वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

उपायेषु साम । २७९ सम्यक्प्रयुक्ताः सिद्ध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः ॥ इति । तत्र द्वयोर्मुख्यत्वमाह- मनुः, सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । सामदण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राज्याभिवृद्धये ॥ इति । तत्र साम । तच्च शत्रोस्तदीयानाममात्यादीनां च गुणवर्णनम् उपकारा- दिस्मरणं च विधाय स्वस्य कृतज्ञताख्यापनपुरःसरं स्वा- पराधक्षमापणम् । तदुक्तम्- मत्स्यपुराणे, मनुरुवाच । उपायांस्त्वं समाचक्ष्व सामपूर्वान्महाद्युते । लक्षणं च तथा तेषां प्रयोगं च सुरोत्तम ॥ मत्स्य उवाच । साम भेदस्तथा दानं दण्डश्च मनुजेश्वर । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालं च पार्थिव ॥ प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः शृणु । द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च ॥ तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । तत्र साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो मरोत्तम ॥ महाकुलीना ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । सामसाध्या न चातथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत् ॥ तथ्यं साम च कर्त्तव्यं कुलशीलादिवर्णनम् । तथा तदुपकाराणां कृतानां चैव वर्णनम् ॥ अनयैव तथा युक्त्या कृतज्ञाख्यापनं स्वकम् ।

२८० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एवं सान्त्वेन कर्त्तव्या वशगा धर्मतत्पराः ॥ साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा श्रुतिः । तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ॥ गृह्णन्ति, वशीकुर्वन्ति । अतिशङ्कमित्येवं पुरुषं सामवादिनम् । असाधवोऽवजानन्ति तस्मान्नत्तेषु वर्जयेत् ॥ अतिशङ्कम्, अतिशयिता शङ्का यस्मिन् तादृशम् । सा- मवादिनं, सामप्रयोक्तारम् । ये शुद्धवंशा ऋजवः प्रणीता धर्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः। ते सामसाध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततं च राजन् ॥इति। अग्निपुराणे, चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्त्तनम् । मिथःसम्बन्धकथनं मृदुपूर्वं च भाषणम् ॥ आयतेर्दर्शनं वाचा तत्राहमिति चार्पणम् । इति । इति साम । अथ भेदः । स च शत्रुवर्गे परस्परं वैमत्योत्पादनम् । तदुक्तम्— मत्स्यपुराणे, मत्स्य उवाच । परस्परं तु ये द्विष्टाः क्रुद्धा भीतावमानिताः । तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ॥ ये तु येनैव दोषेण परस्मात्नाम बिभ्यति । ते तु तद्दोषपातेन भेदनीया भृशं ततः ॥ आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्माद्दर्शयेद्भयम् । १ आत्मीयं दर्शयेद्दोषम् इति मात्स्ये पाठः ।

उपायेषु भेदः । २८१ एवं हि भेदयेद्भिन्नान् यथावद्वशमानयेत् ॥ संहता हि विना भेदं शक्रेणापि सुदुःसहाः । भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः ॥ स्वमुखेनाश्रयेद्भेदं भेदं परमुखेन च । परीक्ष्य साधुं मन्येत भेदं परमुखाच्छ्रुतम् ॥ सद्यः स्वकार्यमुद्दिश्य कुशलैर्ये हि भेदिताः । भेदितास्ते विनिर्दिष्टा नैव राजार्थवादिभिः ॥ अन्तःकोपोबहिःकोपौ यत्र स्यातां महीक्षिताम् । अन्तःकोपो महांस्तत्र नाशकः पृथिवीक्षिताम् ॥ सामन्तकोपो बाह्यस्तु कोपः प्रोक्तो महीभृतः । महिषीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्नृप ॥ अमात्यमन्त्रिणां चैव राजपुत्रे तथैव च । अन्तःकोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ॥ बाह्यकोपे समुत्पन्ने सुमहत्यपि पार्थिवः । शुद्धान्तस्तु महाभाग शीघ्रमेव जयी भवेत् ॥ शुद्धान्तः, अन्तःप्रकोपरहितः । अपि शक्रसमो राजा अन्तःकोपेन नश्यति । सोऽन्तःकोपः प्रयत्नेन तस्माद्रक्ष्यो महीक्षिता ॥ परान्तःकोपमुत्पाद्य भेदेन विजिगीषुणा । ज्ञातीनां भेदनं कार्यं परेषां विजिगीषुणा ॥ रक्ष्यश्चैव प्रयत्नेन ज्ञातिभेदस्तथाऽऽत्मनः । ज्ञातयः परितप्यन्ते सततं परितापिताः ॥ तथापि तेषां कर्त्तव्यं सुगम्भीरेण चेतसा । ग्रहणं दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो भयङ्करः ॥ न ज्ञातिमनुगृह्णन्ति नाज्ञातिं विश्वसन्ति च । ३६

२८२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ज्ञातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्तेन पार्थिवैः । भिन्ना हि शक्या रिपवः प्रभूताः स्वल्पेन सैन्येन निहन्तुमाजौ। सुसंहतैश्चापि ततस्तु भेदः कार्यो रिपूणां नयशास्त्रविद्भिः॥इति। स्वपक्षभेदनिषेधस्तूक्तो— ब्रह्मपुराणे, स्वपक्षभेदो यत्नेन न कर्तव्यः कदाचन । दुर्गं कोशश्च दण्डश्च परराष्ट्रभयं विना ॥ स्वभेदेनैव नश्यन्ति बद्धमूला अपि प्रजाः । स्वभेदेन, स्वपक्षभेदेन, परराष्ट्रभयं विनापि दुर्गादिकं नश्यतीत्यर्थः । इति भेदः । अथ दानम् । तच्च स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पादनानुकूलो व्यापा- रः। तस्य दानस्य पञ्चविधत्वमुक्तम्— . अग्निपुराणे, यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः । प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनम् ॥ द्रव्यदानमपूर्वं च तथैवेष्टप्रवर्तनम् । देयं च प्रतिमोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ इति । तस्य प्रशंसा चोक्ता— मत्स्यपुराणे, मत्स्य उवाच । सर्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम् । सुदृत्तेनेह भवति दानेनोभयलोकजित् ॥ न सोऽस्ति राजन् दानेन वशगो यो न जायते ।

उपायेषु दानम् । .. २८३ दानेन वशगा देवां भवन्तीह सदा, नृणाम् ॥ दानमेवोपजीवन्ति प्रजाः सर्वा नृपोत्तम । प्रियो हि दानवांल्लोके सर्वस्यैवोपजायते ॥ दानवानचिरेणैव तथा राजा परान् जयेत् । दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् ॥ यद्यप्यलुब्धगम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः । न गृह्णन्ति तथाऽप्येते जायन्ते पक्षपातिनः ॥ अन्यत्रापि कृतं दानं करोत्यन्यान् यथा वशे । उपायेभ्यः प्रशंसन्ति दानं श्रेष्ठतमं जनाः ॥ दानं श्रेयस्करं पुंसां दानं श्रेष्ठतमं परम् । दानवानेव लोकेषु पुत्रत्वे ध्रियते सदा ॥ न केवलं दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुषप्रवीराः । जयन्ति ते राजसुरेन्द्रलोकं सुदुर्जयो यो विबुधाधिवासः ॥ इति । तैत्तिरीयश्रुतिरपि, दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा, लोके दातारं सर्वभूतान्यु- पजीवन्ति, दानेनारातीरपानुदन्त, दानेन द्विषन्तो मित्रा भव- न्ति, दाने सर्वं प्रतिष्ठितं, तस्माद्दानं परमं वदन्तीति । इति दानम् । अथ दण्डः । स च वित्तस्य शरीरस्य वा पीडनम् । दमयतीति दण्ड इति व्युत्पत्तेः । तत्र— मनुः, तदर्थं सर्वभूतां गोप्तारं धर्ममात्मजम् । ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥

२८४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तदर्थं, राज्ञः प्रयोजनसिद्धये । प्रजानां रक्षणं राजधर्मः स च दण्डं विना कर्तुमशक्य इति दण्ड एव रक्षक इत्युच्यते । तस्य स्तुतिर्धर्ममिति । तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान्न चलन्ति च ॥ तस्य, दण्डस्य। ननु दण्डस्य भयहेतुत्वात् “भीत्रार्थानां भय- हेतुः” इति पञ्चमी युक्ता? उच्यते । सम्बन्धमात्रविवक्षाया भय- हेतुत्वं नास्तीति षष्ठी । तस्य चरमोपायत्वमुक्तम्— मत्स्यपुराणे, मत्स्य उवाच । न शक्या ये वशे कर्त्तुमुपायत्रितयेन तु । दण्डेन तान् वशीकुर्याद्दण्डो हि वशकृन्नृणाम् ॥ सम्यक्प्रणयनं तस्य तथा कार्यं महीक्षिता । धर्मशास्त्रानुसारेण सुसहायेन धीमता ॥ तस्यासम्यक्प्रणयनं त्रिदशानपि पीडयेत् । इति । तत्र विशेषमाह मनुः, तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः । यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्त्तिषु ॥ शक्तिं, सहनशक्तिम् । समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ इति । यथा शूले मत्स्यान् पक्त्वा भक्षयन्ति, तथा बलिनोऽल्प-

उपायेषु दण्डः । २८५ बलान् हिंसित्वा तद्धनादिकं भक्षयेयुरित्यर्थः । मात्स्येऽपि, वानप्रस्थांश्च धर्मज्ञान्निर्ममान्निष्परिग्रहान् ॥ स्वदेशे परदेशे वा धर्मशास्त्रविशारदान् । समीक्ष्य प्रणयेद्दण्डं सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्यो वाऽथ गुरुर्महान् । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चाप्यदण्डयन् । इह राज्यात्परिभ्रष्टो नरकं च प्रपद्यते ॥ तस्माद्राज्ञा विनीतेन धर्मशास्त्रानुसारतः । दण्डप्रणयनं कार्यं लोकानुग्रहकाम्यया ॥ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ बालवृद्धातुरयतिद्विजस्त्रीविधवाबलाः । अबलाः, बलरहिताः । मात्स्यन्यायेन भक्षयेरन् यदि दण्डं न पातयेत् ॥ देवदैत्योरगनराः सर्वे भूतपतत्रिणः ॥ उत्क्रामेयुश्च मर्यादां यदि दण्डो न पालयेत् । एष ब्रह्माभिशापेषु सर्वप्रहरणेषु च ॥ सर्वविक्रमकोषेषु व्यवसाये च तिष्ठति । पूज्यन्ते दण्डिनो देवा न पूज्यन्ते त्वदण्डिनः ॥ न ब्राह्मणं विधातारं न पूषार्यमणावपि । यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ॥ रुद्रमग्निं च शक्रं च सूर्याचन्द्रमसौ तथा । विष्णुं देवगणांश्चान्यान् दण्डिनः पूजयन्ति च ॥ इति ।

२८६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मनुरपि, सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ स्वभावाच्छुचिर्नरो दुर्लभः, किन्तु दण्डेनैव जितः पथि स्थाप्यते। देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥ भोगाय कल्पन्ते, स्वपथप्रवृत्ता भवन्ति । तथा च- श्रुतिः, भयात्सूर्यः प्रतपति भयात्तपति चन्द्रमाः । भयादग्निश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ इति । मनुः, दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन् सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ इति । दुष्येयुरिति । नीचवर्णा उत्तमवर्णस्त्रीगमनेन सङ्करं प्रा- प्नुयुरित्यर्थः । अत एव शास्त्रोक्तमर्यादा भिद्येरन् । मत्स्यपुराणे, दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ राजदण्डभयादेव पापाः पापं न कुर्वते ॥ यमदण्डभयादेके परस्परभयादपि । एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् । यस्माद्दण्डो दमयति अदण्ड्यान् दण्डयत्यपि ॥ दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः । दण्डस्य भीतैस्त्रिदशैस्समेतै —

उपायेषु दण्डः । २८७ भागो धृतः शूलधरस्य यज्ञे । चक्रुः कुमारं ध्वजिनीपतिं च वरं शिशूनां च भयाद्वलस्थम् ॥ इति । शिशूनां वरं,श्रेष्ठम्,अतिशिशुमित्यर्थः। तं कुमारं कार्त्तिकेयं बलस्थं सैन्यमध्यस्थं सन्तं ध्वजिनीपतिं सेनापतिं चक्रुरित्यर्थः । महाभारते अर्जुनवाक्यम्- धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप । कामं च रक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डोऽभिरक्षति । तथा, वाचा दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् । दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ असम्मोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च । मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते ॥ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ते नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ नाभीतो यजते राजन् नाभीतो दातुमिच्छति । नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ॥ नाहत्वा मत्स्यघाती च प्राप्नोति महतीं श्रियम् । नाघ्नतः कीर्त्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ॥ इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत । य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ॥ हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्व्वरुणो यमः ।

२८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ॥ वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत । एतान् देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ॥ न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथञ्चन । मध्यस्थान् सर्वभूतेषु दान्तान् श्रमपरायणान् ॥ यजन्ते मानवाः केचित्प्रशस्ताः सर्वकर्मसु । न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कञ्चिदहिंसया ॥ सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः । नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ॥ बिडालमत्ति श्वा राजन् श्वानं व्यालमृगस्तथा । व्यालमृगो, व्याघ्रः । तानत्ति पुरुषः सर्वान् पश्य धर्मो यथागतः ॥ प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् । विधानं वेदविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ॥ यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि । नावधेन हि कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां पर्वतेषु च । न च कश्चिन्न तान् हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् ॥ सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानि चित् । पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विनीतक्रोधमत्सराः । वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान् पशून् । मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १ देहविपर्ययः ।

उपायेषु दण्डः । २८९ दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः । पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यभीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति॥ अन्धन्तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किञ्चन । दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ येऽपि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः ॥ सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः । दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रवर्त्तते ॥ चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिनयनाय च । दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौ चानुरक्षितुम् ॥ यदि दण्डान्न लभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च । अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ अद्युः, भक्षयेयुः । न ब्रह्मचर्य्यधीयीत कल्याणीं१ न दुहेत२ गाम् । न कन्योद्वहनं गच्छेदयदि दण्डो न पालयेत् ॥ चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः । न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ विष्वग्लोपः प्रवर्त्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः । ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १ अपत्यवतीम् । २ लोक इति शेषः । ३७

२९० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बाला जातु कस्य चित् । न तिष्ठेद्युवती धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः । दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते । यत्र दण्डः सुविहितश्चरते रिपुबाधनः ॥ हविः श्वापि लिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् । हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः । स च दण्डसमायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥ इति । स च दुर्वृत्तेषु निपात्य इत्याह— याज्ञवल्क्यः, तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तेषु निपातयेत् । धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ स नेतुं न्यायतोऽशक्यो लुब्धेनाकृतबुद्धिना । सत्यसन्धेन कृतिना सुसहायेन धीमता ॥ नेतुं, प्रणेतुम् । न्यायतः, यथाशास्त्रम् । सत्यसन्धेन, सत्य- प्रतिज्ञेन । यथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन्न्सदेवासुरमानुषम् । जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ॥ अधर्मदण्डनं स्वर्गकीर्त्तिलोकविनाशनम् । सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्त्तिजयावहम् ॥ अपि भ्राता सुतोऽर्च्यो वा श्वशुरो मातुलॊऽपि वा ।

उपायेषु दण्डः । २९१ नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ अर्घ्यः, पूज्यः । यो दण्ड्यान्दण्डयेद्राजा सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् । इष्टं स्याच्छुतिभिस्तेन समाप्तवरदक्षिणैः ॥ इति सञ्चिन्त्य नृपतिः क्रतुतुल्यफलं पृथक् । व्यवहारान् स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वहम् ॥ कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान् जनपदानपि । स्वधर्माच्चलितात्राजा विनीय स्थापयेत्पथि ॥ इति । कुलानि, कुटुम्बादीनि । जातीः, ब्राह्मणादीन् । श्रेणीः, सुवर्णकारादेः। गणान्,मठब्राह्मणादीन् । जनपदान्, राष्ट्राणि । दण्ड्यश्च द्विविधः-विहिताननुष्ठाता निषिद्धानुष्ठाता च । तदाह- नारदः, यो यो वर्णोऽपहीयेत यथोद्रेकमनुव्रजेत् । तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात्प्रच्युतं स्थापयेत्पथि ॥ अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु । प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ इति । अपहीयेत,स्वधर्माच्च्युतो भवेदित्यर्थः। उद्रेको,निषिद्धं कर्म। मनुरपि, पिताऽऽचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ इति । एतच्च मातापित्रादिव्यतिरेकेण । “अदण्ड्यौ मातापितरौ स्नातकपुरोहितपरिव्राजकवानप्रस्थाः श्रुतशीलशौचाचारवन्तस्ते- हि धर्माधिकारिण” इति विज्ञानेश्वरलिखितस्मृतेः । मातापितृत्व- द्वहुश्रुतोऽपि न दण्ड्यः । “स एष बहुश्रुतो भवति” इत्युपक्रम्य- “षड्भिः परिहार्यो राज्ञा अवध्यश्चावन्ध्यश्चादण्ड्यश्चाबहि-

२९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ष्कार्यश्चापरिवाद्यश्चापरिहार्य्यश्च" इतिगौतमोक्तेः। अन्यः पुनर्ब्रा- ह्मणो दण्ड्य एव । सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्- इति याज्ञवल्क्योक्तेः । मनुः, तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् । ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥ तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्म्मान्न चलन्ति च ॥ तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः । यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्त्तिषु ॥ स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः । चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥ दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्त्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ अद्यात्काकः पुरोडाशं श्वाऽवलिह्याद्धविस्तथा । स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिश्चित्प्रवर्त्तेताधरोत्तरम् ॥ सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥

उपायेषु दण्डः । २९३ दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ इति । स च दण्डो द्विविधः । तदाह— नारदः, शारीरश्चार्थदण्डश्च दण्डश्च द्विविधः स्मृतः । शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीर्त्तितः । काकिण्यादिस्त्वर्थदण्डः सर्वस्वान्तस्तथैव च ॥ इति । यत्तु मनुना— धिग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्वाग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥ इति चतुर्विधत्वमुक्तम् । तत्राद्यं द्वयमल्पापराधविषयम् । वधदण्डः, शारीरो दण्डः । स च ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य कर्त्तव्य इति तत्स्थानानि वदतोक्तं मनुना । दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ इति । एतेषां यन्निमित्तोऽपराधस्तत्रैवोपस्थादौ निग्रहः कार्यः । धनदानाशक्तस्य दण्डद्वयमाह— कात्यायनः, धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणादृते ॥ इति । यत्त्वापस्तम्बः, चक्षुर्निरोधो ब्राह्मणस्येति । तत् पुरान्निर्वासनकाले वस्त्रादिना चक्षुर्निरोधः कार्य इति व्याख्येयम् । निरोधपदस्वारस्यात्पूर्वोदाहृतवचनाविरोधाच्च ।

२९४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे शारीरदण्डवच्चार्थदण्डोऽप्युत्तमसाहसादिभेदेनानेकधेति त- दुपयोगिकृष्णलादिनिरूपणम् । तत्र— याज्ञवल्क्यः, जालसूर्य्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षास्तु तास्तिस्रो राजसर्षप उच्यते ॥ गवाक्षप्रविष्टादित्यकिरणेषु यत्सूक्ष्मं वैशेषिकोक्तरीत्या द्य- णुकत्रयारब्धं रजो दृश्यते तत् त्रसरेणुरिति मन्वादिभिः स्मृतम् । गौरस्तु ते त्रयः षट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते माषास्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्त्तितम् । इति । इदं तु कनकपरिमाणम् । रजतपरिमाणमपि— तेनैवोक्तम् , द्वे कृष्णले रौप्यमाषो धरणं षोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तु ॥ निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः-इति । कृष्णलद्वयपरिमितो रौप्यस्य माषो भवति। ते षोडश माषा रौप्यस्य धरणम् । दशभिर्धरणैः शतमानसंज्ञकं रौप्यस्य परि- माणम्, तदेव च पलम् । चत्वारः सुवर्णा रौप्यस्य निष्कः । ताम्रपरिमाणमपि — तेनैवोक्तम् , कार्षिकस्ताम्रिकः पणः । इति । सुवर्णपलस्य चतुर्थोऽंशः कर्षः तेन सम्मितः कार्षिकः स ताम्रिकः पणो भवति । ताम्रस्यायं ताम्रिकः । साशीतिः पणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः । तदधं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः ॥

उपायेषु दण्डः । २९५ अशीत्यधिकसहस्रसङ्ख्याकाः पणा उत्तमसाहसाख्यो दण्डः, चत्वारिंशदधिकपञ्चशतसङ्ख्यपणात्मको मध्यमसाहसाख्यः, सप्त- त्यधिकशतद्वयसङ्ख्याकपणात्मकोऽधमसाहसाख्यः । स एव च शास्त्रान्तरे प्रथमसाहसाख्य इत्युच्यते । यत्तूक्तम्— मनुना, पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ॥ इति, तदल्पापराधविषयम् । धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्या व्यस्ताः समस्ता वाप्यपराधवशादिमे ॥ धिग्दण्डो, धिक्त्वां कापुरुषमित्यादिः । वाग्दण्डः, सर्वस्वं ते हरामि, त्वां देशान्निर्वासयामीति परुषभाषणम् । ज्ञात्वाऽपराधं देशं च कालं बलमथापि वा । वयः कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ क्वचिद्देशे स्वल्पेनैव शीतेनाऽऽतपेन वा स्वल्पकालेन भोजन- निवारणेनाधिका पीडा भवति, क्वचिच्च महतापि न तावती । तथा काले शरदादौ, तथा दण्डनीयबलं विदित्वा ताडनादिदण्डो वि- धेयः । तथा वयःकर्मवित्तानि । वयः, अशीत्यादि वार्द्धकं, प्रागुप- नयनादि शैशवं च । कर्माग्निहोत्रादि । वित्तं प्रसिद्धम् । क्वचि- त्क्वचिद्वाचनिका एव दण्डविशेषा उक्ताः— विष्णुधर्मोत्तरे, उत्साहमन्त्रशक्तिभ्यां प्रभुशक्तिश्च दैविकी । चतस्रः शक्तयस्तस्य वैष्णव्यः परिकीर्त्तिताः ॥ कः समर्थः प्रजाः पातुं विना वैष्णवतेजसा । सर्वदेवमयस्यैवं वारुणे पृथिवीपतेः ॥

२९६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वारुणे इति परशुरामस्य वरुणात्मजं पुष्करं प्रति सम्बु- द्धिः। अयं च दण्डो द्विविधः-स्वविषयदण्डः परविषयदण्डश्च। तत्राद्यः—“दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम्” इत्यादिना- च्यते। द्वितीयस्तु—“द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः” इत्यादिनाग्रे कथयिष्यते। दण्डप्रणयनं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवा॥ कथं च दण्डं प्रणयन्नरेन्द्रो धर्मेण युज्येद्यशसा च वीर। अर्थेन कामेन च सर्वमेतद्ब्रवीहि मे यादवनाथपुत्र॥ पुष्कर उवाच। दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम्। यस्य सम्यक्प्रणयनात्स्वर्गभाक्पार्थिवो भवेत्॥ त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्पञ्चकं भवेत्। कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्द्धं राम कीर्तितम्॥ सुवर्णश्च विनिर्दिष्टो राम षोडशमाषिकः। निष्कं सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः॥ ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत्प्रकीर्तितम्। ताम्रिकः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः॥ पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः॥ बालदायादकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत्। यावत्स स्यात्स मावृत्तो यावद्वातीतशैशवः॥ वेश्याऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च। पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च॥ निष्कुलासु, पितृकुलभर्तृकुलरहितासु।

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः । ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥ ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयुक्तो यथाविधि । संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ॥ संवाद्य, यथास्थितं निवेद्य । अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति । वर्णो, रक्तपीतादिर्वस्त्रादौ । रूपं, कटककुण्डलादिर्जातिवि- शेषः । प्रमाणं, परिमाणं, तोलकादि हस्तचितस्त्यादि वा । प्रनष्टाधिगतं रिक्थं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् । यांस्तत्र चौरान् गृह्णीयाद्घातयेत्कुञ्जरेण तान् ॥ ममेदमिति यो ब्रूयादसत्येन तथा निधिम् । तस्य दण्डं हरेद्राजा स्ववित्तस्यांशमष्टमम् ॥ असत्यता च रूपपरिमाणादेर्विसंवादेन बोद्ध्या । स्ववित्त- स्य, निधिस्थद्रव्यस्य । चौरैरमुषितो यस्तु मुषितोऽस्मीति भाषते । तत्प्रदाय च भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु ॥ यो यावन्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यो वा वदेत्ततः । तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं दमम् ॥ कूटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रमापयेन्महाभाग ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ यः स्वामिनाऽननुज्ञातमाधिं भुङ्क्ते विचक्षणः । अवध्य मूलं कर्त्तव्यं तस्य दण्डं महीक्षिता ॥ ३८

२९८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मूलं, मूलद्रव्यम् । अवध्य, अहिंसयित्वा, न्यूनमकृत्वेत्य- र्थः । वृद्धेस्तु सर्वथा लोप एव । वस्त्रादौ तु तथा मूलच्छेदे धर्मो न हीयते । सुवर्णरूप्यादावाधीकृते तद्भोगे मूलच्छेदं विना वृद्धौ च लोप इत्युक्तं, वस्त्रादावाधीकृते तद्भोगे मूलच्छेदे कृतेऽपि राज्ञो धर्मो न हीयत इत्यर्थः । यो निक्षेपं वञ्चयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा द्विगुणं दमम् ॥ उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥ उपधाभिः, छलादिभिः । यो याचितकमादाय न तद्द्याद्यथाक्रमम् । स निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्डं वै पूर्वसाहसम् ॥ अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम् । निर्दोषो ज्ञानपूर्वं तु चौरवद्वधमर्हति ॥ मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति । दण्ड्यः स मूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥ द्विजभोज्ये तु सम्प्राप्ते प्रातिवेश्यमभोजयन् । हिरण्यमाषकं दण्ड्यः पापे नास्ति व्यतिक्रमः ॥ पापे, कृतपापे प्रातिवेश्ये सति, अभोजयितुरिति शेषः । व्यतिक्रमो दण्डो नास्ति । आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्त्तमानः प्रतिग्रहे । निष्कारणं न गच्छेद्यः स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥ प्रतिग्रहे वर्त्तमानः, प्रतिग्रहपरिग्रहभोजनादिकं कुर्वन् । प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः ।