विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । ८९ अहोरात्तं अदिवाहेदि । (नभोऽवलोक्य ।) इमिणा उण णिव्विदाण वि उक्कण्ठाकारिणा मेहोदएण अप्पत्तीआरो भविस्सदि त्ति तक्केमि । (अनन्तरे जम्भरिका ।) सहअरिदुक्खालिद्धअ सरवरअम्मि सिणिद्धअम् । अविरलबाप्पकलोलअ तम्मइ हंसीजुअलम् ॥ २ ॥ सहजन्‍या—सहि, अपि कोवि समागमोवाओ । चित्तलेखा—गौरीचरणरागसंभव संगगमणिं वज्जिअ कुदो से समागमोवाओ । सहजन्‍या—णँ तादिसा आकिदिविसेसा चिरं दुक्खभाअणो निर्वृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि । १ सहचरीदुःखार्दितं सरोवरे स्निग्धम् । अविरलबाष्पकलोलं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि, अपि कोऽपि समागमोपायः । ३ गौरीचरणरागसंभवं संगमणिवर्जयित्वा कुतोऽस्य समा- गमोपायः । ४ न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःखभाजो भवन्ति । तदवश्यं तन्नामस्मिरसुलभतीभूतमन्वर्थं हित्वा अवशिष्टेन होरात्रमतिवाहयति। अने न पुनर्निवृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि ॥ अनन्तरे जम्भरिकेति । जम्भा वा गीतिर्भेदः । तथा चाह भरतः— सह हो । सहचरीशब्दात् ततोऽयमस्य यत्र श्रुतो । राज्ञो हि मुखे शुचिः सा लम्भनं ॥ इति । तस्याश्च रूपं लभते वारिणा कल्पयन् मुखं कुर्यात्कुर्यात् पूर्वोक्तपदसंकोचात् न हीति श्रीहर्षदेवस्य वचनं पुनः सहचरी इत्येव घटते श्रीहर्षपदमिश्रितत्वं तथा चोक्तम् अचिरप्रणयवत्या इदं क्रोष्टुकी ॥ १ ६९१ ॥ सहजन्या । * अपि कोऽपि समागमोपायः । चित्रलेखा । वि । से इति अस्या अपि न कुतोऽस्य समागमोपायः । सहजन्‍या न तादृशा आकृतिविशेषाः * अपी इत्यादौ ॥२७६८/६६८

९० विक्रमोर्वशीये होन्ति । ता अवस्सं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूओ समागमोराओ भविस्सदि त्ति तक्केमि । (प्राचीं दिशं विलोक्य ।) ता एहि । उदआदि- व्वस्स भगवदो सुज्जस्स उवट्ठाणं करेम्ह । (अनन्तरे खण्डधारा ।) चिन्तादुब्भिअमाणसिआ सहअरिदंसणलालसिआ । विसमिअकमकमलोहदं विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥ (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिकी द्विपदिकोत्थिता ।) गअण गइदगादो पिअविरहुम्माअअणिअविआरो । विसइ तरुगुव्मन्मिलअगुसिअणिअददवक्खारो ॥ ५ ॥

• १ अवश्यमपि कोऽपि अनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोत्पन्नो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि उदयादित्यस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः । १ चिन्तादुर्भितमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विषण्णक्रमक्रमनोहरा विहरति हंसी सरोवरे ॥ ३ गगनं गयन्दगामी प्रियविरहोन्मादजनितविकारः ।

चतुर्थोऽङ्कः । ५१ (ततः प्रविशत्याकाशबद्धलक्ष्य उन्मत्तो राजा) राजा—(सक्रोधम् ।) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क्व मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ।) हन्त, शैलाग्रच्छत्राद्रुङ्गम मुत्पत्य खार्णवाभिमुखं धावति । (इति गृहीत्वा हन्तुं यतते । अथाग्रे दृष्ट्वा यथास्थितोऽवलोक्य ।) दिसाअसिअविसदुल्लभवो वरकन्द भुअङ्गलभो । वादोयगिअमअलमणो लग्गइ हंसतुमाणभो ॥ ६ ॥ (विभाव्य सकरुणम् ) कथम् । नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुमिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रियेति ममोदिता ॥ ७ ॥ (इति मूर्च्छित्वा पतति । पुनर्धृतिमालम्ब्योत्थाय विलोक्य ।) सोह जाणिश मिअलोअणि णिरीअह कोह हरेइ । जाव णु अणदिट्ठाणयि धाराहर वरिसइ ॥ ८ ॥ १ दृढवारितविष दुःसहो भुजगः । व्याघ्राद्यैः समाक्रान्तहस्तिसुतः ॥ २ यथा क्षान्त्यागच्छन् क्षिप्रं कोऽप्यहरति । ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् । विगलद्रूपं समवेतान्तःकरणो ह्येष नोऽपि नापेक्ष्यत एतेन एकस्माद्द्वितीयम् — अजहति हरदन्तं दुःखशीतोष्ण- सहोऽन्यस्यन्दनं ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् ॥ ६ ॥ एष यदि परं गतो दृढं सा दृश्येत तथा न चेतु दृढं न शक्नोत्यन्यथा नैषा मदनप्रवृत्तैर्विचेतनैः क्रियते यद्वा यन्मत्तमत्तश्चास्य न कश्चिद् दर्शयति स्थित्वा मन्दमुत्कण्ठते इति नो चेत् तपोवनं गत्वा दृष्ट्वैवाऽस्य विकृतिं कश्चिन्न व्याप्रियते । इति हेतुना देव्यास्तदागमनं । तु यत् स्वयम- क्त ।

९२ विक्रमोर्वशीये (इति सक्रुणं विचिन्त्य ।) क्व नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् । तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावाद्रेमस्या मनः । तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ता पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥ ९ ॥ (इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य सास्रम् ।) अये, परावृत्तभागधेयानां दुःस- दुःखानुबन्धि । कुतः । अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभि- र्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १० ॥ (अनन्तरं चर्चरी।) जलहर संहरएहु कोपमिआढत्तओ अविरलधारासारदिशामुहकन्तओ । १ जलधर संहरान रोषमादत्त अविरलधारामारदिशामुखकान्तः । वपति तावन्मृगलोचनामुर्वशी सोऽपि राक्षस इतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् । यपणोत्तरं तु जरुदनिश्चयात्वेन नाता क्व वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानीं करोमि मन्दभाग्य इति । इति क्वापि सक्रुणं विचिन्त्येत्युत्तरश्लोकाद्यगच्छति । मह कोइ इति च सदा को पि इत्यथ तत्रैव ॥ ॥ तिष्ठेदिति । प्रभावपिहिता तिर- स्कहरिण्या विद्याप्रभावान्नच्छत्रा । सप्तायत स्वय प्राप्तं यन्तुमित्यर्थः । विधिः प्र- कारः ॥९॥ अयमिति । एकपदे । तत्समकरुपदं तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम् इति हरायुधः ॥१०॥ अनन्तर इति । चर्चरीवृत्तो गीतिविशेषः । यदुक्तम्- द्रुतमध्योदयं समाश्रिता पठन्ति भ्रमराष्ट्री यदि । प्रतिमण्डकरासकेन वा द्रुत- मध्या प्रथमा हि चर्चरी ॥ सोमा वा प्रतिमण्डकः । उत्थानिकातो षोडशरा रास इत्यभिधीयते ॥ इति ॥ मय प्रत्याह-जलहरेति । जलधर संहरात्र को- पमाद्दत अविरलधारासारदिशामुखकान्त । एहह पृथ्वीं भ्रमयति प्रियां प्रेक्षिष्ये तदा यथारुचिरिष्यसि हत्त१४दिष्येऽए इति संबोधन एवमर्थे वा । संहर एहु कोपम्

चतुर्थोऽङ्कः । ९१ ए मह पुढविं भमन्ते णइ रिअं पेक्खिस्सिन्ति तच्छे अ जु करीदसं सं तु सहीहिंति ॥ ११ ॥ (विभाव्य ।) वृथा खलु मया मनसः संतापवृद्धिरेत्पाद्यते । यदा मुन- षोऽप्येवं व्याहरति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जलधरसमयं न प्रत्यादिशामि । (अनन्तरे चचरी ।) गंधुम्माइअमहु मरगीयहि वज्जन्तेहिं पाहुअतूरेहिं । पसरिअघवणु डेलिअपत्तवणेणह सुरभिमविविहपभारोहिं णारह कप्पअरु ॥ १२ ॥ (दिशोऽवलोक्य ।) अथवा न प्रत्यादिशामि यन्म्रातृवेष्येव विदेगम राजोपचारं संप्रति । कथमिव । विद्युल्लेभाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममोर्ध्वं व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि । ए अह पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रक्षियन्ते तदा यथारिप्यति तथासखिभ्यः ॥ गन्धा मान्त्रितमुदवगीते वाद्यमाने दव्यूततूर्यैः । प्रसृतपवनानां प्रसरद्वैश्वह सुरभितविविधप्रभारोभूत्वा कल्पतरुः ॥ श्चिय मया तद् यथा प्रिया वा क्षणं तत काल महतः वा कुर्वितव्य इति वा । य... राज कृतान्तः यदा... अर्थ कल्पतरुः ॥ ११ ॥ पथा विचिन्त्यावधार्य । यदा यदा विमुक्तं तदभिधा दीयते । यन्न विभूतेन ताड- रानं ततः स्वानेन - गन्धुम्माइएति । गन्धेन मद्येनामोदितपुष्परसोद्गीतसमान- य... वादना...न प्रवृत्तपवनैश्च सुरभिताविविधैरेण कल्पयति ... यन्मानुय्यैव पुरः कल्प इति श्लोकार्थः । स्फुरत्प्रनभ्रमन्तं मेघपरता वापना- नो ना... न दण्डकर विप्रस्तमुतो यथार्थम् । ततस्तद् चलचारिकरम्ब करेषु नियतम् ॥ १२ ॥ राजोपचारमेव वर्णयति - विद्युल्लेखेति । विदुल्लक्षण

९४ विक्रमोर्व्वशीये घर्मच्छेदपटुप्रवरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ १३ ॥ (पुनर्धचरी ।) भवतु । किमेव परिच्छदश्लाघया । यावदस्मिन्कानने तां प्रियामन्वेषयामि । (पाठ्यान्ते भिन्नकः ।) दइआरहिओ अहिअं दुहिओ विरहाणुगओ परिमन्थरओ । गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए गजजूदवई तह झीणगई ॥ १४ ॥ (अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ।) हन्त हन्त, व्यव- सितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः ।

१ दयितारहितोऽधिक दुःखितो
विरहानुगतः परिमन्थरः ।
गिरिकानने कुसुमोन्ज्वले
गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥
निर्वैतशकारौहिवश्चापरनामभिद्रुमशिगेरे । निचुडन्तु निचोले स्यान्निचुलो हिम
ण्डुम । निर्माल्येऽप्यश्वकोशम् इति विश्वलोचनः । घर्मच्छेदाद्ग्रीष्मममयना
शात् । प्रावृदप्रवृत्तरित्यर्थः । घर्मं स्यात्पातपे प्रोक्त ऊष्मस्वेदाद्यडपि च इति
विश्वलोचनः । धारासारो वर्षप्रसरः । यत्र धारारूपः सारे धन तद्दानवत्परा । नैगमा
वणिजः । धारा खशातवपने सङ्कटे । अस्त्रि च प्रमङ्गाद्ध्वं जयत्प्रशस्तनेयथ
कं इति विश्वलोचनः । जागारस्तु प्रवरणं धा १०० ०५ ० न ५ तहातन ।
'वाध्ये अले विते इत्यपि सः । तनय इव सर्व्वशाखायनागरे'
॥ १३॥ पाठ्यान्ते भिन्नक इति । पा । वाद्यं रश कर भिन्न
। भिन्नको रागविशेषः । तथा चाह भरतः - षड्जमप्यंशिको यस्तु भिन्नशो भ
बहुः । षड्जग्रहांशो मन्द्रासो मद्रसोऽतोऽथवा भवेत् ॥ पञ्चाग्निपूजने
वि० सङ्गाहकौ । प्रमन्नादिशुनोगरीरे रौद्रे द्रुतरसे ॥ भिन्नः पश्चिमे
यामे प्रयोक्तव्यः सोमदैवतः ॥ इति ॥ गतायतदा स्वावस्थामाह-दइआरहिओ
इति । दयितारहितो धिकदुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमो
ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥ भ्रमणी वृत्त०-१हारः । गण्यूथपतिरह् क्षीणो प्रा

चतुर्थो ऽङ्कः । १५ आरुणगंभिरिच्छि सुत्तंविअ अज्ज णई णाईं । ओरुदन्ता व सव्वदा । २ । अञ्चने लाअ ॥ १५ । इतो गतोऽपि वर्षं नु गतो मयन्नपि शुभ्रकिरणा । ३८ । पञ्जरे ऽपि द्विजमतीं ऽपि भा शुभं ऽपि गधामिषवृत्यिविनामु बन्धवर्गं सु । पद्मासना गुहातिमग्नतया स १ व्या ददति धारय पङ्कजजन्मवाहाः ॥ १६ । (इति परिक्रम्य परिजनं यद्यथा मया सकृदभ्यस्तस्तदनुरूपं चैतत् ) मौरवायो गाण्डीवगुणीव त । एतं शरणं देय रोदश्चिन्दूभि विवशानामो पलिहङ्कियम् । स्फुरतं क्या बिलाणु देवानां ५ दायोरहरहम् नि ५ ६ १ ६ १ । गमनु । आहादह लावतु । (एवं स... ) सुखद्... (सकृत... ) ( इति चेत् ) मध्यगत... व्या ददतु... पञ्चानां द्विजादू... • ... १४ । आरुडगभीरिच्छि ... ... ४ १५ । ३ ... ... ... ... ... ... ७ । ४ ...

The provided image is completely blank, so there is no text to transcribe.

चतुर्थोऽङ्कः । ९७ (उपविश्योपविश्य। अञ्जलिं बध्वा।) नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन्वनितातया। दीर्घापाङ्गा सितापाङ्ग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ॥ २१ ॥ (परिक्रम्या विलोक्य।) कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तितुं प्रवृत्तः। किं नु खलु हर्षकारणमस्य। (विचिन्त्य।) आं, ज्ञातम्। मृदुपवनविभिन्नो मन्मथायो विनाशा- द्घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः। रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्येष बर्ही ॥ २२ ॥ भवतु। परव्यसनमुखिनं न पुनरेनं पृच्छामि। (द्विपदिकया दिशो- ऽवलोक्य।) अये, इयमातपात्ययेपुषितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते परभृता। विहङ्गेषु पण्डितैषा जातिः। यावदेनां पृच्छामि। मता। अथ वने भ्रमन्तः इत्यपि क्वचित्पाठः। निशामय शृणु। पदान्तरे - न दृष्टेयं मां त्वाम्। अथ वने भ्रमन्तः। मां प्रति तामावहयेदर्थे। बदनतायुपदर्शने तृतीया ॥ * ॥ उपविश्योपविश्येत्यादि उपविश्य गतिविशेषः तालविशेषो वा। प्रमाणं च भरतः - विरामात्तुङ्गमूर्ध्वपुष्यं च चचरी इति। यथा- । ।।।।।।। अञ्जलिं बद्ध्वा। यदुक्तम् - पताका हस्तद्वयेो यो यदाऽङ्गुल्यैर्जताः संयुता नताश्चाग्रतस्तदाऽञ्जलिः स्यात्। तस्याङ्गे स्यो कृतिश्च विधीयते । डा नीलकण्ठेत्यादि। हे अपकृष्टपक्षज दृष्टा स्यात्। अस्मिन्वने दीर्घापाङ्गाऽऽयतेक्षणा । वि० । प० तव ऽथ न० । वि० वि० । वि० वि० । २ ई । ऽई वि० म व । त म० र ॥ ऽ० न दृष्टाऽपि वि० न व न । २६९ न ५०६ । ५०९ न ज । २६ । । त य व म १ ९५ ४ ० । २९१ मृदुपवनवि० । ६० वि० ५ म ६ । ६० ५ ६ १' ५ ५ २४ १ : ४ २५६ ६६० ५। ६५ १ ६२ २१५ ३ ५ ० १ ५ २५ ३ । १ ६६०५ ३ ५ ग य० क्री व०य०ि २ प० ५ कुरू वा सम०प०य० क । २९९०५ । २ २९ वि०५० व ०८ २ प० क० ५ ६९१ ५ ६० ५ ०५ इत्येष इ०प क इ० व ०५५०॥ त० ५ ०पु०३० प०३०। क ९०५

९८ हितोपदेशे (अपरं चाह ।) किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ २३ ॥ ० । २ । विद्वान् यः शुचिरित्युक्तः कुली- नः शक्तश्च स भूपते । स एव भृत्यः कर्तव्यो विद्वां- स्तस्मात् स पूज्यते ॥ २४ ॥ १ २ (तथा चोक्तं) २ ३ १ ४ , १ ४ , ० ० ० ० ० ० ० ० । ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ! ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

चतुर्थोऽङ्कः । ९५ (एतदेव नर्तित्वा वरण्डिकोपगत्य जानुभ्यां स्थिता ।) भवति, त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति मानावरोहनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् । तामानय प्रियतमां मम वा समीप- र्म्मा वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ २५ ॥ (वामेन किंचिदुन्नता । आकाशे ।) किमाह भवती । कथं त्वामे- वमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती । कुपिता नु न कोपकारणं सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता रमणेषु योषितां नहि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६ ॥ (ससंभ्रममुपविश्य अनन्तरं जानु वा स्थिता 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च ।) कथं कथाविच्छेदकारिणी स्वकार्य एव व्यासक्ता । महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्रुतस्य । अधरमिव मदाधा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ २७ ॥ वा । 'परभृते परपुष्ट इत्यर्थेऽथ परभृतः परपुष्टा वा' इत्यमरः । यद्वा मधुपदे पुष्ट इत्येव पदम् । मधुना पुष्परसेन परमन्यन्तं पुष्टे इत्यर्थः । मधुमदा वाग्घो दुहति वा मधा वसान्त इति वा ॥ २४॥ एतदिति । वरण्डिकामुपविश्येत्यर्थः । तथा च संगीतकौमुद्याम्- वसतिको तदन्त स्थादिति ज्ञान्देश्या । शंङ्खाला रामदेहायां शृङ्गारे वापरण्योनिता ॥ इति ॥ त्वामिति । मन्दस्य मन्मथस्य दूतिमुदाहरन्ति वदन्ति । दूतेनूतौ च दूतीका इति रूपविस्तारोऽपि ॥ २५ ॥ वामेन किञ्चिदुन्नतेति । वामेन पार्श्वेनापसरनन्तरं केही सौव नवि- रूपः । तदुक्तम्- मुक्तेन शिरसा यस्तु पार्श्वेन भ्रमितश्च सः । स्तूयाकं वै करणं पार्श्वसभ्रान्तयोजने ॥ इति ॥ आकाश इति । कि नवीषीत्यादिनि दिश्यन्त प्रदीति रूपः । मु देत्यनुक्तनं केवलस्व हस्तदक्षतवि मुः ॥ इति दण्डवदनी । कुपितेति । अनुक्तं नै कै । हि यतः । रमणेषु प्रियेपु योषितां स्त्रीणां प्रभुता प्रभुत्वं भावस्खलितान्यभिप्राय दोषादि नैवापेक्षतेऽपेक्षते । अभिप्रायस्वरूपाभावे च कुपिता विभुतात्त्वभावत इति भावः ॥ २६ ॥ महदपीति । लोके हि महदपि परकीय दुःखं सर्वं शीतलं शीतलं सम्यगाहुः ।

६० शिल्परत्नम् ... ... ... ... ... ... । ... । ... ॥ ... । ... ॥ ... (शेष पृष्ठ अत्यधिक क्षत-विक्षत तथा अस्पष्ट मुद्रण के कारण अपाठ्य है।)

चतुर्थोऽङ्कः । १८१ (सानन्दं द्विपदिकया दिशामवलोक्य ।) पिंअवइणीविच्छेदिएण ओ गुम्मओअन्तम्भीरिजए । षादअलम्डएणोज्जणओ परिभ्र मणइ समाटओ ॥ ३८ ॥ (सकरुणम् ।) हा धिक् कष्टम् । मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरशिञ्जितम् ॥ ३९ ॥ भवतु । यावदेते मानसोत्सुका एनं सरः समासादयन्ति तावदेतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिश्रवणमर्थिना । (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा) अम्बुविहङ्गमराज, पश्चात्सरः प्रतिगमिष्यसि मानसं त्वं पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः । मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्त्या स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ॥ ४० ॥ (विलोक्याग्रे विलोक्य च ।) यावत्तो मुञ्चेन्न यथा न करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् अहम् । १ द्विपद्यां ने विमुक्तो गुम्फन स्तम्भेन दम्भेन कृत चित्तं करोतीत्यर्थः इति मूलम् । ३९ ॥ मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । षा. २. मेघमालां दृष्ट्वा मानसोत्सुकेन चेतसा कूजितं हंसेन । ननु । ३९ इदं नूपुरशिञ्जितम् । इति । ३९ क. इत्येतेभ्यः । ४० क. पश्चात्सरः । ४० ख. मृणालाग्रम् । ४० ग. स्वाथ्र्याद्गुरुतरा । ४० घ. यावन्न मुञ्चति । पञ्चमश्च । ४० च. विलोक्य । हंसमुत्सुकं वीक्ष्य । ४० छ. करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् । इति । ४० ज. पृष्टः । तत्रान्तरं । इति । ४० झ.

१०२ विक्रमोर्वशीये (उपविश्य चचरी ।) रे' रे हंसा किं गोइज्झइ (इति मूर्च्छित्वा उत्थाय ।) यदि हंस गता न ते नतभ्रूः सरसो रोधसि दृक्पथे प्रिया मे । मदनोलपदं कथं नु तस्याः सकलं चौरिगतं त्वया गृहीतम् ॥ १२ ॥ (चचरी ।) गोइअणुमारे मइ सविभज्जइ । (चचरीकयेोपगत्याङ्कलिं बद्ध्वा ।) हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १३ ॥ (पुनश्चचरी ।) 'छइ पहु णिमित्तर ए गइलालस मा पहु दिशी नज्जणगणकमा ॥ १४ ॥ १ रे रे हंस किं गोयसे । २ गोपनुसारे मयि संविभज्यते ३ कृतहस्तया निर्निमित्तं ए गतिलालस मा यहु दिशि नज्जनगणकमा । (१४ - १ - ४ र इति ... ... यदि हंसानां स्वाभाविकी गतिः कथं न स्यात् ... ... सा पुनस्तस्या एव सकाशाद् गृहीता इत्युपहासायोक्तिरियम् । ... ... अत्र च अनेकपदैरनेक ... ... इति श्लेष रूपकम् । अत्रानव ... ... इष्टं चानिष्टार्थं ... सम्पादकं चेद् दृष्टं तत् ... तदा विभावितैकदेशेन । उभयत्रार्थे दृष्टान्तोऽयम् । तेन च ... सा दृश्यताम् । इति । कृतेनापह्नवेन किं फलम् । ... नहि सत्यं तिरोधीयते । तिरोधानेऽप्यहं ज्ञास्याम्येवेत्यर्थः । एतन्मध्यस्थश्च श्लोकः कश्चित्क्वचित्पुस्तके दृश्यते । इत्युपहासायोक्तिरियम् । 'पुनश्चचरी' इत्यारभ्य 'ऋतुवर्णनं' यावत् ।

चतुर्थोऽङ्कः । १८३ (पुनर्भ्रान्त्वा । हन्त, प्रत्यक्षं कुसुमानि चिनुवत्या दृश्यते । विलोक्य ।) एषा गोपाङ्गनाङ्गी मञ्जरी भयात्कम्पिता । यावदस्यास्तदपनयार्थं गमिष्यामि । (परिक्रम्य पश्चाद्भागमागच्छन् ।) कान्ते, विलोकयात्मानं याव- न्निवर्तयामि । तावदेतं शृणोषि । (अकाण्डे कुर्व्वन् पठति) शेषाशेषशिरोमणीश (अपरतः) कुसुमिशतपत्रवनायित । (अपरतः) ईशादिस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ १५ ॥ (दिक्षां द्वे कवती ?) १ शेषाशेषशिरोमणीश २ कुसुमिशतपत्रवनायित । ३ ईशादिसंस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ ततश्चारभ्य पद द्वितये न जात्यन्तरता ॥ १ ॥ गद्येऽपि क्वचिद् भव- न्तीत्याहुः तै २३ केवलैः ४ ३ ४ २ ६ मात्राश्चतु- र्विंशत् । अन्येषां तु सप्तानां पदानामेकैकस्य १ ८ ३८ पद द्वये केवलैर्मोपनवेनाक्षरस्य । कश्चिद्भूमेरक्षरस्य १ ७० षां तु षडक्षरस्य ३० ६१३ मरेष्वस्य ६ २ ४३ इत्येकेषां १०८३ + २४० ६ ६ ५ पद अक्षरस्य पूर्वरीतिकरीतिः १४ * * * १ ७ ८२ रूपाणां १४८५६ ५१३५४ ३ ७ ५४ ४ ५४ ५२५६ ३३ ४२ ५ ८ ५ * ४१ ८२ * ५२ ९३६० ११८ ४४ ० ५ ४१३२ ६ ५ इत्थं १४ २ ५ ९८७१ ३४४५४१ ३ ८ २५ १ ३० १३४२४५३४ ५५ ७ १० ५ ६

• ६१३०५८५ ५८६५ * ७ १ ६ २-४ ७४ - ५८०१०१५ । द्वितीयान्तरे ऋगवेऽपि पुनः ६२८७५ ४८३ ३०१

१०४ विक्रमोर्वशीये गोरोअणकुङ्कुमवण्णा चक्क मणइ मह । महुबामर फीरन्ती पणिभा ण दिट्ठी उइ ॥ ३६ ॥ (पदान्तरेणोपसृत्य अनुबध्या स्थिता ।) रथाङ्ग नाम नियतो रथाङ्गश्रोणिविम्बया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्हृतः ॥ ३७ ॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुरवश्या च भुवा च यः ॥ ३८ ॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (गत्वा शं ०ए ० ) तनुक तावदासाणुमानीरे वर्णिउर् । पुन्र । सरसि मन्जिरतनाडि हरमाश्रतनिसहा ननु सव्वग्गी दरे मत्ता विशोरि समुगुतः । इति च भवन्ता सावप्रणामवस्थितगीरिन्ता मवि च विपुह भाव काय नहतिरागध्रुव ॥ ३९ ॥

• • चन इमाउ चक मण मइ । मधुवन * * * * ण दिट्ठा ।
• • • • • • • • — इतो श्लोको विश्वरूप
• • • • • • • । नाक्षत्रमपि । यद्
• • • • • • • • । ग्याङ्घ्रिः । अन्यत्रै

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (उपविश्य ।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभाव । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (दिशोऽवलोक्य परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) अये, इदं रणद्वि मा पद्ममन्त क्वणितषट्पदम् । मया दष्टाधरं तस्या समीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥ इतोऽनस्थानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं करिष्ये । (भणान्तरे अपद्विचतुरस्रकम् ।) ऐक्कसमवद्धिमगुरुअरपेम्मरसे । सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥ १ एक्कसमवर्द्धितगुरुतरप्रेमरसे । सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥ क्री। पूर्वस्थितिनिर्णावस्थान वन मौदन्या भयगीतनम् । विधुरे विरहिते । भावो ऽभिप्राय । प्रकृतेपराङ्मुख्या बलात्प्रवृत्त । बलात्कारेण हता वलभ्दत स्याद् इति त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति। रणद्भि भये सन्तु न प्रयतपति । क्वणितो शन्दो यस्यान्त षटपदोष भ्रमरा । षीत्कार कण्ठाभिम्धअशब्दस्तपन्नाजलितशब्दानुकरणम् ॥४०॥ अथद्विचतुरस्रक इति। मन्दाक्रान्तापराऽन्तक चेस्थानविशेषोऽपरानु रसक । स च द्विवारे कृत्तस्त्वान्यद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणन्तु-अस्यैव चे चरणस्यारन्तरे स्यात्पहद्वयम् । त्रितलियाम्रयश्चाऽन्योऽन्तरङ्गे समुप्यते ॥ इति। अ स्यैवति प्रकृतसंस्थानस्यसार्थ । अनन्तरश्चाप्यचतुरस्रक इत्याहु । कमलसेविनि भ्र मरे प्रणय करिष्य इत्युपक्रम्यान्त तरे दृढं हसं वर्णयति-एक्ककामेति । पर' इति पदरहिंता वा पाठ । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमरस। सरसि सयुवा क्रीडति कामरसे जाऽबायामिनिवेग्नेत्यर्थ । यद्वा डन्गादारितायद न भ्रमरमेव हंसयुव्या वर्णयति एकति । अथवा कृतान्तोल्या स्वावस्थामाह-एकैति । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमर साऽमरेन हसयुवा नावकीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन शरेन विद्ध इतिशेष । एवक्रमेण गुरुपणधान्तचित्त । क्रियाविरहेण त भाव । गुरु तर प्रेमरसो यस्यास्तादृशो हसयुवा नावकीडति । ईषत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थ । यद्वा । हसजुआणओ इत्यकमेव पदम् । कुसुमससायकसायकाचित्तम प्रियाविच्छेद खिन्नप्रया हसयुवा व्रीडतीति विद्धान्तनेऽपि तु कथमपि क्रीडालवमपि न करोती ति भाव । ष्पूङ्-ने'इति धातु । नियतरसे' इति पाठात्तरे कामरसेन कामानि १

१०६ विक्रमोर्व्वशीये (चतुरस्रकेणोपेत्यापह्नुतिं बद्ध्वा ।) मधुकर मदिराक्ष्या शंस तस्या प्रवृत्तिं वरतनुरथ वामौरु नैव दृष्टा त्वया मे । यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥ (इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणिसहायो नागा- धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि । (कुटिला ।) करिणीविरहसन्तणिओ । (मन्दपथी ।) काणणे गअणुआमहुअरा ॥ ४३ ॥ (अन्तोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः । अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियमनग्रदन्तेन । अभिलषतु तावदासुरभिग्स सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥ १ करिणीविरहमन्तणितः । २ कानने गजदन्तमधुकराः ॥ बद्ध्वा । उपह्रुतं इति शेषः । यथा व्यतिरेकेणान्तेन शंसत गीतिः । दामरसन युगपद्गुञ्जाननमुखमण्डनार्थं मधुकर न मे सुन्दरप्रिया नयनेत्र मे । पश्यन्तमिव वरं दृष्टवान् दृष्टाऽस्तु प्रवशानेन प्राप्स्यन् प्रियमधुसम्भवगन्धं इत्यर्थः इत्यन्वयाद्युक्तत्वात् इदं रिरक्षोः ॥ चतुरस्रकवर्गातः। मथ्यान्तर्गतावर्त्तनु रागक्रमः । यदुक्तम् — नट्यावनावस्थायां रिरक्षो नाट्क्रमः । अथ रिरक्षोः रूपकस्य मञ्जरान्वेषणेऽथ यदनुया श्लिष्टान्वयाख्यापन्नम् इति पुनरपि प्रज्ञान्यापन्नात्—करिणीति । कुटिला लयस्तालो । कानने गजराज- मधुकराः । पुष्पिताद्रुम कानने गजानां मुखगतगन्धित्वात् भ्रमन्तीति शेषः । लये मन्दपथी । रिरक्षावर्त्तते द्विपथया ॥ अथ अय- मिति । अथायं हेतुं न पश्येत् इत्यवधारणम् । आत्मे तु आत्मानं दण्डतु । तावदसौ । आवयोर्मध्यतः । कुतो यमवदग्रदन्तेन । दन्ताग्रविदारितत्वात् इति भावतः । मत्ता गजराजः । अग्रशाखां कङ्कर्ट मत्ता अथ पादपं इत्येवम्

चतुर्थोऽङ्कः । १०७ (स्थानकेनावलोक्य ।) अये, कृताहारकः संवृत्तः । भवतु । समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (अनन्तरे चचरी ।) 'हह पँ पुच्छिमि आअक्खहि गअवर [···] ललिअपहारे णासिअतरुवर । दूरविणिज्जिअससहरकंती [···] दिट्ठी विज पँ संमुहवन्ती ॥ ४५ ॥ (पदद्वयं पुरत उपसृत्य ।) मदकलरुचितैश्चिक्कटा गजयूथप यूथिकाशबलोपदेशी । स्थिरयौवना प्रिया ते दृशलोक सुभागोका ॥ ४६ ॥ (सहर्षमवेक्ष्य ।) अहह, अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठगर्जि- तेन ममाश्वसितोऽसि । साधर्म्याद्भूयसी मे त्वयि प्रीतिः । मामाहुः पृथिवीभृतामधिपतिं नागाधिराजो भवा- नप्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु । १ अह त्वां पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्ति दृष्टा प्रिया त्वया सम्मुख यान्ती ॥ स्थानकेनेति । स्थानकधाराविशेषः । तथा चाभाणीश्वरतः — स्थानक सङ्केतं स्थानदृङ्मनुविदारिकम् इति । त० मिति प्रकृतानामवधित्यर्थः ॥ गज प्रति प्रियाप्रवृत्तिं पृच्छति—हह पं इति । अह पं परे त्वां वा पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्तिर्दृष्टा प्रिया तया संमुख यान्ती ॥ दूरमत्यन्तं विनिर्जिता पराजिता शशाङ्ककान्तिरतिशयनिष्कळङ्कत्वादियुग मुखेत्यविशेष्यः । छद्मवाण्डनकन्तियथा । इवपरलेखनेन पूर्वय इता चोलते ॥४५॥ मदक० एति । मदेन कटो मधुराव्यश्थदः । कण्ठेषु मधुराव्यश्चशब्देजी । इति शेषन । युवतियादिकेत्येलनेन युवतीनां सारदाजम् धधिकउयनेन च निष्कठ इत्य चोलतं । स्थिरयावनाव तु देवतात्वादेव ॥४६॥ साधम्यादात्मानधर्मत्वाद् । तदेवाह—नामाहुरिति । विशेषेण उच्छिन्ना न भवतीत्यनुच्छिन्ना पृथ्वी म

यहाँ पृष्ठ की देवनागरी प्रतिलिपि दी जा रही है:

१०८ विक्रमोर्वशीये खीरलेपु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजा त्व तु व्यथा मानुषी ॥ ४७ ॥ सुखमास्तां भवान् (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, अय मसौ सुरभिकन्दरो नाम निशेपरमणीय सानुमान् । प्रियश्चायमप्स रसाम् । अपि नाम सुतनूरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । (परिक्रम्याव लोक्य च ।) कथमन्धकार । भवतु विद्युत्प्रकाशेनावलोकयामि । कथ मदीयैर्दुश्चरितपरिणामैर्मेघोदयोऽपि शतहदाशून्य संवृत्त । तथापि शिलोच्चयमेनम्पृष्ट्वा न निवर्त्तिष्ये । (अनन्तरे खण्डिक ।) पसरिअखरखुरदारिअमेइणि वणगहणे अविचहु । परिसप्पद् पेच्छह लीणो णिअकज्जुनुत्त कोउ ॥ ४८ ॥ १ प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचन् । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योन्मुक्त कोऽ ॥ हस्ती प्रभृतिरान्दो यस्मिंस्तत् । पक्षे प्रसृतिदन्तो यस्य । ‘दानं गजमदे त्यागे इषुभवत्र त्रिकाण्डी । वशा करिणी । वशा योषासुतान्वग्वाश्रीगुर्वीकरिणीष्व पि इति शेचन ॥ ४७ ॥ अनन्तरे खण्डिकेति । गीतिविशेषः खण्डिका । यच्चाम्— पथागणं शनस्थितद्वित्तमुखं पुन दिरं । धीरांगडुम्भनाश्चैव विद्या खण्डिका मता ॥ इति । कुम्भनालय— कामवाण्डता यत्र भेषयं दूमनं परम् । दावरामा रुपुवदौ विद्युदाधस्तो भवेत् । दविरामो गपुन्दुदूतो स्पुविरामवा न् ॥ इति वा । यथा— ततवततत्रिभ्येयेतत्रिभ्येयेयतव ॥ यष्टिश्वा • • • • • ४ । • ८ । । ० । गणेन वा । प्रसङ्ग मयथाहरण— गच्छी गजहन्त्वया माननी इत्यादिना । अता हास्यशृङ्गारयो वर्भ मद्रिगंमवा य इति बराहव्यापार नाह—पसरि एनि । प्रसृतभावरगर्गनप्रकम्पिततसहस्रचक्रम् । पश्यतइति पश्यत मीनो निजकार्योन्मुक्त कः ॥ अव्रिवले वीर । वनगहने लीनोऽपि निजकार्योन्मुक्तः रूप तवम्भाव वृताशायः परिसर्पतीत्यर्था भवति । प्रसृतखरखुरैः कृत्वा सुखतनश्च भूदारणम् । बुभुक्षया पीडितः क्रोधशान्तः पृथ्व दारणां करोतीति वः । वराहस्यानुदर्शनं वा । पक्षे धीर कीदृश वनगहन न प्रियतमा मन्बन्दनिकार्य सुखं भ्रमति । प्रकृष्टतरविरहखित्रो दृगपातेन भूम्या