विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

तृतीयोऽङ्कः। ६९ उर्वशी—तणं दि प्पहावेण जाणादि कहिं सो मम हिअअ- चोरो किं वा अणुचिदृदि त्ति । चित्रलेखा—(आत्मगतम् ।) भोदु । क्रीडिस्सं दावण्दाए सह । (प्रकाशम् ।) हला, दिट्ठो मए उवभोगावसरे अवभासे मणोरहद- पिआसमागमुहं अणुभवन्तो विहदि । उर्वशी—अपहि । हिअअं म ण पचीअदि । हला चित्तलेहे, दिट्ठए वाटलं किं वि जप्पसि । पिअसङ्गमस्स अग्गदो ण्य अणेण अवहरिदं मे हिअअम् । चित्रलेखा—ऐसो मणिरुम्मप्पासाददंसणे वअस्ममएमसाओ राएसी । ता उवसप्पम्ह । (उभे अवतरतः ।) राजा—वयस्य, रजन्या सह विजृम्भते मदनबाधा । १ तत हि प्रभावेन जानीहि कुत्र स म हृदयचारः किं वानुति- ष्ठतीति। २ भवतु । क्रीडिष्ये तावदनया सह । सखि, दृष्टो मयोपभोग- समयावकाशे। मनोरथेन च प्रियासङ्गमसुखमनुभवन्विहरति। ३ अपेहि । हृदयं मे न प्रत्येति । सखि चित्रलेखे, दृष्ट्या वृथा किमपि जल्पसि । प्रियासङ्गमस्य मन अग्रतएवानेन मे हृदयम् । ४ एष मणिरम्यप्रासाददर्शने वयस्यसमेतो राजर्षिः । तदुप- सर्पावः ।

७० विक्रमोर्वशीये उर्वशी—१अणिब्भिण्णत्थेण इमिणा वअणेण आकम्पिदं मे हिअअम्। अन्तरिदा सुणुम्ह आलापम्। जाव णे संगमसंसओ होदि। चित्रलेखा—२जं दे रोअदि। विदूषक—३णे इमे अमिअगब्भा सेवीअन्तु चन्दवादा। राजा—वयस्य, एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङ्कः। पश्य। कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः। मनसिजरुजं सा वा दिव्या ममालमपोहितुं रहसि श्लथयेदारब्धा वा तदाश्रयिणी कथा ॥ १० ॥ उर्वशी—४हिअअ, जं दाणिं सि म उज्झिअ इदो संकन्तं तस्स फलं तुए उवलद्धम्। १ अनिर्भिन्नार्थनानेन वचनेनाकम्पितं मे हृदयम्। अन्तरिते शृणुव आलापम्। यावदानयोः संशयच्छेदो भवति। २ यत्ते रोचते। ३ नन्वेतेऽमृतगर्भा सेव्यन्तां चन्द्रपादाः। ४ हृदय यदिदानीमसि मामुज्झित्वा इतः संक्रान्तं तस्य फलं त्वयो- पलब्धम्। वयस्यमानसंगयो राजानं । तदुपसर्पाव ॥ उर्वशी। अनिर्भिन्नार्थनानेन वचन- नाकम्पितं मे हृदयम्। अन्तरिते शृणुव आलापम्। यावदानयोः संशयच्छेदो भवति ॥ चित्रलेखा। यत्त रोचते ॥ विदूषक । नन्वेतेऽमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्रपादाः ॥ अनुपक्रम्योऽचिकित्स्यः । आतङ्को रोगः सन्तापो वा। आतङ्को रोगसन्तापाशङ्कासु मुरजध्वना इति विश्वलोचन ॥ कुसुमशयनमिति । प्रत्यग्रं नूतनम् । सर्व्वाङ्गीणं सर्वाङ्गव्यापि । मलयजं चन्दनम् । मणियष्टयो मणियुक्ता हाराः । यष्टिः स्यात्तौ तरौ हारे हाराङ्गरेऽपि च इति विश्वलोचनः । मन- सिजरुजं मदनबाधाम् । अलं समर्था । अपाहितुं दूरीकर्तुम् । रहस्येकान्ते । श्ल- थयेदनुकूलाद् ॥ १० ॥ उर्वशी। हृदय, यदिदानीमसि मामुज्झित्वा इतः संक्र-

तृतीयोग्ङ्कः । ७१ विदूषकः — आम । भो, अहंपि जदा सिद्घरिणी रसाल अ ण लद्धे तदा तं एव्व चिंतयन्तो आसादेमि मुहम् । राजा—संपद्यत इदं भवत । विदूषकः —तुवं पि तं अइरेण पाविहिसि । राजा—सखे, एव मन्ये । चित्रलेखा—सुणु असंतुट्टे । विदूषकः —कँह विअ । राजा— इदं तया रथक्षोभादङ्गेनाङ्गं निपीडितम् । एकं धृति शरीरेऽस्मिञ्शेषमङ्गं मुधो भर ॥ ११ ॥ उर्वशी—किं दाणीं अवरं विलम्बिस्सम् । (सहसोपगम्य।) हला चित्तलेहे, अग्गदो वि गए दिट्ठीए उदासीणो महाराओ । १ आम । भो, अहमपि यदा शिखरिणीं रसालं च न लभे तदा तदेव चिन्तयन्नासादयामि सुखम् । २ त्वमपि तामचिरेण प्राप्स्यसि । ३ शृणु असन्तुष्टे । ४ कथमिव । ५ किमिदानीमपरं विलम्बिष्ये । सखि चित्रलेखे, अग्रतोऽपि मम स्थिताया उदासीनो महाराजः । त्तं रथं वल ल्लोपलब्धम् । इत इत्यस्मिन् राजनि । शंङ्का त निर्दिशम् ॥ विदू षकः । भयेत्यानुगृह्य स्मरसे वा । भो अहमपि यदा शिखरिणीम् । एला त्वक्कर्पूरादिमरिचमिश्रितं दुग्धेन सह याचितं सितासंगतं दधि शिखरिणी त्युच्यते । दध्युत्तरेणपूर्वोक्तद्रव्यमिश्रितं पक्वकदलीफलान्तं क्षीरोऽपि लप्स्य साध्यं । रसालं च न लभे । रसाल्माम्रविशेषरसम् । तदा तदेव चिन्तयन्नासा दयामि सुखम् ॥ विदूषकः । त्वमपि तामचिरेण प्राप्स्यसि ॥ चित्रलेखा । शृणु असंतुष्ट ॥ विदूषकः । कथमिव ॥ इदं तयेति । रथस्य क्षोभादुच्चनीच प्रदेशादापातात् । एकमेवाङ्गमस्मिञ्छरीरे धृति कुतूहलम् ॥ ११ ॥ उर्वशी । किमि दानीमपरं विलम्बिष्ये । सखि चित्रलेखे अग्रतोऽपि मम स्थिताया उदासीनो

७२ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—(सवितर्कम्।) १अदितुवरिदे, अमंसिदतिरक्खि- णिणी अहि। (नेपथ्ये।) इदो इदो भट्टिणी। (उभयतः पश्यन्त्यौ। २इदो इदो भट्टिणीति नेपथ्यया निपुणिका।) विदूषकः—अयि भो, उपट्ठिदा देवी। ता समुदिदमुहो होहि। राजा—पश्यामि संवृताकारमात्मानम्। उर्वशी—हंजे, किण्णु य करणिज्जम्। चित्रलेखा—अलं आवेगेण। अन्तरिदा दाणिं सि तुमम्। विदि- दणिअमवेसा राअमहिसी दीसदि। ता एसा चिरं ण चिट्ठिस्सइत्ति। (ततः प्रविशति पूजोपहारपरिजना देवी।) देवी—(चन्द्रमसं पश्यन्ती।) ६अंमो रोहिणीजोगेण अहिअं सोहदि भअवं मिअलञ्छणो। चेटी—ण संसइदिसदि भट्टिणीसहिदस्स भट्टिणो विसेस- रमणीअदा। (इति परिक्रामतः।) १ अतित्वरिते, असमन्विततिरस्करिण्यसि। २ इतस्तो भट्टिनी। ३ अयि भो उपस्थिता देवी। तत्समुदितमुखो भव। ४ मयि किमन करणीयम्। ५ अलमावेगेन। अन्तरिता इदानीमसि त्वम्। विदितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते। तदेषा चिरं न स्थास्यतीति। ६ एष गाङ्गेणीयोगेनाधिकं शोभते भगवान्मृगलाञ्छन। ७ नूनं संप्रत्यते भट्टिनीसहितस्य भर्तुर्विशेषरमणीयता। महाराज ॥ चित्रलेखा। अतित्वरिते असमर्थिततिरस्करिण्यसि ॥ नेपथ्ये। इत इतो भर्त्री ना ॥ विदूषकः। अयि भो उपस्थिता देवी। तत्समुदितमुखो भव ॥ उर्वशी। सखि किमन करणीयम् ॥ चित्रलेखा। अलमावेगेन । अन्तरिता इदानीमसि त्वम् । विदितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते । तदेषा चिरं न स्थास्य तीति । देवी । एष रोहिणीयोगेनाधिकं शोभते भगवान्मृगलाञ्छन ॥ चेटी।

तृतीयोग्ङ्कः । ७३ विदूषकः— भो, ण जानामि सोत्थिवाअणं वि देदि। आहु भय त अन्तरेण चन्द वद अवदेसेण मुक्तर्रोसा अज्ज मे अववीण मुहदंसणा देवी। राजा—(सस्मितम् ।) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत्प- क्षाभिहितं तन्मां प्रति भाति। यदत्रभवती सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा पवित्रदूर्वाङ्कुरलाञ्छितालका । व्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना मयि प्रसन्ना वपुषैव लक्ष्यते ॥ १२ ॥ देवी—(उपगम्य ।) जेदु जेदु महाराओ । परिजन —^जदि जेदि देवो । विदूषक —^सोत्थि भोदीए । राजा—स्वागतं देव्यै । (तां हस्तेन गृहीत्वोपवेशयति ।) उर्वशी—ट्ठाणे इअ पि देवीसद्देण उच्चारीअदि । णहि किंवि परिहीअदि सचीदो ओजस्सिदाए । १ भो, ननु जानामि स्वस्तिवाचनमपि ददाति । उत भवन्तमन्तरेण २ चान्द्रव्यपदेशेन मुक्तर्रोषा अद्य मे दृशो मुखदर्शना देवी । २ जयतु जयतु महाराजः । ३ जयति जयति देवः । ४ स्वस्ति भवत्यै । ५ स्थाने इयमपि देवीशब्देनोच्चार्यते । नहि किमपि परिहीयत शचीस- -त्ताप्रस्सिदा । मूल पाठकास्त भां नीर्त्ता नस्य अ_दि चरमणीयन्त ॥ विदूषकः । भो ननु जानामि स्वस्तिवाचनमपि ददाति । उत भवन्तमन्तरेण । अचन्दमुद्दिश्यार्य । ण वृत्त व्यपदेशेन मुक्तर्रोषा अद्य ५ दृशो मुखदर्शना देवी । व्यपदेश २ क्षिपेण ॥ निक्षेपौनुपत्ति । सङ्क ४ हरि प्रेर्त्तनकुसुमा सङ्गात्य ङ्गम् । व्यपदेशे निक्षेपम् । ३ योडपदेशो क्षेप व हरन्मट ॥ १२ ॥ देवी । जयतु जयतु महाराजः ॥ परिजनः । जयति जयति देव ॥ विदूषकः । स्वस्ति भव ४ ॥ उर्वशी । ष्ठा १ इयमपि देवीशब्द... 'व ८३ । स्यान युज्यम् । नहि किमवि परिहीयते श

७४ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—अत्थि अवरं मुह मन्तियु दे । देवी—अज्जउत्त पुरोकिदुअ को वि वदविसेसो मए संपादि- दव्वो । ता मुहुत्तं उवरोहो सहीअदु । राजा—मा मैवम् । अनुग्रहः खलु, नोपरोधः । विदूषकः—ईरिसो ण सोत्थिवाअणएहिं दे बहुसो उवरोधो होदु । राजा—किं नामधेयमेतद्देव्या व्रतम् । (देवी निपुणिकामवलोकयति ।) निपुणिका—भट्टा, पिअप्पसाअणं णाम । राजा—(देवीं विलोक्य ।) यद्येवम् अनेन कल्याणि मृणालकोमलं व्रतेन गात्रं ग्लपयस्यकारणम् । प्रसादमाकाङ्क्षति यस्त्वयोत्सुकः स किं त्वया दासजनः प्रसाद्यते ॥ १३ ॥ उर्वशी—(सवैलक्ष्यस्मितम् ।) मेहंतो खु एदस्स इमस्सिं बहुमाणो। १ अस्त्यपरं मुखं मन्त्रयितुं ते । २ आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया संपादयितव्यः । तन्मुहूर्तं मुपरोधः सह्यताम् । ३ ईदृशो ननु स्वस्तिवाचनैस्तव बहुश उपरोधो भवतु । ४ ।। प्रियप्रसादनं नाम । ५ महा-न्खल्वस्यैतस्यां बहुमानः । षीति नोग्रसिन्ध्वा ॥ चित्रलेखा । अस्ति अपरं मुख मन्त्रयितु ते ॥ देवी । आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया संपादयितव्य । तन्मुहूर्त्तमुपरोधः सह्य ताम् ॥ विदूषक । ईदृशो ननु स्वस्तिवाचनकरव बहुश उपरोधो भवतु ॥ निपु णिका । भर्त्ता प्रियप्रसादनं नाम ॥ अनेनेति । गात्रं शरीरम् । ग्लपयस्य यङ्गादिविभागडण्डदेईको इतिमिधनोदद । ग्लपयति पीडयति । उत्सुतः उ त्कण्ठितः ॥ १३ ॥ उर्वशी । महा-न्खल्वस्यैतस्यां बहुमानः ॥ चित्रलेखा ।

तृतीयोग्ङ्कः । ७५ चित्रलेखा—अइ मुद्दे अण्णसंकन्तपेमाणो णायरा भारि आए बहुिण दक्खिणा होन्ति । देवी—पदग्ग पदस्स अअं पहावो जं एत्तिअं वददि अज्ज उत्तो । विदूषक—विरमदु भवं । ण जुत्तं दे सुहासिदं पञ्चक्खिविदुम् । देवी—दारिआओ, आणेध ओवहारिअं जाव हत्थग्गहणं पद वादे अच्चेमि । परिजन—^जं देवी आणवदि । एसो उपहारो । देवी—^उवणेध । (नाग्रेन कुसुमादिनोपहारद्रव्याणामञ्चनम् ।) हञ्जे, इ मदिं उवहारेहिं मोदएहिं अ अज्जगालवभं वधूर् अच्चेध । १ अयि मुग्धे, अन्यसंक्रान्तप्रेमाणो नागरा भार्याया मधिकं दक्षिणा भवन्ति । २ एतस्य भाग्याय प्रभावो येदेतावद्वदत्यार्यपुत्रः । ३ विरमतु भवान् । न युक्तं तव सुभाषितं प्रत्यवक्षेप्तुम् । ४ दारिका, आनयतौपहारिकं यावद्धस्तग्रहणमभिरुचयर्चये । ५ यद्देव्याज्ञापयति । एष उपहारः । ६ उपनयत । अस्य उपहारैर्गन्धैश्च मोदकैश्च वधूमच मपयत । शशाङ्कदेवं अर्चित्वा न कृतोऽयं .... कस्यपुत्र आनन्दम् प्राप्यते न मया अत्र गमितं दृढं च भवेत् । दर्शय सम्प्रति । एही । ए व्यथमायाश्च मोदके .... विदूषक । किम इदम् बहुतरदृष्ट्वापि इत्यतः दृढैर्दीर्घैरपि । न च दृष्टिसदृशं वदनं चन्द्र इत्यभद्रेण .... । परिजन । यद्देव्याज्ञा- पयति । एष उपहारः ॥ देवी । उपनय । अस्यै गौरवाय मोदकैः पुष्पैश्च चन्दनोपहारैः । ...

७६ विक्रमोर्व्वशीये परिजन — १जं देवी आणवेदि। अज्ज माणवअ, एदं उस्वा- दिदं सोत्थिवाअणअं। विदूषक — (मोदकशरावं गृहीत्वा।) २सोत्थि भोदीए। बहुप्फ- एदं वदं होदु। चेटी — ३अज्ज कञ्चुइ, इदं तुम्ह। कञ्चुकी — (गृहीत्वा।) स्वस्ति देव्यै। देवी — ४अज्जउत्त, इदो दाव। राजा — अयमस्मि। देवी — (राज्ञ पूजाभभिनीय प्राञ्जलि प्रणम्य च।) ५एसा देवदामिहुणं रोहिणीमिलन्लच्छणं सक्सीरिअ अज्जउत्तं अणुप्पसादेमि। अज्ज प्पहुदि अज्जउत्तो जं इत्थिअं कामेदि, जा अज्जउत्तसङ्गमप्पणइणा, ताए सह अप्पदिबन्धेण वत्तिव्वम्। उर्वशी — ६अम्महे, ण आणामि रिंपरं से वअणम्। मम उण निस्सासविसदं हिअअं सत्तवुत्तम्। १ यद्देव्याज्ञापयति। आर्य माणवक, एतदुपपादितं स्वस्तिवाचनकम्। २ स्वस्ति भवत्यै। बहुफलमेतद्व्रतं भवतु। ३ आर्य कञ्चुकिन् इदं ते। ४ आर्यपुत्र, इतस्तावत्। ५ एषा देवदाम्पत्यं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसाद- यामि। अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते, या आर्यपुत्रसङ्गम- प्रार्थिनी तया मयाप्रतिबन्धेन वर्त्तितव्यम्। ६ अहो आश्चर्यं, न जाने किंपरं से वचनम्। मम पुनर्विश्वासविशदं हृदयं प्रवृत्तम्। दम्पत्यं प्रणम्य च परिजन । १ यद्देव्यज्ञापयति। आर्य माणवक, एतदुपपा- दितं स्वस्तिवाचनकम् विदूषक । स्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेतद्व्रतं भवतु ॥ चेटी । आर्य कञ्चुकिन् इदं ते ॥ कञ्चुकी । स्वस्ति देव्यै ॥ देवी । आर्यपुत्र इतस्तावत् ॥ देवी । एषा देवदाम्पत्यं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि। अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते या च आर्यपुत्रसङ्गमप्रार्थिनी तया मयाप्रतिबन्धेन वर्त्तितव्यम् । उर्वशी । अम्महे आश्चर्यं। न जाने किंपरमस्या वचनम्। मम

पञ्चमोऽङ्कः । ४७ विदूषकः—भोदि सव्वथा दंसणं दीअदु जस्स बहुमाणदो उप्पण्णो दे पिअवअस्सो भविस्सदि । विदूषक —(अपवार्य) तिष्ठन्त्यो युवानस्तत्र पश्चाद्दे वा ऽपि—'यस्य वचसो भविष्यसी' ति । (प्रकाशम्) भोनि, किं तस्यापिणो गन्तव्यं । देवी—जेदं अहं सुअगुणे गुहावमाणेण अत्तणोअवसरे रमइस्सं । एदिणा वि तर्हि दायं दिआ ण एति । राजा— दानोत्तप्तः प्रकृष्टान्वयो वपुष्मान् वा दानम् । नन पुनरप्यात्मनो यथा हि न सदृशो गौर ॥ १४ ॥ देवी—भोदु गदो वा । जथाणिद्दिष्टे संगदिदं विभववसाइण रमङ्ग । आवसत्थं परिजणा, गच्छह । इति सहा अप्सरा परिजनभावुकशासन्ना पदमो निष्क्रान्तो ऽपरः [ ... ] पुन [...] भवति ग[...] [ ... ] [ ... ] मुक्ता [ ... ] [ ... ]

७८ विक्रमोर्वशीये राजा—प्रिये, न खलु प्रसाधितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय गम्यते। देवी—अज्जउत्त, ण लङ्घिदुव्वो सपद् णिअमो। (इति सपरि जना निष्क्रान्ता।) उर्व्वशी—हला, णिव्वकत्तत्तो राएसी। न उण हिअअं णिवत्तेदुं सक्णोमि। चित्रलेखा—कँध णिव्वासो णिवत्तीअदि। राजा—(आसनमुपगत्य।) वयस्य, न खलु दूर गता देवी। विदूषक—भण वीसद्धो जं मि बहुकामो। असाज्झो त्ति परिच्छिदिअ आदुरो णिअ वेज्जेण अइरेण मुक्तो तत्तभव मोदीए। राजा—अपि नामोर्वशी। उर्व्वशी—(आत्मगतम्।) किंदेत्था भवे। राजा— गूढ नूपुरशब्दमात्रमपि मे कान्तं श्रुतौ पातये- त्पश्वादित्य शनैः फरोत्पलवृते कुर्व्वीत वा लोचने। १ आर्यपुत्र, न लङ्घितपूर्वः सांप्रतं नियमः। २ सखि, निर्वक्तव्यो राजर्षिः। न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि। ३ कथं निराशा निर्वर्त्यते। ४ भण विश्रब्धो यत्तेऽभि वक्तुकामः। असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव स्वदनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवत्या नय्या। ५ किमत्रा भवेत्। यद्या न स्पृष्टोऽसि त्तिवप्रसादनप्रयत्नम्। आत्मनश्च परित्यज्य, गच्छामि॥ देवी। आर्य्यपुत्र नलङ्घितपूर्वः सांप्रतं नियमः॥ उर्वशी। सखि निर्वक्तव्यो राजर्षिः। न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि॥ चित्रलेखा। कथं निराशा निर्वर्त्यते॥ वि दूषकः। भण विश्रब्धो यत्तेऽभि वक्तुकामः। असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव स्वदनाचिरेणमुक्तस्तत्रभवत्या। राजा॥ अपि नामोर्वंशी इति गूढ नूपुर—इत्य नन्तरमस्य वाक्यमासीत् इति पूर्वोक्तम्॥ उर्वशी। आत्मगतम्। कृतार्थो भवेत्। ष्ण्युक्त चैषा राजानमेवम् परवर्त्त्यमानात्मानं स्पृशन्तरेणानन्दमावहेदहम्।

तृतीयोऽङ्कः । ७९ दृष्ट्या स्निग्धतरीकृते साध्यमयोन्मन्दायमानायता दानीयेन पत्रावलि रचतुरया राज्ञ्या गमोशानिषत् ॥ १५॥ चित्रलेखा—हला उव्वसि, इमं दाव से मणोरहं संपादेहि । उव्वसी—(सणालासमितं ।) २ चिट्ठिस्सं दाव । (इति पृष्ठेनागत्य राज्ञो लोयने संछुमोडि ।) (चित्रलेखा विदूषकं रीत्या सञ्जयति ।) राजा—(स्पर्श रूपयित्वा ।) सखे, न खलु नारायणोरुसंभवा वरारूः । विदूषक—कधं भवं अवगच्छदि । राजा—किमत्र ज्ञेयम् । अयामवगच्छेव मुखे वलिलं मम गात्ररुं वरदवद्यात् । तोषमुपैति तथानिरितेण दृग्रेवांगुलि सुमुखम् ॥ १६ ॥ उर्व्वशी—अम्महे, यन्तरेणपडिट्ठं विश मे हृदयंगमत्तं ण राज १ हलि उर्वशि इमं तावदस्य मनोरथं सपादय । २ स्थास्ये तावत् । ३ कथं भवानवगच्छति । ४ अम्महे, यन्तरेणापतितं विश म हृदयंगमत्वं ण राज्ञां सम्पादनम् । गृहाति । अपि नामानि संभावयन्तः । इदं तादृशं दुर्वा ईव च । तदपि नवं यथा तथा कार्यं करोतु मुकुरदृष्यमानप्रति मन्दारद्रुमैः सहभाविनो मे व ! एतदर्थं इमं प्रेक्षंकुरु मुः । प्रविष्टो मुकुरोऽस्मिद्धान् इत्यर्थः । इत्यर्थः । ९६ । दृष्ट्या परिचिता न इत्यार ॥ १५ ॥ चित्रलेखा । १ हलि उव्वसि इमं ताव अस्या मनोरथं सम्पादय । उर्वशी । २ देव्यै ताव लज्जिताऽस्मि ३८ 'अन्तःपुरे रतेति न विवक्षितः । विदूषक । कथं भवं अवगच्छसि ? ॥ अयान्विति । अस्या स्तन्व्या मयि करावयवे स्पृष्टे सति गात्राणाम् प्रसादो न तथा अवगच्छेत् । न च तादृक् संमदं प्राप्नोतु यतः । यं दृष्ट्या च हस्तकमलं स्पृशामि नेदिष्ठतया स्पृशन्त्याः सुमुख्या अंगुलिस्पर्शेन मम गात्रस्य प्रसादो न तथा अवगच्छेत् ततः किं न उपमीयताम् ? न दृष्टान्तेनन्तरम् अवगम्यते इति ।

८० विक्रमोर्वशीये त्थाम्हि अवणेदुम् । (इति मुञ्चन्तीवाङ्गी गच्छन्तो हस्तावारणीयं सबाष्पा तिष्ठति ।) (राजा हस्ताभ्यां गृहीत्वा परिनिवर्तयति ।) उर्वशी—(कथमिवोपगम्य ।) जेदुं जेदु महाराओ । चित्रलेखा—सुहं दे वअस्स । राजा—न चेतदुपपन्नम् । उर्वशी—हँला, देवीए दिण्णो महाराओ । अदो से प्पाय चदी निज सरीरसँगदाम्हि । मा खु म पुरोमाइणी ति समर्थेहि । विदूषक—कँध इह ञ्जेव तुम्हाण अत्यमिदो सूरो । राजा—(उर्वशीमवलोक्य ।) देव्या दत्त इति यदि व्यापारं भजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते चोरितमयि मे त्वया हृदयम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा—वैअस्स, णिरुत्तरा एसा । मम संपद विण्ण- विअं सुणीअदु । राजा—अवहितोऽस्मि । १ जयतु जयतु महाराज । २ सुखं ते वयस्य । ३ सखि, देव्या दत्तो महाराज । अतोऽस्य प्रणयवतीय शरीरसंग तास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनीति समर्थय । ४ कथमथैव युवयोरस्तमितः सूरः ।

• ५ वयस्य निरुत्तरैषा । मम सांप्रतं विज्ञापितं श्रूयताम् । उर्वशी । जयतु जयतु महाराज ॥ चित्रलेखा । सुखं ते वयस्य ॥ उर्वशी । सखि देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरसंगतास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनीति समर्थय । दोषैकदृक्पुरोभागी इति हैमः ॥ विदूषकः । कथमत्रैव युवयोरस्तमितः सूरः । सूरसूर्यार्यमाशिल्पद्वादशार्य माश्चरा इत्यमरः । सुवो इति पाठे सूर्यः ॥ देव्येति । व्यापारमालिङ्गनाद्यार- म्भम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा । वयस्य, निरुत्तरैषा । मम सांप्रतं विज्ञापितं श्रूय-

तृतीयोऽङ्कः । ८१ चित्रलेखा—वेसन्तानन्तरं उण्णसमए भअव सुज्जो भए उव अरिदव्वो । ता जधा इअ मे पिअसही सग्गस्स ण उकण्ठेदि तहा वयस्सेण कादव्वम् । विदूषक —भोदि, किं वा सग्गे सुमरिदव्वम् । ण तत्थ खाई यदि ण पीयदि । केवलं अणिमिसेहिं अच्छीहिं मीणदा अव- म्बीयदि । राजा—वयस्य, अनिर्देश्यसुखं स्वर्गं कथं विस्मारयिष्यते । अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्या पुरूरवा ॥ १८ ॥ चित्रलेखा—अणुगिहीदम्हि । हला उव्वसि, अकादरा भत्तिभ विसज्जेहि मम् । उर्वशी—(चित्रलेखां परिष्वज्य सकरुणम् ।) सेहि, मा खु म वि सुमरेसि । १ वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान्सूर्यो मयोपचरितव्यः । तथैवेयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । २ भवति किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिषैरक्षिभिर्मीनकार उप...्यते । ३ अनुगृहीतास्मि सखि उर्वशि अकातरा भूत्वा विसृजय माम् । ४ सखि मा खलु मां विस्मरिष्यसि । ताम् ॥ अवहितः सावधानः । चित्रलेखा । वसन्तानन्तरमुष्णसमय भग- वान्सूर्य्यो मयोपचरितव्यः । यस्मिन् भवनीयः । तथैषा मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । अत्रत्यं भार्यायास्सहमुखक्रीडामभिधाय ॥ १८ ॥ ए हाव तोऽयम् ॥ विदूषकः । भवती किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिषैरक्षिभिर्मत्स्यकारमुपगम्यते । अनिर्देश्यमिति । अनिर्देश्यसुखाद्यस्य सुखं यस्याऽसुखमपि या अनन्यनारीसामान्ये मय्यन्यथात्व इत्यर्थः । १ ॥ चित्रलेखा । अनुगृहीतास्मि । सखि उर्वशि अकादरा विसृजय माम् । उर्वशी । सखि मा खलु मां विस्मर कदापि चित्रलेखा

८२ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—(सस्मितम् ।) वैअस्सेण सगङ्गा तुमं मए पुव्वं जा चिदव्व्रा । (इति राजानं प्रणम्य निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—दिट्ठिओ मणोरहसिद्धीए वड्ढदि भवं । राजा—इमां तावन्मनोरथसिद्धिं पश्य । सामन्तमौलिमणिरञ्जितपादपीठ- मेकातपत्रमवनेर्न तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमद्य कान्त माज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १९ ॥ उर्वशी—णैरत्थि मे वाआविहवो अदो अवरं मन्निदुम् । राजा—(उर्वशीं हस्तेनावलम्ब्य ।) अहो, अविरुद्धमप्रार्थनमेतदि- दानीमीप्सितलम्भानाम् । यतः । पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य मनोऽनुकूलाः ।

१ वयस्येन सगङ्गा त्वं मया याचितव्या । २ दिष्ट्या मनोरथसिद्ध्या वर्धते भवान् । ३ नास्ति मे वाग्विभवोऽत उत्तरं मन्त्रयितुम् ।

वयस्येन सगङ्गा त्वं मयेति याचितव्या ॥ विदूषकः । दिष्ट्या मनोरथसिद्ध्या वर्धते भवान् ॥ सामन्तमौलिइति । सामन्त ... ... ... ... ...

तृतीयोऽङ्कः । ८३ संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यत्प्रदाक्षी- स्त्वत्संगमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ २० ॥ उर्वशी — १अवराद्धाम्हि चिरआरिणा महाराअस्स । राजा—सुन्दरि, मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ २१ ॥ विदूषक — २भोदि, सेविदा पदोसरमणीआ चन्दवादा । ता समओ णु दे गेहप्पवेसस्स । राजा—तेन हि सख्या मार्गमादेशय । विदूषक — ३इदो इदो भोदी । (इति परिक्रामति ।) राजा—सुन्दरि, इयमिदानीं मे प्रार्थना । उर्वशी— ४कीरिसी सा । १ अपराद्धास्मि चिररात्राय महाराजस्य । २ भवति, सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्समयः खलु ते गेहप्रवेशस्य । ३ इत इतो भवती । ४ कीदृशी सा । रोषणदण्डम् । अनुनीतं कृतसान्त्वनमिव ॥ २० ॥ उर्वशी । अपराद्धास्मि चिर- कालिकं महाराजस्य ॥ यद्येति । यदेव सुखं दुःखात्पीडोत्तरमुपनतं प्राप्तं तद् रसवत्तरं स्वादुतरं भवति । रसो रागे तथा वीर्ये तिक्तादौ पारदे द्रवे । रेतस्यास्वा- दने हेम्नि निर्यासेऽमृतरत्नयोः ॥ इति वैजयन्ती । दिवस । तरुच्छायानिर्वाणस्य सुखाय । तप्तस्य विशेषतोऽधिकसुखदत्यर्थः । निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे इति त्रि- काण्डी ॥ २१॥ विदूषकः । भवति सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्स- मयः खलु ते गेहप्रवेशस्य ॥ विदूषकः । इत इतो भवती ॥ उर्वशी । की-

८४ विक्रमोर्वशीये राजा— अनधिगतमनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम् ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । दनी सा ॥ अनधिगतेति । अनधिगतमनोरथस्य अप्राप्तत्वत्समागमसुखस्य स्पष्टम्॥२२॥ इति श्रीमपायजूकप्रवरधीरभिषेकरोपनामक मैलिनि- राल्कारधीरङ्गनाथदीक्षितसुतेनाभियुक्तदत्तपुरंदरश्रीबालकृष्ण- दीक्षिताङ्कजरङ्गनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां तृती- याङ्कोऽमेय् ॥

चतुर्थोऽङ्क । (नेपथ्ये सहजन्याचित्रलेखयो प्रावेशिक्याक्षिप्तिका ।) पिअमहिदिविओअविसणा सहिगदिणा ध्याटणा समुल्लवइ । सुरवरपगरिविकसितामरसे सरवरुच्छङ्गे ॥ १ ॥ (ततः प्रविशति सहजन्या चित्रलेखा च ।) चित्रलेखा—(प्रवेशानन्तरं विचिन्त्याऽऽकाशेऽवेक्ष्य ।) १ प्रियसखीवियोगविमनाः सखीगतिज्ञा ध्यायन्ती समुल्लपति । सुरवरप्रकरविकसितामरसे सरोवोत्सङ्गे ॥

मम च भविताऽयं कश्चित्कालोऽवियोगसुखः सुखम् । निजचरणसञ्चरणप्रतिबद्धमपि चेतः ॥ सहजन्याचित्रलेखयोर्द्वयोर्गीतयोः प्रवेशसूचकत्वादिक्षेपिकाशब्दाभिधेयत्वम्। परी—पियमहीति । प्रियसखीवियोगविमना सखीसहित अनुका समुल्ल पति । सुरवरप्रकरविकसितामरसे सरोवोत्सङ्गे ॥ सखी कीर्तनं १ सा । इतरे १ रहस्यकथा । सहजन्यावैता विज्ञाता यतः शोकलोपविज्ञा विसरेण विप्रय क्तैरर्थः । सखी सहजन्यां प्रति सखी चित्रलेखा कहती भई इति च । उर्वशीदासी उर्वशीप्राप्तवियोगव्यासङ्गोऽवश्यम्भावी यथा तु जातेऽनन्तरं भविष्यति पूर्वं चेय न्मत्तं हृदि सरोविशेषेऽभ्यति । आक्षिप्तिकालक्षणमाह भरतः— यद्यनु पश्चा न्नैव साऽऽश्रमविभूषिता । आक्षिप्तिकामरपदैः परितो युक्ते ष ड् । अथ प्रवेश इवैतस्या निवेद्य । पश्चाल्लक्षणं । तदनन्तरं परिक्रम्य— पश्य व र हु ण्ड वीर अनुरागेण संकुलं । यह पश्चात् लघु गीने हरएककीयुक्त अन्तर । इति इत्यन्तैर्लक्षणैर्युक्तां द्वैतादि स्वरपरं प्रायेण प्रावेशिकीपर्ये । चित्र । इत्यादि व—प्रणयगभीरगुणां कौ च ल्हासानि को विकट रहन्ते द्वौ न टा हु इ लङ्घ्यं विभावितुं । इति । लक्षणयथा द्वम् उपेत्योक्तं पदं ष ड क वि रिक्तयोर्नुपदैश्चलनेन क हैस्तूर्ण त्रिषट्कलनकालः । ळ हेतुश्चतस्रः स्वरस्य इति वृत्तम् २ १ । द्विचतुरश्रा विचित्राद्वितालसहितिः । द्विप दीवत्संकीर्णकैश्च नियन्तेन निष्पदैर्हस्तेन रूपकं पदं त्रिभङ् लोपदं १ द्विपदसहितं षट्पदेन च रूपेण षट् क २ कलासं- दृष्ट कला च ष क षट्पदेन च, कनि' पदं कल्पयेत् तेन स्त्री ऽभिनेतव्ये रसमङ्के तूर्यान्वितं यथोक्तं वा गीतेऽपि दृट् दिप्रयोगेऽपि । अथ द्वैतालयं कथं सम्पाद्यम् इति चेत्

८६ विक्रमोर्वशीये सहअरिदुक्खालिद्धं सव्वरअम्मि सिणिद्धअम् । बाहोग्गिण्णअणअं तम्मइ हंसीजुअलअम् ॥ २ ॥ सहजन्या—(सखेदम् ।) सहि चित्तलेहे, म्लिअमाणसणलच्छ- सणा दे मुहच्छाआ हिअअस्स अमत्थदं सूचेदि । ता कहेहि मे अणिव्विदकारणं जेण दे समाणदुक्खा होमि । चित्रलेखा—सहि, अच्छरावारपज्जाएण तत्तभवदो सुज्जस्स उवट्ठाणे वहन्ती पिअसहीए विणा बलिअं उक्कण्ठिदम्हि । सहजन्या—सहि, जाणामि वो अण्णोण्णगदं पेम्मम् । तदो वदो । १ सहचरीदुःखालिढं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पावगलितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि चित्रलेखे, म्लायमानकमलदृष्ट्या ते मुखच्छाया हृदय- स्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मेऽनिर्वृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि । ३ सखि, अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । ४ सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः । शुद्धान्तःपुरसंबन्धिन्या मता ॥ ईदृशं प्रकृते वत्स्या... ... सहचरीति । सहचरीदुःखालिढं सरोवरेऽपि रम्य... हंसीयुगलम् ॥ बाष्पावगलितनय- नम् । ताम्यति । उत्कण्ठितं भवति ॥ २ ॥ सहजन्या । सखि चित्रलेखे, म्लायमानक- मलच्छव्या ते मुखच्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मे निर्वृतेः का- रणं येन ते समानदुःखा भवामि ॥ चित्रलेखा । सखि अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । यद्य- प्युपस्थानं कुर्वत्या मया प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितं तथापि वर्तते तु यदुपस्थीयते तस्यैव कृतेन मम । यथा तथापि वा परस्येवेति । अत्र सूर्यो वदेत् ॥ सहजन्या । सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । हञ्जे एत्थु

चतुर्थोऽङ्कः। ८७ चित्रलेखा—तदो इमेसु दिवसेसु को णवो वृत्तन्तो वट्टइत्ति प्पणिधाणट्ठिदाए मए अच्चाहिदं उवलद्धम्। सहजञ्जा—सहि, कीरिसं तं। चित्रलेखा—(सखेदम्।) उव्वसी किल रायर्सिं लच्छीसणाहं गेण्हिअ अमच्चेसु णिक्खित्तधुरे कैलाससिहरदेसं गन्धमादणवणं विहरिदुं गदा। सहजञ्जा—(सश्लाघम्।) सहि, सो संभोओ जो तारिसेसु प्पदेसेसु। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो तर्हि मन्दाइणीतीरे सिक्तापव्वतेहिं कील- माणा उदयवती णाम विज्जाहरदारिआ तेण रायसिणा चिरं णिज्झाइदेत्ति बहुअं कुविदा मे पिअसही उव्वसी। १ तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितमुपलब्धम्। २ सखि, कीदृशं तत्। ३ उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वामात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता। ४ सखि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु। ततस्ततः। ५ ततस्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निर्ध्यातेति भृशं कुपिता मे प्रियसख्युर्वशी। दिवसेसु को णवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितं मुपलब्धम् । अत्याहितं तु अर्थान्तरम् न सह्यते इति विश्वकोषः । सहजञ्जा । सहि कीदृशं तत् ॥ चित्रलेखा । उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वा- मात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता ॥ सहज- ञ्जा । सहि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । तत- स्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन

८८ विक्रमोर्वशीये सहजन्या—असहणा खु सा। दूरारूढो अ से प्पणओ। ता मदिव्वदा एत्थ बलवदी। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो भत्तुणो अणुणअं अप्पडिवज्जमाणा गुरुसा- यसम्मूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिअमा अम्मअजणपरिहरणिज्जं कुमारवणं पविट्ठा। पवेसाणन्तरं अ काणणोवन्तवत्तिलदाभावेण परिणदं से रूवम्। सहजन्या—(सशोकम्।) सव्वधा णत्थि विहिणो अलङ्घणीअं णाम। जेण तारिसस्स अण्णारिसो एन्व पलिणामो संवृत्तो। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो सो वि तस्सिं एव्व काणणे पिअदमं अण्णेसअन्तो उम्मत्तभूदो इदो उव्वसी तदो उव्वसी त्ति कहुअ १ असहना खलु सा। दूरारूढश्चास्याः प्रणयः। तद्भवितव्यतात्र बलवती। ततस्ततः। २ ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानि- यमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा। प्रवेशानन्तरं च काननोपान्त- वर्तुलताभावेन परिणतमस्या रूपम्। ३ सर्वथा नास्ति विधेरलङ्घनीयं नाम। येन तादृशस्यायादृश एव परिणामः संवृत्तः। ततस्ततः। ४ ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्विष्यन्नुन्मत्तभूत इत उर्वशी तत उर्वशीति कृत्वाहोगणमतिवाहयति। अनेन पुन- राजार्षेण विरचित्तेयमिति कृत्वा कुपिता मयिप्रसक्तपुर्वंशी । निर्यातापरोधिता ॥ सहजन्या। असहना खलु सा । दूरारूढश्च स्याः प्रणयः । तद्भवितव्यतात्र बलवती । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवता नियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च कान नोपा न्तरतुलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अप्रतिपद्यमा नामीकुर्व्वणा । गुरुप्र रित्येव शापस्तत्र । गुरुभरतमुनिशापतयाकेन वा । अम्महाएणं स्त्री धीयाच क ॥ सहजन्या । सर्वथा नास्ति विधारलङ्घनीयं नाम । येन तादृशस्यायादृश एव परिणाम संवृत्तः । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रिय