वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

उपायेषु स्वविषये दण्डः । २९९ भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोचितम् ॥ स दण्ड्यः कृष्णलान्राष्टौ न देयं चास्य वेतनम् । अकाले यस्त्यजेद्भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ॥ यो ग्रामदेशसन्धानं कृत्वा सत्येन संविदम् । विसंवदेनरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात्तत्साम्याद्दद्याच्चैवाददीत च ॥ साम्यात्, न्यूनाधिकभावाभावेन । परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नैव दापयेत् । आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥ अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं कन्यादोषमदर्शयन् अकन्या, क्षतयोनिः । यस्त्वन्यां दर्शयित्वान्यां वोढुः कन्यां प्रयच्छति । उत्तमं तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम् ॥ वरो दोषान्न विख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह । दत्ताऽप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम् ॥ लुब्धोऽन्यत्र तु विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति । वहेच्छुल्कं तु विक्रेता सत्यङ्कारं तु सन्त्यजेत् ॥ द्विगुणं दण्डयेदेनमिति धर्मो व्यवस्थितः । मूल्यैकदेशं दत्त्वा तु यदि क्रेता धनं त्यजेत् ॥ दण्ड्यः स मध्यमं दण्डं तस्य दण्डस्य मोक्षणम् । दुह्याद्धेनुं तु यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनम् ॥

३०० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं चाप्यरक्षिता । दण्डं दत्त्वा न विरमेत्स्वामिभिः कृतलक्षणः ॥ बद्धः कार्ष्णायसैः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत् । धनुःशतपरीमाणां ग्रामस्य तु समन्ततः ॥ द्विगुणां त्रिगुणां वापि नगरस्य तु कल्पयेत् । वृत्तिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ॥ छिद्रं निवारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् । तत्राप्यनावृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ॥ न तत्र कारयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् । अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस्तथा ॥ अनिर्दशाहाम्, प्रसवोत्तरमनतिक्रान्तदशरात्राम् । सपालान् वा विपालान् वा नदण्ड्यान् मनुरब्रवीत् अतोऽन्यथा विनष्टस्य दशांशं दण्डमर्हति । वैराद्दशगुणं दण्डं विनाशात् क्षेत्रियस्य तु ॥ गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा ज्ञानतो हरन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादाज्ञानाद्द्विशतो दमः ॥ सीमाबन्धनकाले तु सीमाबन्धनकारिणाम् । तेषां संज्ञां ददानस्तु जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ॥ अनर्थेनापि यो भिन्द्यात्संविदं वा विगच्छति । उत्तमं साहसं दण्ड्यमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ स्थापितां चापि मर्यादां ये भिन्द्युः पापकारिणः । सर्वे पृथक् पृथक् दण्ड्या राज्ञा प्रथमसाहसम् ॥ मर्यादां, सीमामर्यादाम् । शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च वधमर्हति ॥

उपायेषु स्वविषये दण्डः । ३०१ पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये चाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥ क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ॥ पञ्चाशत्क्षत्रियो दण्ड्यस्तथा वैश्याभिशंसने । शूद्रे चैवार्द्धपञ्चाशत्तथा धर्मो न हीयते ॥ वैश्यस्याक्रोशने दण्ड्यः शूद्रश्चोत्तमसाहसम् । शूद्राक्रोशे तथा वैश्यः शतार्द्धं दण्डमर्हति ॥ सवर्णाक्रोशने दण्डस्तथा द्वादशिकः स्मृतः । द्वादशिकः, द्वादशपणात्मकः । वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ॥ एकजातिर्द्विजातिं तु वाचा दारुणा क्षिपेत् । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ एकजातिः, शूद्रः, उपनयनकृतद्वितीयजातेरभावात् । नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वताम् । निखेयोऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥ अयोमयः, लोहमयः । धर्मोपदेशं धर्मेण द्विजानामस्य कुर्वतः । तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शारीरमेव च । वितथं तु ब्रुवन्दाप्यो राज्ञा द्विगुणसाहसम् ॥ यस्तु पातकसंयुक्तैः क्षिपेद्वर्णांन्तगोचरैः । उत्तमं साहसं तस्मिन्दण्डः पात्यो यथाक्रमम् ॥ राज्ञे निवेद्य नियमं प्रशमं यान्ति ये मिथः । सर्वे द्विगुणदण्ड्यास्ते विप्रलम्भान्नृपस्य तु ॥

प्रीत्या मयास्याभिहितं प्रमादेनाथ वा वदेत् । भूयो न चैवं वक्ष्यामि स तु दण्डार्धभाग्भवेत् ॥ काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् । आक्षारयन् शतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥ गुरुवर्जं तु मार्गे हि यो मार्गं न प्रयच्छति । स दाप्यः कृष्णलं राज्ञा तस्य पापस्य शान्तये ॥ एकजातिर्द्विजातिं तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् । तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ॥ अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अवमेहयतो मेढ्रमवमर्द्दयतो गुदम् ॥ सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । कट्यां कृताङ्को निर्वास्योऽङ्गमेकं चास्य कर्त्तयेत् ॥ केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् । पादयोर्घाटिकायां तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥ त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । अस्थिभेत्ता च षण्निष्कान् प्रमाप्यश्च प्रमापकः ॥ अङ्गभङ्गकरस्याङ्गं तदेवापहरेन्नृपः । दण्डपारुष्यकृद्दद्यात्समुत्थानव्ययं तथा ॥ अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । पशुक्षुद्रमृगाणां च हिंसायां द्विगुणो दमः ॥ पञ्चाशत्तु भवेद्दण्ड्यस्तथैव मृगपक्षिषु । कृमिकीटेषु दण्ड्यः स्याद्रजतस्य तु माषकम् ॥ तस्यानुरूपं मूल्यं च प्रदद्यात्स्वामिने तथा । सस्वामिकानां सकरं शेषाणां दण्डमेव तु ॥

उपायेषु परविषये दण्डः । ३०३ सकरं, करेण स्वामिने देयेन मूल्येन सहितम् । वृक्षं तु सफलं छित्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति ॥ द्विगुणं दण्डयेच्चैत्ये पथि सीम्नि जलाशये । छेदनादफलस्यापि मध्यमः साहसः स्मृतः ॥ इत्यादिनानाश्रुतिस्मृतिपुराणेषु बहवो दण्डप्रकारा उक्ताः। इति स्वविषये दण्डः । “कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवम्” इत्यादिना स्वदेशे दण्डनिरूपणे कृते परविषयेऽपि कथं दण्डः कर्त्तव्य इत्यपेक्षायाम्— विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । सामभेदौ तथा प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च । दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे ब्रवीहि मे ॥ पुष्कर उवाच । द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च तं निबोध द्विजोत्तम ॥ लुण्ठनं ग्रामघातश्च सस्यघातस्तथैव च । चतुरङ्गेन दण्डेन परेषां च तथा वधः ॥ चतुरङ्गेन दण्डेन, रथाश्वगजपदातिरूपसैन्येन । प्रकाशः कथितो दण्डः प्रत्यक्षं वह्निदीपनम् । अप्रकाशो विषं वह्निर्गुढैश्च पुरुषैर्वधः ॥ दूषणं यवसादीनामुदकानां च दूषणम् । रसक्रियाश्च विविधाः सुभगाभेदनादिकम् ॥ परराज्ञोऽन्तःपुरे या सुभगा तस्याः केन चिदुपायेन भेद-

३०४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नादिकम् । आदिपदेन सामदानयोरुपादानम् । एवमादीनि कार्याणि परचक्रे महीक्षिता । स्वराष्ट्रे च द्विजश्रेष्ठ दूष्याणां बलिनामपि ॥ चत्वार एते कथिता ह्युपायाः प्रधानभूता भुवि पार्थिवानाम् । अतः परं ते कथयामि राम शेषांस्त्रयस्ते न मयेरिता ये ॥ इति। इति दण्डः । अथोपेक्षा । विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच यदि मन्येत नृपतिरनेन मम विग्रहे । अनर्थायानुबन्धः स्यात्सन्धिना च तथा भवेत् ॥ साम लज्जास्पदं चात्र दानं चार्थक्षयङ्करम् । भेदे दण्डेऽनुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् ॥ अवज्ञापहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत् । उपेक्षैव च धर्मज्ञ श्रेयसी तत्र सा स्मृता ॥ उपेक्षया यत्र तु शक्यमर्थक्षयव्ययायासविहीनया न । कार्यं भवेद्ब्राह्मण विग्रहेण लज्जास्पदेनाप्यथ सन्धिना च ॥ इति। यत्रार्थक्षयव्ययाभ्यामायासेन च विहीनयोपेक्षया शक्यं कार्यं कर्तुं तत्र हे ब्राह्मण राम लज्जास्पदेन विग्रहेण सन्धिना व कार्यं न भवेत् । इत्युपेक्षा । अथ माया । सा च विना मन्त्रतन्त्रादिकमन्यथाभूतस्यार्थस्यान्यथा- भासनोपायः । कपटमिति लोके प्रसिद्धम् । सा च—

उपायेषु माया । ३०५ विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । उत्पातैर्विविधैः कार्यं परस्योद्वेजनं नृपैः । अरातिशिबिरस्थाने वसतिर्यस्य पक्षिणः ॥ स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज । विसृज्यैनं ततस्तीव्रमुलकापातं प्रदर्शयेत् । अनेनैवानुसारेण बुद्ध्या निश्चित्य यत्नतः ॥ उत्पातानि तथान्यानि दर्शनीयानि पार्थिवैः । उद्वेजनं तथा कुर्यात्कुहकैर्विविधैर्द्विषाम् ॥ सांवत्सरा नवर्ष च नाशं ब्रूयुः परस्य च । जिगीषुः पृथिवीराज्यं तेन चोद्वेजयेत्परान् ॥ सांवत्सराः, ज्योतिर्विदः । नवर्षे, वृष्ट्यभावम् । देवतानां प्रसादानि कीर्तनीयानि तस्य तु ॥ सुस्वप्नलाभांश्च तथा जिगीषुं प्रति कीर्तयेत् । दुःस्वप्नलाभं च तथा परेषामिति निश्चयः ॥ आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् । एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्ना भग्नाः परे इति ॥ क्ष्वेडाकिलकिलाशब्दमस्य शत्रुर्हतस्तथा । देवाज्ञाबृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति ॥ एवम्प्रकारा द्विजवर्य मायाः कार्या नरेन्द्रैररिषु प्रहृष्टैः । मायाहतः शत्रुरथ प्रशक्यः सङ्ख्ये सुखं हन्तुमदीनसत्त्वः॥इति। इति माया । अथेन्द्रजालम् । तच्च मन्त्रतन्त्रादिना अन्यथास्थितस्यार्थस्यान्यथावभासः । ३९

३०६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । चतुरङ्गं बलं राजा इन्द्रजालेन दर्शयेत् । सहायार्थमनुप्राप्तान्दर्शयेत्त्रिदिवौकसः ॥ रक्तवृष्टिश्च सन्दर्श्या परेषां शिविरं प्रति । छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् ॥ आधित्सता सन्धिमहीन सत्त्वात्कार्यं भवेद्राम महेन्द्रजालम् । वक्ष्यामि तेऽन्योपनिषत्सु तुल्ययोगानि चान्यानि जयावहानि॥ इति। इतीन्द्रजालम् । एवं सामादयः सप्तोपाया निरूपिताः । अधुना “मन्त्रमूल- मिदं राज्यम्”इत्यादिवचनैर्मन्त्रस्य प्राशस्त्येन मन्त्रो निरूप्यते । तत्र— अग्निपुराणे, राम उवाच । प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥ मन्त्रयेतैह कर्माणि नाऽनाप्तैर्नाविपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलम् ॥ अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनम् ॥ सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते ॥ मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवम् । सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणम् ॥ इति

मन्त्रः । ३०७ श्रीरामायणेऽपि, त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः । तेषां तु समवेतानां गुणदोषान् वदाम्यहम् ॥ मन्त्रिभिर्मन्त्रसंयुक्तैः समर्थैर्मन्त्रनिश्चये । मित्रैर्वातिसमानार्थैर्बान्धवैश्चातिवाहितैः ॥ समानार्थैः, समानप्रयोजनैः । मन्त्रिभिर्मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भे प्रवर्तते । तत्रैव कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ एकोऽर्थं विमृशत्येको धर्मे प्रकुरुते मतिम् । एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥ गुणदोषावानिश्चित्य त्यक्तधर्मव्यपाश्रयः । करिष्यामीत्युपेक्षेत यः कार्यं स नराधमः ॥ यथैव पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः । एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः ॥ ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा । मन्त्रिणां मन्त्रनियमस्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥ बह्व्यस्तु मतयो भूत्वा मन्त्रिणामर्थसिद्धये । पुनर्यत्रैकतां यान्ति स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः ॥ अन्योन्यं मतिमास्थाय यत्र सम्प्रतिपद्यते । न चैकमत्ये श्लेषोऽस्ति स मन्त्रोऽधम उच्यते ॥ अर्थानर्थौ हि यत्रोभौ संशयश्च परीक्ष्यते । स मन्त्र इति विज्ञेयः शेषस्तु खलु विक्रमः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे, नैकस्तु मन्त्रयेन्मन्त्रं न राजा बहुभिः सह । बहुभिर्मन्त्रयेत्कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् ॥ इति ।

३०८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एकः, स्वयम् । बहुभिः, त्र्यधिकैः । अत्र स्वस्यैकस्य मन्त्र- निषेधात्स्वभिन्नेनैकेन द्वाभ्यां वा सह मन्त्रः कार्यः । यदि बहु- भिः सह मन्त्रयेत् तदा पृथक् पृथगित्यर्थः । तेन मन्त्रः सुरक्षितो भवति । अत एव— याज्ञवल्क्यः, मन्त्रमूलमिदं राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथाऽस्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् ॥ इति । मन्त्रमूलानां कर्मणामाफलोदयात्परेभ्यो मन्त्रं सुरक्षितं कुर्यात् । मनुरपि, यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागत्य पृथग्जनाः । स कृत्स्नां पृथिवीं भुङ्क्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥ इति । अग्निपुराणेऽपि, गुप्तमन्त्रो भवेद्राजा आपदोऽगुप्तमन्त्रतः । मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च ॥ भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्योऽवमतास्तथा । इति । मत्स्यपुराणेऽपि, बहुभिर्मन्त्रयेन्मन्त्रं राजा कामं पृथक् पृथक् । मन्त्रिणामपि नो कुर्यान्मन्त्रिमन्त्रप्रकाशनम् ॥ क्वचित्कश्चिच्च विश्वास्यो भवतीह सदा नृणाम् । निश्चयस्तु सदा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा ॥ भवेद्वा निश्चयावाप्तिः परबुद्ध्युपजीवनात् । एकस्यैव महीभर्तुर्भूयःकार्यविनिश्चये ॥ ब्राह्मणान् पर्युपासीत त्रयीशास्त्रसुनिश्चितान् । नासच्छास्त्रवतो मूढांस्ते हि लोकस्य कण्टकाः ॥ इति ।

मन्त्रः । ३०९ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, राज्ञा संवृतमन्त्रेण सदा भाव्यं द्विजोत्तम । तस्यासंवृतमन्त्रस्य ज्ञेयाः सर्वापदो ध्रुवाः ॥ कृतान्येव हि कर्माणि ज्ञायन्ते यस्य भूपतेः । नारब्धानि महाभाग तस्य स्याद्वसुधा वशे ॥ मन्त्रमूलं सदा राज्यं तस्मान्मन्त्रः सुरक्षितः । कर्त्तव्यः पृथिवीपालैर्मन्त्रभेदभयात्सदा ॥ मन्त्रवत्साधितो मन्त्रः सङ्घातानां सुखावहः । मन्त्रच्छलेन बहवो विनष्टाः पृथिवीक्षितः ॥ आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ न यस्य कुशलैस्तस्य वशे सर्वा वसुन्धरा । भवतीह महीभर्तुः सदा भार्गवनन्दन ॥ इति । मन्त्रे जडादीनां निषेधमाह — मनुः, जडमूकन्धबधिरांस्तैर्यग्योनान् वयोऽतिगान् । स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्ग्यान्मन्त्रकाले प्रसेधयेत् ॥ जडो, बुद्धिहीनः । तैर्यग्योनाः, शुकसारिकादयः । वयोऽतिगा, अतिवृद्धाः । म्लेच्छः, अव्यक्तवाक् । क्लीब इति क्वचित्पाठः । भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनास्तथैव च । स्त्रियश्चैव विशेषेण तस्मात्तत्रादतो भवेत् ॥ इति । आदतः, शङ्कितः । श्रीरामायणे, अनभिज्ञाय शास्त्राणि बहवः पशुबुद्धयः ।

३१० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाव्यास्ते विचक्षणैः । ये हितोदयमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः ॥ अहितं हि हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्या मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृतदूषणाः ॥ विनाशाय स्वभर्तुर्हि संहताः शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ इति निषिद्धान्तरमुक्तम्— महाभारते, मन्त्रभेदस्य यत्प्राज्ञो द्वाराणीमानि कल्पयेत् । अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥ मदं स्वप्नमवज्ञानमाकारं चात्मसम्भवम् । दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूतं चाकुशलं तथा ॥ इति । तथा विष्णुधर्मोत्तरे, न च मूर्खैर्न चानाप्तैस्तथा नाधार्मिकैर्नृपः । मन्त्रं तु स्वादितं कुर्याद्येन राष्ट्रे न धावति ॥ स्वादितम्, आस्वादितम् । न धावति, न प्रसरति । राज्ञां विनाशमूलस्तु कथितो मन्त्रविभ्रमः । नाशहेतुर्भवेन्मन्त्रः कुप्रयुक्तस्तु मन्त्रवत् ॥ मन्त्रे सुरक्षिते सिद्धिः कथिता पृथिवीक्षिताम् । क्रियमाणानि कर्माणि यस्य वेत्ति न कश्चन ॥ कृतान्येव विजानाति स राजा पृथिवीपतिः । इति । मन्त्रणयोग्या अमात्या उक्ता— महाभारते, मन्त्रनिश्चयतत्त्वज्ञाष्षाड्गुण्यगुणवेदिनः ।

मन्त्रः ३११ शक्तान् कुलोचितान् भक्ताननाक्षारितपूर्वकान् ॥ अनाक्षारितपूर्वकान्, अनपकृतपूर्वान् । नीतिज्ञान् व्यवहारज्ञानितिहासार्थकोविदान् ॥ इङ्गितज्ञानुपायज्ञान् शूरान् वीरान् कुलोद्गतान् । सर्वकार्येषु निपुणानिष्वस्त्रविधिपारगान् ॥ दुर्गयन्त्रविधानज्ञान् धर्मशास्त्रार्थपारगान् । अक्षुद्रान् क्षमिणः प्राज्ञाननागतविधायिनः ॥ आयत्यां प्रतिकारांस्तत्तदात्वे दृढनिश्चयान् । द्विषन्मित्राञ्युदासीनभावज्ञान् शंसितव्रतान् ॥ स्वभावगुप्तानचलानचलानिव भारत । धर्मशीलानकृपणांस्तथा सर्वोपधातिगान् ॥ उपधा, छद्म । धिया सर्वान् सम्परीक्ष्य राजा कुर्वीत मन्त्रिणः । येऽस्य राजधुरं वोढुं समर्थाः सद्गवा इव ॥ तैः समेत्य महीपालो गुप्तमन्त्रो जितेन्द्रियः । विद्यानां दर्शने यत्नमातिष्ठेद्भरतर्षभ ॥ इति । मन्त्रिभिर्यथा वक्तव्यं तदुक्तम्— श्रीरामायणे, यत्प्रियं च हितं चैव साधु धर्म्यं च सर्वशः । ब्रूयुस्तन्मन्त्रिणो वाक्यं मन्त्रमाणे विशेषतः ॥ प्राप्ते कार्ये शरीरं तु नेतुं स्वां गुणसम्पदम् । प्रियमेव हि वक्तव्यं हितमेव हि मन्त्रिणा ॥ सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ इति । मन्त्रोत्तरं स्वयमेकाकिना विचार्यमित्युक्तम्—

३१२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विष्णुधर्मोत्तरे, पृथक् च मन्त्रिभिर्मन्त्रः कृतो वै संहतैः पुनः । विचार्य आत्मना साधु पश्चात्तत्र समाश्रयेत् ॥ प्रज्ञाभिमानी नृपतिर्न मन्त्रिवचने रतः । क्षिप्रं विनाशमायाति तडागमिव काजलम् ॥ आकारगूहनै राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता । आकारैरिङ्गितैः प्राज्ञा मन्त्रं चोहन्ति पण्डिताः ॥ सञ्चराणां च वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः । राजा विभूतिमाप्नोति चिरं यशसि तिष्ठति ॥ इति । इति मन्त्रः । अथ पौरुषम् तत्र याज्ञवल्क्यः, दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिव्यवस्थिता । तत्र दैवमभिव्यक्तं पौरुषं पौर्वदेहिकम् ॥ दैवं पौर्वदेहिकमिति सम्बन्धः । के१चिद्देवाद्धठात्केचित्केचित्पुरुषकारतः । सिद्ध्यन्त्यर्था मनुष्याणां तेषां योनिस्तु पौरुषम् ॥ यथा ह्येकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ॥ इति । मनुरपि, सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवमानुषे । १ केचिद्देवात्स्वभावाद्वा कालात्पुरुषकारतः । संयोगे केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥ इति विज्ञाने- श्वरसम्मतः पाठः ।

दैवपौरुषयोः पौरुषस्य श्रेष्ठत्वम् । ३१३ तत्र दैवमचिन्त्यं तु मानुषे विद्यते क्रिया ॥ दैवमानुषसम्पन्ना यात्रा सर्वार्थसाधिका । तस्यामतिशयेद्दैवं वर्तते पौरुषं समम् ॥ केचित्पुरुषकारेण केचिद्दैवेन कर्मणा । उभाभ्यां केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥ दैवमानुषसद्भावे नार्या गर्भः प्रसिद्ध्यति । पुंसा सत्यपि संयोगे दैवाभावे न सिद्ध्यति ॥ न हि दैवमुदासीनं कदाचिदपि मानवम् । अर्थानर्थफलं नेह संयुनक्त्यवशं हि तत् ॥ काकतालीयवद्दैवाद्दृष्ट्वापि निधिमग्रतः । न पौरुषाहते तेन निधिना युज्यते पुमान् ॥ इति । मत्स्यपुराणविष्णुधर्मोत्तरयोरपि, मनुरामावूचतुः । दैवे पुरुषकारे च किं ज्यायस्तद्ब्रवीहि मे । अत्र मे संशयो देव संशयच्छिद्भवांस्तथा ॥ मत्स्यपुष्करावूचतुः । स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितम् । तस्मात्पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ॥ प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते । मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यमुत्थानशालिनाम् ॥ येषां पूर्वकृतं कर्म सात्त्विकं मनुजोत्तम । पौरुषेण विना तेषां केषाञ्चिद्दृश्यते फलम् ॥ कर्मणा प्राप्यते लोके राजसस्य तथा फलम् । १ इत आरभ्य 'न पौरुषाहते' इत्यन्तानि पद्यानि मुद्रितमनु- पुस्तके नोपलभ्यन्ते । ४०

३१४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कृच्छ्रेण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम् ॥ पौरुषेणाप्यते राजन् मार्गितव्यं फलं नरैः । दैवमेव न जानाति नरः पौरुषवर्जितः ॥ तस्माद्धि कालसंयुक्तं दैवं तु सफलं भवेत् । पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति पार्थिव ॥ दैवं पुरुषकारश्च कालश्च मनुजेश्वर । त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलावहम् ॥ कृषिवृष्टिसमायोगाद्दृश्यन्ते फलसिद्धयः । तास्तु काले प्रदृश्यन्ते नैवाकाले कथञ्चन ॥ कल्पतरौ तु— वर्षाकाले प्रदृश्यन्ते नैवाकाले कथञ्चन-इतिपाठः । तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं सधर्मं पौरुषं नृभिः । विपत्तावपि यस्येह परलोके ध्रुवं फलम् ॥ नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न च दैवपरायणाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पौरुषे यत्नमाचरेत् ॥ त्यक्तालसान्दैवपरान् मनुष्यानुत्थानयुक्तान् पुरुषान् हि लक्ष्मीः । अन्विष्य यत्नाद्वृणुते नृपेन्द्र तस्मात्सदोत्थानवता हि भाव्यम्॥ इति। श्रीरामायणेऽपि, यस्तु नारभते कार्यं नरो दैवपरायणः । क्षिप्रं भवति निर्द्रव्यः पलायनपरायणः ॥ तथा, विक्लवो हीनवीर्यो यः स दैवमनुवर्त्तते । अविक्लवस्तु तेजस्वी न दैवमनुवर्त्तते ॥ दैवं पुरुषकारेण यतते यः प्रवाधितुम् । न स दैवविपन्नार्थः कदाचिदवसीदति ॥ इति ।

राजपुत्रस्य रक्षा । ३१५

दैवस्य नामान्तराण्याह— व्यासः, विधिर्विधानं नियतिः स्वभावः कालो ग्रहा ईश्वरकर्म दैवम् । भाग्यानि पुण्यानि कृतान्तयोगः पर्यायनामानि पुराकृतस्य ॥ इति । द्वयोः स्वरूपमाह— स एव, दैवमात्मकृतं विद्यात्कर्म यत्पौर्वदेहिकम् । स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम् ॥ इति । इति पौरुषम् । अथ राजपुत्ररक्षा । तत्र मत्स्यपुराणे, राजन् पुत्रस्य रक्षा च कर्त्तव्या पृथिवीक्षिता । आचार्यश्चापि कर्त्तव्यो नित्ययुक्तैश्च रक्षिभिः ॥ धर्मकामार्थशास्त्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत् । रथे च कुञ्जरे चैनं व्यायामं कारयेत्सदा ॥ शिल्पानि शिक्षयेच्चैनं नाप्तैर्भिन्द्या प्रियं वदेत् । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ॥ न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धावमानितैः । तथा च विनयेदेनं यथा यौवनगो मुखे ॥ इन्द्रियैर्नापकृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात् । यौवनगः, प्राप्तयौवनः । मुखे, आदौ । गुणाधानमशक्यं तु यस्य कर्तुं स्वभावतः ॥ बन्धनं तस्य कर्त्तव्यं गुप्तदेशे शुभान्वितम् । गुप्तदेश इत्यनेन दुष्टप्रवेशनिषेधः । शुभान्वितमित्यनेन शा-

३१६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे शरीरदुःखनिषेधः, अवश्यापेक्षितस्नानभोजनवस्त्रताम्बूलादिदानं बोध्यते । सुखान्वित इति पाठे देशविशेषणं तत् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ॥ इति । एवं विनीतस्वाधिकारसमर्पणे प्रकार उक्तः — तत्रैव, अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् । आदौ स्वल्पे ततः पश्चात् क्रमेण च महत्स्वपि ॥ इति । पुत्रविनयस्य फलमुक्तम्— महाभारते, नैव स्वैररिभिर्वापि ग्रस्यते पुत्रवान्नृपः । तस्माद्राजा सदा पुत्रं संरक्षेच्छिक्षयीत च ॥ अमात्यैरात्मसदृशै राजपुत्रस्य रक्षणम् । चारैश्च विविधोपायैः प्रविधेयं पृथग्विधैः ॥ इति । इति राजपुत्ररक्षा । अथ सन्ध्यादिचिन्ता । तत्र मन्त्रिण इत्यनुवृत्तौ— मनुः, तैः सार्द्धं चिन्तयेन्नित्यं सामान्यं सन्धिविग्रहम् । स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च ॥ तैः, मन्त्रिभिः। चिन्तयेत्, राजेति शेषः। सन्धिः, पणबन्धः । विग्रहः, वैर्यवस्कन्दः। स्थानं, सैन्यकोशपुरराष्ट्रभेदेन चतुर्विधम्। समुदयः, कृषिव्रजवनगुल्मस्थानवणिक्पशुशुल्कदण्डादिः। गुप्तिः, राष्ट्रादिरक्षा । लब्धप्रशमनं, देवताश्रमविद्यावतां धार्मिका- णां दानमानसम्मानयोगः । अत्र सामान्यं सन्धिविग्रहमित्यु-

पादानात्सामान्यतः सन्धिविग्रहचिन्ता । विशेषतस्तु षाड्गुण्य- प्रकरणे वक्ष्यते । मध्यन्दिने चे १ रात्रौ वा विश्रान्तो विगतक्लमः । चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्धं तैरेक एव वा ॥ परस्पराविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥ तेषां, धर्मार्थकामानां बहुधा विरोधवताम् । समुपार्जनम्, सम्यगविरोधेन उपार्जनमुत्पादनम् । दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च । अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥ प्रणिधयः, चाराः । कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्गं च यत्नतः । अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥ अष्टविधं कर्म उशनसोक्तम्— आदाने च विसर्गे च तथा प्रेषनिषेधयोः । पञ्चमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दण्डशुद्धौ तथा युक्त आत्मशुद्धौ तथैव च । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शक्राभिपूजितः ॥ इति । आदानं, करादिग्रहणम् । विसर्गः, पारितोषिकदानम् । प्रेषः, प्रेषणं भृत्यादीनाम् । अर्थवचनं,द्रव्यार्जनोपायः । अनुव- चनमिति क्वचित्पाठः । अनुवचनं, कार्यसन्देहे राजाज्ञा । दण्ड- {ः, शास्त्रोक्तदण्डप्रणयनम् । आत्मशुद्धिः, प्रायश्चित्तम् । दण्डशुद्ध्योः समायुकस्तेनाष्टगणिको नृपः। इति क्वचित्पाठः। १ ऽर्धरात्रे इति मुद्रितमनौ पाठः ।

३१८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे

मेधातिथिस्तु-अकृतारम्भः, कृतानुष्ठानम्, अनुष्ठितविशेष- णं, सामादयश्चत्वारः, एतदष्टविधं कर्माह । पञ्चवर्गः, पञ्चप्रका- राणां चराणां समूहः । पञ्चप्रकारा यथा, श्रद्धेयदेशविशेषशि- ल्पिभाषादिविदो जनाः । तथा, कुब्जवामनकिरातमूकबधि- रजडान्धादिच्छद्मिनः । तथा, नटनर्तकगायनादयः । तथा, श्रम- णादयः । प्रचेताः पञ्चवर्गमन्यथाह— सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते ॥ इति । सिद्धिः, कार्यसिद्धिः । अपरागो, विरागः । मन्त्रिपुरोहि-

१ कुल्लूकभट्टीये तु—'कापटिकोदास्थितगृहपतिवैदेहिकताप- सव्यञ्जनात्मकं पञ्चविधं चारवर्गशब्दवाच्यं तत्त्वतश्चिन्तये- त् । तत्र परमर्मज्ञः प्रगल्भश्छात्रः कपटव्यवहारित्वात्काप- टिकः, तं वृत्त्यर्थिनमर्थमानाभ्यामुपगृह्य रहसि राजा ब्रूयात्, यस्य दुर्वृत्तं पश्यसि तत्तदानीमेव मयि वक्तव्यमिति । प्रव्रज्यारूढप- तित उदास्थितः, तं लोकेषु विदितदोषं प्रज्ञाशौचयुक्तं वृत्त्यर्थिनं कृ- त्वा रहसि राजा पूर्ववद्ब्रूयात्, बहुत्पत्तिकमठे स्थापयेत्प्रचुरसस्यो- त्पत्तिकं भूम्यन्तरं च तद्वृत्त्यर्थमुपकल्पयेत्, स चान्येषामपि प्रव्र- जितानां राजचारकर्मकारिणां ग्रासाच्छादनादिकं दद्यात् । कर्ष- कः क्षीणवृत्तिः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिव्यञ्जनस्तमपि पूर्ववदु- क्त्वा स्वभूमौ कृषिकर्म कारयेत् । वाणिजकः क्षीणवृत्ति- र्वैदेहिकव्यञ्जनस्तं पूर्ववदुक्त्वा धनमानाभ्यामात्मीकृत्य वा- णिज्यं कारयेत् । मुण्डो जडिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जनः सोऽ- पि कचिदाश्रमे वसन् बहुमुण्डजटिलान्तरे कपटशिष्यगणवृतो गुप्तराजोपकाल्पितवृत्तिस्तापस्यं कुर्यात्, मासद्विमासान्तरितं प्रका- शं बदरादिमुष्टिमश्नीयात्, रहसि च राजोपकाल्पितमाहारं कल्प- येत्, शिष्याश्चास्यातीतानागतज्ञानं ख्यापयेयुः, ते च बहुलोक- वेष्टनमासाद्य सर्वेषां विश्वसनीयत्वात्सर्वकार्यमकार्यं च पृच्छन्ति अन्यस्य कुक्रियादिकं च कथयन्ति' इत्येवं पञ्च प्रकारा दर्शिताः ।