक्तप्रतिभानं मन्त्रदर्शनञ्चोक्तम्, न तु सूक्तार्थप्रतिभानम् मन्त्रार्थदर्शनं वोक्तं न वा सूक्तमन्त्रादिनिर्माणम् । न चेश्वरनिर्मिते अपौरुषेये वा सूक्ते तदितिहासगाथामिश्रणा संभवात् तन्निर्मितत्वकल्पनं युक्तम् ; ईश्वरप्रदत्ते सूत्रार्थभानेऽपि तत्सम्भवस्य तुल्यत्वात् । यदि च सूत्रार्थप्रतिभाने तत्सम्भवस्तदा सूत्रेऽपि तत्सम्भवे बाधोभावः समान एव । सर्वत्र हि वेदे फलवन्नि- श्चितार्थबोधकत्वेन प्रामाण्यम् । गाथेतिहासाख्यायिकादीनामपि तत्रैव स्वारस्यात्, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' इत्यादिश्रुतिसूत्रेभ्यः । यदपि—"साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृत- धर्मेभ्य उपदेशेन मन्त्रान् संप्रादुः, उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्म- ग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं वेदाङ्गानि च । विल्मं भिल्मं भासनमिति निरुक्तबलेन ऋषीणां धर्मसाक्षात्कारः, तत्कृताश्च वेदमन्त्राः" इति प्राहुः । तदपि न सम्यक् ; निरुक्तवचनस्य अन्यथाऽर्थोपपत्तेः । तदुक्तं तट्टीकाकृता दुर्गाचार्येण—'ऋषन्त्यमुष्मात् कर्मण एवमर्थवतः मन्त्रेण युक्तादमुना प्रकारेण एवंलक्षणः फलादिपरिणामो भवतीत्यृषयः, ऋषिर्दर्शनात् इति वक्ष्यति' (नि० २ । १ ।) । तदेतत्कर्मणः साक्षात् फल- विपरिणामदर्शनमौपचारिक्या वृत्त्योक्तं साक्षात्कृतधर्माण इति । नहि धर्मस्य दर्शनमस्ति । अत्यन्तापूर्वो हि धर्मः । ननु कथमेवं धर्मशब्दस्य वेदोऽर्थो गृह्यत इति चेत् ? यथा 'सूक्तं प्रतिबभौ, मन्त्रदृष्टय' इत्यादिषु सूक्तमन्त्रादिशब्दानां सूक्तार्थ-मन्त्रार्थ- ग्रहणं भवद्भिः क्रियते, तथैवेतद्वेहि । इह तु ब्राह्मणप्रामाण्यमपि वक्ष्यते इत्यधिकम् । ननु साक्षात्कृतधर्माणं श्रवणमन्तरेणैव मन्त्राणां तपोबलेन

वेदस्वरूप-विमर्शः

७३

साक्षात्कारः, तेऽवरेभ्यः शक्तिहीनेभ्यः श्रुतर्षिभ्य उपदेशेन शिष्यो- पाध्यायिकया वृत्त्या मन्त्रान् सम्प्रादुः सम्प्रत्तवन्तः । ऋषीणां तपोमाहात्म्यात् उपदेशमन्तरेव वेदादेव संशयविपर्ययादि- राहित्येन कर्मतत्फलयोः कार्यकारणभावावबोधः । निश्चयाश्रयं साक्षा- त्कारवदेव संशयादिरहितत्वेन साक्षात्कार उच्यते । अन्यैस्तु यागादिमात्रफलं सुखादिकमेव धर्मपदेन लक्षणया उच्यते । तस्यैव साक्षात्कारः संभवति, न धर्मस्य । अन्यैस्तु धर्मपदेन धर्मावबोधकस्य वेदस्यैव ग्रहणमिष्यते । अत्रार्थे ब्राह्मणमपि—'तद्यदेनांस्तपस्यमानान् स्वयम्भु ब्रह्माम्यनार्षत् । तदृषीणा- मृषित्वम् ' मन्त्रसाक्षात्कर्तृत्वेनैव ऋषित्वम् । एवं साक्षात्कृतधर्मभिरसाक्षात्कृतधर्मेभ्यो मन्त्रदानम् । अथ तेऽपि उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं वेदाङ्गानि च कथं नामोपदिश्यमानमेते शक्नुयुर्ग्रहीतुमित्येवमर्थमधिकृत्य ग्लायन्तः खिद्यमानास्तेष्वनुगृह्णन्तस्तदनुकम्पया तेषामायुषः सङ्कोच- मवेक्ष्य कालानुरूपाञ्च ग्रहणशक्तिं बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थं वेदं वेदाङ्गानि समाम्नातवन्तः । कथं पुनः समाम्नासिषुरित्याह—वेदं तावदेकं सन्तमतिमहत्त्वाद् दुर- ध्येयमनेकशाखाभेदेन समाम्नासिषुः सुखग्रहणाय व्यासेन समाम्नात- वन्तः । तद्यथा—एकविंशतिधा बाह्वृच्यमेकशतमध्वर्यवं सहस्रधा साम नवधा आथर्वणम् । वेदाङ्गानि च व्याकरणमष्टाधा निरुक्तं चतुर्दशधे- त्येवमादि । एवं समाम्नासिषुर्भदेन ग्रहणार्थम् । कथं नाम भिन्नान्येतानि शाखान्तराणि लघूनि सुखं गृह्णीयुरेते शक्तिहीना अल्पायुषो मनुष्या इत्येवमर्थं समाम्नासिषुः—बिल्मं भिल्मं वेदानां भेदनम् । भेदो व्यासः भासनमिति । अथवा भासनमेव बिल्म- शब्देनोच्यते । वेदाङ्गविज्ञानेन भासते प्रकाशते वेदार्थ इत्यत इदमुक्तं बिल्ममिति । एवमेव 'ऋषिर्दर्शनात्' (२ । ११) इत्यत्राप्युक्तम् । पश्यति ह्यसौ सूक्ष्मानप्यर्थान् स्तोमान् ददर्शेत्यौपमन्यव आचार्यो मन्यते । ब्राह्मणञ्चात्र

वेदस्वरूप-विमर्शः (पृष्ठ ७४)

भवति-'तद्यदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यनार्षत् स्वयम्भु अकृतक- मभ्यागच्छत, अनधीतमेव तत्त्वतो ददृशुस्तपोविशेषेण । एवमुच्चावचै- रभिप्रायैर्ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ती'ति (७।३) निरुक्तोक्तव्याख्याने दुर्गा- चार्येणोक्तम् । विद्यमानानामेव मन्त्राणामृषयो येन केनचिन्निमित्तेन निदानभूतेन हर्ष-शोक-निन्दा-प्रशंसादिनाभन्मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति, न तु कर्त्तार इत्यभिप्रायः । यदप्युक्तम् - " 'मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामा- ण्यात्' इत्यत्र गोतमेनोक्तं यथाफलसिद्धिं दृष्ट्वा स्थालीपुलाकन्यायेन चायुर्वेदस्य प्रामाण्यं भवति, तथैव वेदानार्माप वात्स्यायनेन तदेव [