भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

श्रीः । प्रस्तावना. समस्त आत्मतत्त्वजिज्ञासु महाशयोंको विदित करनेमें आताहै कि, इस संसारका मूलतत्त्व क्या है ? यह जाननेके लिये अध्यात्मशास्त्रसे अधिक बढकर कोई शास्त्र नहीं है. इस अध्यात्मशास्त्रके आचार्योंके भेदसे अनेक भेद हुए हैं. परंतु उन भेदभिन्न भेदवादियोंके अनेक म- तोंसे मूल अद्वैत वेदांतसिद्धांत सबतरह अतिश्रेष्ठ है. जो कि अना- दिकालसे अव्याहत चला आताहै. और वेदमूलक सिद्धान्तानुसारी महात्माओंने इसकीही प्रशंसा करीहुई देखीजाती है. जिसका मूल “नेह नानास्ति किंचन” “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म” इत्यादिश्रुतियां हैं. इस अद्वैत वेदांतसिद्धांतके प्रतिपादक अनेक २ ग्रंथ आजतक छपकर जगह २ प्रसिद्ध हुए हैं. इन अनेक ग्रंथोंमें सब सिद्धांत बड़े विस्तारके साथ निरूपण कियेगए हैं. जिससे ज्ञान होनेके वास्ते बहुत परिश्रम करना पड़ता है. इसवास्ते परमहंसपरिव्राजकाचार्य सदानन्दयोगींद्रजीने “वेदांतसार” नामक ग्रंथ बनाया है. इस ग्रंथके ऊपर पं० श्रीनृसिंहसरस्वतीजीने बहुतही सरल संस्कृत टीका बनाई है- अब इस ग्रंथका सर्व साधारण और विना संस्कृत पढेहुए लोगोंको ज्ञान होनेके वास्ते हमने श्रीक्षेत्र काशीनिवासि पंडित “रामस्वरूप” जीसे सरल हिंदीभाषामें स्वरूपप्रकाश नामक टीका बनवाकर हमारे सुप्रसिद्ध “श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखानेमें छापकर प्रसिद्ध किया है. अब हम आशा रखते हैं कि,-वेदांतशास्त्रके जिज्ञासु महाशय गण इस अत्यंत उपयोगी पुस्तकका अवश्य संग्रह करेंगे. खेमराज श्रीकृष्णदास. “श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखाना. (मुंबई.)

श्रीः । श्रीगोपीवल्लभेन जितम् । वेदांतसार । संस्कृतटीका और भाषाटीकासमेत । अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् ॥ आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥१॥ (सं०टी०) रामानन्दं गुरुं नत्वा परमानन्दमद्वयम्।वक्ष्ये वेदान्तसारस्य टीकां नाम्ना सुबोधिनीम् ॥ १ ॥ इह खलु कश्चि- न्महापुरुषो नित्याध्ययनविध्यधीतसकलवेदराशीनाञ्चिन्मात्रा श्रयत्वेन तद्रूपाद्वयानन्दविषयानाद्यनिर्वचनीयभावस्वरूपाज्ञा- नविलसितानंतभवानुष्ठितकाम्यनिषिद्धवर्जितनित्यनैमित्तिक- प्रायश्चित्तोपासनाकर्मभिः सम्यक्प्रपन्नेश्वराणामिष्टिकाचूर्णादि संघर्षितादर्शतलवदतिनिर्मलाशयानां नलिनीदलगतजलबिन्दु वद्धिरण्यगर्भादिस्तंबपर्यन्तजीवजातं स्वात्मवन्मृत्योरास्यान्त- र्गतं क्षणभंगुरं तापत्रयाग्निदंदह्यमानमहर्निशमात्मन्यनुपश्यताम तिविवेकिनां अत एवैहिकस्रक्चन्दनादिविषयभोगेभ्यः आमु- ष्मिकहिरण्यगर्भाद्यमृतभोगेभ्यश्च वाताशन इवातिनिर्विण्णमा- नसानां शमादिसाधनसंपन्नानामापाततोधिगताखिलवेदार्थत्वा- देहाद्यहंकारपर्यन्तं जडपदार्थतद्विलक्षणस्वप्रकाशस्वरूपप्रत्य- गात्मनि ब्रह्मानंदत्वे संशयापन्नानां तज्जिज्ञासूनामल्पश्रवणे-

( ४ ) वेदान्तसार । न मूलाज्ञाननिवृत्तिपरमानंदावाप्तिसिद्धये प्रकरणमारभमाणःत- त्समाप्तिप्रचयगमनादिफलकस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तेष्टदेवतानम- स्कारलक्षणमंगलाचरणस्यावश्यकर्तव्यतांप्रदर्शयँल्लक्षणयानुबं- धचतुष्टयं निरूपयन्परमात्मानंनमस्करुतेऽखंडमित्यादिना ॥ अ खंडमिति ॥ अभीष्टस्य निःश्रेयसःसिद्धये प्राप्यर्थमात्माश्रये ए- कत्वेन प्रतिपद्य इत्यर्थः। नन्वविषयस्यात्मनः कथं प्रतिपत्तिरि- त्याशंक्याह । अखिलाधारमिति । अखिलस्य चराचरात्मक- प्रपंचस्य विवर्ताधिष्ठानत्वेन कारणत्वाक्रांतं ब्रह्मैव प्रतिपद्ये- त न तु शुद्धमित्यर्थः । नन्वेवं च सति प्रतिपत्तिविषयत्वेन दृ- श्यत्वापत्तिरित्याशंक्याह । अवाङ्मनसगोचरमिति। “यतोवा- चो निवर्तंते” इत्यादिश्रुतिभिरविषयत्वप्रतिपादनात्प्रतिपत्तिवि- षयत्वं कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्मविषयत्वेनौपचारिकमिति भा- वः । ननु एवमपि ब्रह्मणः कारणत्वे मृत्पिंडवदनित्यत्वाशंका- मपहरन्नाह । सदिति। नाशाभावोपलक्षितस्वरूपम् “सदेव सौम्ये- दमग्र आसीत्” इत्यादिश्रुतेः । ननु तथापि जडत्वापत्तिमाशं- क्याह । चिदिति । स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपमिति यावत् । ननु तथाप्यपुरुषार्थत्वात्किमित्याश्रयणीयमित्यत आह । आ- नंदमिति । परमानंदरूपमित्यर्थः । ननु 'भक्षितेऽपि लशुने न शांतो व्याधिः'इति न्यायेन प्रपंचस्याधिष्ठानव्यतिरिक्ततया प्रतीयमानत्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशंकां तृणीकुर्वन्नाह । अखंडमिति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमित्यर्थः । अत्र सच्चिदानंदमिति प्रयोजनम् । अखंडमिति विषयः ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (५) शास्त्रविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबंधः । तत्कामोऽ- धिकारीत्यनुबंधचतुष्टयमर्थादुक्तं भवति ॥ १ ॥ ( भा०टी० ) जो वाणी और मनसे पर और संसारका आधारस्वरूप पूर्णब्रह्म सच्चिदानन्द है उसको अपने इच्छित कार्यकी सिद्धिके अर्थ आश्रय करताहूँ ॥ १ ॥ अर्थतोऽप्यद्वयानन्दमतीतद्वैतभानतः ॥ गुरून्नाराध्य वेदान्तसारं वक्ष्ये यथामति ॥२॥ ( सं०टी० ) किंच “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गु- रौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः॥” इत्यादिश्रुत्या गुरुनमस्कारस्यापि शास्त्रांगत्वप्रतिपादनात्तन्नमस्कारोपि अ- वश्यं पृथक्त्वेन कार्य इति तन्नतिपूर्वकमभिधेयग्रन्थं प्रतिजा- नीते । अर्थतोपीति । अपिशब्देन न केवलं शब्दतः डि- त्थकपित्थादिवत्संज्ञामात्रं व्यवस्थितमपि तु अर्थतः शब्द- तश्चेति अद्वयानंदान् गुरून्नाराध्य वेदांतसारं यथामति वक्ष्य इत्यन्वयः। अद्वयश्चासावानंदश्चाद्वयानंदस्तांनद्वयानंदान् । अत्र हेतुमाह । अतीतद्वैतभानत इति । अतीतं गतं द्वैतभानं यतः त- स्मादतीतद्वैतभानतः निरस्तसमस्तभेदज्ञानत्वादित्यर्थः । ता- न्गुरून्नाराध्य कायवाङ्मनोभिर्नमस्कारगोचरीकृत्य वेदांतसारं वेदांतानामुपनिषद्वाक्यजातानां मध्ये यत्सारं सिद्धांत रहस्यं यस्मिन् ज्ञाते पुनर्ज्ञातव्यं नावशिष्यते तं वेदान्तसारं यथामति १ आदरार्थे बहुवचनमिति शिष्टोपदेशाद्गुरावादरात्तानिति बहुवच- ननिर्देशोऽवावगन्तव्यः ।

( ६ ) वेदान्तसार । बुद्धिमनतिक्रम्य वक्ष्ये प्रतिपादयिष्ये इत्यर्थः ॥ २ ॥ ( भा०टी० ) जिनको कदापि द्वैतभान नहीं होयहै ऐसे अद्वैतस्वरूप अद्वयानन्दनामवाले गुरुदेवको नमस्कार कर- के वेदान्तशास्त्रका सारभूत "वेदान्तसार" नामक ग्रन्थ- को बनाताहूँ ॥ २ ॥ वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् ॥ तदुप- कारीणि शारीरकसूत्रादीनि च ॥ ३ ॥ ( सं०टी० ) इदानीं सर्वस्यापि वस्तुविचारस्योद्देशपूर्वक- त्वात्प्रतिज्ञातं वेदांतं नामतो निर्दिशति । वेदान्त इति । उपनि- षद एव प्रमाणमुपनिषत्प्रमाणं उपनिषदो यत्र प्रमाणमिति वा। तदुपकारीणि वेदांतवाक्यसंग्राहकाणिशारीरकसूत्रादीनि"अ- थातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि सूत्राणि।आदिशब्देन भगवद्गी- ताद्यध्यात्मशास्त्राणि गृह्यंते।तेषामप्युपनिषच्छब्दवाच्यत्वादि- ति भावः ॥ ३ ॥ ( भा०टी० ) स्वतःसिद्ध प्रमाणस्वरूप उपनिषदोंका ना- म वेदान्त है तथा प्रमाणस्वरूप उपनिषदोंके अनुकूल जो मीमांसारूप शारीरक सूत्रको आदिले अध्यात्मशास्त्र हैं वे भी वेदान्त नामसे कहे जाते हैं ॥ ३ ॥ अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयैरेवानुबन्धै- स्तद्गतासिद्धेर्न ते पृथगालोचनीयाः ॥४॥ ( सं०टी० ) ननु यद्यप्यवांतरानुबंधचतुष्टयमापाय नि-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत। ( ७ ) दिष्टं तथापि परमानुबंधचतुष्टयस्यानिरूपितत्वादत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह । अस्येति । अस्य वेदान्तसा- रस्येत्यर्थः ॥ ४ ॥ ( भा० टी० ) यह ग्रन्थ वेदान्तशास्त्रके अन्तर्गत है इ- सकारण वेदान्तशास्त्रके अन्य ग्रन्थोंके पढ़नेसे जो फल हो- ताहै वही फल इस वेदान्तसारके पढ़नेसेभी होताहै इसी कारण वेदान्तके अन्य ग्रन्थोंमें जो चार अनुबन्ध ( अधि- कारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन, ) कहेहैं उनही चार अनु- बन्धोंके द्वारा इस ग्रन्थकी अनुबन्धकार्य्यसिद्धि होजातीहै इसकारण इस ग्रन्थमें अन्य अनुबन्धोंके विचारका कोई प्रयोजन नहींहैं ॥ ४ ॥ तत्रानुबन्धो नाम अधिकारिवि- षयसम्बन्धप्रयोजनानि ॥ ५ ॥ ( सं० टी० ) ननु वेदान्तशास्त्रस्यापि किमनुबंधचतुष्टयं येनास्यापि तद्गतासिद्धिरित्याशङ्क्य मूलशास्त्रस्यानुबंधचतु- ष्टयमाविष्करोति ॥ तत्रेति ॥ ५ ॥ ( भा०टी० ) अधिकारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन, इ- सीको वेदान्तमें अनुबन्धचतुष्टय कहते हैं । इन्हीं चार अ- नुबन्धोंको लेकर वेदान्तशास्त्र प्रवृत्त होताहै ॥ ५ ॥ अधिकारी तु विधिवदधीतवेदवेदाङ्गत्वे नापाततो ऽधिगताखिलवेदार्थो ऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्ज-

( ८ ) वेदान्तसार । नपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपा- सनाऽनुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मष- तया नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनच- तुष्टयसम्पन्नः प्रमाताधिकारी ॥ ६ ॥ ( सं० टी० ) अनुबन्धचतुष्टयमेवाह। यथोद्देशमधिकारिणं लक्षयति। अधिकारी त्विति । “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इति व- चनात्त्रैवर्णिकानामुपनीतानामध्ययनं नियमेन विधीयते। अध्य- यनविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनं नाध्यापनविधिप्रयुक्तम्। तथा चाधी- तोवेदो वेदांगानि च शिक्षाकल्पव्याकरणछंदोज्योतिषनिरुक्ता ख्यानि यतस्तेनापाततोधिगताखिलवेदार्थः । अत्र सर्ववेदार्थ- रहस्ये ज्ञाते सति उत्तरग्रन्थवैय्यर्थ्यपरिहारायापातत इत्युक्तम् । नन्वनधीतवेदानामपि विदुरादीनांतत्वज्ञानोत्पत्तिदर्शनादेवाध्य- यनतत्प्रयुक्तकर्मानुष्ठानवैय्यर्थ्यमाशंक्योत्तरमाह । जन्मांतर इ- ति। तेषामाधुनिकाध्ययनायभावेपि जन्मांतरीयाध्ययनादिनि- मित्तपरिपाकवतामस्मिञ्जन्मनि विनाप्यध्ययनादिना ज्ञानो- त्पत्तौ बाधकाभावान्नाध्ययनादिवैय्यर्थ्यमिति भावः। काम्येति । काम्यस्यापि कर्मणो धर्म्मसाधनत्वेपि यातायांतसंपादकत्वेन बन्धकत्वात् निषिद्धवत्तद्वर्ज्जनपुरःसरमित्युक्तम् । तथाच नि- त्यादिकर्म्मानुष्ठानेन्निर्गतनिखिलकल्मषतयानिःशेषनिरस्तसक- लकल्मषत्वेन। अत्र निखिलपदं काम्यनिषिद्धजनितसुकृतदु- ष्कृतपरम्। तेन नितांतनिर्मलस्वान्तः नितांतमत्यंतं निर्मलं स्व-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ९ ) च्छं स्वान्तमन्तःकरणं यस्य स तथोक्तः वक्ष्यमाणसाधनचतु- ष्टयसंपन्नःप्रमाता अंतःकरणेप्रतिबिंबितं चैतन्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ ( भा०टी० )(स्वाध्यायोऽध्येतव्यः-सर्वदा स्वाध्यायाच- रण करना चाहिये ) इस प्रकार वेदोक्त विधिवाक्योंके अ- नुसार जिसको वेद ( ऋक्, यजुः, साम, अथर्व, ) वेदाङ्ग ( शि- क्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष, ) अध्ययन करके सामान्यतः सकल वेदार्थ प्राप्त होगया है । तथा जिस- का इस जन्ममें तथा जन्मान्तरमें काम्य और निषिद्ध कर्म्म परित्याग करके नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त और उपासना इ- त्यादि कायोंके अनुष्ठान करनेसे सम्पूर्ण पापोंका नाश होने- से अन्तःकरण अत्यन्त निर्मल होगयाहै । तथा जो पुरुष साधनचतुष्टयसम्पन्न है वह पुरुष ईश्वरतत्त्वके विचार करनेमें अर्थात् वेदान्तशास्त्रमें अधिकरी होता है ॥ ६ ॥ काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि ॥ निषिद्धानिनरकायनिष्टसाधनानिब्रह्महननादीनि॥ नित्यानि अकरणे प्रत्यवायसाधनानि सन्ध्यावन्द- नादीनि॥नैमित्तिकानिपुत्रजन्माद्यनुबन्धीनिजाते- ष्ट्यादीनि ॥ प्रायश्चित्तानि पापक्षयमात्रसाधना- नि चान्द्रायणादीनि । उपासनानि सगुणब्रह्मविषय कमानसव्यापाररूपाणि शाण्डिल्यविद्यादीनि ॥ एतेषां नित्यादीनां बुद्धिशुद्धिः परं प्रयोजनम् । उपासानानान्तुचित्तैकाग्र्यम् ॥ “तमेतमात्मानं

( १० ) वेदान्तसार । वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इत्यादि- श्रुतेः “ तपसा कल्मषं हन्ति ” इत्यादिस्मृतेश्च । नित्यनैमित्तिकयोरुपासनानाञ्च अवान्तरफलं पितृलोकसत्यलोकप्राप्तिः “ कर्म्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः” इत्यादिश्रुतेः ॥ ७ ॥ ( सं०टी० ) एतदेव स्पष्टं व्याकरोति ॥ काम्यानि स्व- र्गादीनि ॥ ७ ॥ ( भा०टी० ) स्वर्गादिसुखप्राप्तिका कारणरूप-अग्निष्टो- मादि यज्ञका नाम काम्यकर्म्म है । नरकादि दुःखभोगका साधन-ब्राह्मणवधादि निषिद्धकर्म्म कहाताहै । जिनके न क- रनेसे अनेक पाप उत्पन्न होजायँ, ऐसे सन्ध्यावन्दनआदि नित्य कर्म्म कहातेहैं । पुत्रोत्पत्ति आदि कर्म्मोंके उद्देशसे किये- जायँ ऐसे जातेष्टि आदि कार्योंको नैमित्तिक कर्म्म कहते- हैं । जिनके करनेसे पापोंका नाश हो ऐसे चान्द्रायण आदि व्रत प्रायश्चित्त कहाते हैं । सगुण ब्रह्मविषयक चित्तकीएका- ग्रतारूप शान्तिआदि विद्या ( शाण्डिल्यविद्या ) को उपा- सना कहतेहैं । उपरोक्त नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त इनका केवल चित्तशुद्धिके निमित्त प्रयोजन है । उपासनाका मुख्य प्रयोजन केवल चित्तकी एकाग्रताके निमित्त है । अन्तःकर- णकी निर्म्मलता होनेपर पहले कहेहुए नित्य आदि कार्यों- का कोई प्रयोजन नहीं रहता है । इस विषयमें श्रुति प्रमाण है-“वेद पढ़ना यज्ञ करना तप करना और अनशन ( चान्द्रा-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ११ ) यण) आदि व्रत करनेसे ब्राह्मणगण परमात्माके जाननेकी इच्छा करते हैं” । इस विषयमें स्मृतिभी प्रमाण है—“तप करनेसे अनेक पापोंका नाश होता है” । और नित्य, नैमि- त्तिक, उपासनाका कुछ प्रासङ्गिक फल होताहै । क्योंकि श्रुतिने कहा है—“कर्म्मद्वारा पितृलोकप्राप्ति होतीहै और तपस्या, और उपासनाद्वारा देवलोककी प्राप्ति होतीहै”॥७॥ साधनानि नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रफल- भोगविरागशमदमादिसम्पत्तिमुमुक्षुत्वानि॥८॥ (भा०टी०) पूर्वोक्त साधनचतुष्टयको दिखलातेहैं। नित्य और अनित्य वस्तुका विचार । इस लोकमें और पर- लोकमें फल भोगनेकी इच्छा न करना । शम दम आदि सा- धनसम्पत्ति । मुमुक्षुत्व (मोक्ष होनेकी इच्छा होना) । यही साधनचतुष्टय कहाते हैं ॥ ८ ॥ नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावद्ब्रह्मैव नित्यं वस्तु ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम् ॥ ९ ॥ (भा०टी०) इस संसारमें केवल ब्रह्मही नित्य है उससे भिन्न समस्त वस्तु अनित्य हैं । इस प्रकार विचारको नि- त्यानित्यवस्तुविवेक कहतेहैं ॥ ९ ॥ ऐहिकानां स्रक्चन्दनादिविषयभोगानांकर्म्मजन्य- तया अनित्यत्ववदामुष्मिकाणामप्यमृतादिविषय- भोगानामनित्यतया तेभ्यो नितरां विरतिरिहामु- त्रफलभोगविरागः ॥ १० ॥

विषयेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ १२ ॥

( १२ ) वेदान्तसार । ( भा०टी० ) जिस प्रकार कर्म्मानुसार प्राप्त होनेवाला इस संसारका माला चन्दनादि भोग अनित्य है इसी प्रकार के अनुसार प्राप्त होनेवाला परलोकका ( स्वर्गादिका ) अमृ- तादि भोगभी अनित्य है इस प्रकार अत्यन्त दोनों लोकोंके भोगकी इच्छाकी निवृत्तिही कल्याण करनेवाली है इस प्र- कारके बुद्धिको इहामुत्रफलभोगविराग कहतेहैं ॥ १० ॥ शमदमादयस्तु शमदमोपरतिति तिक्षासमाधानश्रद्धाः ॥ ११ ॥ ( भा०टी० ) अब शमदमादिका निरूपण करतेहैं- शम, दम, उपरति, तितिक्षा, समाधान, और श्रद्धा, इनको शमदमादि नामसे व्यवहार करतेहैं ॥ ११ ॥ शमस्तावत् श्रवणादिव्यतिरिक्त विषयेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ १२ ॥ ( सं०टी० ) तत्र शमं लक्षयति। शमस्तावदिति। तथा तीव्रायां बुभुक्षायां भोजनादन्यो व्यापारो मनसो न रोचते भो- जने विलंबं न सहते तथा स्रक्चन्दनादिविषयेष्वत्यंतमरुचिः। तत्त्वज्ञानसाधनेषु श्रवणमननादिष्वत्यंतमभिरुचिर्जायते तदा पूर्ववासनाबलाच्छ्रवणादिसाधनेभ्य उड्डीयमानंस्रक्चन्दनादि विषयेषु गम्यमान मनः येनांतःकरणवृत्तिविशेषेण निवर्त्यते स शम इत्यर्थः ॥ १२ ॥ ( भा०टी० ) ईश्वरविषयक श्रवण, मनन, निदिध्यासन-

विषयेभ्यो निवर्त्तनम् ॥ १३ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( १३ ) से भिन्न जो अन्य विषयोंसे अन्तरिन्द्रिय ( मन ) का हटा- लेना वह शम कहाता है ॥ १२ ॥ दमः बाह्येन्द्रियाणां तद्व्यतिरिक्त- विषयेभ्यो निवर्त्तनम् ॥ १३ ॥ (सं०टी०) इदानींदमस्यलक्षणमाह॥ दम इति। ज्ञानसाध नश्रवणादिसाधनेभ्यो विलक्षणेषु शब्दादिविषयेषु प्रवर्तमानानि श्रोत्रादीनि बाह्येन्द्रियाणि येन वृत्तिविशेषेण निवर्त्तंते स दम इत्यर्थः ॥ १३ ॥ ( भा०टी० ) श्रोत्राआदि बाह्येन्द्रियोंका ईश्वरविषयक श्रवणादिसे भिन्न विषयोंसे हटा लेना दम कहाता है ॥ १३ ॥ निवर्त्तितानामेतेषां तद्व्यतिरिक्तविषये- भ्य उपरमणमुपरतिः । अथवा विहिता- नां कर्म्मणां विधिना परित्यागः ॥ १४ ॥ (सं०टी०) इदानीमुपरतेर्लक्षणमाह। निवर्त्तितानामि- ति । निगृहीतानामेव तेषां बाह्येन्द्रियाणां श्रवणादिसाध नव्यतिरिक्तेषु यथा तानीन्द्रियाणि सर्वथा नागच्छंति तथा ते- ष block षां निग्रहो येन वृत्तिविशेषेण क्रियते सोपरतिरित्यर्थः । उ- परतेर्लक्षणान्तरमाह । अथवेति । विहितानां नित्यादिकर्म्मणां विधिना चतुर्थाश्रमस्वीकारणकर्मणां परित्यागः नाहं कर्तेत्य- वस्थानमुपरतिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ ( भा० टी० ) तद्व्यतिरिक्त विषयोंसे हटाईहुई बाह्य

विषये च समाधिः समाधानम् ॥ १६ ॥

( १४ ) वेदान्तसार । इन्द्रियोंका दमन करना अथवा विधिवाक्योंसे विहित कर्मों का विधिपूर्वक परित्याग उपरति कहाता है ॥ १४ ॥ तितिक्षा शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥ १५ ॥ ( सं०टी० ) तितिक्षाया लक्षणमाह।तितिक्षेति । शरी- रधर्म्मस्य शीतोष्णादेः तज्जन्यसुखदुःखादेश्च शरीरस्य त्यक्तुम- शक्यत्वात् स्वप्रकाशचिद्रूपे स्वात्मनि च शीतोष्णादेरत्यं- ताभावादिति विवेकदीपेन मिथ्याभानस्य शीतोष्णादेर्द्वंद्वस्य यत्सहनं सा तितिक्षेत्यर्थः ॥ १५ ॥ ( भा०टी० ) शीत, उष्णता, सुख, दुःख इत्यादिके सह- लेनेको तितिक्षा कहतेहैं ॥ १५ ॥ निगृहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुण- विषये च समाधिः समाधानम् ॥ १६ ॥ ( सं०टी० ) इदानीं समाधानलक्षणमाह । निगृहीतस्य मनस इति। शब्दादिविषयेभ्यो निगृहीतस्यान्तःकरणस्य श्रव- णादौ तदनुगुणेषु तदुपकारकेषु अमानित्वादिसाधनविषयेषु समाधिर्नैरंतर्येण तच्चिंतनं समाधानमित्यर्थः ॥ १६ ॥ ( भा०टी० ) ईश्वरविषयक श्रवणादि अथवा तत्सदृश और विषयोंद्वारा निगृहीत मनकी एकाग्रता अवस्था का नाम समाधान है ॥ १६ ॥ गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रद्धा ॥ १७ ॥ ( सं०टी० ) श्रद्धायः स्पष्टार्थाः ॥ १७ ॥ ( भा०टी० ) गुरुदेवके वचनों में तथा उपनिषदादि वे-

विषयो जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम् ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( १५ ) दान्तशास्त्रके वाक्योंमें विश्वास करना श्रद्धा कहाती है॥ १७॥ मुमुक्षुत्वं मोक्षेच्छा ॥ १८ ॥ ( भा०टी ) मोक्षमें जो इच्छा होती है उसको मुमुक्षुत्व कहतेहैं ॥ १८ ॥ एवम्भूतः प्रमाताऽधिकारी । “शान्तो दान्तः” इत्यादिश्रुतेः॥ तथा चोक्तम्--“प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रक्षीणदोषाय यथोक्तकारिणे ॥ गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सकलं मुमुक्षवे” इति ॥ १९ ॥ ( सं०टी० ) तथाच पूर्वोक्तसकलविशेषणविशिष्टः प्रमाता- धिकारीत्यर्थः।अस्मिन्नर्थे श्रुतिं प्रमाणयति।शांत इति॥१९॥ ( भा०टी० ) जो पूर्वोक्त साधनचतुष्टययुक्त होताहै उ- सी को वेदान्तशास्त्रमें अधिकारी कहते हैं । इस विषयमें श्रु ति और स्मृतिका प्रमाण दिखाते हैं--“जिसका चित्त शान्त हो, और जितेन्द्रिय हो,और भ्रम विप्रलिप्सादि दोषरहित, आज्ञाकारी, गुणवान्, सर्वदा अनुगत,और मोक्षकी इच्छा करनेवाला हो ऐसे शिष्यको सब विषयका उपदेश करना चाहिये” ॥ १९ ॥ विषयो जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम् । तत्रैव वेदान्तानां तात्पर्यात् ॥ २० ॥ ( सं०टी० ) यथोद्देशं विषयं निरूपयति। विषय इति। अविद्याध्यारोपितसर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वादिविरुद्धधर्म्मपरित्यागे

विषय इत्यर्थः ॥ २० ॥

( १६ ) वेदान्तसार । नावाशिष्टं शुद्धचैतन्यं ज्ञेयस्वरूपमेव सर्वेषां वेदांतवाक्यानां विषय इत्यर्थः ॥ २० ॥ ( भा०टी० ) जीवचैतन्य और ब्रह्मचैतन्यका ऐक्यस्व- रूप शुद्धचैतन्यका प्रमेयभाग विषय है क्योंकि वेदान्तशास्त्र- का इसी विषयमें तात्पर्य्य है ॥ २० ॥ सम्बन्धस्तु तदैक्यप्रमेयस्य तत्प्रतिपा- दकोपनिषत्प्रमाणस्य च बोध्यबोधक- भावलक्षणः ॥ २१ ॥ ( सं०टी० ) क्रमप्राप्तं संबंधं लक्षयति । संबंधस्त्विति । बोध्यबोधकभाव इति । बोध्यस्य ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपस्य बोधक स्य वेदांतशास्त्रस्य च बोध्यबोधकभाव एव संबंध इत्यर्थः २१ ( भा०टी० ) जीव और ब्रह्मका ऐक्यरूप प्रमेयसहित त- त्प्रतिपादकउपनिषदादि प्रमाणका बोध्यबोधक नाम सम्बन्धहै प्रयोजनन्तु तदैक्यप्रमेयगताज्ञाननिवृ- त्तिः । तत्स्वरूपानन्दावाप्तिश्च ॥ २२ ॥ ( सं०टी० ) अवशिष्टं प्रयोजनमाह । प्रयोजनं त्विति । ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणचिन्मात्रगताज्ञानतत्कार्यसकलप्रपंचनिवृ- त्तिःपुनरुत्पत्त्यभावरूपस्वस्वरूपाखंडानंदप्राप्तिः फलमित्यर्थः । ननु लोके अप्राप्तस्य क्रियासाध्यस्य स्वर्गादेः पुरुषार्थत्वेन फलत्वं दृष्टम्, अत्र तु नित्यप्राप्तस्यात्मस्वरूपस्य क्रियासा- ध्यत्वाभावेन पुरुषार्थत्वाभावात्कथंफलत्वमिति चेन्न। अप्राप्त- स्यैव पुरुषार्थत्वनियमाभावात् । यथा लोके कस्यचिद्विस्मृत-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत। ( १७ ) कंठमणेः तत्प्रयुक्तशोकाग्निसंदह्यमानस्याप्तोपदेशोत्तरकालं स्वकंठगतचामीकरप्राप्तेरपि पुरुषार्थत्वात्फलत्वं दृष्टमेवमत्रापि नित्यप्राप्तस्यात्मनः अज्ञानमोहान्धकारावृतत्वेन विस्मृतस्व- स्वरूपस्य पुरुषस्य गुरुश्रुतिवाक्यश्रवणानंतरमज्ञानमोहांधका- रानिवृत्तौ सत्यां स्वयंप्रकाशमानचिद्रूपस्य सिद्धस्यैवात्मनः फ- लत्वमुपचर्यत इति भावः ॥ २२ ॥ (भा०टी०) जीव ब्रह्मके एकता प्रमेय विषयक अ- ज्ञानकी निवृत्ति और उसका फलरूप आनन्दकी प्राप्तिका नाम वेदान्तशास्त्रमें प्रयोजन है ॥ २२ ॥ “तरति शोकमात्मवित्” इत्यादिश्रुतेः। “ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति"इत्यादिश्रुतेश्च ॥ २३॥ (सं०टी०) उक्तेऽर्थे श्रुतिं प्रमाणयति॥तरति शोकमा- त्मविद्ब्रह्म वेदेत्यादीति ॥ २३ ॥ (भा० टी०) उपरोक्त विषयमें श्रुति प्रमाण है “आ- त्मज्ञानी शोकसे विमुक्त होजाताहै”। “जो ब्रह्मवेत्ता होता है वह ब्रह्मका स्वरूप होजाताहै” ॥ २३ ॥ अयमधिकारी जननमरणादिसंसारानलसन्तप्तो दीप्तशिरा जलराशिमिवोपहारपाणिः श्रोत्रियं- ब्रह्मनिष्ठं गुरुमुपसृत्य तमनुसरति“तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्सम्तिपाणिःश्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्” इत्यादिश्रुतेः । स गुरुः परमकृपया अध्या- रोपापवादन्यायेनैनमुपदिशति । “तस्मैविद्वानु-

( १८ ) वेदान्तसार । पसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय येना- क्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच ता तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्” इत्यादिश्रुतेः ॥ २४ ॥ ( सं०टी०) अधुनाशास्त्रारंभनिमित्ताधिकार्यादिनिरूपणा- नन्तरं शास्त्रारंभं प्रस्तौति। अथवा लक्षितस्याधिकारिणः कर्तव्यं- दर्शयति। अयमधिकारीइति । उक्तलक्षणलक्षितोबुद्धिसंनि- हितोऽधिकारी गुरुमुपसरतीत्यर्थः । ननु संसारासक्तचित्तस्य वि- षयलोलुपस्यार्तिरहितस्य गुरूपसर्पणमयुक्तमित्याशंक्याह । सं- सारानलसंतप्त इति । संतापे हेतुमाह । जननेति । आदिशब्देन व्याध्यादयो गृह्यन्ते। संतप्तस्यैव गुरूपसर्पणमित्यत्र दृष्टांतमाह। प्रदीप्तशिरा इति । अर्धदग्धमस्तको दाहनिवृत्तिकामो यथा शीतलं जलराशिमनुसरति तथा संसारतापत्रयदह्यमानस्तन्निवृ- त्तिकामः स्वस्वरूपजिज्ञासुः संसारनिवर्तकं श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं करतलामलकवत्स्वप्रकाशात्मस्वरूपसमर्पकं गुरुसमीपं गत्वा- नुसरति मनोवाक्कायकर्मभिः सेवत इत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे श्रुतिमु- दाहरति । समित्पाणिरिति । अथ गुरुकृत्यमाह । स गुरुः परम- कृपयेति । स पूर्वोक्तो गुरुरेनं शिष्यमुपदिशतीत्यन्वयः। ननु प- रमरहस्यमपि ब्रह्मस्वरूपं कस्मादुपदिशतीत्यत आह। कृपयेति। कृपाव्यतिरेकेण साधनांतराभावादित्यर्थः। नन्वखंडस्य ब्रह्मस्व- रूपस्यागोचरत्वेनोपदेष्टुमशक्यत्वात्कथमुपदिशतीत्यत आह। अध्यारोपेति । अखंडब्रह्मस्वरूपस्यागोचरत्वेन विधिमुखत्वेनो- पदेष्टुमशक्यत्वेपि “नेहनानास्तिकिंचन” इत्यादिश्रुतिमनुसृत्या-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( १९) विद्याध्यारोपितमिथ्यानानापदार्थनिषेधमुखेनोपलक्षितमखंड चैतन्यमेव पुनः “सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म” इत्यादिश्रुतिमनुसृत्य लक्षणयाविधिमुखेनाप्युपदिशतीति भावः । तत्र श्रुतिमाह । तस्मा इति ॥ २४ ॥ ( भा०टी० ) यह वेदान्तशास्त्रका अधिकारी जन्ममर- णरूप संसाराग्निसे सन्तप्त होकर समिधादि उपहार हाथमें ले- कर जिस प्रकार किसी पुरुषका शिर जलनेलगै है और वह जलाशयको जाय है इसीप्रकार वेदान्तके पारदर्शी ब्रह्मवेत्ता गुरुके समीप जाकर गुरुकी सेवा करै क्योंकि श्रुतिने ऐसा कहा है—“ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरुके समीप जाय” परम कृपालु गुरु भी अध्यारोप और अपवाद न्यायद्वारा अर्थात् अखण्ड ब्र- ह्मस्वरूपका विधिवाक्योंद्वारा उपदेश नहीं होसके है इस कारण ( नेह नानास्ति किञ्चन ) इत्यादि श्रुतियोंका अनुस- रण करके अविद्या करके भासित मिथ्या नाना पदार्थोंके नि- षेधद्वारा और ( सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ) इत्यादि श्रुतियोंका अनुसरण करके लक्षणाकरके विधिवाक्योंद्वारा शिष्यको उपदेश करे क्योंकि श्रुतिमें भी कहा है—“जिस विद्याके द्वारा सच्चिदानन्दमात्र पूर्णब्रह्मका परिज्ञान होय ब्रह्मवेत्ता गुरु उसही ब्रह्मविद्याद्वारा शिष्यको उपदेश करे” ॥ २४ ॥ असर्पभूते रज्जौ सर्पारोपवद्वस्तुन्यवस्त्वारोपः। वस्तु सच्चिदानन्दमद्वयं ब्रह्म । अज्ञानादिसकलजडस- मूहः अवस्तु । अज्ञानं तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं

( २० ) वेदान्तसार। त्रिगुक्तात्मकं ज्ञानविरोधिभावरूपं यत्किञ्चिदिति वदंति । अहमज्ञ इत्याद्यनुभवात् । "देवा- त्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्" इत्यादिश्रुतेश्च॥ २६ ॥ ( सं०टी० ) अस्मिन्नर्थे लौकिकदृष्टांतमाह। असर्पभू- तइति । व्यावहारिकवस्तुत्वेनाभिमतायां रज्जाववस्तुभूतस- र्पारोपोनाम रज्ज्ववच्छिन्नचैतन्यविवर्तो रज्ज्ववच्छिन्नचैत- न्यनिष्ठाविद्योपादानत्वेन नायं सर्पः किंतु रज्जुरिति विशेष- दर्शनोत्तरकालीनाधिष्ठानरज्जुसाक्षात्कारेण रज्जुज्ञाननिवृत्तौ सर्पभ्रांतिर्निवर्तत इत्यर्थः । उक्तमर्थं दार्ष्टांतिके योजयति । व- स्त्विति । कालत्रयानपायि आत्मैव वस्तुशब्दार्थः सा विद्या स- र्पज्ञानाभासाकारेण परिणममाना सर्पाकारेण विवर्तते । अत्रा- वस्तुरूपमाह । अज्ञानादीति । अज्ञानतज्जन्यव्योमादेर्मिथ्या- त्वाद्दृश्यत्वात्सावयवत्वादिकारित्वात्सापेक्षसिद्धिकत्वादित्या- दिहेतुभिरवस्तुरित्यर्थः । एतदेव विस्तरेण प्रतिपादयितुमज्ञा- नस्वरूपं तावदाह । अज्ञानं त्विति । किमिदमज्ञानं सद्द्रूपमसद्रू- पं वा। नाद्यः। तस्य शशविषाणतुल्यत्वेन तुच्छत्वात्। नापि द्वितीयः। असतःकारणत्वानुपपत्तेः । इत्यादिहेतुभिः सत्त्वेनास- त्त्वेन वा निरूपयितुं न शक्यत इत्याह।अनिर्वचनीयमिति। न- न्वज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वे सर्वथा ज्ञातुमशक्यत्वात्तदभावप्रसंग- माशंक्याह । त्रिगुणात्मकमिति। "अजामेकाम्" इत्यादिश्रुति- भिः सत्वरजस्तमोगुणात्मकप्रतिपादनादित्यर्थः । नन्वेवमज- स्याज्ञानस्य श्रुतिप्रसिद्धस्य व्योमादिरूपेण विततस्य सत्यवद्भा-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( २१ ) समानत्वेन संसारानिवृत्तिरित्याशंक्याह॥ज्ञानविरोधीति । ए- तादृशमप्यज्ञानमात्मसाक्षात्कारेण निवर्तत इत्यर्थः । तदु- क्तं भगवता “दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामे- व ये प्रपद्यंते मायामेतां तरंति ते”इति।ज्ञानाभाव एवाज्ञानमि- ति तार्किकमतं निराकरोति । भावरूपमिति । त्रिगुणात्मक- भावरूपत्वेपि इदमित्थमेवेति पिंडीकृत्य प्रदर्शयितुं न शक्य- त इत्याह । यत्किंचिदिति । किमप्यघटितघटनापटीयसीत्य- र्थः । अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसद्भावेनुभवमेवोदाहृत्य दर्श- यति । अहमज्ञ इति । अहमज्ञो मामहं न जानामीत्यपरो- क्षावभास एव प्रमाणमित्यर्थः । तस्यैवोपष्टंभकत्वेन श्रुतिमु- दाहरति । देवात्मशक्तिमिति ॥ २५ ॥ (भा०टी०) उपरोक्त न्यायके विषयमें लौकिक दृष्टान्त दिखावैंहैं । रज्जु किसी समयभी वस्तुतः सर्प नहीं होती है परन्तु जिस समय उसी रज्जुमें सर्पका भ्रम होयहै उसी अव- स्तु में वस्तुके भ्रम को अज्ञान कहते हैं यही उपरोक्त अ- ध्यारोप कहाता है । सच्चिदानन्दमय, अद्वितीय पूर्णब्रह्म वस्तु है और अज्ञानादि सकल जड़ पदार्थ समूह अवस्तु है । सत् और असत् से भिन्न सत्त्वगुण रजोगुण तमोगुणरूप ज्ञानका प्रतिबन्धक भावरूप जो कुछ पदार्थ है उसको अज्ञान कहैं- हैं । इस विषयमें अनुभवही प्रमाण है जैसे मैं अज्ञ हूँ मैं आ- पको नहीं जानताहूँ यही अज्ञानका स्वरूप है । श्रुतिमेंभी