विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २९४ ) व्याख्या यत्र वनवासमण्डले केले: क्रीडायाः काननं वनं 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः । तस्मिन् ये शकुन्ताः पक्षिणस्तेषां कूजितैश्शब्दैश्छाद्य- मानोऽभिभूयमानो गलकन्दलस्य गलनलिकायाः स्वनश्शब्दो यासां ता एणलोचना मृगनयनाः, पक्षिकलकलरवोत्कटतया मृगलोचनाशब्दोऽभिभूतो माधुर्यातिश- यादिति भावः । विदग्धताया वैदग्ध्यं गुणं समुत्कर्षं दर्शयितुं प्रकाशयितुं न प्राप्नुवन्ति न शक्नुवन्ति । पक्षिणां कलकलाधिक्यादङ्गनानां कोमलशब्दाः दुःखदा इति भावः । पक्षिणामाधिक्यात्तत्रत्यफलसम्पतिर्ध्वनिता । अतिश- योक्त्यलङ्कारः । भाषा बागों के पक्षियों के कूजित से दबे हुए गलों के शब्द वाली मृगनयनी स्त्रियां अपनी दक्षता के उत्कर्ष को प्रकट करने में समर्थ न हो सकीं । अर्थात् पक्षियों के जोर से होने वाले कलरव से उनकी कोमल व मधुर ध्वनि सुनाई नहीं पड़ सकती थी । यत्र तिष्ठति विरोधमुद्वहन् दाहतः प्रभृति तेजसा सह । मेचकक्रमुककाननावली-मीलितोष्णकिरणार्चिषि स्मरः ॥२०॥ अन्वयः मेचकक्रमुककाननावलीमीलितोष्णकिरणार्चिषि यत्र स्मरः दाहतः प्रभृति तेजसा सह विरोधम् उद्वहन् तिष्ठति । व्याख्या मेचकानां कृष्णवर्णानां क्रमुकाणां पूगवृक्षाणां काननानि वनानि तेषामावली पंक्तिस्तया मीलितान्यवरुद्धान्युष्णकिरणस्य सूर्यस्याऽर्चिषि मयूखा यस्मिंस्तस्मिन् मेचकक्रमुककाननावलीमीलितोष्णकिरणार्चिषि यत्र वनवासमण्डले स्मरः कामदेवो दाहतश्शिवतृतीयनेत्राग्निभस्मीकरणात्प्रभृति तेजसा येन केनाऽपि तेजस्सा- मान्येन सह विरोधं विद्वेषमुद्वहन् धारयन् तिष्ठति निवासं करोति । शिवने- त्राग्निविरोधेन तेजस्सामान्येन द्वेषात्सूर्यतेजसोऽप्यत्राऽनागमनादथ वने स्मरः स्थितिमवलम्बते इति भावः । स्मरे तेजसा विरोधरूपस्य धर्मस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा- लङ्कारो गम्यते, तेन च काननानां क्रीडायोग्यत्वं ध्वन्यत इति वस्तुध्वनिः ।

( १५६ ) व्याख्या यत्र वनवासमण्डले धूता कम्पिता पक्वकदलीना परिणतावस्थापन्नरम्भा- फलाना समृद्धय समूहा यैस्ते, नारिकेलफलाना खण्डास्सम्मूहास्तेषा ताण्डवेनो- द्धतनृत्येन, वृक्षात् सततपातनेन जलमध्ये प्रविश्यपुनर्निस्सरणेनेत्यर्थः । क्षुण्णा सम्मर्दिता उत्पादिता इत्यर्थ । तस्य वनमण्डलस्य कुहरे मध्ये गर्ते वा वारिवीचयो जलतरङ्गा यैस्ते मरुतो वायव स्मरस्य कामस्याऽस्रतां बाणत्वं कामोद्दीपनाय बाणरूपप्रहरणत्वमित्यर्थ । यान्ति व्रजन्ति । पक्वकदलीसुगन्धयुक्ता नारिकेल- जनितशीकरशीतला वायव कामोदीपका भवन्तीति भाव । तत्र कदलीफलाना नारिकेलफलानाञ्चाऽऽधिक्य व्यज्यते । भाषा जिस बनवास मण्डल में पके हुए केला के समूहा को झकझोरने वाले और नारियल के फल समूहो के लगातार गिराने से, नारिखला के भीतर डूबकर फिर ऊपर निकल आने से और छीट उडान से उस बनवास मण्डल के जल पूरित गड्डहो में जल की तरङ्गा को उत्पन्न करने वाले वायु कामदेव के अस्त्र का काम करते थे अर्थात् कामोद्दीपक होते थे । अर्थात् जहां केले और नारियल के बहुत पेड थे, ऐसे वनवासमण्डल में पके हुए केलो की सुगन्ध से युक्त और गड्डहो में नारियलो के गिरने से उड हुए जल कणो से ठण्ड वायु कामोदीपक होते थे । अध्युवास वनवासमण्डलं तद्दिनानि कतिचिन्नृपात्मजः । योषितामुपवनस्थलीभुवः कर्तुमद्भुतविलाससाक्षिणीः ॥२३॥ अन्वयः नृपात्मजः उपवनस्थलीभुवः योषिताम् अद्भुतविलाससाक्षिणीः कर्तुं कतिचित् दिनानि तत् वनवासमण्डलम् अध्युवास । व्याख्या नृपस्य राज्ञ आहवमल्लदेवस्याऽऽत्मज पुत्रो विक्रमाङ्कदेव उपवनस्योद्यानस्य स्थलीभुवोऽकृत्रिमभूमयस्ता उपवनस्थलीभुवो योषिता ललनानामद्भुतविलासाना- माश्चर्यकारिविभ्रमाणा साक्षिण्योऽवलोकयित्र्यस्ता कर्तु विधातु कतिचित् कियन्ति दिनानि दिवसानि तत् पूर्वोक्त वनवासमण्डल बनवास इति नामधेय प्रदेशमप्युवासाऽध्यतिष्ठत । तत्र वनवासमण्डले स्त्रीणा वनसमीपाकृत्रिम- भूमेरतिशयानन्दं प्रापयितुं कतिचिद्दिनान्युवासेति भाव ।

( २९८ ) अन्वयः जयकेशीपार्थिवः एनम् एत्य प्रार्थितात् अधिकं धनम् अर्पयन् (सन्) कोङ्कणप्रणयिनीमुखेन्दुपु हासचन्द्रिकां निश्चलाम् अकृत। व्याख्या जयकेशी नाम कोङ्कणदेशाधिपो गुर्जरदेशाधिपस्य जयसिंहसिद्धराजस्य मातामह एनं विक्रमाङ्कदेवमेत्य प्राप्य प्रार्थितादभिकाङ्क्षितादधिकं महत्त्तरं धनं वित्तमर्पयन्वितरन् सन् कोङ्कणदेशस्य प्रणयिन्यो ललनास्तासां मुखेन्दवो वदन- चन्द्रास्तेषु हास एव चन्द्रिका कौमुदी 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इत्यमरः। तां हास्यकौमुदीं निश्चलां स्थिरामकृत कृतवान् । धनप्रदानेनाऽऽक्रमणाभावात् कोङ्कणदेशीया नार्यश्चिराय सुप्रसन्नाः कृता इति भावः। अत्र रूपकालङ्कारः। भाषा (गुर्जर देश के राजा जयसिंह सिद्धराज के मातामह), कोकण देश के राजा जयकेशी ने विक्रमाङ्कदेव के सम्मुख उपस्थित होकर, मागे हुए से अधिक धन देकर, कोंकण देश की नारियों के मुख रूपी चन्द्रमा की हास्य रूपी चांदनी को अचल कर दिया। अर्थात् वहाँ की स्त्रियाँ युद्ध न होने से चिरकाल के लिये प्रसन्न हो गईं। आलुपेन्द्रमवदातविक्रमस्त्यक्तचापल मसाववर्धयत् । दीपयत्यविनयाग्रदूतिका कोपमप्रणतिरेव तादृशाम् ॥२६॥ अन्वयः अवदातविक्रमः असौ त्यक्तचापलम् आलुपेन्द्रम् अवर्धयत्। अविन- याग्रदूतिका अप्रणतिः एव तादृशाम् कोपं दीपयति । व्याख्या अवदातो धवलो लोकोत्तरत्वेन विख्यातः इत्यर्थः। विक्रमः पराक्रमो यस्य स असाधारणपराक्रमोऽसौ विक्रमाङ्कदेवस्त्यक्तं दूरीकृतं चापलमौद्धत्यं येन तमविन- यासम्पृक्तं विनीतमित्यर्थः । आलुपस्य देशविशेषस्येन्द्रं राजानमालुपदेशाधिपति- मवर्धयत्सम्यक् परिपालनेन समृद्धिमन्तमकरोत् । अविनयस्योद्धत्यस्याऽग्रदूतिका परिचारिकाऽप्रणतिरेवाऽनतिरेव तादृशामवदातविक्रमाणां विक्रमाङ्कदेवसदृशानां कोपं क्रोधं दीपयति समुज्ज्वलयति। अत्राऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

( ३०० ) अन्वयः लोलवारिनिधिनीलकुण्डला द्राविडक्षितिपभूः रभसात् उपागतं तं क्ष्माभुजङ्गं विभाव्य उपजातसाध्वसा (सती) व्यकम्पत । व्याख्या लोलौ चञ्चलौ वारिनिधी पूर्वपश्चिमसमुद्रावेव नीले श्यामवर्णे कुण्डले कर्णभूषणे यस्याः सा, द्राविडदेशस्य पूर्वपश्चिमसमुद्रद्वयमध्ये विद्यमानत्वात् । लोलवारिनिधिनीलकुण्डला चञ्चलनीलसमुद्रद्वयरूपयुग्मनीलकर्णावतंसा द्रविडा- नामयमिति द्राविड स चासौ क्षितिषो भूपस्तस्य भूमिर्भूस्तद्द्रविडाधिपभूमी रभसाद्वेगादुपागतं समागतं तं प्रसिद्धं पूर्वज्ञातं वा क्ष्माया पृथिव्याः द्रविडदेशभूमेर्वा भुजङ्गः पति विटं वा 'भुजङ्गो विटसर्पयोः' इत्यमरः । विभाव्य समालोच्यो- पजातं समुत्पन्नं साध्वसं भयं, समुत्पन्ना लज्जा वा 'साध्वसं भयलय्जयोः' इत्यमरः । यस्याः सा उपजातसाध्वसा भीता सती, लज्जायुक्ता सती वाऽकम्पत कम्पमगात् । एकत्र भयेनान्यत्र सात्त्विकभावेन । यथा रभसादागतं पूर्व- परिचितं कामुकं वीक्ष्य लज्जायुता कामिनी सात्त्विकभावेन कम्पते तथैव द्राविडराजभूमी रभसादागतं पूर्वज्ञातं विक्रमाङ्कदेवं निरीक्ष्य भयेन कम्पते स्मेति भाव । अत्र समासोक्त्यलङ्कारः श्लेषानुप्रणित । भाषा चचल नीले रग के पूर्वपश्चिम समुद्र रूपी नीले कुण्डलो को धारण करने वाली द्राविड राजा की भूमी रूपी कामिनी वेग से आए हुए पृथ्वी के राजा या कामुक विक्रमादित्य को देख कर भय से या लज्जा से कापने लगी । अर्थात् जिस प्रकार नीलम के बने कुण्डलो को धारण करने वाली कामिनी पूर्व परिचित कामुक को वेग से आए हुए देखकर लज्जा से सात्विक भाव उत्पन्न होने के कारण रोमाञ्चित हो, कापने लगती है उसी प्रकार नीले पूर्वपश्चिम समुद्र- रूपी नीले (नीलम के) कुण्डलो को धारण करने वाली द्राविड राजा की भूमि वेग से आए हुए पूर्व परिचित विक्रमाङ्क देव को देख कर भय से कापने लगी । तस्य सज्जधनुषः प्रतिक्रिया-शून्यपौरुषविशेषशालिनः । द्राविडेन्द्रपुरुपस्ततः सभामाजगाम नयमार्गकोविदः ॥२६॥

( ३०१ ) अन्वयः ततः नयमार्गकोविदः द्राविडेन्द्रपुरुषः प्रतिक्रियाशून्यपौरुषविशेषः। सज्जधनुषः तस्य सभाम् आजगाम । व्याख्या ततो राजकुमारस्य द्राविड़राजभूमितन्मूलागमनानन्तर नयस्य राजनीतेम पन्थास्तस्य कोविदो ज्ञाता नीतिज्ञ इत्यर्थं । द्राविडेन्द्रस्य द्रविड़देशनृप चोलदेशाधिपवीरराजेन्द्रस्य पुरुषो दूतस्सन्देशहारक इत्यर्थं । प्रतिक्रिया प्रतीक रस्तया शून्यं रहितं पौरुष पराक्रमस्तस्य विशेषोऽतिशयस्तेन शालते शोभ तस्याऽजेयपराक्रमातिशयनृप सज्ज शरप्रक्षेपशाय पूर्णतयोयुक्तं धनु शोवण यस्य स तस्य सज्जधनुषस्तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य सभां संसदमाजगाम प्रविवेश । भाषा बाद में नीतिशास्त्रपारङ्गत द्रविड़देश के राजा का दूत अजेय पौरुषविशेष से शोभित तथा युद्ध के लिय सदैव धनुष को तयार रखने वाले विक्रमाङ्कदेव की सभा में आया । मौलिचुम्बितवसुन्धरातलः कुन्तलेन्द्रतनयं प्रणम्य सः । व्याजहार दशनांशुंपल्लव-न्यस्तकोमलपदां सरस्वतीम् ॥३०॥ अन्वयः मौलिचुम्बितवसुन्धरातलः सः कुन्तलेन्द्रतनयं प्रणम्य दशनांशुपुल्ल- पन्यस्तकोमलपदां सरस्वतीं व्याजहार । व्याख्या मौलिना शिरसा चुम्बित समालिङ्गितं वसुन्धरातलं पृथिवीतलं येन स दूत कुन्तले द्रस्याहवमल्लदेवस्य तनयं पुत्र विक्रमाङ्कदेवं प्रणम्य नमस्कृत्य दशनानां दन्तानामंशव किरणा एव पल्लवा किसलयानि 'पल्लवोऽस्त्री किसलयम्' इत्यमरः । तेषु न्यस्ते विक्षिप्ते कोमले सुकुमारी पदे चरणौ यया सा तां सरस्वतीं वाग्देवतां पक्षे दशनांशव पल्लवा इव कान्तिमत्त्वात्तत्सह न्यस्तानि प्रतिपादितानि कोमलानि मधुराणि पदानि शब्दा यस्यां तां सरस्वतीं वाचं व्याजहार उवाच । मधुरपदविन्यासं यथास्यात्तथोवाचेति भावः ।

( ३०२ ) भाषा उस दूत ने पृथ्वी पर मस्तक टेक के कुन्तलदेश के राजा आहवमल्लदेव के पुत्र विक्रमाङ्कदेव को प्रणाम कर दांतों के किरण रूपी कोमल पत्तो पर अपने कोमल चरणों को रखने वाली सरस्वती को प्रकट किया या स्मित पूर्वक कोमल पत्तो के सदृश कोमल अर्थात् मधुर वाक्यो को कहा । कश्चुलुक्यनृपवंशमण्डन त्वद्गुणान्गणयितुं प्रगल्भते । धाम पङ्कुरुहिणीविलासिनः कस्य सङ्कलयितुं विदग्धता ॥३१॥ अन्वयः हे चुलुक्यनृपवंशमण्डन कः त्वद्गुणान् गणयितुं प्रगल्भते । पङ्क- रुहिणीविलासिनः धाम सङ्कलयितुं कस्य प्रगल्भता । व्याख्या चुलुक्यनृपवंशस्य चालुक्यराजकुलस्य मण्डन भूषण तत्सम्बुद्धौ, हे चुलुक्यनृप- वंशमण्डन ! हे विक्रमाङ्कदेव ! क पुरुषस्तव गुणांस्त्वद्गुणान्स्तान् दयादा- क्षिण्यादीन् गणयितु सङ्ख्यातु प्रगल्भते क्षमते । न कोऽपीत्यर्थ । पङ्कुरुहिणीना कमलिनीना विलासी सुखदायकस्तूर्यस्तस्य धाम तेज किरणानित्यर्थ । सङ्कलयितुं गणयितु कस्य जनस्य विदग्धता पाण्डित्य सामर्थ्यमित्यर्थ । न कस्यापीतिभावः । प्रतिवस्तूपमाऽलङ्कार । “प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गम्यसाम्ययो । एकोऽपि धर्म सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक्” इति लक्षणात् । भाषा हे चालुक्यराजकुल के भूषण ! विक्रमाङ्कदेव ! तुम्हारे दयादाक्षिण्यादि गुणों की गणना करने में कौन समर्थ हो सकता है अर्थात् कोई भी समर्थ नहीं हो सकता । कमलिनी को सुख देने वाले सूर्य की किरणों को गिनने की पण्डिताई या सामर्थ्य किसमें हैं अर्थात् किसी में नहीं है । वर्णयामि विमलत्वमम्भसः किं त्वदीयकरवालवर्तिनः । एति यत्प्रभवमैन्दवीं द्युतिं विश्वशुक्तिपुटमौक्तिकं यशः ॥३२॥

( ३०३ ) अन्वयः त्वदीयकरवालवर्तिनः अम्भसः विमलत्वं किं वर्णयामि। यत् विश्वशुक्तिपुटमौक्तिकं यशः ऐन्दवीं द्युतिम् एति। व्याख्या त्वदीये स्वत्सम्बन्धिनि करवाले खङ्गे वर्तत इति त्वदीयकरवालवर्ती त भवदीयखड्गे स्फुटतया प्रतीयमानस्याम्भसो जलस्य विमलत्वं विशद धावल्यमित्यर्थः। किं वर्णयामि केन प्रकारेण निरूपयामि। यस्मादम्भा प्रभव उत्पत्तिर्यस्य तत् यत्प्रभवं यदुत्पन्नं, विश्वं सम्पूर्णब्रह्माण्डमेव शुक्तिपुटं तरू मौक्तिकमेव यशः कीर्तिरिन्दोरियमितैन्दवी ताम्बिन्दुसम्बन्धिनीं द्युति कान्तिमेति प्राप्नोति। त्वत्करवालप्रभावेन विश्वस्मिंस्ते चन्द्रवच्छुभ्रं यशः प्रसृतमिति भावः। शुभ्रत्वाद्यशसि मौक्तिकाभेदारोपाद्रूपकम्। अस्मिन्विश्वस्मिन् शुक्ति- पुटत्वारोपः कारणमतः परम्परितरूपकम्। 'नियतारोपगोपायस्यास्यारोपः परस्य यः। तत्परम्परितमिति' लक्षणात्। भाषा आपकी तलवार के (धार के) पानी की स्वच्छता का क्या वर्णन करें। जिससे उत्पन्न विश्वरूपी सीप का मौक्तिक रूपी यश चन्द्रमा की कान्ति को प्राप्त करता है अर्थात् आपकी तलवार से उत्पन्न चन्द्रमा के समान शुभ्र यश सम्पूर्ण विश्व में फैल गया है। खङ्गवारि भवतः किमुच्यते लोलशैवलमिवारिकुन्तलैः । यत्र राजति निवेशितं त्वया राजहंसनिवहोपमं यशः ॥३३॥ अन्वयः अरिकुन्तलैः लोलशैवलम् इव भवतः खङ्गवारि किम् उच्यते। यत्र त्वया निवेशितं राजहंसनिवहोपमं यशः राजति। व्याख्या अरीणां शत्रूणां कुन्तलैः केशः (हेतुभिः) लोलञ्चञ्चलन्शैवलञ्शेवालं 'जलनीली तु शेवालं शैवलः' इत्यमरः। यस्मिंस्तल्लोलशैवलं प्रकम्पमान- शवलमिव भवतस्तव विक्रमाङ्कदेवस्य खङ्गवारि कृपाणधाराजलं किमुच्यते

( ३०४ ) जनैस्सर्वथैवाऽवर्णनीयमेवेत्यर्थः । यत्र कृपाणधाराजले त्वया भवता निवेशितं प्रतिष्ठापितं राजहंसानां मरालानां निवदस्तत्समूह उपमोपमानं यस्य तन्मरालसमूह- सदृशं शुभ्रं यशः कीर्ति राजति शोभते । उपमालङ्कारः । भाषा शत्रुओं के केशों के लगे होने के कारण, चञ्चल सेवार से युक्त तलवार के पानी का कैसे वर्णन किया जाए। जहाँ तुम्हारे द्वारा स्थापित राजहंस के समूह के समान श्वेत यश शोभित होता है। अर्थात् तुमने शत्रुओं को काटकर अपना श्वेत यश स्थापित किया। त्वद्भुजप्रणयिचापनिस्वनः कैरसौ समरसीम्नि सह्यते । व्यक्तिमेति रिपुमन्दिरेषु यः क्रन्दितध्वनिभिरेणचक्षुषाम् ॥३४॥ अन्वयः असौ त्वद्भुजप्रणयिचापनिस्वनः समरसीम्नि कैः सह्यते । यः रिपु- मन्दिरेषु एणचक्षुषां क्रन्दितध्वनिभिः व्यक्तिम् एति । व्याख्या असौ प्रसिद्धस्तव भुजो बाहुः 'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः । त्वद्भूज- स्तस्य प्रणयी दृढसम्बद्धो यश्चापो धनुस्तस्य निस्वनः शब्दः समरसीम्नि युद्धभूमौ कैर्जनैः सह्यते सोढुं शक्यते । यो निस्वनो रिपूणां शत्रूणां मन्दिरेषु गृहेष्वेणस्य मृगस्य 'गोकर्णमृगतेजश्यंरोहिताश्चमरो मृगाः' इत्यमरः । चक्षुरिव लोचनमिव चक्षुर्यासां तास्तासां मृगलोचनानां क्रन्दितानि रुदितानि 'क्रन्दितं रुदितं क्रुष्टम्' इत्यमरः । एव ध्वनयश्शब्दास्तैर्व्यक्तिं प्रकाशं प्रकटतामित्यर्थः । एति प्राप्नोति । समरे यदीयचापानिर्गतबाणैर्मृतान् भर्तॄन् दृष्ट्वा राजपत्न्यः स्वभवनेषु रुदन्तीति भावः । अत्र चापनिस्वन-तत्प्रतिध्वन्योर्वैय्यधिकरण्येन वर्णनादसङ्गतिरलङ्कारः । भाषा तुम्हारी भुजा से घनिष्ठता रखने वाले इस धनुष की टङ्कार को युद्ध-भूमि में कौन सहन कर सकते हैं। जिसका साक्षात्कार शत्रुओं के घरों में मृग- नयनियों की रोने की ध्वनि से होता है। अर्थात् तुम्हारे धनुष का टङ्कार होते ही शत्रु मरता है और उसके घर की नारियाँ रोने लगती हैं।

( ३०५ ) निर्मदत्वमुपयान्ति हन्त ते ज्यारवैः करटिनो दिशामपि । कश्मलैः परिहृता इवालिभिर्भज्जन्ति ककुभः प्रसन्नताम् ॥३५॥ अन्वयः ते ज्यारवैः दिशां करटिनः अपि हन्त निर्मदत्वम् उपयान्ति । यत् अलिभिः इव कश्मलैः परिहृताः ककुभः प्रसन्नतां भजन्ति । व्याख्या ते तव विक्रमाङ्कदेवस्य ज्याया मौर्व्या रवा स्वनास्तैर्ज्यारवै शिञ्जिनी- निर्घोषै 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुण' इत्यमरः । दिशा ककुभां करटिनो गजा अपि दिग्गजा अपीत्यर्थः । हन्तेति हर्षे, 'हन्त बानेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयो । निश्चये च प्रमोदे च' इत्यमर । निर्मदत्वं भयेन मदरहित्यमुपयान्ति प्राप्नुवन्ति । ते ज्यारव श्रुत्वा दिग्गजा स्वाहकार परित्यत्य भीतास्सन्तो मवरहिता भवन्तीति भाव । यदस्मात्कारणादलिभिरिव भ्रमरैरिव कश्मलैर्मोहै- 'मूर्च्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम्' इत्यमर । कुनृपकृतदुष्कर्मभि- रित्यर्थ । परिहृता रहिता ककुभो दिशः प्रसन्नता नैर्मल्य भजन्ति समाध्नन्ति । कश्मलस्याऽलिभिस्साम्यादुपमा । भाषा यह कहते हर्ष होता है कि आप की प्रत्यञ्चा के शब्द को सुन कर दिग्गज भी भय स मद रहित हो जाते हैं । मद जल के न बहने से भ्रमरो के न आने के कारण, भ्रमर रूपी दुष्ट राजाओ व दुकृत्य स्वरुप कालिमा से दूर हो जाने से दिशायें प्रसन्न हो जाती हैं । त्वादृशेन विजिगीषुणा विना छत्रमक्षममसाध्यसाधने । प्लापनाय जगतः प्रगल्भते नो युगान्तसमयं विनाम्बुधिः ॥३६॥ अन्वयः छत्र, त्वादृशेन विजिगीषुणा विना असाध्यसाधने अक्षमम् । अम्बुधिः ान्तसमयं विना जगतः प्लापनाय नो प्रगल्भते । २०

कदर्थनेन पीडनेनोज्झिता परित्यक्ता भवति, या पृथिवी गुर्व्ववयादाक्षिण्यशौर्यादि- गुणैरज्ज्वलं प्रशस्यं त्वां भवन्तं पतिं स्वामिनं लभते प्राप्नोति । भाषा हे महाबीर ! आप जिस पृथ्वी पर अर्थात् जहां रहोगे वह भूमि पुण्य के सुख ऐश्वर्य समृद्धि आदि फलो को अवश्य प्राप्त करेगी। वह भूमि दुष्टराजाओ की पीड़ा से मुक्त हो जाएगी जो दया दाक्षिण्य शौर्य आदि गुणो से देदीप्यमान आपको अपना स्वामी पाएगी। अर्थात् आप जहां रहोगे वह भूमि अवश्य समृद्धि- शाली हो जाएगी और उसको कभी भी दुष्ट राजा लोग पीडित न कर सकेंगे। त्वद्भिया गिरिगुहाश्रये' स्थिताः साहसाङ्क गलितत्रपा नृपाः । ज्यारवप्रतिरवेण तानपि त्वद्धनुः समरसीम्नि बाधते ॥४०॥ अन्वयः हे साहसाङ्क ! (ये) नृपाः गलितत्रपाः (सन्तः) त्वद्भिया गिरिगु- हाश्रये स्थिताः तान् अपि त्वद्धनु समरसीम्नि ज्यारवप्रतिरवेण बाधते । व्याख्या हे साहसाङ्क ! साहसं विक्रम एवाङ्को विजयलक्षणं 'कलङ्काङ्को लाञ्छ- नञ्च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । यस्य स तत्सम्बोधने हे साहसाङ्क हे विक्रमाङ्कदेव ! ये नृपा भूपा गलिता विनिर्गता त्रपा लज्जा येषां ते विगत- लज्जास्सन्तस्त्वत्तो भीस्तया भवद्भयेन गिरीणा पर्वतानां गुहाः कन्दरा एवाऽऽश्रयः रक्षास्थानं तस्मिन् स्थितास्तानपि तव धनुश्चापः समरसीम्नि समराङ्गणे ज्याया मौर्ध्या रवस्य शब्दस्य प्रतिरवः प्रतिध्वनिस्तेन बाधते पीडयति । पर्वतकन्दरा- स्वपि विक्रमाङ्कदेवस्याऽऽगमनभयादिति भावः । भाषा हे विक्रमाङ्कदेव ! जो राजा लोग लज्जा को छोड तुम्हारे डर से पर्वतो की कन्दराओ में छिप कर बैठ जाते हे उनको भी तुम्हारा धनुष समर भूमि में प्रत्यञ्चा की टङ्कार की प्रतिध्वनि से पीडित करता है। १ 'गिरिगुहासु ये' इत्यपि पाठान्तरम् ।

( ३०९ ) उत्प्रतापदहनं मुखं वहन्नाहवे त्वदसिरिन्द्रजालिकः । दिव्यमस्तकसमागमं द्विषां लूनमर्त्यशिरसां करोति यत् ॥४१॥ अन्वय आहवे त्वदसिः उत्प्रतापदहनं मुखं वहन् इन्द्रजालिकः (भवति) यत् लूनमर्त्यशिरसां द्विषां दिव्यमस्तकसमागमं करोति । व्याख्या आहवे युद्धे तव असिस्त्वदसिर्भवदीयखड्ग उद्गत ऊर्ध्वं प्रसारितः प्रताप एव वह्नोऽग्निर्यस्मात्तदुत्प्रतापदहनं मुखमाननम्प्रभागञ्च वहन् धारयन्निन्द्रजालिक इन्द्रजालविद्याप्रवीणो मायावी भवति । यद्यस्मात्कारणात् स लूनं छिन्नं मर्त्यं मरणशीलं विनाशीत्यर्थः । शिरो येषां ते लूनमर्त्यशिरसस्तेषां छिन्नविना- शिमस्तकानां दिव्यानां स्वर्गियाणां मस्तकानां शिरसां समागमं प्रापणं करोति । यथा कश्चिदिन्द्रजालिको मुखादग्निनिस्सरणं प्रदर्शयन् चमत्कारयुक्तानि कार्याणि करोति तथैव तव खड्ग ऊर्ध्वप्रसारितप्रतापरूपदहनयुक्तं मुखं धारयन् लूनशिरसां शत्रूणां रणे मरणात्तेषां स्वर्गप्राप्तिर्निश्चितेति हेतोस्तेषां नूतनदिव्यमस्तकान् संदधाति । अत्रोत्तरार्धगतवाक्यार्थस्येन्द्रजालिकत्वे हेतुतया कवनात्काव्य- लिङ्गमलङ्कारः । भाषा युद्ध में, ऊपर उठने वाले तेज रूपी अग्नि से युक्त मुख या नोक वाली तुम्हारी तलवार, इन्द्र जालिक हो जाती है । क्यो कि कटे हुए मानवी मस्तक वाले शत्रुओं को वह दिव्य मस्तकों से युक्त कर देती है । अर्थात् युद्ध में जो वीर मरते हैं वे स्वर्ग में जाते हैं यह प्रसिद्धि है । इसलिये तुम्हारी तलवार इन्द्रजालिक के समान सिर कटे शत्रुओं को काल्पनिक दिव्य मस्तको से युक्त कर स्वर्ग में भेज देती है । भाग्यभूमिमपि भारतादिषु त्वादृशं न शृणुमः प्रतापिनाम् । दर्शनेन विजयश्रियं रणेष्वन्यसङ्गविमुखीं करोति यः ॥४२॥ अन्वयः भारतादिषु अपि त्वादृशं भाग्यभूमिं प्रतापिनां न शृणुमः । यः रणेषु दर्शनेन विजयश्रियम् अन्यसङ्गविमुखीं करोति ।

( ३०६ ) व्याख्या क्षतात् त्रायत इति क्षत्रं क्षत्रियजातिः क्षात्रधर्मो वा त्वादृशेन भवादृशेन विजि- गीपुणा विजयैषिणा विनाऽसाध्यानां कर्तुमशक्यानां कार्याणां साधने सम्पादनेऽक्षमं सामर्थ्यहीनम् । अम्बुधिस्समुद्रो युगान्तसमयं विना प्रलयकालागमनं विना जगतो भुवनस्य 'विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः । प्लावनाय निमज्जनाय नो प्रगल्भते न प्रभुः । अत्र प्रतिवस्तूपमालङ्कारः । 'सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिरिति' लक्षणात् । भाषा क्षत्रिय जाति, तुम्हारे ऐसे विजय की इच्छा रखने वाले के बिना असाध्य कार्य की सिद्धि करने में समर्थ नहीं हो सकती । समुद्र प्रलय काल के बिना जगत् को पानी के अन्दर डुबाने में समर्थ नहीं होता । अग्रजे तृणवदर्पितं निजं राज्यमूर्जितगुणेन यत्त्वया । वज्रलेपघटितेव तेन ते निश्चला जगति कीर्तिचन्द्रिका ॥३७॥ अन्वयः यत् ऊर्जितगुणेन त्वया निजं राज्यं तृणवत् अग्रजे अर्पितम् । तेन ते कीर्तिचन्द्रिका जगति वज्रलेपघटिता इव निश्चला (जाता ।) व्याख्या यदस्मात्कारणादूर्जिताः श्रेष्ठा गुणा दयादाक्षिण्यादयो यस्य स तेन प्रशस्य- गुणेन त्वया निजं स्वकीयं राज्यमग्रजे ज्येष्ठभ्रातरि सोमदेवे तृणवत्तृणेन तुल्यं लोभरहितमित्यर्थः । अर्पितं निवेदितं तेन कारणेन ते तव कीर्तिरेव चन्द्रिका कीर्तिज्योत्स्ना वज्रलेपेन कुलिशलेपेन चिरकालस्थायिना लेपद्रव्येण निश्चला- ऽचला स्थिरेत्यर्थः । जाता । भाषा चूंकि श्रेष्ठ गुणों से युक्त तुमने अपना राज पाट तृणवत् समझ कर अपने बडे भाई सोमदेव को दे दिया इससे तुम्हारी कीर्ति रूपी चांदनी वज्रलेप के समान अचल हो गई ।

( २०७ ) किं करोषि निजयाथवा भुवा त्वं समस्तवसुधातलेश्वरः । केसरी१ वसति यत्र भूधरे तत्र याति मृगराजतामसौ ॥३८॥ अन्वयः अथवा समस्तवसुधातलेश्वरः त्वं निजया भुवा किं करोषि ।, यत्र भूधरे केसरी वसति तत्र असौ मृगराजतां याति । व्याख्या अथवेति पक्षान्तरे । समस्तस्य समग्रस्य वसुधातलेश्वस्य भूतलयस्येश्वरः प्रभुस्त्वं निजया स्वकीयया भुवा पृथिव्या राज्येनेत्यर्थः । किं करोषि किम्प्रयोजनं धारयसि । न किमपीत्यर्थः । यत्र यस्मिन्भूधरे पर्वते केसरी सिंहो 'सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः' इत्यमरः। वसति गच्छति तत्र तस्मिन् स्थानेऽसौ सिंहो मृगराजतां मृगराजपदवीं याति प्राप्नोति । भाषा अथवा सम्पूर्ण पृथ्वी के स्वामी, तुमको अपनी पृथ्वी की अर्थात् राज्य की क्या परवाह है । शेर जिस पर्वत पर जा बैठता है वहीं वह मृगराजपद को प्राप्त कर लेता है । याति पुण्यफलपात्रतामसौ यां भुवं निवसि महाभट । सा कुपार्थिवकदर्थनोज्झिता त्वां पतिं हि लभते गुणोज्ज्वलम् ॥३६॥ अन्वयः हे महाभट ! (त्वं) यां भुवं निवसि असौ पुण्यफलपात्रतां याति हि, सा कुपार्थिवकदर्थनोज्झिता (या) गुणोज्ज्वलं त्वां पतिं लभते । व्याख्या हे महाभट ! हे महावीर ! त्वं यां भुवं पृथिवीं निवसि स्थितिं करोषि, असौ भूः पुण्यस्य सुकृतस्य फलानां सुखैश्वर्यसमृद्धीनां पात्रतां भाजनत्वं याति हि निश्चयेन प्राप्नोति । सा भूमिः कुपार्थिवस्य कुत्सितनृपस्य १ 'यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम्' इति कालिदासः ।

( ३१० ) व्याख्या भारतादिष्वपि महाभारतप्रभृतिप्राचीनैतिहासग्रन्थेष्वपि भारतादिदेशेष्वपि वा त्वादृशं भवादृशं भाग्यस्य भागधेयस्य 'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियति- विधिः' इत्यमरः । भूमिमाथपं भाग्यवन्तं प्रतापिनं प्रभाववन्तं न शृणुमो नाऽऽकर्णयामः । यो रणेषु युद्धेषु दर्शनेन स्व-स्वरूपप्रकाशनेनैव विजयश्रियं जयलक्ष्मीमन्येषां राज्ञां सङ्गात्सम्बन्धाद्विमुखीं पराङ्मुखीं करोति । युद्धेषु तव दर्शनेनैव शत्रवो भयभीता भवन्ति तन्मातेषां राज्यश्रीनिरुपमरूपलावण्ययुक्तं कामुकं 'कामिनीव तांस्त्यक्त्वा त्वत्समीपे समायातीति भावः । समासोक्ति- रलङ्कारः । भाषा महाभारत आदि प्राचीन ऐतिहासिक ग्रन्थों मे या भारत आदि देशों में तुम्हारे ऐसा भाग्यशाली प्रतापी कोई भी सुनने में नहीं आता । युद्धों में जिसके दर्शनमात्र से शत्रुओं की राजश्री शत्रुभूत राजाओं के पास रहना ही नहीं चाहती । अर्थात् युद्धों में तुम्हारे दर्शन मात्र से विपक्षी राजा भयभीत हो जाते हैं अत एव उनकी राजश्री, अति सुन्दर कामुक के दर्शन मात्र से, कामिनी के समान, उनको छोड़ कर तुम्हारे पास चली आती है । किं किरीटमणयः क्ष्माभुजां लोहकर्षकदृपत्सहोदराः । आनयन्ति यदुपान्तवर्त्मनि त्वत्कृपाणमतिदूरवर्तिनम् ॥४३॥ अन्वयः क्ष्माभुजां किरीटमणयः लोहकर्षकदृपत्सहोदराः किम् ? यत् अति- दूरवर्तिनं त्वत्कृपाणम् उपान्तवर्त्मनि आनयन्ति । व्याख्या क्ष्मां पृथ्वीं भुञ्जन्ति स्वोपभोगे समानयन्ति ते क्ष्माभुजो विपक्षभूमि- पतयस्तेषां किरीटेषु मुकुटेषु मणयो रत्नानि 'मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुंनपुं- सकम्' इत्यमरः । लोहस्य लोहस्य कर्षिका दृषदश्चुम्बकशिलास्तासां सहोदरा- स्सदृशाः किम् ? यद्यस्मात्कारणादतिदूरे वर्तत इत्यतिदूरवर्ती तं विप्रकृष्ट- देशस्थं त्वत्कृपाणं त्वत्खड्गमुपान्तवर्त्मनि समीपप्रदेशे आनयन्ति समाकर्षन्ति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

( ३१२ ) व्याख्या घनानां मेघानां गर्जितानि स्तनित्तानि 'स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितानि- च' इत्यमरः । तेष्विवाऽन्येषाम् प्रतापिनां पौरुषस्य पुरुषार्थस्य गुणेषु महत्त्वेष्व- पि श्रुतिं कर्णं प्राप्तवत्सु गतेषु, अस्य चोलनृपतेर्मानसान्मनसो 'चितं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मन' इत्यमरः । मानससरसो वा राजहंसवनितेव मरालीव तावकी त्वदीया स्तुतिः स्तव 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः' इत्यमरः । न निःसरति न पृथग्भवति । तन्मनस्येव निश्चला तिष्ठत इति भावः । घनगर्जितं श्रुत्वा यथा मराली मानससरोवरादन्यत्र न गच्छति तत्रैव तिष्ठति च तथैव बहूनां राज्ञामपि पुरुषार्थकथां श्रुत्वा तव स्तुतिश्चोलदेशाधिपतेर्मनसो न पृथग्भ- वतीत्यर्थः । अत्रोपमाऽलङ्कारः । भाषा मेघ की गरज के समान अन्य राजाओं के भी पुरुषार्थ के महत्त्व को सुन कर चोलदेश के राजा वीरराजेन्द्र के मन से तुम्हारी स्तुति मानस सरोवर से राजहंसी के समान नहीं हटती है । अर्थात् जैसे मेघ के शब्द सुनकर राजहंसी मानस सरोवर में ही रहती है और वहां से अन्यत्र नहीं हटती वैसे ही अन्य राजाओं के पौरुष के महत्त्व को सुनने पर भी तुम्हारी स्तुति उस चोल राजा के मन से नहीं हटती किन्तु उसके मन में विद्यमान है । कन्यकां कुलविभूषणां गुणैरद्भुतैस्त्रिभुवनातिशायिनीम् । त्वत्करप्रणयिनीं विधाय सः प्राप्तुमिच्छति समस्तवन्द्यताम् ॥४६॥ अन्वयः सः कुलविभूषणम् अद्भुतैः गुणैः त्रिभुवनातिशायिनीं कन्यकां त्वत्कर- प्रणयिनीं विधाय समस्तवन्द्यतां प्राप्तुम् इच्छति । व्याख्या स वीरराजेन्द्रनामकश्चोलदेशराजः कुलस्य वंशस्य भूषणमलङ्कारभूतामद्भु- तैराश्चर्यकरैर्गुणैः शीललज्जादिभिस्त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनं तमतिशेते लङ्घयतीति त्रिभुवनातिशायिनी तां त्रिभुवनातिशायिनीं लोकत्रयेष्वनुपमां कन्यकां स्वात्मजां तव करस्य हस्तस्य प्रणयिनीं सङ्गिनीं तां विधाय कृत्वा स्वां विवाह्येत्यर्थः । समस्तैस्सकलैर्लोकैर्वन्द्यतां नमस्यतां प्राप्तुं लब्धुमिच्छत्य- भिलषतीति ।

( २१३ ) भाषा यह वीरराजेन्द्र नामक चोल देश का राजा कुल की अलङ्कार स्व शील लज्जा आदि अद्भुत गुणों से तीनों लोकों में अनुपम, अपनी क तुमसे पाणिग्रहण अर्थात् विवाह कर सब लोगों में वदनीय होना चहता तेन तस्य वचनेन चारुणा प्राप १कुन्तलपतिः प्रसन्नताम् । तीव्ररोषविषवेगशान्तये भेषजं विनय एव तादृशाम्२ ॥४ अन्वयः कुन्तलपतिः तस्य चारुणा तेन वचनेन प्रसन्नतां प्राप । तादृ तीव्ररोषविषवेगशान्तये विनयः एव भेषजम् (अस्ति) । व्याख्या कुन्तलपति कुन्तलदेशाधिपतिर्विक्रमाङ्कदेवस्तस्य द्राविडेन्द्रदूतस्य चारुणा मनोहारिणा तेन पूर्वोक्तेन वचनेन वाक्यप्रपञ्चेन प्रसन्नतां प्रसाद 'प्रसादस्तु प्रसन्नता' इत्यमर । प्रापोपजगाम । तादृशा विक्रमाङ्कदेवसदृशानां विजि- गीषूणां तीव्रस्तीक्ष्णो रोष क्रोध एव विष गरल तस्य वेगो रयस्तस्य शान्तये शमनाय विनय एव नम्रत्वमेव भेषजमौषधं 'भैषज्यौषधभेषज्यान्यगदो जायु- रित्यपि' इत्यमर । अस्ति । विजिगीषूणां वीराणां पुरतो विनयदर्शनं तेषां क्रोधनिवारणपूर्वकप्रसन्नतासम्पादनायैक एवोपाय इति भाव । रोषे विषता- दारम्याद्रूपकम् । भाषा कुन्तलदेशाधिपति विक्रमाङ्कदेव, द्रविड़देश के राजा के दूत की पूर्वोक्त मीठी बातों से प्रसन्न हो गया । ऐसे महापुरुषों के तीव्र क्रोध रूपी विष के वेग को रोकने के लिये केवल विनय ही औषध है । १ कुन्तलदेशः कृष्णातुङ्गभद्रासङ्गमात् यावदानयुद्गमस्थानपर्यन्तं प्रसूत पूर्वपश्चिमाद्रिमध्यभाक् । २ भावोऽयमत्राऽपि प्रदर्शित — उल्लङ्घनीयं रणाङ्गणेषु यस्यातिदुद्धरस्य हठात्प्रहर्त्तुः । न नम्रभावादपरो नृपाणामासीत् कृपाणप्रतिषेधमार्गः ॥ (३ सर्गे ६९ श्लोक)

( ३१४ ) कीदृशी शशिमुखी भवेदिति स्पृश्यते स्म हृदये स चिन्तया । • कामुकेषु मिषमात्रमीक्षते नित्यकुण्डलितकार्मुकः स्मरः ॥४८॥ अन्वयः सः शशिमुखी कीदृशी भवेत् इति चिन्तया हृदये स्पृश्यते स्म । नित्यकुण्डलितकार्मुकः स्मरः कामुकेषु मिषमात्रम् ईक्षते । व्याख्या स विक्रमाङ्कदेव शशिमुखी चन्द्रमुखी द्रविडदेशराजकुमारी कीदृशी किस्वरूपा भवेदिति चिन्तया विचारेण हृदये मनसि चित्तन्तु चेतो हृदय स्वान्त हृन्मानस मन' इत्यमर । स्पृश्यते स्म चिन्तितो बभूव । नित्य सदैव कुण्डलित समाकृष्ट कार्मुक धनुर्येन स सततसज्जधनु स्मर कामदेव कामुकेषु कामिषु कान्ताप्रत्यनुरागसम्भृतेष्वित्यर्थ । मिषमात्र व्याजमात्रमीक्षते पश्यति । चिन्तोत्पादनव्याजेनैव कामबाणव्यापार सफल इति भाव । अत्रार्थान्तरन्यासोऽलङ्कार । भाषा यह विक्रमाङ्कदेव, द्रविड देश के राजा की चन्द्रवदनी कन्या कैसी होगी इस विचार से चिन्तित हो उठा । कामियों के प्रति सदा धनुष सज्ज रखने वाला कामदेव, कामियों को पीडित करने में कोई बहाना ही खोजता रहता है । अब्रवीच्च मनसः प्रसन्नतां दन्तकान्तिभिरुदीरयन्निव । ओष्ठपृष्ठलुठितस्मिताञ्चलः कुन्तलीनयनपूर्णचन्द्रमाः ॥४६॥ अन्वयः ओष्ठपृष्ठलुठितस्मिताञ्चलः कुन्तलीनयनपूर्णचन्द्रमाः (सः) दन्तकान्तिभिः मनसः प्रसन्नताम् उदीरयन् इव अब्रवीत् च । व्याख्या ओष्ठयो पृष्ठं तत्र लुठितो लुलित स्मितस्येषद्धासस्याऽञ्चल प्रान्तभागो यस्य स ओष्ठपृष्ठलुठितस्मिताञ्चलो लज्जयेवदासयुक्त कुन्तलीनां कुन्तलदेश- कामिनीनां नयनानि नेत्राणि 'लोचन नयन नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी' इत्यमर ।

( ३१६ ) दोषजातमवधीर्य मानसे धारयन्ति गुणमेव सजनाः । क्षारभावमपनीय गृह्णते वारिधेः सलिलमेव वारिदाः ॥५१॥ अन्वयः सज्जनाः दोषजातम् अवधीर्य मानसे गुणम् एव धारयन्ति । वारिदाः वारिधेः क्षारभावम् अपनीय सलिलम् एव गृह्णते । व्याख्या सज्जनाः सत्पुरुषा दोषाणां निन्द्यवस्तूनां जातं समूहं दोषजातं दुर्गुणकुल- मित्यर्थः । अवधीर्य परित्यज्याऽवहेलनं विधायेति भावः । मानसे हृदये 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः । गुणमेव धारयन्ति समादरेण गृह्णन्ति । वारिदा मेघा वारिधेः समुद्रस्य क्षारभावं लवणत्वमपनीय दूरीकृत्य सलिलमेव शुद्धं माधुर्यव्यञ्जलमेव गृह्णते समाददति । दृष्टान्तालङ्कारः । भाषा सज्जनलोग दोषों को छोड़ कर मन में गुण को ही धारण करते हैं । मेघ, समुद्र के खारेपन को छोड़ कर विशुद्ध मधुर जल ही ग्रहण करते हैं । दिग्विजयव्यसनिना पुनः पुनस्तस्य किं प्रियमनुष्ठितं मया । रज्यते मयि दृढं तथाप्यसौ वेत्ति कश्चरितमुन्नतात्मनाम् ॥५२॥ अन्वयः पुनः पुनः दिग्विजयव्यसनिना मया तस्य किं प्रियम् अनुष्ठितम् । तथापि असौ मयि दृढं रज्यते । कः उन्नतात्मनां चरितं वेत्ति । व्याख्या पुनः पुनर्भूयो भूयो दिशां जयो दिग्विजयस्तस्य व्यसनमस्याऽस्तीति दिग्विजय- व्यसनी तेन सर्वदिग्वर्त्तमाननृपमण्डलपराजयदुर्ललितचेतसा मया विक्रमाङ्कदेवेन तस्य द्राविडेन्द्रस्य किं प्रियं हितमनुष्ठितं कृतम् । तथापि मया किञ्चिदुपकारेऽ- कृतेऽप्यसौ द्राविडेन्द्रो मयि मत्सम्वन्धे दृढं रज्यते गाढं स्नेहं कुरुते । कः पुरुष उन्नत उत्कृष्ट आत्मा येषां ते तेषामुन्नतात्मनां महात्मनां चरितं माहात्म्यं वेत्ति जानाति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कार.

( ३१८ ) व्याख्या अथ विक्रमाङ्कदेवोक्त्यनन्तरमपगतं दूरीभूतं साध्वसं भयं यस्य स विगत- भीस्ताधुस्सज्जनरस चोलदूतोऽमृतस्य सुधाया स्रवः प्रवाह उपमोपमानं यस्यास्तां पीयूषप्रवाहसदृशीमिन्दुकुरवच्छन्द्रकिरणवन्निर्मला विशदा तामिति पूर्वोक्तप्रकारां वाचं वाणीं दर्शयन्तं प्रकटयन्तं युर्वाणमित्यर्थः । एनं प्रसिद्धं विक्रमाङ्कं विक्रमाङ्कदेवं व्यजिज्ञपत् निवेदितवान् । भाषा विक्रमाङ्कदेव के बोलने के अनन्तर भय से रहित उस सज्जन चोलराजदूत ने अमृत के प्रवाह के ऐसी तथा चन्द्रमा के किरणों के ऐसी मीठी और निर्मल उपर्युक्त बातें बोलने वाले विक्रमाङ्कदेव से कहा । किं तवान्यदुचितं वदान्यता यत्समादिशति तत्त्वया कृतम् । प्रार्थितार्थपरिपन्थिनामगात् कश्चुलुक्यकुलपार्थिवोऽर्थिनाम् ॥५५॥ अन्वयः तव अन्यत् उचितं किम् । वदान्यता यत् समादिशति तत् त्वया कृतम् । कः चुलुक्यकुलपार्थिवः अर्थिनां प्रार्थितार्थपरिपन्थिनाम् अगात् । व्याख्या तव भवतो विक्रमाङ्कदेवस्यान्यदितरदुचितं योग्यं किम् । अर्थात् भवता सर्वमुचितमेवाऽनुष्ठितम् । वदान्यतोदारता 'स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौँडा बहुप्रदे' इत्यमरः । ताबकीनेति भावः । यत्समादिशति यदाज्ञापयति तत्त्वया भवता कृतं विहितम् । सर्वमेव हृदयस्य विशालत्वं भवता प्रदर्शितमिति भावः । कश्चुलुक्यकुलस्य चालुक्यवंशस्य पार्थिवो भूपोऽर्थिनां याचकानां प्रार्थितोऽभिवा- ञ्छितोऽर्थः प्रयोजन तस्य परिपन्थितां प्रतिकूलतामगात् गतवान् न कोऽपीत्यर्थः । चालुक्यकुलोत्पन्नाना राज्ञां याचकमनोरथपूरणं स्वाभाविकमिति भावः । अत्रा- र्थापत्यलङ्कारः । भाषा इससे बढ़ कर आपका और दूसरा क्या उचित कार्य हो सकता है। आपने अपने ओदार्य के अनुरूप कार्य किया। चालुक्य वंश के किस राजा ने अर्थियों की प्रार्थना का निषेध किया है अर्थात् किसी ने नहीं ।

( ३१९ ) वेत्सि मे पतिमवञ्चकं यदि स्वच्छतां स्पृशति चात्र ते मनः । तन्निवृत्य कुरु तुङ्गभद्रया मुद्रिते पदमुपान्तवर्त्मनि ॥५६॥ अन्वयः यदि मे पतिम् अवञ्चकं वेत्सि, अत्र ते मनः च स्वच्छतां स्पृशति तत् निवृत्य तुङ्गभद्रया मुद्रिते उपान्तवर्त्मनि पदं कुरु । व्याख्या (हे राजन् ! ) यदि त्वं मे मम पतिं स्वामिनं द्राविड़ेश्वरमवञ्चकं निष्क- पटहृदयं स्वच्छान्तःकरणमित्यर्थः वेत्सि जानासि । अत्राऽस्मिन्विषये ते तव मनश्च चेतश्च स्वच्छतां नैर्मल्यं स्पृशत्यालिङ्गति तत्तर्हि निवृत्याऽस्मात्स्थानात्प- रावृत्य तुङ्गभद्रया तन्नामनद्या मुद्रिते चिन्हित उपान्ते वर्त्म तस्मिन् सीमान्तप्रदेशे पदं स्थितिं स्वनिवासमित्यर्थः । कुरु विधेहि । भाषा यदि आप मेरे स्वामी द्राविड़ेश्वर को निष्कपट समझते हैं और इस सम्बन्ध में आप का मन यदि सन्देह रहित हैं तो आप यहाँ से लौट कर तुङ्गभद्रा नदी से चिन्हित सीमान्तप्रदेश में अपना डेरा डालिये । कैश्चिदेव सततप्रयाणकैस्तत्र शुद्धहृदयः करिष्यति । स त्वया परिचयं प्रतापिना पर्वणीन्दुरिव तिग्मरश्मिना ॥५७॥ अन्वयः तत्र शुद्धहृदयः सः कैश्चित् एव सततप्रयाणकैः प्रतापिना त्वया पर्वणि इन्दुः तिग्मरश्मिना इव परिचयं करिष्यति । व्याख्या तत्र तुङ्गभद्रासीमान्तप्रदेशे शुद्धं निष्कपटं हृदयं मनो यस्य स निर्मलमानसः स द्राविड़ेश्वरः कैश्चिदेव कियद्भिरेव सततं निरन्तरं प्रयाणकानि गमनानि प्रस्थानानि या तैः प्रतापिना प्रभावशालिना त्वया भवता सह पर्वण्यमावा- स्यामिन्दुश्चन्द्रस्तिग्मरश्मिना सूर्येणेव परिचयं सम्मेलनं करिष्यति विधास्यति । अत्रोपमालङ्कारः ।