भारतकोश
संग्रह पर लौटें

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

( ३४७ ) भाषा उसने द्रविडराज की लड़की को तीनों लोकों में दुर्लभ सम्पत्ति दी । अपने स्नेहियों के सम्बन्ध में कल्याण करने की चित्तवृत्तिवालों की कृपा, उनके कन्या पुत्रादि पर भी हो जाती है । रणरभसविलासकौतुकेन स्थितिमथ बिभ्रदमौ यशोवतंसाम् । विधिहतकदुराग्रहादकाण्डे गतमशृणोद्द्रविडेन्द्रमिन्द्रधाम्नि ॥७॥ अन्वयः अथ रणरभसविलासकौतुकेन यशोवतंसां स्थिति बिभ्रत् असौ' विधिहतकदुराग्रहात् अकाण्डे द्रविडेन्द्रम् इन्द्रधाम्नि गतम् अशृणोत् । व्याख्या अथ किञ्चित्कालानन्तरं रणो युद्ध तस्य रभसो हर्षः 'रभसो हर्षवेगो' इति विश्वः । तस्य विलास क्रीड़ा लीला तस्य कौतुकं कुतूहलं तेन युद्धजनितहर्षलीला- कुतूहलेन यश कीर्तिरवतंसो भूषणं यस्यास्ता तां कीर्तिभूषणां स्थितिमवस्थां बिभ्रद्धारयन्नसौ विक्रमाङ्कदेवो विधिर्ब्रह्मा स एव हतको नीचस्तस्य दुराग्रहाद्- दुरभिनिवेशादकाण्डेऽनवसरे द्रविडेन्द्रं चोलराजमिन्द्रधाम्नि स्वर्गे गत प्राप्तं मृतमित्यर्थं । अशृणोदाकर्णितवान् । भाषा कुछ काल के अनन्तर, युद्ध जनित हर्ष की लीला के कुतूहल द्वारा यश से विभूषित अवस्था में विद्यमान उस विक्रमाङ्कदेव ने क्रूर दैव के दुराग्रह से द्रविड़देश के राजा की असमय में ही स्वर्ग में जाने की बात सुनी । मृदुहृदयतया गुणानुरागादतिमहतः प्रणयाच्च राजपुत्रः । हिमकरकरकाण्डपाण्डुगण्ड-स्थलगलदश्रुजलश्चिरं ललाप ॥८॥ अन्वयः राजपुत्रः मृदुहृदयतया गुणानुरागात् अतिमहतः प्रणयात् च हिमकर करकाण्डपाण्डुगण्डस्थलगलदश्रुजलः (सन्) चिरं शलाप ।

( ३४८ ) व्याख्या राजपुत्रो नृपनन्दनो विक्रमाङ्कदेवो मृदु कोमलं हृदयं चित्तं यस्य स मृदु- हृदयस्तस्य भावो मृदुहृदयता तया कोमलचित्तत्वात् गुणेषु सौजन्यादिगुणेष्व- नुरागः प्रेम तस्माद्गुणपक्षपातित्वादतिमहतोऽतिबृहतः प्रणयाच्च स्नेहाच्च हिमाश्शीतलाः कराः किरणा यस्य स हिमकरश्चन्द्रस्तस्य करा अंशवः 'किरणो- स्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः । भानुः करो मरीचिः स्त्री पुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम्' इत्यमरः । तेषां काण्डानि समूहास्तद्वत्पाण्डु श्वेतं गण्डस्थलं कपोलस्त- स्माद्गलत्परिपतद्बाष्पजलं बाष्पाम्भो यस्य स चन्द्रकिरणश्वेतकपोलगलद्बाष्पा- म्बुस्सन् चिरं बहुकालं रुलाप विललाप विलापं चकारेत्यर्थः । अत्राऽनुप्रासः 'शब्दालङ्कार । अत्र 'रुलाप' इति क्रियापदे अवाचकत्वं नाम दोषः, उपसर्ग विनाऽर्थबोधकत्वाऽभावात् । भाषा वह राजपुत्र, कोमल हृदय होने से, गुणों के अनुराग के कारण तथा अत्यधिक प्रेम से, चन्द्रमा की किरणों के समान सफेद पड़ गए हुए गालों पर से आंसुओं को गिराता हुआ बहुत देर तक विलाप करता रहा । द्रविडविषयराज्यविप्लवेन श्रवणपथातिथिना ततः सखेदः । व्यभिजनवति चोलराजपुत्रे श्रियमभिषेक्तुमसौ समुच्चचाल ॥६॥ अन्वयः ततः असौ श्रवणपथातिथिना द्रविडविषयराज्यविप्लवेन सखेदः (सन्) अभिजनवति चोलराजपुत्रे श्रियम् अभिषेक्तुं समुच्चचाल । व्याख्या ततश्चोलराजविषयकशोकानन्तरमसौ विक्रमाङ्कदेवः श्रवणयोः कर्णयोः पन्था मार्ग इति श्रवणपथः कर्णकुहरमार्गस्तस्याऽतिथिर्विषयस्तेन श्रुतेनेत्यर्थः । द्रविड- विषयो द्रविडदेशस्तस्य राज्यं शासनं तस्मिन् विप्लवो डिम्बः 'डिम्बे डमर- विप्लवौ' इत्यमरः । तेन, खेदेन दुःखेन सहितः सखेदो दुःखाक्रान्तस्सन्नभिज- नवति कुलीने 'सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ' इत्यमरः । चोलराजपुत्रे वीरराजेन्द्रात्मजेऽधिराजराजेन्द्रनामके श्रियं राज्यलक्ष्मीमभिषेक्तुं प्रतिष्ठापयितुं समुच्चचाल प्रतस्थे ।

भाषा • शोक मनाने के बाद, द्रविड़देश के राज्य में विप्लव होने की खबर सुन कर, दुःखिन हो, वह विक्रमाङ्कदेव, कुलीन चोलराजा वीर राजेन्द्र के अधिराज- राजेन्द्र नामक पुत्र को राजगद्दी पर बैठाने के लिये चल पड़ा । करटिशतविकीर्णकर्णताल-व्यजनसमीरणशीतलीकृतानि । अथ धरणिभुजां पिबन्यशांसि क्षितिपतिरादिपुरीमवाप काञ्चीम् ॥१०॥ अन्वयः अथ क्षितिपतिः करटिशतविकीर्णकर्णतालव्यंजनसमीरणशीतलीकृतानि धरणिभुजां यशांसि पिबन् आदिपुरीं काञ्चीम् अवाप । व्याख्या अथ चोलदेशम्प्रति प्रस्थानानन्तर क्षितिपतिः पृथिव्या अधिष्ठाता करटीनां गजाना शतं तेन विकीर्णानि विक्षिप्तानि कर्णा एव तालाः तालवृक्षपर्णानि तान्येव व्यजनानि तालवृन्तानि तेषां समीरणेन पवनेन शीतलीकृतानि, अशोतलानि शीतलानि कृतानीति शीतलीकृतानि 'ष्विः' प्रत्ययः । विपक्षनृपाणा प्रतापजनि- तोष्मानिवार्य हिमीकृतानि धरणिभुजा पृथिवीपालानां यशांसि कीर्तीः दुग्धमिव पिबन् गृह्णन्नादिपुरीं प्रथमनागरीं काञ्चीं तन्नामचोलराजधानीमवाप सम्प्राप्तः । यशसः श्वैत्य प्रसिद्धमिति शुग्धरूपता व्यज्यते, एधं शत्रुभूपानां यशोदुग्धं पिवन्निव समाऽऽजगामेति भावः । भाषा चोलदेश के प्रति प्रस्थान करने के अनन्तर, सैकडो हाथियो के हिलाए हुए कान रूपी ताल पत्र के पंखो से उत्पन्न वायु से ठण्डे किए हुए विपक्षी राजाओ के यशो का पान करते हुए वह पृथ्वी का सरक्षक विक्रमाङ्कदेव प्राचीन नगरी काञ्ची में पहुँच गया । अर्थात् हाथी की सेना से शत्रुओ को परास्त कर उनकी प्रताप की गर्मी शान्त होने से उनका शीतल दुग्ध के समान यश, अपने परिश्रम से लगी प्यास को मिटाने के लिए, पान करता हुआ काञ्ची नगरी में पहुँचा ।

( ३५० ) समजनि कलमेखलाकलाप-ध्वनिजयडिण्डिमसज्जपुष्पचापम् । अथ चडुलकटाक्षबाणवर्ष-प्रगुणममुष्य पुरः पुरन्ध्रिचक्रम् ॥११॥ अन्वयः अथ अमुष्य पुरः पुरन्ध्रिचक्रं कलमेखलाकलापध्वनिजयडिण्डिम- सज्जपुष्पचापं चडुलकटाक्षबाणवर्षप्रगुणं समजनि । व्याख्या अथ काञ्चीपुरीसमागमनान्तरममुष्य विक्रमाङ्कदेवस्य पुरोऽग्रे पुरन्ध्रीणा साध्वीना ललनाना 'पुरन्ध्री'सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता' इत्यमरः । चक्र समूहो मेखलाना काञ्चीना कलापस्समूहस्तस्य ध्वनिस्स्वन इति मेखलाकलाप- ध्वनिः कलो मधुरो यो मेखलाकलापध्वनिः स एव जयडिण्डिमो विजयसूचक- वाद्यविशेषशब्दस्तेन सज्जस्सुसज्जितः पुष्पचापः कुसुमायुधः कामो येन तत्, चटुलाश्चञ्चलाः कटाक्षा एव बाणाश्शरास्तेषां वर्षे वृष्टिस्तेन प्रगुणं प्रकृष्टगुण- युक्तं समजन्यभूत् । तत्र नागरीणा काञ्चीशब्देन कटाक्षवीक्षणेन च काम- साम्राज्यमिव प्रदर्शितमिति भावः । भाषा विक्रमाङ्कदेव के काञ्चीनगरी में पहुंचने पर इसके सामने वहां की नागरिक ललनाएं मानो सुन्दर करधनियो के शब्द रूप जयध्वनि के नगाडे के शब्द से कामदेव को उत्साहित करने वाली तथा चञ्चल कटाक्ष रूपी बाणो की वृष्टि करने वाली, हो गई । अधरहसितकिंशुका शुकाय क्रमुकदलं वदनस्थमर्पयन्ती । क्षितिपतितनयेऽत्र कापि नेत्र-प्रणयिनि चुम्बनचातुरीमुवाच ॥१२॥ अन्वयः अधरहसितकिंशुका का अपि वदनस्थं क्रमुकदलं शुकाय अर्पयन्ती (सती) नेत्रप्रणयिनि अत्र क्षितिपतितनये चुम्बनचातुरीम् उवाच । व्याख्या अधरेण अधरोष्ठेन रक्तवर्णत्वात् हसितः अधरीकृतः किंशुको रक्तवर्णपला- शपुष्पं यया सा स्वरक्तवर्णाधरेणाधरीकृतरक्तवर्णकिंशुका रक्तवर्णाधरोष्ठेति

( ३५१ ) भावः । काऽपि नगररमणी वदने मुखे तिष्ठतीति तं मुखान्तर्वर्तिनं क्रमुकस्य पूगस्य दलं खण्डं शुकाय कीराय मुखेनैवार्पयन्ती ददती सती नेत्रयोः कामिनीनयनयोः प्रणयः स्नेहोऽस्त्यस्मिन्निति नेत्रप्रणयी तस्मिन्नेत्रप्रणयिनि दृष्टिगोचरेऽग्रवर्त्तिनि क्षितिफ्ते राज्ञ आहवमल्लदेवस्य तनये पुत्रे विक्रमाङ्कदेवे चुम्बनस्य वक्त्रसंयोगस्य चातुरी वैदग्ध्यं सा चुम्बनवैदग्ध्यमुवाच प्रकटयाम्बभूव । भाषा अपने लाल अधर पल्लव से पलास के लाल फूल की हंसी उड़ाने वाली नागरी ललना, अपने मुख में विद्यमान सुपारी के टुकड़े को अपने मुख से ही सुग्गे के मुख मे देती हुई मानो राजा आहवमल्लदेव के पुत्र विक्रमाङ्कदेव के प्रति चुम्बन करने के कौशल को प्रकट करती थी । गृहशिखरमगम्यमप्यरोहद् द्रुतमवधीरितपातभीतिरन्या । मरणमपि तृणं समर्थयन्ते मनसिजपौरुषवासितास्तरुणयः ॥१३॥ अन्वयः अन्या अवधीरितपातभीतिः (सती) अगम्यं गृहशिखरं द्रुतम् अध्य- रोहत् । मनसिजपौरुषवासिताः तरुण्यः मरणम् अपि तृणं समर्थयन्ते । व्याख्या अन्याऽपरा रमण्यवधीरिता तिरस्कृता त्यक्तेत्यर्थः । पातस्य पतनस्य भीतिर्भयं यया सा त्यक्तपतनभया सती गन्तु योग्यं गम्यं न गम्यमगम्यमारोदु- मनर्हं गृहाणा गेहाना 'गृहं गेहोऽध्यवसितम्' इत्यमरः । शिखरं शृङ्गं सर्वोच्च- स्थानमित्यर्थः । द्रुतं शीघ्रमध्यरोहदारुरोह । मनसिजस्य कामस्य पौरुषेण विक्रमेण वासिता युक्ताः कामवासनाभिभूतास्तरुण्यो युवतयो मरणमपि मृत्युमपि तृण तृणवत्तुच्छ समर्थयन्ति मन्यन्ते । अत्र पूर्वार्धस्योत्तरार्धेन समर्थनादर्थान्तर- न्यासो नामाऽलङ्कारः । भाषा कोई नागरी इसको देखने के लिये, गिरने का भय छोड़ कर जल्दी से न चढ़े जाने योग्य घर के सबसे ऊंचे भाग पर चढ़ गई । कामदेव के पराक्रम से अभिभूता अर्थात् कामासक्त युवतियाँ, मौत को भी तृण के समान तुच्छ समझती हैं ।

( ३५२ ) कलकलमपरा मुधा विधाय क्षितितिलकान्नयनान्तमाससाद । अवतरति मृगीदृशां तृतीयं मनसिजचक्षुरुपायदर्शनेषु ॥१४॥ अन्वयः अपरा मुधा कलकलं विधाय क्षितितिलकात् नयनान्तम् आससाद । मृगीदृशां तृतीयं मनसिजचक्षुः उपायदर्शनेषु अवतरति । व्याख्या अपरा काचित् कामिनी मुधा व्यर्थमेव प्रयोजनमन्तरेणैवेत्यर्थः । कलकलं कोलाहलं 'कोलाहलः कलकलः' इत्यमरः । विधाय कृत्वा क्षितितिलकाद्भूमि- भूषणाद् विक्रमाङ्कदेवाश्रयनोर्नेत्रयोरन्तमपाङ्गभागमाससाद प्राप । कलकल- मिषेण तस्य दृष्टिमाचकर्षेति भावः । मृगीणां हरिणीना दृशो नेत्राणीव दृशो यासां तास्तासां हरिणनयनानां तृतीयं तृतीयसंख्याकं मनसिजः कामः एव चक्षुर्नयनं कामनयनमुपायान् यत्किञ्चिद्व्याजरूपोपायानां दर्शनमवलोकनं प्रयोग इत्यर्थः । तेषु स्वाभीष्टसिद्धयुपायप्रयोगेष्ववतरति फलति । काम एव तरुणीनां विभ्रमा- दिचमत्कृतानन्यसाधारणव्यवहारशिक्षक इति भावः । पूर्वार्धस्योत्तरार्धेन समर्थना- दर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः । भाषा किसी अन्य स्त्री ने, अकारण कोलाहल मचाकर, विक्रमाङ्कदेव का दृष्टिकोण अपनी ओर आकर्षित कर लिया । मृगनयनियों का कामरूपी तृतीय नेत्र, (ऐसे २) उपायों को सुझा देता है । हृदि विहितपदेन शुद्धभासा कृतमधरं धरणीन्द्रसूनुनेव । निपतितमवधीर्य हारमन्या हरिणविलो लत्रिलोचना जगाम ॥१५॥ अन्वयः हरिणविलो लत्रिलोचना अन्या शुद्धभासा हृदि विहितपदेन धरणीन्द्र- सूनुना अधरं कृतम् इव निपतितं हारम् अवधीर्य जगाम । व्याख्या हरिणस्य मृगस्य इव विलोले चञ्चले विलोचने नेत्रे यस्याः सा मृगचञ्चल- नयनान्या काचित्तरुणी शुद्धा निर्मला भाः कान्तिर्यस्य तेन निर्मलकान्तिमत्ता 'स्पृः

, प्रभाहरुचिस्त्विड्भा भाश्छविद्युतिदीप्तय' इत्यमरः । हृदि वक्षःस्थलेऽन्त करणे च विनिहितं स्थापितं पदं स्थानं येन स तेन कृतस्थानेन धरणीन्द्रस्य नृपतेराहवमल्ल- देवस्य सूनुः पुत्रस्तेन विक्रमाङ्कदेवेनाऽधरं निम्नस्थानस्थितं गुणैर्न्यूनञ्च कृतमिव सम्पादितमिवाऽत एव निपतितमधोभ्रष्टं हारं मुक्तामालामवधीर्य परित्यज्य जगाम गता। कुमारं द्रष्टुं गताऽन्या काऽपि स्त्री रभसात् निपतितां हृदिस्थां मुक्तामालां परित्यज्य जगाम । यत हारस्य स्थाने ललनाहृदयं शुद्धभासा कुमारेणाऽश्रितंत्वात्तस्य निम्नस्थानगतत्वात्पतनमुत्प्रेक्षितमिति भावः । श्लेषा- नुप्रणितोत्प्रेक्षा । भाषा मृग के समान चञ्चल नेत्र वाली कोई ललना, निर्मलकान्तिवाले और ललना के हृदय में स्थान बनाने वाले राज पुत्र से, मानो नीचे खसकाए गये हुए अतएव वक्ष स्थलपर से गिरे हुए हार की परवाह न कर चली गई । उरसि मनसिजावतंसलीला-समुचितकोमलपल्लवानुकाराम् । नखलिपिमपरा प्रकाशयन्ती सुरतविमर्दसहत्वमाचचक्षे ॥१६॥ अन्वयः अपरा उरसि मनसिजावतंसलीलासमुचितकोमलपल्लवानुकारां नखलिपिं प्रकाशयन्ती सुरतविमर्दसहत्वम् आचचक्षे । व्याख्या अपराऽन्या कामिन्युरसि वक्षःस्थले मनसिजस्य कामस्य याऽवतंसलीला भूषणरूपविलासात्तस्याः समुचितो योग्यः कोमलपल्लवो मृदुकिसलयः 'पल्लवोऽस्त्री किसलयम्' इत्यमरः । तस्याऽनुकारोऽनुकणं यस्याः सा तां मन्मथभूषण- विलासयोग्यमृदुकिसलयसदृशाकृतिंमर्द्धवृत्ताकारामित्यर्थः । नखलिपिं नखक्षत- परम्परां प्रकाशयन्ती प्रदर्शयन्ती सुरते निधुवनक्रीडायां यो विमर्दः संप्रधर्षस्तं सहते इति सुरतविमर्दसहस्तस्य भावस्तत् सुरतक्रीडासंघर्षक्षमत्वमाचचक्षे कथितवती । भाषा अन्य किसी नारी न अपनी छाती पर कामदेव के भूषण की शोभा के योग्य कोमल पत्तो की आकृति के अर्धवृत्ताकार नखक्षतो को दिखाते हुए, अपनी सुरत कालीन झकझोर को सहने की योग्यता प्रकट की । २३

( ३५४ ) अभजत मणिकुण्डलं परस्याः श्रवणपरिच्युतमंसदेशमेत्य । गलविगलितपुष्पबाणचक्र-श्रियमसितोत्पलचारुलोचनायाः ॥१७॥ अन्वयः असितोत्पलचारुलोचनायाः परस्याः मणिकुण्डलं श्रवणपरिच्युतं (सन्) अंसदेशम् एत्य गलविगलितपुष्पबाणचक्रश्रियम् अभजत । व्याख्या असितं नीलमुत्पलं कमल तद्वच्चारूणी सुन्दरे लोचने नेत्रे यस्याः सा तस्या नीलकमलवत्सुन्दरनेत्रायाः परस्या अन्यस्याः ललनाया मणिकुण्डल रत्नावतंसः श्रवणाभ्यां कर्णाभ्या परिच्युतं पतित सत् अंसदेशं स्कन्धस्थलमेत्य सम्प्राप्य गले कण्ठदेशे विगलितास्सम्प्राप्ताः पुष्पबाणाः कुसुमसायकास्तेषा चक्रं समूहस्तस्य श्रियं शोभामभजत धारयामास । मणिकुण्डलस्य पुष्पबाणेन साम्यादुपमा । मणिकुण्डलस्य वर्तुलाकारत्वात् कामस्य चक्रश्रियंमभजतेत्यर्थः समीचीनः । परन्तु कामस्य चक्रधारणमप्रसिद्धम् । भाषा किसी नीले कमल के ऐसे सुन्दर नेत्रवाली नारी के कान में का मणिकुण्डल गिर कर उसके गले पर आ पडने से वह गले पर पडे हुए कामदेव के फूल के बाण समूहों की शोभा को प्राप्त करता था । कान के आभूषण के गोल होने से कामदेव के चक्र की शोभा अर्थ ही ठीक है । परन्तु कामदेव का चक्र धारण अप्रसिद्ध है । परिकलितचुलुक्यराजपुत्र-प्रथमविलोकनकौतुक्त्वराणाम् । इति नगरकुरङ्गलोचनाना-मभवदनङ्गविलोभनो विलासः ॥१८॥ अन्वयः परिकलितचुलुक्यराजपुत्रप्रथमविलोकनकौतुक्त्वराणां नगरकुरङ्गलोच- नानाम् इति अनङ्गविलोभनः विलासः अभवत् । व्याख्या परिकलितेति विदितः कँश्चिच्चिह्नविशेषैर्विज्ञात इत्यर्थं । यश्चुलुक्यराजपुत्रो

( ३५५ ) विक्रमाङ्कदेवस्तस्य प्रथमवलोकनस्य सर्वप्रथमसद्दर्शनस्य यत्कौतुकं कौतूहलं तस्मिन् त्वरा सम्भ्रमो यासां तास्तासां नगरस्य काञ्चीपुर्याः कुरङ्गीलोचना मृगनय- नास्तासां कामिनीनामिति पूर्वोक्तप्रकारोऽनङ्गस्य कामस्य विलोभनो विमोहनोऽ- ऽनङ्गविलोभनो मदनमोहनो विलासो नानाविधकामसम्बन्धिचेष्टाविशेषोऽभवत् प्रादुर्बभूव । भाषा किसी प्रकार चिह्नादि से पहिचान में आए हुए चालुक्य वंशीय राजकुमार विक्रमाङ्कदेव के पहिले पहिल दर्शन की उत्कण्ठा से त्वरा करने वाली नागरिक मृगनयनियों की पूर्वोक्त प्रकार की काम सम्बन्धि चेष्टाएं हुईं । 'नरपतितनयः कयापि कोप-स्फुरितरदच्छदलेखयालुलोके । प्रकटितपटुपञ्चबाणलीला-कलकिलकिञ्चितमीक्षणाञ्चलेन ॥१६॥ अन्वयः कोपस्फुरितरदच्छदलेखया कया अपि ईक्षणाञ्चलेन प्रकटितपटुपञ्च- बाणलीलाकलकिलकिञ्चितं नरपतितनयः आलुलोके । व्याख्या कोपेन क्षोभेण स्फुरितस्सञ्चलितः कम्प्यमानो वा यो रदच्छदोऽधरस्तस्य लेखा अधरदेशः 'ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी' इत्यमरः । यस्याः सा तया क्रोधकम्पितसूक्ष्माधररेखया कयाऽपि नायिकया ईक्षणयोर्नेत्रयोरञ्चलः प्रान्त- भागस्तेन कटाक्षेण प्रकटिता प्रकाशिता पटुर्विदग्धवैदग्ध्यसमेता या पञ्चबाणस्य कामस्य लीला क्रीडा तया कलं मधुरं किलकिञ्चितं कामजनितक्रोधाश्रुहर्ष- भीत्यादिमिश्रितभावविशेषो यस्मिन्कर्मणि तद्यथास्यात्तथा नरपतितनयो राजपुत्रो विक्रमाङ्कदेव आलुलोके सद्दष्टः । भाषा क्रोध से फुरफुराने वाले ओंठ से युक्त, किसी नारी ने कामदेव की चातुरी युक्त मनोहर लीला से आभ्यन्तरिक राग क्रोधादि भावों को प्रकट करते हुए, राजपुत्र विक्रमाङ्कदेव को कटाक्ष से देखा । १ सन्दर्भदृष्ट्या श्लोकोऽयं पूर्वश्लोकात्प्रागेव स्थानमपेक्षते ।

( ३५६ ) कनक सदनवेदिकान्तराल-ग्रथितपदः क्षितिपालनन्दनोऽसौ । सुरशिखरिटटीविटङ्कमध्य-प्रणयिनमुष्णकरं निराचकार ॥२०॥ अन्वयः कनक सदनवेदिकान्तरालग्रथितपदः असौ क्षितिपालनन्दनः सुरशिख- रिटटीविटङ्कमध्यप्रणयिनम् उष्णकरं निराचकार । व्याख्या कनकस्य सुवर्णस्य यत्सदनं गृहं तस्य वेदिका समुपवेशनाय परिष्कृता भूमिः 'वेदिः परिष्कृता भूमि.' इत्यमरः । तस्या अन्तरालं मध्यं 'अभ्यन्तरं त्वन्तरालम्' इत्यमरः । तस्मिन् ग्रथितं विहितं पदं चरणं येन स असावथ क्षितिपालस्याह- हवमल्लदेवस्य नन्दनः कुमारो विक्रमाङ्कदेवः सुराणां देवानां शिखरी पर्वतस्सु- वर्णाद्रिः सुमेरुस्तस्य तटी प्रान्तभाग एव विटङ्कमुन्नतस्थानं तस्य मध्यं मध्यभाग- स्तस्य प्रणयी स्नेहवान्भवंस्तद्वर्तित्यर्थः । समुष्णकरं सूर्यं निराचकार तिरश्चकार । निजोग्रप्रतापेन स्वर्णवेदिविद्यमानत्वेनानुपमशोभया तिरश्चकारेति भावः । भाषा सोने के घर के चौतरे पर चरण रखने वाले राजा आहवमल्लदेव के पुत्र विक्रमाङ्कदेव ने (सोने के) सुमेरु पर्वत के प्रान्त भाग की उच्च भूमि के मध्य में विराजित सूर्य को नीचा दिखाया । अर्थात् सूर्य के समान तेजस्वी विक्रमाङ्क- देव के सोने के बने घर की वेदिका पर विराजित होने से इसकी शोभा के सामने सुमेरु पर्वत के प्रान्तभाग में विराजित सूर्य की शोभा फीकी पड गई । कतिचिदपि दिनानि तत्र नीत्वा परिसरभूमिषु भूरिभिर्विलासैः । चरणतलनिपिष्टदुष्टवर्गः पुरमवलोकयति स्म गाङ्गकुण्डम् ॥२१॥ अन्वयः चरणतलनिपिष्टदुष्टवर्गः (असौ) तत्र परिसरभूमिषु भूरिभिः विलासैः कतिचित् अपि दिनानि नीत्वा गाङ्गकुण्डं पुरम् अवलोकयति स्म । व्याख्या चरणतले पादतले निपिष्टा दलिता दुष्टवर्गाः शत्रुसमूहा येन स असौ

( ३५७ ) विक्रमाङ्कदेवस्तत्र काञ्चीनगरे परिसरभूमिषु नगरबहिर्भागेषु भूरिभिर्बहुविधवि- लासैर्मनोविनोदकृत्यैः कतिचिदपि कानिचिदपि विनाय्यहानि नीत्वा व्यतीत्य गाङ्गकुण्डं पुरं राजेन्द्रचोलनिर्मापितां गाङ्गकुण्डचोलपुराख्यां चोलदेशस्यैकां राजधानीम् अवलोकयति स्म पश्यति स्म तत्र गतवानित्यर्थः । भाषा विपक्षी दुष्ट राजाओ को अपने पैर तले कुचलने वाले राजपुत्र विक्रमाङ्क- देव ने काञ्ची नगरी के आस पास के प्रदेशो के विहार में कुछ दिन बिताकर राजेन्द्रचोल द्वारा बसाए हुए गाङ्गकुण्ड चोल पुर को देखा अर्थात् वहाँ गया । श्लोकद्वयेन गाङ्गकुण्डचोलपुरं वर्णयति कविः— द्रविडनरपतिप्रतापभीत्या किमपि गते पयसां निधौ परस्तात् । यदविहितविवाहमङ्गलाया बहिरिव निर्गतमादिधाम लक्ष्म्याः ॥२२॥ अन्वयः यत् पयसां निधौ द्रविडनरपतिप्रतापभीत्या किमपि परस्तात् गते (सति) ऽविहितविवाहमङ्गलायाः लक्ष्म्याः आदिधाम बहिः निर्गतम् इव । व्याख्या यद्गाङ्गकुण्डचोलपुरं पयसां जलानां निधावाकरे समुद्रे द्रविडस्य नरपतिर्भूं पस्तस्य प्रतापः प्रभावस्तस्माद्भीतिर्भयं तया चोलदेशनृपभयेन किमपि किञ्चिदपि परस्तात् पृष्ठभागे गते प्राप्ते सति स्वस्थानं विमुच्य किञ्चित्स्थलप्रदेशमपसृते सति न विहितमविहितमसम्पादितं विवाहमङ्गलं पाणिग्रहणोत्सवो यस्याः सा तस्या अपरिणीताया लक्ष्म्याः श्रिय आदिधाम प्रथमगृहं बहिर्निर्गतमिव समुद्राद्बहिरा- गतमिव । गाङ्गकुण्डचोलपुरस्य लक्ष्मीप्रथमगृहत्वेनोत्प्रेक्षणादपरिमितसम्प- त्तिशालित्वञ्च द्योत्यते । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा जो गाङ्गकुण्डचोलपुर द्रविड देश के राजा के प्रताप के भय से (डरकर) समुद्रके कुछ पीछे सरक जाने से, अविवाहित अवस्था में समुद्र में लक्ष्मी के रहने का आदिनिवास स्थान ही मानो बाहर निकल आया था ।

( ३५८ ) गगनमुपगतेन शोभते य-न्निरुपमकाञ्चनवप्रमण्डलेन । सुरपुरमिव हेमशैलमध्ये विबुधविभूतिभरात्कृतप्रवेशम् ॥२३॥ अन्वयः यत् विबुधविभूतिभरात् गगनम् उपगतेन निरुपमकाञ्चनवप्रमण्डलेन हेमशैलमध्ये कृतप्रवेशं सुरपुरम् इव शोभते । व्याख्या यद्गाङ्गकुण्डचोलपुरं विबुधानां देवानां पण्डितानां वा विभूतिभरावैश्वर्या- तिशयाद्धेतोरन्यत्र भारात्—इदं साधर्म्यनिष्पादकहेतुनिरूपकं पदम् । गगनमाका- शमुपगतेन प्राप्तेन नास्ति उपमा सादृश्यं यस्य तन्निरुपममद्वितीयं यत्काञ्चनस्य सुवर्णस्य वप्रमण्डलं प्राकारपरम्परा (चहड़िवारी इति भाषायाम्) तेनाद्भुतम- सुवर्णनिर्मितप्राकारपरम्पराहेतुना हेम्न सुवर्णस्य शैलः पर्वतः सुमेरुस्तस्य मध्ये- ऽभ्यन्तरे कृतो विहितः प्रवेशोऽभ्यन्तरस्थितिर्येन तद्विहितप्रवेशं सुराणां देवानां पुरं नगरममरावतीव शोभते विलसति । काञ्चनप्राकारान्तर्गतगाङ्गकुण्डचोल- पुरस्योपरि सुमेरुपर्वतान्तर्गतसुरपुरत्वस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा । भाषा जो गाङ्गकुण्ड चोलपुर, विद्वानों की अधिक समृद्धि से और आकाश चुम्बि अनुपम सोने की चाहर दिवारी से मानो देवों की अधिक समृद्धि से (अर्थात् बोझ से स्वर्ग से नीचे आई हुई) और (ऊंचे) सोने के पर्वत सुमेरु के बीच में प्रविष्ट, अमरावती नगरी के समान शोभित होता था । विघटितपरिपन्थिसैन्यसार्थः पदमधिरोप्य स तत्र चोलसूनुम् । नयनचुलुकलुठ्यमानकान्तिर्द्रविड़वधूभिरुवास मासमात्रम् ॥२४॥ अन्वयः विघटितपरिपन्थिसैन्यसार्थः सः चोलसूनुं पदम् अधिरोप्य तत्र द्रविड़- वधूभिः नयनचुलुकलुण्ठ्यमानकान्तिः सन् मासमात्रम् उवास । व्याख्या विघटिताः शकलीकृताः परिपन्थिनां शत्रूणां सैन्यसार्थाः सैनिकसमूहा येन

( ३६० ) क्रीडयैव विघटनं विशृङ्खलनं विधाय सम्पद्य तरङ्गैर्वीचिभिर्विरचिता राज- कुमारस्य स्वागतसंस्कारार्थं सम्यक् संघटिता (माङ्गलिकी) वन्दनमालिका तोरणस्रक् (बन्दनवार इति भाषायां प्रसिद्धा।) यया सा तां तुङ्गभद्रां तन्नाम्नीं नदीं पुनरपि मुहुर्जगाम ययौ। तरङ्गाणां वन्दनमालिकाभीरूपणाद्रूपकम्।

भाषा वह विक्रमाङ्कदेव, दुर्गम मार्गों में आक्रमण करने वाले कोलभिल्लादि जंगली धनुर्धारियों को सहज में भगाकर, अपने स्वागत में, लहरों से बन्दन वार बांधने वाली तुङ्गभद्रा नदी पर फिर से गया।

अथ कतिपुचिदेव दैवयोगात् परिगलितेषु दिनेषु चोलसूनोः। श्रियमहरत राजिगाभिधानः प्रकृतिविरोधहतस्य वेङ्गिनाथः॥२६॥

अन्वयः अथ कतिपुचित् एव दिनेषु परिगलितेषु दैवयोगात् राजिगाभिधानः वेङ्गिनाथः प्रकृतिविरोधहतस्य चोलसूनोः श्रियम् अहरत।

व्याख्या अथाऽनन्तरं कतिपुचिदेव कियत्स्वेव दिनेषु दिवसेषु परिगलितेषु व्यतीतेषु सत्सु दैवयोगाद्भाग्यवशात् राजिग इत्यभिधानं नाम 'आख्याह्वे ह्यभिधानञ्च नामधेयञ्च नाम च' इत्यमरः। यस्य स राजिगाख्यो वेङ्गिनाथो वेङ्गि- देशाधिपती राजेन्द्रचोलः प्रकृतीनां प्रजानां प्रकृतेः स्वभावस्य या विरोधेन प्रातिकूल्येन वैरेण वा हतस्य मारितस्य चोलसूनोश्चोलराजपुत्रस्याऽधिराज- राजेन्द्रस्य श्रियं लक्ष्मीं राज्यमित्यर्थः। अहरत गृहीतवान्।

भाषा इसके अनन्तर कुछ ही दिन बीतने पर राजिग उपनामक वेङ्गिदेश के राजा राजेन्द्र चोल ने प्रजा के विरोध से या स्वाभाविक वैर से चोल के राजपुत्र अधिराज राजेन्द्र को मारकर उसका राज्य छीन लिया।

कुटिलमतिरसौ विशङ्कमानः पुनरमुमेव पराभवप्रगल्भम्। प्रगुणमकृत पृष्ठकोपहेतोः प्रकृतिविरोघिनमस्य सोमदेवम् ॥२७॥

( ३६१ ) अन्वयः कुटिलमतिः असौ पराभवप्रगल्भम् अमुम् एव पुनः विशङ्कमानः (सन्) पृष्ठक्रोपेहेतोः अस्य प्रकृतिविरोधिं सोमदेवं प्रगुणम् अकृत । व्याख्या कुटिला कुटिलनीतियुक्ता मतिर्बुद्धिः 'बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः' इत्यमरः । यस्य स कुटिलमतिरसौ वेङ्गीनाथो राजिगे पराभवे शत्रूणां पराजयकरणे प्रगल्भं निष्णातम् अमुं विक्रमाङ्कदेवमेव पुन शश्वद्विशङ्कमान जातशङ्केहेतु मन्यमानः सन् पृष्ठेव पृष्ठभागेन कोप आक्रमणमेव हेतु कारणं तस्माद्विक्रमाङ्कदेवस्य पृष्ठभागादाक्रमणार्थं छलेन विक्रमाङ्कदेवं विजेतुमित्यर्थः । अस्य विक्रमाङ्कदेवस्य प्रकृत्या स्वभावेनैव विरोधिनं प्रतिकूलं सोमदेवं विक्रमाङ्क- देवज्येष्ठभ्रातरं प्रगुणं समुद्यतमकृत कृतवान् । भाषा कुटिलनीति में कुशल राजिगे वेङ्गीनाथ राजेन्द्र चोल ने, शत्रुओं को परास्त करने में कुशल विक्रमाङ्कदेव की फिर से काञ्ची में आने की आशङ्का से, विक्रमाङ्कदेव के स्वाभाविक विरोधी उसके बड़े भाई सोमदेव को, विक्रमाङ्कदेव पर पीछे से आक्रमण करने के लिये तैयार कर लिया । सुभटशतनिशातखड्गधारा-विहरणसन्नणपादपल्लवेव । अपि नयनिपुणेषु नो भरेण क्षिपति पदं किमुत प्रमादिषु श्रीः ॥२८॥ अन्वयः श्रीः सुभटशतनिशातखड्गधारविहरणसन्नणपादपल्लवा इव नयनिपुणेषु अपि भरेण पदं नो क्षिपति प्रमादिषु किमुत । व्याख्या श्री राज्यलक्ष्मीः सुभटानां सुयोधानां शतं सुभटशतं तस्य निशातास्तीक्ष्णा खड्गानां करवालानां धारा अग्राणि तासु विहरणेन सविलाससञ्चरणेन सव्रणौ सक्षतौ पादपल्लवौ चरणकिसलये यस्याः सा इव नये नीतौ निपुणा प्रगल्भास्तेषु नीतिप्रगल्भेष्वपि भरेण शरीरभारेण सामस्त्येन सर्वतोभावेनेत्यर्थः । पदं चरणं नो क्षिपति न निदधाति । सक्षतपादपल्लवस्य व्यथाभयात् । दृश्यते च लोके

( ३६२ ) सव्रणचरणा भूमौ शरीरस्य सम्पूर्णभारेण सुतरां पदं न निदधत इति । प्रमादिषु प्रमादप्रसक्तेष्वनयहितेषु जनेषु तु सुखेन पदनिक्षेपणं किमुत वक्तव्यम् । अर्थात् प्रमादिषु नीतिरहितेषु तु लक्ष्म्याः प्रेमप्रवणत्वमत्यन्तमसम्भाव्यमितिभावः । अत्र पादपल्लवे खड्गधारा-विरहण-जन्यव्रण-सहितत्वस्फोटकंटककोटिकसंभावना- दुत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा सैकडो योद्धाओ की तीखी खड्गधाराओं पर घूमने से मानो जिसके चरणों में घाव हो गए है ऐसी लक्ष्मी, नीति युक्त कार्य करने वाले राजाओ के पास भी शरीर का पूर्ण बोझा देकर अर्थात् सर्वतो भावेन अपना पद नही रखती अर्थात् स्थान ग्रहण नही करती । अनीति युक्त कार्य करने वाले प्रमादियो के पास लक्ष्मी के निवास के सम्बन्ध में कहना ही क्या है ? अर्थात् प्रमादियो के पास तो लक्ष्मी आ ही नही सकती । जिसके पावों में घाव रहता है वह स्वभाव से ही अपने चुटीले पाव पर शरीर का कुल बोझा देकर कभी नही चलता है । जख्मी पाँव वाली लक्ष्मी इसी से नीति निपुणो के पास भी अपने पाव पर शरीर का पूरा बोझा देकर नही रहती अर्थात् सर्वतो भावेन नही रहती । अवतरति मतिः कुपार्थिवानां सुकृतविपर्ययतः कुतोऽपि तादृक् । झटिति विघटते यया नृपश्रीस्तटगिरिसंघटितेव नौः पयोधेः ॥२६॥ अन्वयः कुपार्थिवानां सुकृतविपर्ययतः कुतः अपि तादृक् मतिः अवतरति यया नृपश्रीः पयोधेः तटगिरिसंघटिता नौः इव झटिति विघटते । व्याख्या कुपार्थिवानां भिन्नचरित्राणां नृपाणां सुकृतस्य पुण्यकर्मणो विपर्ययो दुष्कृतं तस्मात्पापादित्यर्थः । कुतोऽपि कस्मादपि वचोऽविषयात् तादृक् तादृशी विचित्रा मतिर्बुद्धिरवतरति संजायते यया दुर्बुद्ध्या नृपश्री राजलक्ष्मीः पयोधेः समुद्रस्य तटे तीरे गिरिः पर्वतस्तेन संघटिता संघट्टमासादिता नौरिव नौकेव झटिति द्राग् विघटते विपन्ना भवति समुद्रे मज्जति इति भावः । उपमालङ्कारः ।

( ३६२ ) भाषा दुश्चरित्र राजाओ के पाप से उनमें न जाने कहाँ से ऐसी बुद्धि अर्थात् द्धि आ जाती है जिससे राजलक्ष्मी, समुद्र के किनारे के पर्वतों से टकराई नाव के समान शीघ्र नष्ट हो जाती है। व्रतमिदमिह शस्त्रदेवतानां दृढमधुनापि कलौ निरङ्कुशेऽपि । ऽविनयपथवर्तिनं यदेताः प्रबलमपि प्रधनेषु वञ्चयन्ति ॥३०॥ अन्वयः इह निरङ्कुशे अपि कलौ शस्त्रदेवतानाम् इदं दृढं व्रतं यत् एताः अधुना अपि अविनयपथवर्तिनं प्रबलम् अपि प्रधनेषु वञ्चयन्ति । व्याख्या इहाऽस्मिन् जगति निरङ्कुशेऽपि निष्प्रतिबन्धेऽपि कलौ कलियुगे शस्त्राणामा- युधानां देवतास्तदधिष्ठातृदेवतास्तेषामधुनाऽपि साम्प्रतमपीदमेतद् दृढं निश्चितं व्रतं नियमो यद्यस्मात्कारणादेताः अत्राधिष्ठातृदेवता अविनयस्योद्धतस्य पन्था मार्गोऽविनयपथस्तस्मिन् वर्तत इत्यविनयपथवर्ती तं कुमार्गगामिनं प्रबलमपि प्रकृष्टबलवन्तं शूरमपि प्रधनेषु युद्धेषु 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्' इत्यमरः । वञ्चयन्ति प्राङ्मुखास्तिति तत्समीहितं नोत्पादयन्ति । काव्य- लिङ्गमलङ्कारः । . भाषा इस जगत् में इस निरङ्कुश कलियुग में भी, शस्त्रों की अधिष्ठातृ देवताओं का सम्प्रति भी यह निश्चित नियम है कि वे अनीतिमार्गारूढ बलवान् से बलवान् को भी युद्धों में धोखा देती हैं । अर्थात् उनका साथ नहीं देतीं । इति मुषितधियः श्रिया प्रयान्त्या रभसवशादविचिन्त्य दग्धभूपाः । बलभरबहुमानतः पतङ्ग-व्रतमुपयान्ति परप्रतापदीपे ॥३१॥ अन्वयः इति प्रयान्त्या श्रिया मुषितधियः दग्धभूपाः रभसवशात् अविचिन्त्य बलभरबहुमानतः परप्रतापदीपे पतङ्गव्रतम् उपयान्ति ।

( ३६४ ) व्याख्या इति पूर्वोक्तापयगामित्वाद्धेतोः प्रयान्त्या नृपमेकं परित्यज्यान्यत्र गच्छन्त्या श्रिया राजलक्ष्म्या मुषिताऽपहृता धीः सदसद्विवेकिनी बुद्धिर्येषां तेऽपहृतसम्मतयो दग्धभूपा दुष्टराजानो रभसवशादविमृश्यकारित्वादविचिन्त्याऽज्ञातवैव बलस्य सैन्यस्य भरोऽतिशयस्तस्य बहुमानोऽतिदर्पस्तस्मात् स्वसैन्याधिक्यातिदर्पतः परेषां शत्रूणां प्रतापस्तेज एव दीपस्तस्मिन् पतङ्गानां शलभकीटानां व्रतं गतिं शलभत्व- मित्यर्थः । उपयान्ति प्राप्नुवन्ति । शलभत्वत्परप्रतापदीपशिखायां भस्म- साद्भवन्तीति भावः । पतङ्गानां व्रतमिव व्रतं प्राप्नुवन्तीत्यर्थपरामर्शात् पदार्थ- निदर्शनालङ्कारः । भाषा अनीतिमार्ग पर आरूढ होने से, उन राजाओ को छोड़ कर अन्यत्र जाने वाली राजलक्ष्मी के द्वारा अपहृत सुबुद्धि वाले दुष्ट राजा लोग, बिना विचारे शीघ्रता से कार्य करने के कारण, बडी पलटन होने के अधिक गर्व से अनजान में ही शत्रु के प्रताप रूपी दीपक में फतिङ्गो के समान जलकर भस्म हो जाते हैं । सकलमपि विदन्ति हन्तशून्यं क्षितिपतयः प्रतिहारवारणाभिः । क्षणमपि परलोकचिन्तनाय प्रकृतिजडा यदमी न संरभन्ते ॥३२॥ अन्वयः क्षितिपतयः प्रतिहारवारणाभिः सकलम् अपि शून्यं विदन्ति हन्त । यत् प्रकृतिजडाः अमी परलोकचिन्तनाय क्षणम् अपि न संरभन्ते । व्याख्या क्षितिपतयो राजानः प्रतिहारैर्द्वारपालैर्वारणाः सर्वजनप्रवेशनिषेधकरणानि तैर्द्वारपालकृतसकललोकापसारणैः सकलमपि सम्पूर्णमपि जगत् शून्यं स्व विहाया- न्यनियन्तृरहितं विदन्ति जानन्ति हन्तेति खेदे अथवा सर्वशून्यमिति बौद्धमत- मवलम्बते । यदस्मात्कारणात् प्रकृत्या स्वभावेन जडा मूर्खा अमी भूपाः परलोकस्य मर्त्यलोकं विहायाऽन्यलोकस्येहकृतकर्मफलभोगाश्रयभूतस्य जन्मान्तरस्य या चिन्तनमस्तित्वविचारस्तस्मै परलोकचिन्तनाय क्षणमपि स्वल्पकालमपि न संरभन्ते न चेष्टां विदधति । बौद्धा अपि पुनर्जन्म नोररीकुर्वन्ति । पूर्ववाक्या-

( ३६५ ) र्धैऽपरवाक्यार्थस्य हेतुत्वप्रदर्शनात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः । अथवा पूर्वोत्तर वाक्यार्थयोः परस्परं व्याप्तेरनुमानालङ्कारः । भाषा दुःख की बात है कि ये दुष्ट राजा लोग द्वारपालों के रोकने से भीतर किसी का प्रवेश न होने के कारण भीतर एकान्त होने से सम्पूर्ण जगत् को शून्य अर्थात् अपने को छोड़ कर दूसरा कोई भी इस जगत् का नियन्ता नहीं है—ऐसा समझने लगते हैं । क्योंकि ये स्वाभाविक मूर्ख राजागण इस लोक को छोड़ कर परलोक में जाने पर उनकी क्या दशा होगी इसका क्षण भर भी विचार नहीं करते । अथवा 'सर्वं शून्यं' मानकर बौद्ध हो जाते हैं इसीलिये पुनर्जन्म नहीं मानते । विदधति कुधियोऽत्र देवबुद्धिं स्फटिकशिलाघटनासु वर्तुलासु । इति मनसि निधाय दग्धभूपास्त्रिनयनलिङ्गमपि स्पृशंति मिथ्या ॥३३॥ अन्वयः दग्धभूपाः, अत्र कुधियः वर्तुलासु स्फटिकशिलाघटनासु देवबुद्धिं विदधति इति मनसि निधाय त्रिनयनलिङ्गम् अपि मिथ्या स्पृशन्ति । व्याख्या दग्धभूपा दुष्टनृपा, अत्राऽस्मिन् संसारे कुधियो निन्दितबुद्धयो मूर्खा इत्यर्थः । वर्तुलासु वर्तुलाकारासु स्फटिकस्य शिलाः पाषाणास्ताभिर्घटना निर्माणं यासां तास्तासु स्फटिकनिर्मितशङ्करलिङ्गमूर्तिषु देवबुद्धिं देवत्वज्ञानं तदाश्यां वा विदधति कुर्व्वन्ति । जगति मूर्खा एव स्फटिकनिर्मितदेवमूर्तिषु देवबुद्धिं धार- यन्तीति भावः । इतीत्थं मनसि हृदये निधाय निश्चित्य त्रीणि नयनानि यस्य स त्रिनयनस्त्रिनेत्रः शिवस्तस्य लिङ्गं लिङ्गरूपां मूर्तिं मिथ्या मिथ्यात्वरूपेण स्पृशन्ति स्पर्शं कुर्वन्ति गृह्णन्तीत्यर्थः । भाषा इस संसार में, मूर्ख लोग, स्फटिक की गोल शक्ल की लिङ्ग मूर्त्तियो पर देवत्व बुद्धि रखते हैं, ऐसा मन में निश्चय कर, दुष्ट राजा लोग शिव के ज्योतिर्लिङ्ग को भी मिथ्या समझते हैं ।

( ३६६ ) अविरततरुणीसहस्रमध्य-स्थितिविगलत्पुरुषव्रता इवैते । प्रतिपदमतिकातराः क्षितीशाः परिकलयन्ति भयं समन्ततोऽपि ॥३४॥ अन्वयः एते क्षितीशाः अविरततरुणीसहस्रमध्यस्थितिविगलत्पुरुषव्रताः इव प्रतिपदम् अतिकातराः (सन्तः) समन्ततः अपि भयं परिकलयन्ति । व्याख्या एते इमे दुष्टाः क्षितीशा राजानोऽविरतं सन्ततं तरुणीनां युवतीनां सहस्रं तस्य मध्ये या स्थितिनिवासस्तया विगलत्परिपतत्पुरुषाणां नराणां व्रतं धर्मः पौरुषमित्यर्थः । येषां ते निरन्तरयुवतीसहस्रमध्यस्थित्या नश्यत्पौरुषा इव प्रतिपदं प्रतिक्षणमतिकातरा अत्यन्ततभीतास्सन्तः समन्ततोऽपि परितोऽपि भयं भीतिं परिकलयन्ति परिपश्यन्ति विचारयन्तीत्यर्थः । अत्र तरुणीमध्यस्थितेर्नष्ट- पुरुषबले हेतुत्वेन संभावनादुत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा सदैव हजारो युवतियों के बीच में रहने से मानो जिनका पुरुषत्व ही नष्ट हो गया है, ऐसे ये दुष्ट राजा लोग, पद पद पर अत्यन्त कायर होकर, चारो ओर भय ही देखते हैं । अर्थात् उनको चारो ओर से भय की ही प्रतीति होती है । अभिसरणपरा सदा वराकी समरमहाध्वसु रक्तपङ्किलेषु । हृदि धरणिभुजामियं नृपश्रीर्निहितपदैव कलङ्कमातनोति ॥३५॥ अन्वयः रक्तपङ्किलेषु समरमहाध्वसु सदा अभिसरणपरा इयं वराकी नृपश्रीः धरणिभुजां हृदि निहितपदा एव कलङ्कम् आतनोति । व्याख्या रक्तेन रुधिरेण पङ्किलाः कर्दमयुक्तास्तेषु समरा युद्धस्थलान्येव महाध्वानो विषममार्गास्तेषु सदा निरन्तरमभिसरणं यानं तस्मिन्पराऽऽसक्ता अभिसारिका या रक्तपङ्किलयुद्धेषु सदा विहरमाणेत्यर्थः । इयमेषा वराकी असन्तुष्टा दुराचारिणी या नृपश्री राजलक्ष्मी धरणिभुजां महीभुजां दुष्टानां राज्ञामित्यर्थः । हृदि

मनसि निहितं स्थापितं चरणं यया सा निहितपदैव राज्ञां मनसि तस्या विचार- मात्रेणेवेति भावः । कलङ्कं पङ्कचिह्नं 'कलङ्काङ्कौ लाञ्छनञ्च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । पक्षे चरित्रे लाञ्छनमातनोति विस्तारयति । यथा कस्याश्चिद्धूलिधूसरितपदायाः स्त्रियः पादस्य संयोगेन तत्स्थानं मलिनं भवति तथैव राजलक्ष्म्याः मनसि विचारमात्रेणैव दुष्टानां राज्ञां हृदयं कलुषितं भवति किं पुनस्तल्लाभादिति भावः । अथवा शौर्यैकप्राप्याया राजलक्ष्म्या स्त्रैणनृप- मनसि तस्याः संप्राप्तिविचारमात्रेणैव तेषां हृदयं कलङ्कितं भवतीति भावः । अथवा दुराचारिणीसम्बन्धाद्रूपा अपि दुर्यशसो भवन्तीति भावः ।

भाषा खून के कीचड़ से भरे संग्राम रूपी विषम मार्गों पर घूमने में आसक्त, असन्तुष्ट राजलक्ष्मी या अभिसारिका रूपी दुराचारिणी राजलक्ष्मी दुष्ट राजाओं के हृदय में पैर रखते ही उसको कलङ्कित कर देती है । अर्थात् शौर्यमात्र से प्राप्त हो सकने वाली राजलक्ष्मी, स्त्रैण राजाओं के उसको प्राप्त करने की हार्दिक इच्छा ही से उनके हृदयों को कलुषित कर देती है । अथवा दुराचारिणी अभिसारिका रूपी राजलक्ष्मी के विचार से ही दुष्ट राजा कलङ्कित हो जाते हैं ।

गुणिनमगुणिनं वितर्कयन्ती स्वजनममित्रमनाप्तमाप्तवर्गम् । वितरति मतिविप्लवं नृपाणामियमुपसर्पणमात्रकेण लक्ष्मीः ॥३६॥

अन्वयः इयं लक्ष्मीः उपसर्पणमात्रकेण गुणिनम् अगुणिनं स्वजनम् अमित्रम् आप्तवर्गम् अनाप्तं वितर्कयन्ती (सती) नृपाणां मतिविप्लवं वितरति ।

व्याख्या इयमेषा लक्ष्मी राज्यश्री उपसर्पणमेव समीपगमनमेवेत्युपसर्पणमात्रमुप- सर्पणमात्रमेवोपसर्पणमात्रकं तेन सामीप्यप्राप्त्यैव गुणिनं गुणवन्तं पुरुषमगुणिनं गुणशून्यं स्वजनमात्मीयजनं मित्रमित्यर्थः । अमित्रं शत्रुमाप्तवर्गमाप्तानां विश्वासपात्राणां वर्गं समूहमनाप्तं सन्देहस्थानं वितर्कयन्तीविचिन्तयन्ती (प्रयोज- कर्त्री णिव् ।) नृपाणां राज्ञां मतिविप्लवं बुद्धिविभ्रमं वितरति प्रयच्छति । राजलक्ष्मीसंसर्गादेव नृपाणां मतिविभ्रमो भवतीति भावः ।