विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

॥ अथ श्रीविष्णुमहापुराणे २ भागे विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डप्रारम्भः॥

वि० ध०
॥३०६॥

द्वि० खं०
अ० १८३

विज्ञेण मूले यस्य स्यादाध्वस्थानं महाभुजः ॥ पताकानां गुणे यस्य आयुधानां समर्पणम् ॥ १६ ॥ समागन्तं महाभागं तथा सारथिरक्षणम् ॥
स्यान्तां धनुर्भूगे तत्र तथा च रथिनोऽग्रगौ ॥ १७ ॥ योधौ धनुर्धरौ श्रेष्ठ सर्वायुधविशारदौ ॥ तुरगांश्च सुसन्नद्धा दान्ताः कार्य्यास्तथा रथे ॥
॥ १८ ॥ तुल्यसंवत्सराश्चैव तथा लक्षणैरुच्छ्रिताः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तव नागेन्द्रकल्पनम् ॥ १९ ॥ कुञ्जरः स्यात्सुसन्नद्धः सवर्णगणः कुथा-
वृतः ॥ सर्वायुधधरश्चैव तथा योधा वरायुधाः ॥२०॥ पृष्ठारूढावरौ तत्र स्यात मङ्गुष्ठद्वितौ ॥ २१ ॥ एकः पृष्ठिरथस्तस्तत्र द्वितीयः स्कन्धगो भवेत् ॥
पताका च तथा कार्य्या कुञ्जरस्य सुशोभना ॥ वराङ्कुशधरो तत्र स्यातौ मङ्गुष्ठद्वितौ ॥ २२ ॥ तयोस्तुभ्रमतौ वे तथा रक्षाविधायिनौ ॥ एकः पाणिस्थितस्तत्र वंशशक्तिपताकयुक्त ॥ २४ ॥
योधौ द्वौ धनुषाद्युक्तौ द्वौ च खड्गधरौ नृपौ ॥ २३ ॥ एवं परस्परायत्ता रक्षा तेषां वृथा भवेत् ॥ २६ ॥ महामात्रस्य धर्मज्ञ तथा च गजयोधिनः ॥ एवमेव
पाल्यञ्चाध्वनं यद्वद्धनुर्द्धरस्य महात्मने ॥ एवं परस्परायत्ता रथा तेषां वृथा भवेत् ॥ २६ ॥ रथेऽश्वे गजे वापि तुरगाणा

च भुजाद्विसमं तथा ॥ १७ ॥ क्रोशद्भूतविमार्गं च पदाह्विति विपादकम् ॥ गात्रसंश्लेषणं कान्तं तथा गोविधिकर्षणम् ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वप्रहारं घातं च गोमूत्रं सव्यदक्षिणम् ॥ पादसंभारकं गण्डं कवरीबन्धमाकुलम् ॥ १९ ॥ तिर्यग्गतमपामार्गं भीसवेगं सुदर्शनम् ॥ सिंहक्रान्तं गजक्रान्तं वृष- भाक्रान्तमेव च ॥ २० ॥ गदाकर्म विजानीयाद्बुद्धेर्बुद्धिविशारदः ॥ आक्षेपणं विकर्षं च बाहुनामनमेव च ॥ २१ ॥ ग्रीवाविपरिवर्त्तं च पृष्ठभङ्गं सुदारुणम् ॥ पर्णासनं विपर्यासः पशुरामसगात्रिकम् ॥ २२ ॥ पादप्रहारमास्फोटं करिविरोचितकं तथा ॥ गात्रश्लेषं कण्ठगते महीत्याजन- मेव च ॥ २३ ॥ उत्लोलाटघातं च विस्पष्टकरणं तथा ॥ उद्धतमवधूतं च तिर्यग्मार्गगतं तथा ॥ २४ ॥ गजस्कन्धमवक्षेपमबाहुसक्तमेव च ॥ देवमार्गम्शोणमार्गसंसर्गममनाकुलम् ॥ २५ ॥ इतिपातसमक्षेपो वसुधारणं तथा ॥ जानुबन्धं संजानुबन्धं ऊरुबन्धं सुदारुणम् ॥ २६ ॥ संसृष्टं सोदरं शूभ्रं भुजावक्षिप्तमेव च ॥ नियुद्धकर्म जानीयान्नियुद्धकुशलो जनः ॥ २७ ॥ प्रधानकर्माणि तवेरितानि न्यस्तप्रधाने पुरुषप्रवीर ॥ नामानि रूपाणि भवन्ति तानि ज्ञेयानि सर्वाणि यथानुरूपम् ॥२८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्यावर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सन्नद्धैश्चामिसंनार्य्ये तथा बद्धकृपाणिभिः ॥ चर्म्माणि तत्र वैय्याघ्रमाहिषाण्युपथाणि च ॥ १ ॥ खेटकाद्य च वा राम चर्म्माणि प्रभवन्ति तु ॥ तथा वरुणमुल्यानि खड्गानि विविधानि च ॥ २ ॥ बद्धा- दिभिः सतूणीरैस्तथा राम सतोमरैः ॥ बद्धगोधाङ्गुलित्राणैर्बद्धदेशैर्विभीषणैः ॥ ३ ॥ तथा परश्वधोपेतै राम स्वासनयोधिभिः ॥ ४ ॥ गदा- धरैस्तथैवान्यैः सकृत्पाणिपरिच्छदाः ॥ सुसंनद्धाः सुमनसो मयेयुर्विपुलो जसः ॥ ५ ॥ युद्धं यस्य विशेषेण शस्त्रास्त्रैर्वितकौशलम् ॥ तदेव तस्य निर्द्दिष्टं यथानवमनुजोत्तम ॥ ६ ॥ स्रवल्लीनाः सपर्याणस्तथा सास्तरणा हयाः ॥ कार्याः सकवचा युद्धे चामरापीडधारिणः ॥ ७ ॥ अश्वौ- मतेत्समुत्सोढो रश्मिप्रग्रहकोविदः ॥ तथा सावरणी राम सकृपाणी परिच्छदः ॥ ८ ॥ बद्धासिर्बद्धजीवश्च तुरगारूढपिण्डकः ॥ समुत्प्रासो भवद्राम नानायुधधरस्तथा ॥ ९ ॥ रथः कार्यस्तथा युक्तः ईषादण्डकबन्धुरैः ॥ सुचक्रोपरस्कुशयुतः सर्वदण्डः पताकराट् ॥ १० ॥ त्रिवेणुसंततश्चैव वैयाघ्रपरि- वारणः ॥ किंकिणीजालनिर्घोषस्तथा वै सुप्रतिष्ठितः ॥ ११ ॥ उपासङ्गिनिषङ्गीच तूणीरवरकार्मुकैः ॥ सर्वयुद्धोपेतश्च तथा वृक्षावृतीवृतः ॥१२॥ तोयजीर्णकपिण्डीभिर्युक्तः शुद्धैस्तथैव च ॥ सन्नद्धः सारथिस्तत्र सवेष्टाम प्रतोदवान् ॥ १३ ॥ रश्मिग्रहणविद्यापि तथा मण्डलकोविदः ॥ तथाश्व- हृदयज्ञश्च दृढदृष्टिः सुयन्त्रितः ॥ १४ ॥ स्वासनः कालविच्चैव बद्धासिः पाशसंयुतः ॥ पार्ष्णिः स्यादयुद्धज्ञस्य तथैवायुधकोविदः ॥ १५ ॥

वि० ध०
॥३०५॥

द्वि० खं०
अ० १८२

विजित्य तु पृथग्न्यायं ततो बन्धं समाचरेत् ॥ कट्यां बद्धा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बिनम् ॥ १० ॥ दृढं विगृह्य
वामेन विक्षिप्तं दक्षिणेन तु ॥ षडङ्गुलगृहीतं संहस्तं¹ समुत्क्षिप्तम् ॥ ११ ॥ अयोमयशिलाकाष्ठ चर्म्माणि विविधानि च ॥ आहतस्तं
समं चैव तिर्यगूर्ध्वहतं तथा ॥ १२ ॥ शोधयेच्चिह्निना येन तथा मे गदतः शृणु ॥ त्राणं चर्मणश्छाद्यं स्थापयित्वा नरं दृढम् ॥ १३ ॥ करेणादाय
खड्गं दक्षिणेनाप्लुतक्रमाः ॥ उद्यम्य घातयेद्यस्य नावस्तं हिंसतो दृढम् ॥ उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां कुर्यात्तस्य निपातनम् ॥ १४॥ बिम्बोऽथ विधि
सहितो हि सः सुमुक्तिः रिख्याणां हितमुक्तिकैषा मया ते ॥ बाहानां श्रमरणभयारणार्थं योग्यं प्रथमतरं बुधेन बोध्यम् ॥ १५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्याकथनो नामैकाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
॥ १८१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाप्लुतं विप्लुतं सृतम् ॥ संपातं समुदीर्णं च सेनापात मनाकुलम् ॥ १ ॥ उद्धावमवधूतं च
सव्यं दक्षिणमेव च ॥ अनालक्षितविस्फोटौ करालैन्द्रमहासखौ ॥ २ ॥ विकरालोऽवपातौ च विभीषणभयङ्करौ ॥ समग्रं वा तृतीयां वा पादपादा
वजाङ्गिजाः ॥ ३ ॥ प्रत्यालीढमनालीढं वराहकलितं तथा ॥ इति द्वात्रिंशद्धा ज्ञेया खड्गकर्मविधौगुणाः ॥ ४ ॥ ऋज्वायतविशालं च तिर्यङ्नमित
मेव च ॥ पक्षकर्म विनिर्दिष्टं व्यध्रे प्रासं महामसिः ॥ ५ ॥ छेदनं तर्जनं पातो भ्रमणं भ्रामणं तथा ॥ विकर्तनं कर्तनं च चक्रभ्रम एव च ॥ ६ ॥
आस्फोटवेदनं भेदस्त्रासोल्लासितको तथा ॥ शूलकर्म्माणि जानीहि पृथग्भावातसंज्ञकम् ॥ ७ ॥ दधिवातं भुजावातं पार्श्ववातं च भार्गव ॥
ऋजुवातलोपमाघातं तोमरस्य प्रकीर्तितम् ॥ ८ ॥ संतातविततं वामं गोमूत्रं कमलावलिम् ॥ ततोऽर्धमवनामितं वामदक्षिणमेव च ॥ ९ ॥
व्यावृतं च परावृतं पादोद्धूतमविप्लुतम् ॥ हंसमार्गप्रभागं च गदाकर्म प्रकीर्तितम् ॥ १० ॥ करालमथपातं च विक्षेपोपप्लवेव च ॥ क्षिप्तं हस्त
स्थितं शून्यं परगात्रं विनिर्द्दिशेत् ॥ ११ ॥ ताडनं छेदनं भङ्गं तथा चूर्णनमथ च ॥ मुद्गरस्य तु कर्माणि भिण्डस्य च तान्यपि ॥ १२ ॥
अनल्पमध्यं परावृत्तं निदेशार्द्ध तथैव च ॥ वज्रस्यैतानि कर्माणि पट्टिशस्य तथैव हि ॥ १३ ॥ हरणं छेदनं घातो भेदनं रक्षणं तथा ॥
कृपाणीकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा ॥ १४ ॥ त्रासनं रक्षणं घातं ततोद्धरणमथाञ्चितम् ॥ क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मतदेव तु ॥ १५ ॥ सन्ध्या
गामङ्गमर्द्दश्य वगहोद्धूतकं तथा ॥ हस्तानिवर्हतनपालीनामक्ष्दस्ततोर्द्धहस्तकम् ॥ १६ ॥ द्वितस्तबाहुपादौ च कोटिरोचितकोद्धतौ ॥ उरो ललाटघातो

¹ 'संहस्तम्' इति ख० ।

॥३०५॥

दि० सं० ॥३०४॥ दि० सं० अ० १८०

अन्तरं खड्गं ज्ञेयं त्रिषुस्थानेष्वसंस्त्य च ॥ प्रथमं त्र्यङ्गुले विन्द्या द्वितीयं द्व्यङ्गुलं स्मृतम् ॥ २४॥ तृतीयमङ्गुलेऽर्द्धे चायतं चिबुकांस्तथा ॥ गृहीत्वा सायकं तत्र तर्जन्यङ्गुष्ठमेव च ॥ २५॥ अनासया ततो मूर्द्ध पुनःसंमर्द्यमथापि च ॥ तावद्व्रतद्विकंपेवेणागाढाहूणः सुभीतः ॥ २४ ॥एवं विमुच्यक्रमं मोक्षव्यो विविधस्त्वयम् ॥ दक्षिणादिष्टतं लक्ष्यं सिञ्चादाणेन मागधी। राधमुक्ता चापं वामहस्तं लिप्योगेन पृच्छतः ॥ एतदुच्छेदमित्यु क्तं ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज ॥ २६ ॥ रूपेणं विविधं कार्यमङ्गाङ्गन्तु धनुष्मता ॥ तथापि मुक्तके कार्यमसंश्लिष्टन्तु मध्यमम् ॥ २७॥ ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुःशास्त्राविशारदाः ॥ ज्येष्ठस्तु पावको ज्ञेयो मन्दश्चाङ्गुष्ठमुच्यते ॥ २८ ॥ एकादश तथा साध्यः कनीयानङ्गुष्ठमुच्यः ॥ चतुर्हस्तं धनुःश्रेष्ठं प्रयोगं चास्य मध्यमम् ॥ २९॥ कनीयसं त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदानिना ॥ अश्वे रथे गजे ज्येष्ठं तदेव परिकीर्तितम् ॥ ३० ॥ तदेव हीनं खलु मध्यमं स्यात्तदेव हीनं च तथा कनीयः ॥ पूर्णाशुभस्यैव विचिन्यया ते प्रोक्ताः समासाद् धनुरुद्भवस्य ॥३१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे सा० वज्रसं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामैकोनशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७९॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्णाशुधो भृतिं कृत्वा ततो मांसे र्गतान्गुणान् ॥ गङ्गासंगमपाणां सन्निधावेव संस्तथा द्विज ॥ १ ॥ शुचिनौतं ततः कुर्याद्धनुः सुर्पाविधानवित् ॥ सुडसंस्तरगोपिते शुद्धे वल्गु च योज येत् ॥ २ ॥ ततो वह्निं समाश्रुत्य दंशितः सुसमाहितः ॥ तृणमारुह्य वर्मागाष्टां कक्षां च दक्षिणाम् ॥३॥ वेष्टयेश्चापि तत्चापं धारयन्बन्धसंधिषु तम् ॥ ४ ॥ ततो महुदरेद्राणं कृत्वादाक्षेणपाणिना ॥ ४॥ तज्जवः सहितं सर्वं मध्ये संमृद्य धारयेत् ॥ वामहस्तेन वै कक्ष्याङ्गुष्ठतस्मात्समुद्धृ तम् ॥ ५॥ मुनिपण्णमणिंसुंतवा गुणे पुच्छं निवेशयेत् ॥ संपीड्य सिंहकर्णेन मुखेनापि समे हृदम् ॥ ६॥ वामकर्णोपरिस्यं च फलं व्यासस्य धारयन्तात् ॥ वलभ्यमध्यगा तत्र वामांगुल्या च धारयेत् ॥ ७ ॥ मनोलक्ष्यगतं कृत्वा हृदि च सुविधानवित् ॥ दक्षिणे गात्रभागे च वलासंगुष्ठ विमोक्षयेत् ॥ ८ ॥ ललाटपुट्संस्थानं दृणौ लक्ष्ये निवेशयेत् ॥ ९ ॥ आकृष्य ताडयेत्तत्र दण्डकं षोडशांगुलम् ॥ मुक्ता चापं ततः पश्चादर्द्धा रिक्तेस्तथातदा ॥ १० ॥ विष्टीयान्यस्यमध्यस्था तेलोपुञ्जा पुनःपुनः ॥ अमिलक्ष्याद्दक्षिणतोऽग्यंश्च तुस्त्वं च दक्षिणम् ॥ ११॥ चतुरस्रगते देव्यमश्वत्थसंपादितः स्थितः ॥ तस्मादनन्तरं लेह्यं परवृतगतिं च यत् ॥ १२ ॥ निक्षेप्तुं लेतवेद्धन्तस्त्वस्येहेतुर्ध्यकं ततः ॥ वेध्यस्याभिध्वेधेतु सन्न्यस्तपुटंकं धनुः ॥ १३ ॥ हस्तावापगतैः संस्तैर्जिह्वांस्तत्केशेष्वपि ॥ तस्मिन्न्वे ष्यगते गात्र द्वे वेध्य हरसंस्रिते ॥ १४॥ द्वे वेध्य पुस्करे विद्धि द्वे तथा चित्रपुष्टके ॥ चतुर्थे च तोरणे च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते ॥ १५॥

वि० ध० ॥२.३॥

द्वि० खं० अ० १७८

सर्वा सेनापि विद्रुता ॥ ८० ॥ एवं निवासस्तं कुर्यात्परेषां भुनन्दन ॥ ८० ॥ विद्रुतानां तु योधनां सुविघातो विधीयते ॥ धनुर्वेदविधानेन कल्पना न च तथा भवेत् ॥ ८१ ॥ पापांश्च देया धर्मज्ञा तथैव परमोहनाः ॥ पलाकिरभ्युच्चयः कार्यः स्वबले च तथा शुभः ॥ ८२ ॥ संस्कारश्चैव कर्तव्यो वादिनां मयन्तः ॥ एतस्य वपु वक्ष्यामि तत्रोपनिषदि द्विज ॥ ८३ ॥ संप्राप्य विजयं युद्धे कार्यं देवतपूजनम् ॥ पूजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र गुरू- नापि च पूजयेत् ॥ ८४ ॥ रत्नानि राजगमिनीनि चर्म वाडहमायुधम् ॥ सर्वमन्यद्धरेत्तस्य यद्येनैव रणे हतम् ॥ ८५ ॥ कुलोचितैस्तु विज्ञेयास्तथा राग न कस्य चित् ॥ स्वदेशे परदेशे वा साध्वी यत्नान्न दूष्यते ॥ ८६ ॥ अन्यथा संकरो घोरो भवतीह संशयावहः ॥ ८८ ॥ शक्तः प्राप्य रणे मुक्तः पुत्रस्तस्य प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥ पुरस्तेनास्य योद्धव्यं तस्य धर्म विजानता ॥ देशदेशे च आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ ८८ ॥ स एव परे पाल्यः स्वात्माप्य देशे महीक्षिता ॥ नृणां प्रदर्शयेद्राज्ञा स्वमभीष्टं हते रिपौ ॥ ८९ ॥ न मे प्रियं कृतं तेन येनायं समरे हतः ॥ किन्तु पूजां करोम्यस्य स्वच्छन्दमविजानतः ॥ ९० ॥ हतोऽयं मद्हितार्थाय प्रियं यद्यपि नो मम ॥ अपुत्राश्च स्त्रियश्चैव नृपतिः परिपालयेत् ॥ ९१ ॥ ततस्तु स्वपुरं प्राप्य नृपतिः प्रविशेद्वेश्म ॥ यथाविधानविहितै भूयो देवतपूजनम् ॥ ९२ ॥ पितॄणां पूजनं चैव तथा कुर्याद्विशेषवत ॥ संवि- भागं परावर्त्तः कुर्याद्भृत्यजनस्य तु ॥ ९३ ॥ अवाप्य धर्मेण नृपस्तु पृथ्वीमरासधातुसहितुल्यङ्गाम् ॥ कृत्वा तथान्यां द्विजसाच्च शस्त्या लोकं जयत्यस्य नराधिपस्य ॥ ९४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुप्रत्यभिगमनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ राम उवाच ॥ धनुर्वेदं समाचक्ष्व संक्षेपात्कुरुनन्दन ॥ सर्वं त्वमेवं जानासि यथा देवः पितामहः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चतुष्पादो धनुर्वेदस्तथा पश्चविधो द्विज ॥ रथानागाश्चपत्तीनां पादानांश्चैव कीर्तितः ॥ २ ॥ यन्मुक्तं प्राणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा ॥ अमुक्तं बहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ तत्र शस्त्रास्त्रसंपत्त्या द्विविधं परिकीर्तितम् ॥ दण्डमात्रावशेषेण भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ऋजुमार्गाभिसन्धेन भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ४ ॥ क्षेपणीपाशचक्राद्यं यन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ शिलातोमरशक्त्यग्रं पाणिमुक्तं तथैव च ॥ मुक्तासन्धारितं ज्ञेय पाशाश्रमपि युद्धवित् ॥ ६ ॥ खड्गादिकममुक्तं च तथा ज्ञेयं महाभुज ॥ नियुद्धं ज्यायुधं ज्ञेयं पाणिप्रहरणादि- कम् ॥ ७ ॥ तत्रादावेव योग्यत्वं गात्राणां तु विधीयते ॥ तथा व्यायामशालित्वं भारकर्षणमेव च ॥ ८ ॥ जितेश्रमो हि युद्धेषु कर्मयोग्यत्वमा- प्नुयात् ॥ रथाश्वगजपृष्ठेषु तानि शस्त्राणि चाभ्यसेत् ॥ ९ ॥ तानि वै खड्गमुख्यानि बाहुप्रत्यवराणि च ॥ धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ॥ १० ॥

॥३.३॥

नित्यं सन्मार्गमाश्रिताः ॥ अनाहार्याः परैर्नित्यं कथं न स्याज्जयो मम ॥ ५५ ॥ राजश्रीस्सेवितामेव भवद्भिः केवलं मम ॥ इह चामुत्रिकै सुख्यञ्चै न चन्ममिस्र व च ॥ ५६ ॥ जित्वारीन्भोगसंशान्तिमुपेत्य च व परा गतिः ॥ निष्कृतिः स्वामीपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥ ५७ ॥ आगणं चेद्विनिर्योति गत्वाबाधितः क्वचित् ॥ तेनैव सह पाप्मानं सर्वं त्यजति धार्मिक ॥ ५८ ॥ तथा यद्यधिकंसभायां वेदनारोहितं तथा ॥ ततो नास्त्यधिकं लोके किञ्चित्परमदारुणम् ॥ ५९ ॥ मृतस्य नाग्निसंस्कारो नाशौचंनोदकक्रिया ॥ कर्त्तव्याचेति यत्पूर्व्वं संभागादिकं तु किम् ॥ ६० ॥ तपस्विनो दानपरा यज्वानो बहुदक्षिणाः ॥ शूराणां गतिमि च्छन्ति दृष्टा भोगामलानुरसान् ॥ ६१ ॥ वरप्सरसःसहस्राणि शुश्रूषाविघवेन हतम् ॥ अभिद्रवन्ति कामानां मम भर्ता भविष्यति ॥ ६२ ॥ स्वामी सुकृतेमादत्ते भगानां विनिवर्तकम् ॥ ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्राज्ञैः पदंपदे ॥ ६३ ॥ यः सहायन्परित्यज्य स्वस्तिमनगन्तुमिच्छति ॥ अनर्थिस्त तस्य कुर्व्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ६४ ॥ अधर्म्यफलं प्रोक्तं भयान्नामनिवर्तताम् ॥ पदेपदे महाभागा संमुखानां महात्मना म् ॥ ६५ ॥ देवीमुच्यन्तथा लक्ष्मीः पाप्मानमपयश्वस्तथा ॥ प्रतीक्षन्ते महाभाग संग्रामे समुपस्थिते ॥ ६६ ॥ पराङ्मुखा मया ग्राह्या जीवन्तो प्यथवा हताः ॥ इत्येवसमयस्तस्य पाप्मना सह तिष्ठति ॥ ६७ ॥ लक्ष्मीः संतिष्ठते तस्य जीवतः कृतकर्मणः ॥ ६८ ॥ मृतस्य चापि तिष्ठन्ति विमानास्थाः सुरस्त्रियः ॥ एवमुद्घोषणं कृत्वा धर्मेणेच्छेज्जयं रणे ॥ ६९ ॥ अधर्मीविजयो राज्ञो नृपलोके भयप्रदः ॥ अधर्म्मविजयाद्योधैर्नृकुड्टसुपधीयते ॥ ७० ॥ छिद्रादेव परं छिद्रं तस्य स्यान्नात्र संशयः ॥ न कर्णी न तथा दिग्व्यः शरः स्याद्धर्मयो धिनाम् ॥ ७१ ॥ नास्थिशल्यस्यः शरः कार्यो दुश्शल्यश्च मणिश्च ॥ समः समेन योद्धव्यो नागचारो रणे द्विज ॥ ७२ ॥ सशस्त्रेन च सन्नद्धः साध्वथाश्चगतेन तु ॥ रथी च रथिना राम पदातिश्च पदातिना ॥ ७३ ॥ कुञ्जरस्थो गजस्थेन योद्धव्यो भृगुनन्दन ॥ विमुखो भग्नशस्त्रश्च क्षीणाल्यपरिरक्षिता ॥ ७४ ॥ व्यायुधो भग्नाशास्त्रश्च तथैव शरणागतः ॥ परेण युद्ध्यमानश्च युद्धप्रेक्षक एव च ॥ ७५ ॥ आर्त्तस्तोयप्रदाता चः दण्डपाणिस्तथैव च ॥ एते रणे न हन्तव्या क्षत्रधर्मसमीप्सता ॥ ७६ ॥ पापिष्ठो कूटयुद्धे च कर्त्तव्यमपि चाहेह ॥ श्रान्तेन बाधिसुत्तेन अधोर्लोनोर्घबलेन च ॥ ७७ ॥ दुर्दिने न च युद्धानि कर्तव्यानि महाबल ॥ ७८ ॥ प्रवृते समरे राम परेषां नामकारणात् ॥ बाहू प्रगृह्य विक्षोपुर्द्धर्मा भग्नाः परे त्विति ॥ प्रातं मित्रबलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ॥ ७९ ॥ सेनानीर्निहतश्चायं

वि० ध० ॥ ३०२ ॥

आयुधानां तु संसर्गो यथा न स्यात्परस्परम् ॥ २८ ॥ तथा तु कल्पना कार्या गोयानां भृगुनन्दन ॥ मेचकैश्चः परानीकं संहतैरेव भेद्यते ॥ २९॥ मन्दसारपरावेपि कर्तव्या संहता तथा ॥ स्वेच्छया कल्पयेद्व्यूहं ज्ञात्वा वारिपुकारितम् ॥ ३० ॥ व्यूहे भेदं न वै कुर्याद्रिपुव्यूहस्य पार्थिवः ॥ गजस्य देया ग्वश्या चत्वारस्तु रथा द्विजा ॥ ३१॥ गजस्य वाश्वश्चत्वारोऽश्वस्य तस्य च वाजिनः ॥ वाजिभिश्च समास्तत्र धन्विनः परिकीर्तिताः ॥३२॥ पुरस्ता द्वाजिनां देया द्वेयाङ्गलङ्गु धन्विनः ॥ धन्विनामस्तु चामार्थं रथांस्तद्वद् योजयेत् ॥ ३३॥ रथानां कुञ्जराश्चाथ दातव्याः पृथिवीक्षिता ॥ पदातिकु अरश्वानां कर्म कार्यं प्रयत्नतः ॥३४॥ अश्वाश्चित्वा यो वाहे चात्मानं वमेश्वरः ॥ स संप्राम नरकं याति स्वकृतेनापि कर्मणा ॥ ३५ ॥ शूराः प्रमुखतो देया न देया भीरवः क्वचित् ॥ शूरानाञ्च सुवन्तो दत्त्वा स्कन्धात्समप्रदेशिनम् ॥ ३६॥ कर्तव्यं भीरुसंघेन शत्रुविद्रावकारकम् ॥ दास्यन्ति युग्मतातु विद्रुता भीरवः पुरः ॥ ३७ ॥ प्रोत्साहयन्ते वरणी भीरुःशूरान्पुनः स्थिताः ॥ प्राच्याः शूकनासार्थं ये च जिह्वालोपा नराः ॥ ३८ ॥ संहतयुद्धज्ञाश्चैव कोसताः कलहोत्तियाः ॥ नियंतं दृढेश्च हस्त्याश्च शूरा ज्ञेयाश्च कासिनः ॥ ३९ ॥ दाक्षिणात्याश्च विज्ञेयाः कुशलाः खड्गवर्मिणः ॥ वङ्गला बान्धिनो ज्ञेयाः पर्वतीयास्तथैव च ॥ ४० ॥ पाषाणयुद्धकुशलास्तथा पर्वतवासिनः ॥ पांचालाः शूरसेनाश्च रथेषु कुशला नराः ॥ ४१ ॥ काम्बोजा ये च गांधाराः कुशलास्ते हयेषु च ॥ प्राशशक्त्या तथा म्लेंच्छा विज्ञेयाः पाशयोथिनः ॥ ४२ ॥ अङ्गा वङ्गा कलिङ्गाश्च ज्ञेया मातङ्गयोधि नः ॥ आहतानां हतानां च गवांनयनविक्रिया ॥ ४३ ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४६ ॥ आयुधालयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते ॥ ॥ ४४ ॥ रिपूणां भेदकमानां गवांस्थस्य तु रक्षणम् ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४५ ॥ विमुशीकरणं युद्धे धन्विनां च तथो च्यते ॥ ४७ ॥ वाजिभिः क्रियते शूरैर्मित्राणामपि संहतिः ॥ ४६ ॥ सुरापसरण वापतसार्वविध्यस्य तथोच्यते ॥ त्रास्ते रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्य ते ॥ ४७ ॥ प्राकारगोपुरगृहाहनमंगश्च मार्गव ॥ गजानां कर्म निर्दिष्टं युद्धसंहे तथा परैः ॥ ४८ ॥ प्रतिसूर्यविषमलेया रथाश्वस्य तथा समा ॥ शर्मोद्गमा च नागानां युद्धेऽभिमुखदहता ॥ ४९ ॥ एवं विरचितव्यूहः कृतदृष्टिविभाकरः ॥ तथाद्युलोकमहेशो वा दिकपालवृषमारुताः ॥ ५० ॥ योधातुरेजयस्सर्वान्प्रशमोग्रोपवादनतः ॥ भोगायतिश्च विजये स्वगेर्यातिहेतस्य च ॥ ५१ ॥ धन्यानि तु निमित्तानि वदन्ति विजयं द्विज ॥ स्पन्दनं सुप्रगावाणां शुभस्वप्ननिदर्शनम् ॥ ५२ ॥ निमित्तं च गजाश्वस्य सर्वतो दृश्यते शुभम् ॥ शकुना मङ्गलाश्चैव दृश्यन्ते हि मनोज्ञ्गुणाः ॥ ५३ ॥ विपरीतसरीपर्पन्तुः स्यूयन्तिनान्यथा ॥ भवन्तोऽपि कुले जाताः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ ५४ ॥ गान्धर्वे च परा नित्यं

द्वि० वं० अ० १७७ ॥३०२॥

वि० ध० ॥ २-१७ ॥ द्वि० सं० अ० १७७ ॥ २-१७ ॥

वाथ पुरोहितः ॥ तेषां संपूर्जनं कृत्वा द्विजं सपुरोहितम् ॥ ४० ॥ धनेन पूजयित्वाऽथ दक्षिणां भूरिदक्षिणाम् ॥ ततः पुण्याहघोषेण¹ द्विजानां हत- कल्मषः ॥ ४१ ॥ मङ्गलालम्भनं कृत्वा मन्त्रमेतं निशामयेत् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥ ४२ ॥ लोकपालाः सगन्धर्वा नद्यः शैला मही द्विजाः ॥ अग्निः स्वाहा स्वधा होमः स्कन्दो ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ४३ ॥ मुहूर्तास्तिथयो मासि वेदाः सायनवत्सराः ॥ गावः सर- स्वती देवी दीर्घामायुर्दिशन्तु ते ॥ ४४ ॥ जगतस्तेजोऽथ या सिद्धिरैश्वर्यं ब्रह्मणः पुरा ॥ जगज्जिगीषया या विष्णोः सिद्धियौर्वास्त्रिकिक्रमे ॥ ४५ ॥ असुरैर्ध्यविनाशे च बभूव त्र्यम्बकस्य या ॥ सिद्धिर्ब्राह्मैर्मुखैर्बभ्रौ त्रिपुरान्तकृता पुरा ॥ ४६ ॥ शके वृत्रवधे यावत्स्कन्दे दैत्यविसंशये ॥ तां प्राप्नुहि सदा सिद्धिं सा च यात्रास्तु ते सदा ॥ ४७ ॥ रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ इति चोक्त्वा शुभों वाचं गृहीत्वा सशनं धनुः ॥ ॥ ४८ ॥ चन्दनौषधिसम्पन्नोण दैवज्ञस्य करात्स्वयम् ॥ तदिष्टयोः परमित्येवं शृण्वन्प्रस्थानमुत्तमम् ॥ ४९ ॥ पेष्टे रिपुमखे दद्यात्प्रथमं दक्षिणं पदम् ॥ पदद्वादशकं गत्वा विष्णुमाञ्चालयेदु तय्य ॥ ५० ॥ नागं रथं हयं चैव सुमूर्ते चारुहेत्क्रमात् ॥ आरुह्य सुमना गच्छेद्राद्यघोषेण भूरिणा ॥ ५१ ॥ स निष्क्रम्य महानीयों न पृष्ठमवलोकयेत् ॥ मङ्गलानि ततः पश्यन्स्पृशञ्शृण्वन्नयेन्नृजेत् ॥ ५२ ॥ कोशमात्रं ततो गच्छे- द्भाविकं तु कदाचन ॥ गत्वा देशे शुभे तिष्ठेत्सजपवित्वा सुरद्विजान् ॥ ५३ ॥ ततः क्रमेण गच्छेच्च परदेशं महीपतिः ॥ आत्म- सैन्यानुरूपेण कृतलक्षः पथा द्विज ॥ ५४ ॥ निरासमुषितो गच्छेद्धो नक्षत्रसम्पदा ॥ यवसन्धनतोयानां रक्षको विषदूष- णात् ॥ ५५ ॥ परानीकमुखे गच्छेत्प्रभूतसयवसंभवः ॥ स्वरक्षकैश्मणं शय्यां मण्डलेशेषणं तथा ॥ ५६ ॥ भोजनं तं सुखं कुर्यात्प्रतिलोमं न चाचरेत् ॥ राज्ञामयमित्रीदेशे तु देशाचारं न लंघयेत् ॥ ५७ ॥ देवताद्विजनं कुर्याद्विच्छिन्नाद्यावमत्र तु ॥ कुलश्रियं च तन्वीं च वृद्धां नैवापमानयेत् ॥ ५८ ॥ कुलीनमभिमानिन्द्रेत न वे नृपतिवेश्मसु ॥ न कर्षनात्साच्छाद्यं न तथा नेत्ररोदनम् ॥ कल्पयन्विमव्य विषजोविक्षयं कुर्यात्संमहीपतिः ॥ ५९ ॥ ततः क्रमात्प्राप्य पुरीं स्वकीयां बहि तु दृष्ट्वाद्विरिकौ पुरोक्षाम ॥ कुर्यान्महीं धूपसुगन्धयुक्तो स्वलोक- मिच्छन्पृथिवीं समग्राम् ॥ ६० ॥ इति श्रीविष्णु० द्वि० मा० व० सं० यात्राविधिनाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥ राम उवाच ॥ संग्रामिकमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि भूर्भुजः ॥ सर्वं वेत्सि महाभाग त्वं देव परमेष्ठिवत् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ द्वितीयोऽहनि संग्रामो भविष्यति

¹ 'पुण्याहम्' इति पुस्तकान्तरे पाठः ।

रात्रौ भूतानां कर्तव्यं च तथाऽर्चनम् ॥ १६ ॥ पृष्ठवृक्षेषु चैत्येषु चैत्यप्रासादकेषु च ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु पर्वतानां गुहासु च ॥ १७ ॥ नदीतीरेषु शैलेषु देवत्वायतनेषु च ॥ तेषां संमार्जनं कृत्वा स्वगृहे तान्समर्चयेत् ॥ १७ ॥ तत्र कृत्वा ततो वाच्याः प्रमथा भुजुजा स्वयम् ॥ वासुदेवस्य देवस्य तथा लोकपतेस्तथा ॥ १८ ॥ मधुसूदनसिंहस्य ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ क्रोनागणशक्रेशषण्णवेनांशुनेशानां तु ये गणाः ॥ १९ ॥ वायव्ये नैर्ऋतेनैवेतेशान्यं चोर्ध्वमध्यमे ये ॥ ब्रह्माणामाथ रुद्राणां स्कन्दस्य च महाबलाः ॥ २० ॥ विनायकस्य देवस्य देवतानां गणाश्च ये ॥ दैत्यानां राक्षसानां च सर्वेषामनुगाश्च ये ॥ २१ ॥ महाबला महाकाया महासत्त्वा महामनाः ॥ अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्येन च संयुताः ॥ २२ ॥ ईशित्वेन वशित्वेन प्रातिभानां तथैवच ॥ ये च कामावसायित्वान्वयाश्चैव विचेष्टते ॥ २३ ॥ एवमष्टगुणैश्चैवसंयुता भीमविक्रमाः ॥ नानाशस्त्रस्रग्विभूषा नानाप्रहरणाद्युधाः ॥ २४ ॥ नानाविरागवसना नानासत्त्ववपुर्धराः ॥ तथा नानाविधाहारा महोदर्या महाबलाः ॥ २५ ॥ भक्तानुभाविनो वीरा वरदाः कामरूपिणः ॥ प्रमथाः परितुष्यन्तु उपकार नमोऽस्तु वः ॥ ससुतामात्यसैन्योऽहं सदारः शरणं गतः ॥ २६ ॥ रक्षन्तु मां महाभागा युद्धे युद्धे तथाध्वनि ॥ शत्रूणां पृष्ठतो गत्वा नाशयध्वं तथा रिपून् ॥ २७ ॥ स्वप्ने शुभाशुभं वापि कथयध्वं समाहिताः ॥ विनिहत्य द्रक्ष्यामि तथाऽभ्यधिकं बलिम् ॥ २८ ॥ विनिवृत्तेन दातव्यः स च यत्नेन भूभुजा ॥ पूर्ववच्च तथा रात्रौ स्वमग्नेश्चाभिमन्त्रयेत् ॥ ॥ २९ ॥ षडहानि जपस्नानं कर्तव्यं च तथा भवेत् ॥ विधिवत्स्यादभिषेकार्थः सर्वमेव विधीयते ॥ ३० ॥ ततो यात्रादिने प्राप्ते क्षौरकर्म विवर्ज- येत् ॥ मुहूर्त्ते मर्दने चैव तथा च नखकृन्तनम् ॥ ३१ ॥ अभ्यङ्गं गृहकृत्यं च क्रोधशोकौ च मैथुनम् ॥ यातव्यं येन तेनाथ तद्युक्तं स्नानमा- चरेत् ॥ ३२ ॥ स्नातः शुक्लाम्बरः स्रग्वी तथा श्वेतानुलेपनः ॥ चित्राभरणवान्राजा दूर्वापल्लवलाञ्छनः ॥ ३३ ॥ पूजयित्वा महाभागं देवदेवं त्रिविक्रमम् ॥ अनुज्ञाप्य तथा वह्नौ सुसमिद्धे पुरोहितः ॥ ३४ ॥ आयुष्यं मन्त्रयेच्चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥ शर्मवर्मगणं चैव तथा प्रतिरथं शुभम् ॥ ३५ ॥ शकुनं च तथा सूक्तं सूक्तं वैष्णवमेव च ॥ तथाप्यलक्ष्मीनिरसनं सूक्तं गायेन्महीपतिः ॥ ३६ ॥ नक्षत्त्रस्य दिशञ्चैव नैवेद्यं प्रतिकल्पि- तम् ॥ दत्त्वैवं नृपतिः प्राच्यां यात्रां विद्याद्यथाविधि ॥ ३७ ॥ अन्नं मक्षिकाकेशकीटयुक्तं विवर्जयेत् ॥ दग्धे च वर्जयेत्तत्र देवा भवन्ति चाप्यथ ॥ ३८ ॥ ततस्तु राजलिङ्गानि चाऽऽयुधानां तथैव च ॥ नीराजनोक्तमन्त्रैस्तु सर्वास्तानभिमन्त्रयेत् ॥ ३९ ॥ देववत्प्रयतो भूत्वा राजा

१ 'गोपुरद्वारकेषु' इत्यपिपाठः ।

सुवर्णेन्धनमाल्यैश्च नैवेद्येन च भूषिणा ॥ घृतदीप्रप्रदानेन वह्निंसन्तर्पणेन च ॥ ३ ॥ एवं नक्ताशनं कृत्वा व्रतं संवत्सरं तदा ॥ व्रतावसाने दद्याच्च दीपकं द्विजवेद्मसु ॥ ४ ॥ स तु ब्रह्माणि राजेन्द्र यथावर्णानि चाप्यथ ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा नृणामधिपतिर्भवेत् ॥ ५ ॥ पतिं लभन्ते नर देवकन्याः शतसहस्रशः ॥ रमयन्ति महाराज यथैवेन्द्रंविदस्तथा ॥ ६ ॥ कालेन चासाद्य मनुष्यलोकं राजा भवेच्छत्रुगणप्रमाथी ॥ बलेन रूपेण धनेन युक्तो महामतिः सर्वजगत्प्रधानः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० खण्डे मा० सं० पातालानां व्रतवर्णनो नामाष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि सप्तद्वीपव्रतं शुभम् ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ १ ॥ जम्बूकशकुशक्रोञ्चशाल्म लिद्वीपसंज्ञितम् ॥ गोमेदं पुष्करं चैव प्रत्यहं पूजयेत्क्रमात ॥ २ ॥ नित्यमेव तथा स्नानं बाहिरेव समाचरेत् ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं, च दापयेत् ॥ ३ ॥ एकभक्तं तथा नक्तं सकृदेव समाचरेत् ॥ अधःशायी भवेन्नित्यं तद्देवे दिवसत्रयम् ॥ ४ ॥ पूर्णे संवत्सरे दद्याद्रजतस्य विनिर्मितम् ॥ पलानान्तु शतेनैव संस्थानं द्वीपवत्कृतम् ॥ ५ ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्ण संवत्सरं शुचिः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य समस्तद्वीपानुन्क्ति भूमिं विजितारिपक्षः ॥ संपूज्यमानस्त्रिदशैः सदैव महर्षिभिश्चाङ्गणजुष्टवैश्व ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे जम्बूद्वीपादिसप्तद्वीपव्रतवर्णनो नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि समुद्रव्रतमेव ते ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिवसत्रयम् ॥ १ ॥ लवणक्षीरआज्यौघदधिमण्डसुरोदकम् ॥ तथैवेक्षुसुरोदं च स्वादूदं चैव पूजये त ॥ २ ॥ आचरेत्प्रत्यहं स्नानं नित्यमेव गृहाद्वहिः ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं च दापयेत ॥ ३ ॥ हविष्यशी भवेन्नक्तं कुर्यात्संवत्सरं व्रतम् ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ ४ ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सप्तसागरमेखलाम् ॥ भुनक्ति वसुधां राजा सप्तजन्मान्तराणि च ॥ ५ ॥ आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतत्तथोत्तमम् ॥ धर्मकामो यशःकामः श्रीकामश्च तथापरः ॥ ६ ॥ मार्कण्डेयवज्रसंवादे लवणसमुद्रादि धर्मविवृद्धिकारि ॥ कर्तव्यमेतत्प्रयतेनर्तुञ्चैयं राज्यकामास्तु विशेषतस्तैः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे लवणसमुद्रादि सप्तसमुद्रव्रतवर्णनो नाम षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि तव शैलव्रतं शुभम् ॥ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥ १ ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ चैत्रशुक्लसमारभ्यप्रत्यहं दिनसप्तकमा ॥ २ ॥ तेषां संपूजनं कुर्याद्वहिः स्नानं समाचरेत् ॥ गन्धमालयनमस्करधूपदीपान्नसंपदा ॥ ३ ॥ यवेर्होमतथा कार्यों दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ नक्तं यवान्नमश्रीयात्कुर्यात्संवत्सरं

६५

वि० ध० ॥३८९॥ तृ० खं० अ० १६४

व्रतम् ॥ ४॥ व्रतावसाने दद्याच्च वस्त्रस्थालींश्च विशतिम् ॥ वाचकाय द्विजेन्द्राय सुवर्णं गां च तस्य तु॥ ५ ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सर्वां सागरमेख-
लाम् ॥ भुनक्ति वसुधां राजा वशीकृत्या रिपूनृप ॥ ६ ॥ भोगांश्च भुक्त्वा त्रिदिवे च राजन्मानुष्यमासाद्य यथोक्तमेतत् ॥ प्राप्नोति सर्वं
हि मयेरितं यज्जन्मान्तराप्येव नरेन्द्र सत् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सत्तरशैलव्रतवर्णनो नामैकषष्ट्युत्तरशततमो
ऽध्यायः ॥ १६१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तव लोकव्रतं शुभम् ॥ यास्तु व्याहृतयः सप्त त्रैलोक्यां तु प्रकीर्तिताः ॥
॥ १ ॥ आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बहिर्नित्यमतन्द्रितः ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य क्रमेण दिनसप्तकम् ॥ २ ॥ गोमूत्रं गोमयं
क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ॥ एकरात्रोपवासश्च क्रमेणैवं समाचरेत् ॥ ३ ॥ महाव्याहृतिभिर्होमतिलैः कार्यों दिनेदिने ॥ संवत्स-
रान्ते दद्याच्च तथा विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४ ॥ सुवर्णमहतं वासः कांस्यं धेनुं पयस्विनीम् ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ॥ ५ ॥ सर्व
लोकचरः श्रीमांन्स्वेच्छया स्यान्नराधिप ॥ यावत्कल्पावसानं तु कल्पादौ पार्थिवो भवेत् ॥ ६ ॥ स चक्रवर्ती नृपवर्यपूज्यः सुरासुराणामधिक
प्रभावः ॥ संवत्सराणामयुतं शतानीं सम्पाति पृथ्वीं सकलाभिररामः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्याहृ-
तिसप्तलोकव्रतवर्णनो नाम द्वाषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६२ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥
ह्लादिनीं ह्रादिनीं चैव पावनीं चैव पूजयेत् ॥ १ ॥ सीतां रामां तथा सिंधुं तथा भागीरथीं क्रमात् ॥ बहिःस्नानं ततः कुर्यान्नित्यं नक्ताशनो
भवेत् ॥ २ ॥ जले तु जुहुयात्क्षीरं तासां नाम्ना दिनेदिने ॥ क्षीरपूर्णां च दातव्या वारिधान्यो द्विजातिषु ॥ ३ ॥ क्षीराशनस्तु तिष्ठेत्तु तत्तथा
दिनसप्तकम् ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे नरः ॥ ४॥ द्विजातिषु ततो दद्याद्रजंतस्य फलं प्लवम् ॥ फाल्गुनस्य सिते पक्षे सप्तम्यां दिवस
क्रमात् ॥ ५ ॥ तल्लोकमाप्नोति नरो यत्र पयसकर्दमम् ॥ नद्यः क्षीरवहा दिव्याः सर्वकामफलप्रदाः ॥६॥ तत्रोष्य कालं सुचिरं महात्त्मा मानुष्यमासा-
द्य भवत्यरोगः॥रूपेण शीलेन धनेन युक्तो राजाथ वा ब्राह्मणपुङ्गवश्च॥७॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नदीव्रतवर्णनो नाम
त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ सुप्रभां कांचनाक्षीं च
विशालां मानसं हृदम् ॥ १ ॥ तां त्रिनादां सुवेणुं च तथैव विमलोदकाम् ॥ नित्यं संपूज्यदत्त्वा बहिः स्नानं समाचरेत् ॥ २ ॥ तासां च
प्रत्यहं नाम्ना दशा होमं समाचरेत् ॥ ब्राह्मणाम्भोजयेच्चान्नं दध्ना मिश्रं च भोजनम् ॥ ३ ॥ घृतौदनं तथाश्नीयात्सकृदेव तथा निशि ॥ ॥३८९॥