वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

देवीपुराणोक्तवसुधाराविधिः । ४४९ गुहासु च विचित्रासु गृहगर्भेषु भूमिषु ॥ दत्त्वा समाहितान् कामान् विधिना लभते नृप । अथ सामान्यतो गेहं समसूत्रं जलोन्मुखम् ॥ वास्तुसंशुद्धविन्यासमेकादशकरं परम् । त्रीणि पञ्चाथवा सप्त दश वा नव कारयेत् ॥ विंशकं यावदेकोनत्रिंशदूर्ध्वं न कारयेत् । पकेष्टं शैलदार्वं वा सालिन्दं सहतोरणम् ॥ पञ्चसप्तनवास्यं वा गवाक्षकविभूषितम् । सर्वतोभद्रविन्यासं क्रमवृद्ध्या विवर्द्धितम् ॥ ऊर्ध्वं च धूमनिष्काशं सप्रकाशं विशेषतः । सदेवसङ्गहं कार्यमथवा देवतागमम् ॥ सदेवसङ्ग्रहं, प्राचीनस्थापितदेवप्रतिमम् । देवतागमं, तत्का- लातीतदेवप्रतिमम् । तस्य मध्ये भवेत्कुण्डं हस्तादिशुभलक्षणम् । चतुष्कमथ वा वृत्तं पङ्कजाकृति वाथ वा ॥ अथवेत्यनेन योनिकुण्डमुच्यते । अत एव “योन्यां कामफ- लप्रदम्” इसनेनाग्रे तत्फलमुक्तम् । पृथिवीजयदं शाक्रं वृत्तं कामफलप्रदम् । शाक्रं चतुरस्रम् । पङ्कजे जयमारोग्यं योन्यां कामफलप्रदम् । शेषाः कार्यविभागेन कुण्डाः कार्या विजानता ॥ सामान्यं सर्वहोमेषु शाक्रकुण्डं नरोत्तम । विस्तारखाततुल्यं तु त्रिमेखलसमन्वितम् ॥ चतुरस्रि द्वे च वा कुर्यादङ्गुलान् कुण्डमानतः । द्विगुणान् द्विगुणे कुण्डे होमसारेण कारयेत् ॥ ५७

..." or "षड्भिः पलैर्..." Wait! In Surya Siddhanta / Jyotisha / Rajanitiprakasha: The ghaṭikā yantra (clepsydra): "दशभिः पलैस्ताम्रस्य कृतं पात्रं षडङ्गुलं विस्तृतम्..." Wait, here: "घृतनिष्क्रमणार्थाय कार्यं सम्यग्विपाश्चता (सम्यग्विपाश्चिता / सम्यग्विपश्चिता) ॥" "पलैर्दशभिर्..." -> "नाड्येका तु यथा व्रजेत् ।" "पञ्चाद्भिस्तु शतैर्होमः सप्तत्याथ षडग्रया ॥" (Wait, 576 ahutis? 500 + 70 + 6 = 576? 576 ahutis in a certain time!) "यथा पूर्णा व्रजेत्तत्स तथा कुर्यान्न चान्यथा ।" (पूर्णा = pūrṇāhuti) Yes! It's measuring time / dripping of ghee for ahutis during a sacrifice! In one nāḍī (नाड्येका), how much ghee flows out? "पलैर्दशभिर्..." -> wait, how many palas of ghee? Or a vessel of 10 palas? Wait, could the word be: द्रोणैर्? 1 drona = 16 prasthas = 6

देवीपुराणोक्तवसुधाराविधिः । ४५१ स्थूलरूपा तु तैस्तुष्टैस्तुष्टा देवी महाफला । कालादिबलिगन्धादि प्रतिष्ठावच्च कारयेत् ॥ यथासम्पत्ति सम्पन्नः सर्वकालं प्रदापयेत् । तदा मातृग्रहान् भूतान् लोकपालान्निवेशयेत् । हैमान् राजतताम्रान् वा स्वनिवेशोपलक्षितान् ॥ स्वर्णपुष्पबलिगन्धदक्षिणादि यथाक्रमम् । मातृणां लोकपालानां ग्रहाणां च यथाविधि ॥ हृदयेन प्रदेयं च मूलमन्त्रैः पुरातनैः । अथ वा सर्वसामान्यां वैदिकीमपि कारयेत् ॥ अथर्वविधिना वत्स पूर्वोक्तां वा यथा पुरा । प्रभूतमनं नैवेद्यैर्भूरिदक्षिणसंयुतैः ॥ कुर्यान्महाप्रयत्नेन नान्यथा च कदाचन । छेदे भयं विजानीयात्तदर्थं तत्र कारयेत् ॥ महाव्याहृतिहोमेन पात्रमत्र निवेशयेत् । मूलमन्त्रेण देव्यास्तु शृङ्गलं हृदयेन तु ॥ घृतं शिरसो मन्त्रेण शिखया चानुतापयेत् । कवचेन तथा वह्निं रक्षयित्वा प्रदापयेत् ॥ अस्त्रेण नेत्रमन्त्रेण सर्वं सर्वत्र निक्षिपेत् । लोकपालान् ग्रहान्नागान् द्वादशार्धेन पूजयेत् । शिवाद्यान्सनकाद्यांश्च देवाद्यानपि पूजयेत् ॥ नित्येषु च महाप्राज्ञ निमित्तेषु विशेषतः । अग्नेर्वर्णश्च गन्धश्च शब्दश्चाकृतयस्तथा ॥ विकाराश्च तदा वत्स बोद्धव्या सिद्ध्यासिद्धिदाः । तदन्ते वत्स सत्कार्या सर्वकामप्रदायिका ॥ येन सान्निध्यमायाति सर्वहोमेषु मङ्गला ।

तिकर्त्रे च वरदाय च" "नमस्ते स्कन्दमातस्ते स्कन्दपित्रे नमोनमः" "कुण्डे वा मण्डले वापि स्थण्डिले वाथ वा विभो" (wait, line 16 has 'तां विभो' or 'वा विभो'? Let's check!)

Let's check Line 16: "कुण्डे वा मण्डले वापि स्थण्डिले वाथ तां विभो ॥" Wait, look at 'तां विभो': It has 'त' with 'ा' and anusvara: 'तां विभो' or is it 'वा विभो'? Wait, the letter has a left loop: it is 'त'! With 'ा' and 'ं': 'तां विभो ॥' (or maybe 'वा विभो'? No, it has a flat top, clearly 'तां').

Let's look at Line 7 again: Look at: व सु [space] Then: आ Then: an anusvara? Then: look at the glyph! Is that 'इ' or 'ह' or 'श'? Wait! Look at: आ ं श ् व ा न े रू प ा य Wait, could it be: वसु आंश्वानेरूपाय or वसु आंश्वानरूपाय? Look at the character: It has: 'आ' then above the line, a dot (anusvara).

अन्नं चित्रं विशुद्धं च संस्कृतं घृतपायसैः । होमयेद्विधिवद्विप्रो बलिं चापि प्रदापयेत् ॥ सितवस्त्रधरो भूपः सबलः सहवाहनः । पूजयेच्छत्ररत्नादीन्मातरं पितरं द्विजान् ॥ आचार्यान् बान्धवांल्लोकान्सर्वाश्रमरताश्च ये । नटनर्त्तकवेश्याश्च कन्यका विधवाः स्त्रियः ॥ दीनान्धकृपणांश्चैव अन्नदानेन पूजयेत् । एवं निवेशनं कृत्वा नित्यं जप्यं शतं शतम् ॥ प्रातर्मध्याह्नसन्ध्यायां तत्र शान्तिः प्रकीर्त्तिता । भवते नृपराष्ट्रस्य पूर्वोक्तफलदायकम् ॥ इति । एवं वसोर्धारानिवेशनं विधाय तत्र धूमस्य वर्णभेदेन फलाफलम्— तत्रैवोक्तम, ब्रह्मोवाच, तप्तहाटकवर्णाभः सूर्य्यसिन्दूरकान्तिभृत् । शङ्खकुन्देन्दुपद्माभो घृतक्षीरनिभः शुभः ॥ जपाभः शङ्खपुष्पाभो लाक्षाजलजसन्निभः । शुभदः सर्वकार्याणां विपरीतो ह्यसिद्धिदः ॥ मेघदुन्दुभिशङ्खानां वेणुवीणास्वनःशुभः । वृषेभशिखिकाकानां कोकिलस्य न पूजितः ॥ कुङ्कुमागुरुकर्पूरमदरोचनगन्धवान् । मदो, मृगमदः । मांस्येलाकुष्ठतगरसितगन्धिश्च पूजितः ॥ हंसच्छत्रभगोकुम्भपद्माकरकृतिः शुभः ॥ सिंहबर्हिणशैलानां चामराकृतिरिष्टदः । सधूमोऽमृतगन्धी च शुकास्यचरणोपमः ॥

४५४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे छिन्नज्वालोऽथ वा रोदी नेष्टः सर्वेषु पावकः । सुसंहतशिखः शस्त ऊर्ध्वं प्रज्वलितोऽथ वा ॥ लेलिहानः शुभः कुन्ददीप्तिमान् वरदोऽनलः । एवंविधः सदैवाथ यज्ञे वैश्वानरो हितः ॥ यात्रायां शक्रकेतौ च सर्वकार्येषु सिद्धिदः । न्यूना या वहते धारा मानात्सर्पिर्न सा शुभा ॥ नाधिका शस्यते विप्र दुर्भिक्षकलिकारिका । त्रुट्यते वहमाना या शाम्यते वा हुताशनः ॥ सापि चान्यं नृपं त्विच्छेद्या च धारा पतेद्बहिः । ऋजुनादा महारूपा मनोज्ञा प्रियकारिका ॥ सुवर्णा हेमवर्णा च धारा राज्यविवृद्धये । सन्तता पतते या च तनोतीव च पावकम् ॥ तनोति नृप राष्ट्रं सा वसोर्धारा न संशयः । सुगन्धि स्वस्थं विमलं कृमिकीटविवर्जितम् ॥ शस्यते वसुधारायां सर्पिर्गव्यं च पूजितम् । अभावाद्गव्यमाज्यं वा होतव्यं च सुशोभनम् ॥ घृतक्षौद्रपयोधारा सर्वपीडानिवारिणी । गुडूचीशकलैर्होमः सहकारदलैः शुभः ॥ अश्वत्थमालतीदूर्वा आयुरारोग्यपुत्रदाः । सौभाग्यं च श्रियं देवी प्रयच्छत्यविचारणात् ॥ आर्क्याद्या वा शुभा वत्स सफलाः सार्वकामिकाः होतव्याः सर्वकालं तु सातत्यात्समिधो नृप ॥ सर्वकालं घृतं प्रोक्तं निमित्ते च निमित्ततः । विशुद्धे सर्पिषो यानि तानि चात्र विचारयेत् ॥ ज्वालावच्च शुभं गन्धं सर्वहोमेषु लक्षयेत् ।

वसोर्धाराया माहात्म्यम् । ४५५ संयतैः संयताहारैः सर्वशास्त्रार्थपारगैः ॥ जपहोमरतैर्भूप धारा देया तु तद्विधैः । पाखण्डविकलान् लुब्धान् धर्मापेतान् बहिष्कृतान् ॥ सर्वकालप्रवादांश्च न वदेन्नावलोकयेत् । मृत्युञ्जयमहामन्त्रं चतुर्थ्यन्तं जपेत्तथा ॥ भाग्यवान् नित्यहोमे तु अन्यथा विफलं भवेत् । सामान्या या भवेद्धारा तत्र जप्यं शतं शतम् ॥ प्रातर्मध्याह्नसन्ध्यासु सर्वकामसमृद्धये । वसुद्रव्यं घृतं वाज्यममृतं हविष्कामिकम् ॥ तस्य धारा सदा देया वसोर्धारा हि सा मता । वसुनापत्यकामेन दक्षेण च महात्मना ॥ मया च विष्णुना शक्र रुद्रेण च सहोमया । आत्मानं च स्वरूपेण धारायां तु प्रपातितम् ॥ देवी सान्निध्यमायाता सर्वकामप्रदायिका । तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वसोर्धारां प्रदापय ॥ नातः परतरं पुण्यं विद्यते नृपसत्तम । वसोर्धाराप्रदानस्य एकाहमपि यद्भवेत् ॥ नृपेण पुष्टिकामेन परराज्यजिगीषुणा । देया धारा सदा वत्स रिपुनाशाय विद्धि ताम् ॥ विच्छेदो नित्यहोमस्य न कार्यस्तु कदाचन । महादोषमवाप्नोति यः कुर्याद्विमुखान् सुरान् ॥ द्रव्याभावे घृताभावे नृप तस्करजं भयम् । यदि नो वहते धारा तदा छिद्रं न विद्यते ॥ होमं कृत्वा क्षमापेत देवं देवीं नृपोत्तम । पुनः प्राप्ते भवेद्वत्स प्रतिष्ठा विधिचोदिता ॥

४५६ वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे महत्याश्विनमासे तु अष्टमी नवमीषु च । कार्तिकीयां माघचैत्रे तु चित्रायां रोहिणीषु च । वैशाख्यां तु प्रदातव्या ज्यैष्ठयां ज्येष्ठस्य सत्तम ॥ आषाढे द्वादशी प्रोक्ता अष्टमी पूर्णिमा नभे । नभस्ये रोहिणी वत्स चतुर्थ्यां भौमवासरे ॥ सङ्क्रान्तिषु च सर्वासु गुरुसौरभवासु च । चन्द्रसूर्योपरागेषु प्रतिष्ठा यज्ञकर्मणि ॥ पुत्रोत्सवे प्रदातव्या जन्मपुष्पाभिषेचने । जन्मदिनाभिषेके पुष्पाभिषेके च । मार्गे व्रतनिबन्धे तु सुघोरे केतुदर्शने । ग्रहकृत्योपशमने धारा देया शुभावहा ॥ एवं यो वाहयेद्धारां शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । तस्य भूः सिद्ध्यते सर्वा सनागा सहसागरा ॥ अश्वमेधसमं पुण्यं दिनहोमात्प्रजायते । वाजपेयं शतं रात्रावाग्निष्टोमशतं तथा ॥ आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च शिवो भवेत् ॥ इति । तथा, हिमवद्धेमकूटे च विन्ध्ये माहेन्द्रपर्वते । वैदिशे तु जयन्ते वा महासेने च भूभृति ॥ गोपागिरौ महापुण्ये चित्रकूटेऽथ यामुने । कालञ्जरेऽथ वा काश्यां प्रयागे देवपर्वते ॥ उज्जयिन्यां च यो धारां दापयेद्वा महेश्वरि । एतेषु पुण्यदेशेषु विषुवायनेसङ्क्रमे ॥ पुष्करे नैमिषे वत्स देया पञ्चमुखेक्षिते ।

स्थानविशेषेण वसुधाराफलम् । ४५७ गिरौ धाराप्रदानेन ग्रहपीडा न जायते ॥ बहुवक्रगते देहे वत्सरं न भयं भवेत् । जन्मतारार्क्षपीडायां दत्ता धारा व्यपोहति ॥ जम्बूमार्गे सदापूजा धारापाते विशिष्यते । सर्वकामानवाप्नोति नर्मदायां महामुने । धारादानेन गङ्गायां कालिन्द्यां वा महाह्रदे ॥ दत्त्वा विधानविहितं न भयं जायते क्वचित् । शनिसूर्यकृतां पीडां गुरुभौमीं व्यपोहति ॥ यथापूजाविधानेन प्रतिसंवत्सरे स्थिता । पीडां निवारयेद्वत्स संवत्सरग्रहोद्भवाम् ॥ मन्त्रं जपेत्सङ्कथितं न भयं विद्यते क्वचित् । एकान्ते दुष्टरहिते पापजन्तुविवर्जिते ॥ धाराहोमश्च कर्त्तव्यो यथोक्तः श्रियमिच्छता । जिह्वायां पातयेद्धारां न द्रुतां न विलम्बिताम् ॥ सावधानेन मनसा मृत्युञ्जयनिपातिता । मन्त्रयोगाद्भवेत्सिद्धिर्दृष्टादृष्टप्रसाधिका ॥ ग्रहोद्भवां हरेत्पीडां त्रिविधामपि दुःस्थिताम् । ग्रहाश्च त्रिविधाः प्रोक्तास्तेषां मन्त्रा विधानतः ॥ अंशजा मूलमन्त्राश्च पीठपादगतास्तथा । होमकाले प्रयोक्तव्याः पूजाकाले तथैव च ॥ एवं सिद्धिमवाप्नोति इह स्वर्गापवर्गिकाम् । तावत्काले क्रियायोगाद्धारायां लभते मुने ॥ धारादानं प्रकर्त्तव्यं यत्र कुत्र घटादिभिः । तैर्मन्त्रैर्नित्यहोमे च पूर्वं च कथितो विधिः ॥ इति । इति देवीपुराणोक्तो वसोर्धाराविधिः । ५८

४५८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अथ शत्रुनाशनं कृत्तिकास्नानम् । विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । कृतोपवासो याम्यर्क्षे सोपवासस्य भार्गव । पुरोधाः स्नपनं कुर्यात्कृत्तिकासु यथाविधि ॥ अकालमूलैः कलशैर्मृन्मयैरथ काञ्चनैः । उज्ज्वलैलक्षणैः पूर्णैस्तथा तीर्थोदकैः शुभैः । अग्निमन्थशिरीषाणां न्यग्रोधाश्वत्थयोरपि ॥ पत्रपूर्णैस्तथा युक्तैस्तिलैः कृष्णैर्द्विजोत्तम । वह्निं कुमारं शशिनं रुद्रं वरुणमेव च ॥ पूजयेत्कृत्तिकाश्चैव गन्धमाल्यान्नसम्पदा । पीतरक्तैस्तथा वर्णैर्घृतधूपैस्तथैव च ॥ दध्ना गव्येन लाजाभिरग्निमन्थेन चाप्यथ । कृसरोल्लोपिकाभिश्च अपूपैश्च पृथग्विधैः ॥ देवतानां यथोक्तानां प्रियङ्गुं जुहुयात्ततः । गर्दभाश्वमयूराणां लोमानि मनुजोत्तम ॥ अग्निमन्थगृहात् धूमं कृत्वा रुक्माङ्गदं मणिम् । धारयेद्दक्षिणां दद्याच्छक्त्या कनकमेव च ॥ श्वेतवासास्ततः पश्चात्पूजयेन्मधुसूदनम् । कर्मैतत्सर्वतः कृत्वा वह्नयाधानमथाप्नुयात् ॥ कर्मैतदुक्तं रिपुनाशकारि सर्वाग्निकर्मप्रसमृद्धिदं च । धन्यं यशस्यं च तथैव काम्यं नित्यं कृतं धर्मभृतां वरिष्ठ ॥ इति शत्रुनाशनं कृत्तिकास्नानम् ।

शत्रुनाशनं कर्मान्तरम् । ४५९ अथापरं शत्रुनाशनं कर्म । विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । अग्न्याधेयमवाप्नोति शत्रुनाशमथापि वा । स्वेच्छया कर्मणा केन सदा यादोनृपात्मज ॥ शत्रुनाशकरं कर्म कथयस्व तथाऽपरम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र श्रद्धा सदा मम ॥ पुष्कर उवाच । कृतोपवासो याम्यर्थे कृत्तिकासु सदैव तु । पूजयेद्वासुदेवं तु कुङ्कुमेन सुगन्धिना ॥ रक्तैश्च कुसुमैर्हृद्यैर्धूपं दद्याच्च गुग्गुलम् । घृतेन दीपं दद्याच्च रक्तवर्णं तथैव च ॥ निवेदनीयं देवाय तथा सर्वं निवेदयेत् । होतव्याश्च समिद्धेऽग्नौ तथैवासुरसर्षपाः । आयुधानि प्रदेयानि ब्राह्मणेभ्यस्तु दक्षिणा ॥ कर्मैतदुक्तं रिपुनाशकारि कार्यं सदा शत्रुगणप्रमाथि । कृत्वैतदग्र्यं रिपुनाशमाशु प्राप्नोति राजा न हि संशयोऽत्र॥ इति शत्रुनाशनं कर्मः । अथ शत्रुनाशिनी घृतकम्बलशान्तिः । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । शान्तिमाचक्ष्व मां देव घृतकम्बलसंज्ञिताम् । कार्या या पार्थिवेन्द्राणां विजयाय पुरोधसा ॥

४६० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पुष्कर उवाच । पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे । प्रागुदक्प्रवणे देशे शान्त्यगारं तु कारयेत् ॥ शुभमत्यन्तविस्तीर्णं नानावस्त्रसमन्वितम् । पुनर्वसुगते चन्द्रे तत्र यायान्नराधिपः ॥ पुरस्कृत्य महाभाग सांवत्सरपुरोहितौ । आभिषेचनिका मन्त्रा ये मयाभिहिताः पुरा ॥ देवादयस्तु तेषां वै स्थानं तत्र प्रकल्पयेत् । ते च मन्त्रा राज्याभिषेकप्रकरणे पठिताः । गन्धमण्डलकर्मुख्यैर्यथास्थानं पुरोहितः ॥ आवाहनं ततः कुर्यात्स्नातस्तत्र सुखोषितः । देवादीनां तु सर्वेषां ब्राह्मणैः सहितो द्विज ॥ आवाहितानां सर्वेषां गन्धमाल्यान्नसम्पदा । दैववित्पूजनं कुर्यात्तथा नृपपुरोहितौ ॥ एवं सम्पूजनं कृत्वा सोपवासास्तु ते त्रयः । स्वप्युश्च तां निशां तत्र सर्व एव समाहिताः ॥ ततो नैर्ऋतकं कर्म प्रदिशेत्तु पुरोहितः । नैर्ऋतकं कर्म, बलिदानादि । कृत्वा त्रिभागशेषायां रात्रौ कुर्यात्तु शान्तिकम् ॥ हुत्वा दशगुणं तत्र स्नापयेत्तं नराधिपम् । पूर्वमेव तथा स्नातं सिद्धार्थोत्सादितं तथा ॥ पूर्णेन घृतकुम्भेन मन्त्रेणानेन कालवित् । आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं स्मृतम् ॥ आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः । भौमान्तरिक्षद्दिव्यं वा यत्ते किल्बिषमागतम् ॥

विष्णुधर्मोत्तरोक्ता घृतकम्बलशान्तिः । ४६१ सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात्प्रणाशमुपगच्छतु । ततो विरूक्षितं स्नातं स्नानवेद्यां नराधिपम् ॥ गच्छेतां तु पुरस्कृत्य सांवत्सरपुरोहितौ । स्नानवेदी प्रकर्तव्या लाजाकुसुममण्डिता ॥ चतुर्भिः पूर्णकुम्भैस्तु विदिक्षु ह्युपशोभिता । चत्वारि तस्याश्चर्माणि प्राग्ग्रीवाणि समास्तरेत् ॥ वृषस्य द्वीपिनश्चैव सिंहशार्दूलयोस्तथा । भद्रासनं न्यसेद्राम तेषामुपरि चर्मणाम् ॥ स्वासीनं नृपतिं तत्र वस्त्रैराच्छादयेन्नवैः । कार्पासिकैस्ततः पश्चादाविकैः कृमिजैस्ततः ॥ ततस्तु सर्पिषः कुम्भैः पूर्णैस्तमभिषेचयेत् । कुम्भाष्टकं तु कर्त्तव्यमष्टाविंशतिरेव वा ॥ अथ वाष्टशतं राम वृद्धिरेषा गुणोत्तरा । ततोऽपनीय वस्त्राणि तस्यां वेद्यां पुरोहितः ॥ शूलेन मृन्मयं भिन्द्याच्छत्रुं क्रोधसमन्वितः । राज्ञस्तु कलशं दद्यात्स्वयं सांवत्सरस्ततः ॥ आभिषेचनमन्त्रेण स्वर्चितं कल्पितं दृढम् । ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम् ॥ जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समङ्गामभयं तथा । सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् ॥ अरिष्टिकां शिवां भद्रां कलशं तत्र विन्यसेत् । ब्राह्मीं क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि काञ्चनम् ॥ मङ्गल्याश्च यथालाभं सर्वौषध्यो रसस्तथा । रत्नानि सर्वगन्धाश्च बिल्वं च सविकङ्कतम् ॥ एवं स्नातो घृते दृष्ट्वा वदनं दर्पणं तथा ।

४६२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मङ्गलालम्भनं कृत्वा धौतवासाः समाहितः ॥ आयुधाभ्यर्चनं कार्यं वाहनाभ्यर्चनं तथा ॥ राजचिह्णार्चनं कृत्वा ह्यलङ्कृत्य स्वकां तनुम् । अनुलेपनमाद्याद्गन्धद्वारेतिमन्त्रितम् ॥ शुभं चन्दनमादद्याच्छ्रीसूक्तेनाभिमन्त्रितम् । श्रियं धातर्मयि धेहि मन्त्रः सुमनसां भवेत् ॥ रायस्पोषेति च तथा मन्त्रोऽलङ्करणे स्मृतः । ततोऽनुलिप्तः सुरभिस्स्रग्वी रुचिरभूषणः ॥ केशवाभ्यर्चनं कृत्वा वह्निस्थानं ततो व्रजेत् । वन्हेरुत्तराद्दिग्भागे तथा प्रागुक्तचर्मणाम् ॥ सिंहासनं न्यसेत्पृष्ठे परार्द्ध्यास्तरणैर्युतम् । ततस्तु राम चर्माणि प्राग्ग्रीवाणि तु विन्यसेत् ॥ वृषस्य वृषदंशस्य करिणः पृषतस्य च । तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥ ध्रुवा द्यौरितिमन्त्रेण नृपं तत्रोपवेशयेत् । दर्भपाणिस्ततो राजा तथैव च पुरोहितः ॥ तयोर्हस्तगतावग्रे दर्भौ सङ्ग्रन्थयेद्द्विजः । ततः पुरोधा जुहुयाद्ब्राह्मैर्मधुघृतं शुचिः ॥ रौद्रवैष्णववायव्यशाक्रसौम्यैस्सवारुणैः । बार्हस्पत्यैस्ततः कुर्यात्तन्त्रमुत्तरसंज्ञितम् ॥ दैवज्ञः प्रयतः कुर्याद्देवतानां विसर्जनम् । यान्तु देवगणाः सर्वे सानुगास्सपरिच्छदाः ॥ १ अत्र—"अभ्यर्चनं ततः कुर्याद्देवादीनां पृथक्पृथक् । तेषामेव ततो वह्नौ चतुर्थ्यन्तैस्तु नामभिः ॥ ओङ्कारपूतं जुहुयाद्घृतं बहु पुरोहितः ।” इत्यधिकं मुद्रितविष्णुधर्मोत्तरे वर्तते ।

आथर्वणपरिशिष्टोक्ता घृतकम्बलशान्तिः। ४६३ आदाय पार्थिवात्पूजां पुनरागमनाय च । ततश्च पूजयेद्राजा सांवत्सरपुरोहितौ ॥ घनेन ब्राह्मणानां च ततो दद्यात्तु दक्षिणाम् । मङ्गलालम्भनं कृत्वा खड्गपाणिर्गृहान्व्रजेत् ॥ शान्तिघोषेण महता राजा कुञ्जरगस्ततः । शान्तिर्मया तेऽभिहिता नृवीर धन्या यशस्या रिपुनाशिनी च । सुखावहा राष्ट्रविवृद्धिकर्त्री कार्या नृपैर्धर्मविवृद्धिदा च ॥ इति । इति विष्णुधर्मोत्तरे घृतकम्बलशान्तिः । अथाथर्वणपरिशिष्टोक्तो घृतकम्बलः । ततो ज्येष्ठं घृतकम्बलं ब्रह्मणः पुत्रमकरोत्त्तस्य ह वा एतस्य घृतकम्बलस्य सावित्रीगणशरीरस्य शान्तातीयः शिरः त्रिषष्ठीयं मुखं रुद्रगणौ चक्षुषी घृतलिङ्ग आस्यं नैऋन्तो जिह्वा दन्तौष्ठावभ- यापराजितौ कृत्यादूषणवातनौ श्रोत्रे शर्मवर्मस्वस्त्ययनौ बाहू मातृनामावास्तोष्पत्यौ पादौ पायुश्च भैषष्ठंन्यायः (?) प्राणा- पानान्विति मीमांसन्त इत्येष ह वै ज्येष्ठो घृतकम्बलो ब्रह्मणः पुत्रोऽपराजितगणेनेष्टेन्द्रोऽसुरानजयद्राज्यमलक्ष्मीमरातिं दुष्ट- स्वमदुर्भूर्तान्यजयद्यथा चैवंविद्वान् घृतकम्बलं कुरुते सर्व- कामानाप्नोति सर्वव्याधिरहितो भवतीति ब्रह्मलोकमवाप्नो- तीति ब्राह्मणम् । यदा सर्वमिदं व्याप्तमसुरैर्नावशेषितम् । स्थातुं देवाः पराभूतास्तेऽथर्वाणमुपागताः ॥ कर्म स्वकं कुरुष्व त्वं यद्भृग्वङ्गिरसोर्म्मतम् । असुराणां वधार्थायेत्युक्तः कर्त्ताऽथ सोऽभवत् ॥ परचक्रोपसृष्टस्य राज्ञो विजयमिच्छतः । प्रतिराष्ट्रस्य वा भूयः श्रीकामस्येच्छतः श्रियम् ॥

४६४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्रादुर्भावेऽद्भुतानां तु ग्रहाणां विग्रहे तथा । शङ्कमानोऽभिचाराद्वा कारयेद्घृतकम्बलम् ॥ घृतमात्रा तु विज्ञेया मागधप्रस्थसम्मिता । शतानि पञ्च द्रोणानां पलैकशतमेव च ॥ घृतप्रमाणं वक्ष्यामि माषकं पञ्च कृष्णलः । माषकानि चतुःषष्टिः पलमेकं विधीयते ॥ द्वात्रिंशत्पलिकं प्रस्थं मागधैः परिकीर्त्तितम् । आढकं तु चतुःप्रस्थञ्चतुर्भिर्द्रोणमाढकैः ॥ द्रोणप्रमाणं विज्ञयं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । द्वादशाभ्यधिकैर्नित्यं पलानां पञ्चभिः शतैः ॥ घृतं द्रोणशतं वाथ षष्टिद्रोणावरं तथा । यथाशक्ति प्रयुञ्जीत घृतं कृत्वा तु भागशः ॥ चतुर्भागोऽभिषेकाय चतुर्भागस्तु हूयते । भागो देयः सदस्येभ्यः कर्त्ता भागेन युज्यते ॥ आविकं कम्बलं पूर्णं वासोऽर्धमुपकल्पितम् । प्रावृत्य स्नापयेदेनमित्युवाच बृहस्पतिः ॥ न राक्षसा न गन्धर्वा न पिशाचा न चासुराः । क्रूराः पुरुषधर्मज्ञा न हिंसन्ति घृतार्चितम् ॥ न हिंसन्ति घृतार्चितमिति । इत्याथर्वणपरिशिष्टोक्तो घृतकम्बलः । अथ प्रकीर्णकम् । तत्र नानास्मृतिपुराणादिषूक्ता राज्ञो धर्मा निरूपिताः । अथेदानीं तस्यावश्यं श्रोतव्यत्वेन काचित्काचिद्राजनीतिर्निरू- प्यते । तत्र—

· प्रकीर्णके महाभारतीथविदुरोक्तनीतयः । ४६५ महाभारते, सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः । अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया । तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि । तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किंवक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता ॥ इतिधृतराष्ट्रप्रश्ने विदुरवाक्यम्— अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप । कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्न परितप्यसे ॥ इति विदुरप्रश्ने धृतराष्ट्रवाक्यम्— श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः । अस्मिन् राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसम्मतः ॥ ततश्च विदुरस्योत्तरवाक्यम्— निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥ क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भोऽमान्यमानिता । यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ क्रोधः परद्वेषः । हर्षः सुखम् । तत्कार्यं मुखादिविकारो वा । दर्प अन्तःसारविशेषः । ह्रीस्तम्भो निर्लज्जता । अमा- न्यमानिता, अमान्यानां मानयितुमयोग्यानां सम्मानकरणम् । ५९

४६६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः । समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ यस्य सञ्चारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ सञ्चारिणी, परोक्तस्य युक्तिसिद्धस्यार्थस्य श्रवणानन्तरं स्वमात्रबुद्धार्थग्रहरहिता । संसारिणीतिपाठे सम्यक्प्रसरणशी- ला । कामादर्थं वृणीत इति । कामापेक्षया धर्मसाधनत्वेनार्थस्य प्राधान्यमनुसृत्यार्थहान्या यः कामं न सेवत इतिभावः । यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । न किञ्चिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ॥ क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते च कामान्। नासम्पृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ असम्पृष्टः परार्थे नोपयुङ्क्ते, नोपक्रमते । नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः । अबन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ नान्तर्वसति कर्मण इति । कर्मणः अन्तः कर्मणो मध्ये न वसांते नोपरमत इत्यर्थः । आर्यकर्माणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ न हृष्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते । गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥

प्रकीर्णके महाभारतीयाविदुरोक्तनीतयः । ४६७ तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् । आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ प्रतिभानवान् धृष्टः । यद्वा— प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता । तद्वान् । श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ तथा, अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव च । विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ असमुन्नद्धः, गर्वरहितः । एवमुपादेयत्वेन पण्डितलक्षणा- न्यभिधाय हेयत्वेन मूढलक्षणान्यपि तत्रैवोक्तानि । अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ अकामान् कामयति यः कामयानान् परित्यजेत् । बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ कृत्यानि कार्याणि । संसारयति आरभते । सर्वत्र, तेषु कार्येषु । विचिकित्सते, इदं मदिष्टसाधनं भवति न वा, इदं म- च्छक्यं भवति न वेत्यादिसन्देहवान् भवति ।

४६८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति । सुहृन्मित्रं न भजते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥ परं क्षिपति दोषेण वर्त्तमानः स्वयं तथा । यश्च क्रुद्ध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ स्वयं तथा वर्त्तमानः, दोषवान् । आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥ नैष्कर्म्यात् कर्माकरणात् । अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश्च शून्यमुपासते । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ कदर्यं, धने सत्यपि दानभोगरहितम् । तथा, एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ सम्पन्नं, पक्कं मिष्टपकम् । एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्त्ता दोषेण लिप्यते ॥ महान् बहुतरो जनः परिवारा यस्य स महाजनः । एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्युक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव ॥ एकया, बुद्ध्या दण्डनीत्या वा । द्वे, कार्याकार्ये । त्रीन्,