विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णं संवत्सरे नरः ॥ ४ ॥ फाल्गुनामलपक्षे तु प्रत्यहं दिवसक्रमात् ॥ वस्त्राणां सप्तकं दद्यात्तीर्थस्नाने द्विजोत्तमे ॥ ५ ॥
एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतं सारस्वतं जपेत् ॥ तत्रोष्य सुचिरं कालं मनुष्यो जायते तदा ॥ ६ ॥ तदा नरेन्द्रो विजितारिपक्षो द्विजोत्तमो वा बहु-
यज्ञयाजी ॥ रूपेण शीलेन धनेन युक्तः श्रुतान्वितः स्याच्च जनाभिरामः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सारस्वत
व्रतवर्णनो नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ मरीचिं
मत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १ ॥ वसिष्ठं च महाभाग पूजयेद्दिवसक्रमात् ॥ कालोद्भवैः फलैः पुष्पैर्गन्धैश्च पृथक्पृथक् ॥ २ ॥
आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बर्हिर्निक्ताशनो भवेत् ॥ मह्नाव्याहृतिभिर्होमं फलैर्मूलैः सगौरसैः ॥ ३ ॥ वारिधान्यञ्च दातव्यः क्षीरपूर्णा द्विजातिषु ॥ एवं
संवत्सरं कृत्वा व्रतान्ते चाहिताग्नये ॥ ४ ॥ दद्यात्कृष्णाजिनं राजन्यथा पूर्वं मयोदितम् ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा मोक्षोपायं च विन्दति ॥ ५ ॥ मोक्षा-
पायं समासाद्य मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ६ ॥ प्राप्नोति लोकं यदि वा मुनीनां देवस्य विष्णोर्यदि वेश्वरस्य ॥ पितामहस्याप्रतिमस्य वापि व्रतेन
चीर्णेन महानुभाव ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तर्षिव्रतवर्णनो नाम पञ्चषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६५ ॥
॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक्पष्ठयामुपोषितः ॥ सप्तम्यामर्चनं कुर्यान्मरुतां पार्थिवोत्तम ॥ १ ॥ सप्तश्रेणीगतं
सप्तमण्डलं नृप कारयेत् ॥ श्रेणीश्रेणी तथा कार्या सप्तमण्डलकान्विता ॥ २ ॥ गन्धैर्मण्डलकाः कार्या नामभिस्ताः पृथक्पृथक् ॥ एकज्योतिर-
श्व द्विज्योतिस्त्रिज्योतिश्च महाबल ॥ ३ ॥ एकद्वित्रिवचःशक्तिकिक्रमेण च तथा नृप ॥ विन्यसेत्प्रथमं श्रेण्यां यथान्वनृपसत्तम ॥ ४ ॥ इन्द्रञ्च
गत्वा दृश्वश्च ततः प्रतिशकृत्तथा ॥ मितश्च समितश्चैव अमितश्च महाबलः ॥ ५ ॥ द्वितीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत् ॥ ऋतजि-
त्सत्यजिच्चैव सुषेणश्चैव वीर्यवान् ॥ ६ ॥ अतिमित्रोऽनमित्रश्च पुरुमित्रस्तथैव च ॥ तृतीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत् ॥ ७ ॥
ऋतश्च ऋतवान्धर्ता विधर्ता वरुणो ध्रुवः ॥ विधारणं चतुर्थ्यां तु श्रेण्या पार्थिव विन्यसेत् ॥ ८ ॥ ईदृक्षश्च सदृक्षश्च एतादृगमिताशनः ॥
कीर्तितः प्रसद्दक्षश्च शरभश्च महायशाः ॥ ९ ॥ विन्यसेत्पञ्चमीश्रेण्यां सप्तदेवान्नराधिप ॥ धर्ता दुर्धो ध्वनिर्भीमो अतियुक्ः क्षमासहः ॥ १० ॥
षष्ठ्यां च विन्यसेद्धीमन् सतदेवान्यथाक्रमम् ॥ द्युतिर्विसुरनाधृष्यो वासः कामो जयो विराद् ॥ ११ ॥ सप्तम्यां च तथा श्रेण्यां विन्यसेत्सप्त
पार्थिवान् ॥ प्रथमा तु भवेच्छ्रेणी शुक्ला पार्थिवसत्तम ॥ १२ ॥ द्वितीया पद्मपत्राभा तृतीया हरिदोषमा ॥ पीतवर्णा चतुर्थी स्यात्पञ्चमा शुक-

वि० ध० ॥४२६॥ तृ० खं० अ० १६६

सन्निभा ॥ १३ ॥ आकाशसन्निभा षष्ठी कृष्णवर्णा च सप्तमी ॥ माल्यानुलेपनं देयं तासां वर्णसमं नृप ॥ १४ ॥ एकोनास्तत्र दातव्या दीपाः पञ्चाशदेव तु ॥ पृथक्पृथक्तु देवानां नैवेद्यं विनिवेदयेत् ॥ १५ ॥ घृतं च जुहुयाद्वह्लौ नामभिश्च पृथक्पृथक् ॥ भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र सुरसंख्यां समन्वितान् ॥ १६ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ॥ सुवर्णसहितं वासो गां च दद्यात्तथैव च ॥ १७ ॥ पौराणिकाय विप्राय व्रतान्ते विनिवेदयेत् ॥ व्रतस्यास्य तु राजेन्द्र सम्यग्विप्रो विधानवित् ॥ १८ ॥ आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ पुत्रकामोऽथवैकामश्च धनकामोऽथ वा पुनः ॥ १९ ॥ सर्वकामप्रदं ह्येतत्पवित्रं पापनाशनम् ॥ मङ्गल्यं स्वर्गदं प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥२०॥ व्रतेनानेन चीर्णेन चिरं स्वर्गं सम- श्नुते ॥ मानुष्यमासाद्य भवेत्स्वशत्रुभ्रंशस्तथाचिरात् ॥ २१ ॥ धनेन रूपेण बलेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदाप्रियश्च ॥ विरोगदेहः शतशत्रुपक्षो वाग्मी तथा शास्त्रधरश्च लोके ॥ २२ ॥ इति श्रीवि०ध० तृ०ख० मा०वृ०सं० मरुद्गतवर्णनो नाम षट्पञ्चादुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक्पञ्चदशावुपोषितः ॥ सप्तम्यांमर्चनं कुर्याद्देवदेवस्य गोपतेः ॥ १ ॥ बहिः स्नानं नरः कृत्वा गोमयेनोपलेपितम् ॥ लेपयिस्थण्डिलं सम्यक्कुतो गौरमृदा नृप ॥ २ ॥ तत्राष्टपत्रं कमलं वर्णकैस्तु समालिखेत् ॥ कर्णिकायां न्यसेत्तत्र देवदेवं विभावसुम ॥ ३ ॥ पूर्वपक्षे न्यसेद्देवौ द्वौ राजन्नुत्तरे दले ॥ आग्नेये च न्यसेत्पद्मे गन्धर्वौ ऋतुकार्किकौ ॥ ४॥ दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैवाप्सरसौ द्वयम् ॥ राक्षसौ द्वौ महाराज पत्रे नैर्ऋतके न्यसेत् ॥ ५ ॥ काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे ऋतवारिकौ ॥ वायव्ये यातुधानौ द्वौ तथैव नृपसत्तम ॥ ६ ॥ उत्तरे च तथा पत्रे विन्यसेच्च ऋषिद्वयम् ॥ ऐशान्ये विन्यसेत्पत्रे ग्रहकर्मके नरोत्तम ॥ ७ ॥ तेषां संपूजनं कार्यं गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः पृथक्पृथगारिन्दम ॥ ८ ॥ एवं सम्पूजनं कृत्वा सर्वेषां तदनन्तरम् ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सूर्यस्याष्टशतेन च ॥ ९ ॥ अर्घ्यपां च तथा दद्याद्भास्कराव्रौ नरेश्वर ॥ नाम्ना तथैव सर्वेषां चैकैकं भोजयेद्द्विजम् ॥ १० ॥ शक्त्या च दक्षिणा देया तेषां मेव यदृतम् ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ ११ ॥ पौराणिकाय विप्राय व्रतस्यान्ते पयस्विनीम् ॥ विधिवच्च ततो दद्यात्सुवर्णं च यदत्तम ॥ १२॥ सर्वकामप्रदं चैव व्रतमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ १३॥ अथ द्वादशवर्षाणि करोत्येतन्महाव्रतम् ॥ भित्त्वाकर्ममण्डलं राजा विष्णोः सायुज्यतां व्रजेत् ॥ १४॥ एतद्व्रतं पापविनाशकारि धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि। लोके तथास्मिंश्च परे च राजन्वर्गप्रदं मोक्षकरं तथैव॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मा०संवादे सूर्यव्रतवर्णनो नाम सप्तषष्ट्य-

॥४२६॥

चतुश्शततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥ वज्र उवाच ॥ यस्मिन्यस्मिन्क्रतौ ब्रह्मन्ननुयान्ति रविं प्रभुम् ॥ येचे देवप्रभृतयस्तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ धातार्यमा च राजेन्द्र वसन्ते देवताद्वयम् ॥ तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायनौ वरौ ॥ २ ॥ कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा या
पुञ्जिकस्थला ॥ होता प्रहोता च तथा रक्षोघ्नौ मणिपुङ्गवौ ॥ ३॥ उरगो वासुकिश्चैव वाद्यकर्णी च तावुभौ ॥ रथकृत्स्ना रथोजीश्च यातुधानवरौ
तथा ॥ ४ ॥ मित्रश्च पुलहश्चैव तथैवमृषिसप्तमौ ॥ अनुयाति सितश्चैव वसन्ते च यथा ग्रहः ॥ ५ ॥ येनुयान्ति रविं देवं निदाघेतांन्निबोधमे ॥
मित्रश्च वरुणश्चैव ग्रीष्मे देवौ वसन्ति च ॥ ६ ॥ ऋषिरत्रिवसिष्ठश्च नागो रंभकतक्षकौ ॥ मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हवाहूहू ॥ ७ ॥ येनुया
रथस्वनप्रमाणाश्च रथकृत्स्रश्च तावुभौ ॥ पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानौ तु तौ स्मृतौ ॥ ८ ॥ अनुयाति कुजश्चैव निदाघे च तथा ग्रहः ॥ १० ॥
न्ति रविं देवं प्रावृट्काले निबोध मे ॥ ९ ॥ इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ॥ एल्पत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगः ॥ १० ॥
शुचिसेनोप्रसेनौ च व्रातश्चैवारुणश्च वै ॥ प्रम्लोचेत्यप्सराश्चैव निम्लोचन्ती च ते उभे ॥ ११ ॥ यातुधानस्तथा सर्पों व्याघ्रश्च मनुजेश्वर ॥
प्रावृट्काले तु यात्येतं ग्रहो देवपुरोहितः ॥ १२ ॥ अतः परं निबोधस्व शरत्काले नराधिप ॥ पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजश्च गौतमः ॥ १३ ॥
चित्रसेनश्च गंधर्वस्तथा वसुरुचिश्च वै ॥ विश्वाची च घृताची च तथा चैवाप्सरोद्वयम् ॥ १४ ॥ नागश्चैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः ॥ सेन
जिच्च सुषेणश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ ॥ १५ ॥ वातोद्घातो च तथा यातुधानौ महाबलौ ॥ ग्रहः शनैश्चरश्चैवमनुयान्ति दिवाकरम् ॥ १६ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमन्ते तव पार्थिव ॥ अंशो भगश्च द्वावेतो कश्यपश्च क्रतुश्च वै ॥ १७ ॥ भुजङ्गश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा ॥
चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्च महाबलः ॥ १८ ॥ अप्सराः पूर्वचित्तिश्च गन्धर्वी उर्वशी तथा ॥ तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ॥ १९ ॥
विद्युत्स्फूर्जस्तथैवोभौ यातुधानौ महाबलौ ॥ अनुयाति ग्रहश्चैव बुधो राजन्दिवाकरम् ॥२०॥अतः परं च धर्मज्ञ शिशिरे गदतः शृणु ॥त्वष्टा विष्णु
र्जमदग्निश्चिश्वामित्रस्तथैव च॥२१॥ काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ॥तिलोत्तमाप्सरांश्रैव देवी रम्भा मनोहरा॥२२॥ऋतजिच्छितिश्रैश्च सत्य
जिच्च महायशाः॥ब्रह्मोपेतश्च रक्षो वै यज्ञोपेतस्तथैव च ॥२३॥ गन्धर्वौ धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चस्तथापरः॥चन्द्रमा ग्रहराजश्च अनुयाति दिवाकरम्॥२४॥
एवं हि शिशिरे राजन्नुद्यानं प्रकुर्वते ॥ स्थानाभिमानिनो ह्येते सप्तसप्तादशका गणाः ॥ २५ ॥ गणष्टकस्त्वैत्यैवममुनयाति दिवाकरम् ॥
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २६ ॥ ग्रथितैस्तत्वचीभिश्च कुर्वन्ति ऋषयस्तवम् ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतैर्नृत्यैरुपासते ॥ २७ ॥

विद्यायामभिनिवेशं कुर्वन्त्यत्राभिमुद्ग्रहम् ॥ सर्वा वह्निन्ति वै सूर्ये यातुधानानोऽनुयाति च ॥ २८ ॥ परिवार्थं ग्रहैश्चैव नयत्यस्तं यथाविधि ॥
एतेषामेव देवानां यथार्वीर्यं यथातपः ॥ २९ ॥ यथासत्वमसौ सूर्येस्तषां सिद्धस्तु तेजसा ॥ भूतानामशुभं कर्म विनाशयति
तेजसा ॥ ३० ॥ ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु जनयन् स दिवाकरः ॥ घर्मं हिमं च वर्षं च दिनं च निशया सह ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो
तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे आदित्यस्यानुचरवर्णनो नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्रमासस्य
सप्तम्यां शुक्लपक्षे नराधिप ॥ गोमयेनोपलिप्ते तु मृदा कुर्यात्तु मण्डलम् ॥ १ ॥ तत्राष्टपत्रं कमलं कर्तव्यं वर्णकैः शुभैः ॥ कृतोपवा
सस्तन्मध्ये भास्करं पूजयेन्नरः ॥ २ ॥ अरुणं चैव दन्ताकं माठरं च तथा दण्डम् ॥ यमं कालं द्वितीयं मनुमेव च ॥ ३ ॥
शनैश्चरं तथा राज्ञीं छायां रेवन्तमेव च ॥ सप्तच्छन्दांसि वर्षं च द्यां च पिङ्गलमेव च ॥ ४ ॥ केशरेष्वथजेशाय पद्मपुञ्जाश्च देवताः ॥
दिक्पालपूजनं कार्यं बहिः पद्मस्य पार्थिव ॥ ५ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंम्पदा ॥ व्रते समाप्ते दातव्यस्तुरगो ब्राह्मणाय च ॥ ६ ॥
प्राश्याश्वमेधस्य फलं यथावल्लोकानवाप्याथ पुरन्दरस्य ॥ तत्रोष्य राजन्सुचिरं च काले सायुज्यमायाति दिवाकरस्य ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुध
र्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्रतकल्पे सप्तमीपूजाप्रशंसा नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥
मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे नराधिप ॥ सोपवासस्तु सप्तम्यां कमले पूजयेद्रविम् ॥ १ ॥ अर्चायां वा स्थले वापि शृङ्गैः पुष्पैर्यथाविधि ॥
चन्दनेन तु रक्तेन वटकैः कृसरेण च ॥२॥ द्वादशाद्यन्तरे द्विजपुङ्गवाय वस्त्रं तु रक्तं विपुनाशनैष्सुः ॥ सौभाग्यकामश्च तथैव राज्यं प्राप्नोति लोका
न्सवितुस्तथान्ते ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रक्तसप्तमीव्रतवर्णनो नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १७०॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अनेन च विधानेन प्रतिमासं तु यो नरः ॥ सप्तमीमादित्यं कुर्याद्यावत्संवत्सरो भवेत् ॥ १ ॥ सोश्व
मेधमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ कुलमुद्धरते राजन्सर्वान्कामानाप्नुयात्ते ॥ २ ॥ शिरसो वपनं कृत्वा योर्चयेत्तु दिवाकरम् ॥ तस्यार्कस्तोष
मभ्याति वह्निष्टोमं च विन्दति ॥ ३ ॥ अपूपैः सगुडैर्भक्त्या तथा च लवणाम्न्वितैः ॥ सहिरण्येस्ससम्बर्च्य वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ४ ॥ सूर्यादि
त्यस्तु नक्ताशी संपूजयति भास्करम् ॥ इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ५॥ अर्कोदये सदा यस्तु पूजयेच्च दिवाकरम् ॥
इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥ यथायथा पूज्यते तु सूर्य कामाः समग्राः सफला भवन्ति ॥ आरोग्यमग्र्यं च तथा नृवीर

मृतस्य लोकः सवितुस्तथैव ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सूर्यपूजाप्रशंसावर्णनो नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनलः ॥ प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १ ॥ अष्टात्मा वासुदेवोऽयं प्रभवेनाप्ययं च ॥ अष्टम्यां पूजयेद्यस्तु सोपवासो नराधिप ॥ २ ॥ चैत्रमासाद्धारभ्य शुक्लपक्षे च यादव ॥ मण्डलेऽथ वा चित्रे यथावन्मनुजाधिप ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ बहिःस्नानेन राजेन्द्र तथाधःशयनेन च ॥ ४ ॥ व्रतान्ते च तथा दद्याद्धेनुं विप्राय भक्तिरतः ॥ व्रतमेतत्परः कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ५ ॥ पुण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ वसूनां लोकमासाद्य मोदतेऽमरसन्निभः ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः ॥ धनेन धान्येन तथान्वितः स्यात्स्त्रीणामभीष्टश्च तथा सुहृद्गणैः ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुव्रतवर्णनो नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ शुक्लपक्षाद्धारभ्य सोमाष्टमीं नराधिप ॥ पूजयेत्सोपवासस्तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ १ ॥ लिङ्गे वाप्यथ वार्चायां कमले यदि वा स्थले ॥ घृतक्षीराभिषेकेण स्नानेन विविधेन च ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ गीतेन नृत्यवाद्येन हविस्तर्पणेन च ॥ ३ ॥ ब्राह्मणानां च पूजाभिर्यथावन्मनुजोत्तम ॥ व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ ४ ॥ पुण्डरीकफलावाप्तिः स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ कृष्णाष्टमीषु चाप्येवं पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ ५ ॥ विविधैर्भोगामवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ अष्टमीद्वितयं कृत्वा तथा संवत्सरं नरः ॥ ६ ॥ प्राप्याथ वाश्वमेधस्य फलं यथावद्भुक्त्वा भोगान्सुरनाथस्य लोके ॥ लोकानवाप्याथ महेश्वरस्य सायुज्यमायात्यचिरेण तस्य ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महेश्वराष्टमीव्रतवर्णनो नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ॥ श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्माल्यवान्गन्धमादनः ॥ १ ॥ नवैताञ्छैलनृपतीन्भूम्यां पूजयेन्नरः ॥ उत्तराः कुरवः पुण्या रम्यो हैरण्वतस्तथा ॥ २ ॥ भद्राश्वः केतुमालश्च तथैव च इलावृतः ॥ हरिवर्षः किंपुरुषो वर्षो भारत एव च ॥ ३ ॥ पूजनीयास्तथैवैते यथा संस्थानतो नृप ॥ कुङ्कुमाक्तनमय्यां तु चैत्रादारभ्य पार्थिव ॥ ४ ॥ सोपवासेन धर्मज्ञ गन्धमाल्यान्नसंपदा ॥ जम्बूद्वीपस्य संस्थानं व्रतान्ते रजतं नरः ॥ ५ ॥ तुलाप्रमाणं दद्यात्तु सर्वान्कामानवाप्नुते ॥ अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य तु चक्रवर्ती नृपो भवेद्रूपगुणानभिरामः ॥ चिरं च कालं वसुधां प्रशास्य लोकानवाप्नोति ततोपि कामान् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पर्वताष्टमीव्रतवर्णनो नाम चतुस्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नवम्यां सोपवासस्तु भद्रकालीं तु पूजयेत्॥ शुक्लपक्षे महाराज कार्तिकप्रभृति क्रमात्॥ १॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा॥ संवत्सरान्ते संपूज्य व्रतान्ते ब्राह्मणाय च ॥ २ ॥ वस्त्रयुग्मं नरो दत्त्वा यथेष्टं काममाप्नुयात् ॥ रोगात्तो मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ ३ ॥ राजकार्यान्मुक्तिश्च मुच्यते महतो भयात् ॥ न चौरेभ्यो भयं तस्य नारण्येभ्यः कदाचन ॥ ४ ॥ पुत्रानवाप्नोति धनं यथेष्टं स्त्रियश्च मुख्या विविधां च तुष्टिम् ॥ पूजां तु कृत्वा विविधैरवाप्य कामानवाप्नोति तथा यथेष्टान् ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भद्रकालीपूजावर्णनो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ क्रतुर्दक्षो रिपुः सत्यः कालकामो ध्वनित्तथा ॥ कुलवान्मनुजो विश्वो रोच मानश्च ते दश ॥ १ ॥ विश्वेदेवा समाख्याता दशात्त्या केशवो विभुः ॥ तस्य संपूजनं कार्यं सितपक्षे नराधिप ॥ २ ॥ आरभ्य कार्तिकान्मा साद्दशम्यां नृपपुङ्गव ॥ मण्डलेषु च मुख्येषु यदि वाऽर्चासु यादव ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांनसंपदा ॥ व्रतान्ते कनकं दद्याद्यथाशक्ति द्विजातये ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां रुचिरं च लोकान् ॥ तत्रोष्य लोके पुरुषोत्तमस्य राजा भवेद्ब्राह्मणपुङ्गवो वा ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वेदेवदशमीपूजावर्णनो नाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१७६॥ मार्कण्डेय उवाच॥ आत्मा ह्यायुर्मनो दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ॥ हविष्मांश्च गतींश्चैव ऋतः सत्यश्च ते दश ॥१॥ देवस्त्वाङ्गिँरसो नाम दशम्यां पूजयेन्नरः॥ सोपवासः कृष्णपक्षे पूर्वोक्तविधिना नरः ॥२ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टान्प्राप्नोति तेषां रुचिरं च लोकान् ॥ तत्रोष्य लोके पुरुषोत्तमस्य राजा भवेद्ब्राह्मण पुङ्गवो वा॥ ३॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा०वज्रसंवादे अङ्गिराव्रतवर्णनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १७७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे दशम्यां तु सोपवासस्तथा नरः ॥ मार्गशीर्षादथारभ्य नित्यमेतद्दिनन्दिनेम् ॥ १ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांन्नसंपदा ॥ घृतेन जुहुयाद्वह्निं ब्राह्मणांश्च च पूजयेत् ॥ २ ॥ व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ व्रतमैतद्दिनंनिन्येव मभये फलप्रदम् ॥ ३॥ कृष्णपक्ष तथाप्येतत्कृत्वा संवत्सरं व्रतम्॥राजसूयमवाप्नोति फलंसुद्दति स्वकम्॥४॥कृत्वा पक्षद्वयेप्येतदंतं मुजुसत्तम्॥राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥५॥स्वर्गलोकेमस्वा प्रीति कुलमुद्धरति स्वकम्॥धर्मे मतिर्भवेत्तस्य धर्मप्राप्तिस्तथैवच॥६॥गवयत्राभिजयेत् तत्र धर्मपरो भवेत्॥प्रधानंतं तथा राजन्यत्र धर्मपरो भवेत् ॥७॥ आरोग्यमायुष्यकरं यशस्यं स्थानप्रदं पापविनाशकारि ॥ कर्तव्यमेतन्नृपवैयथावत्पूजां हि विष्णोर्भगवान्सधर्मः ॥८॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धर्मव्रतवर्णनो नामाष्टसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७८॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अङ्गारकं तथा सूर्यं निर्ऋतिं वाथ शस्तथा ॥ ह्यनं चेश्वरं मृत्युं कपालिमथ किंकिणम् ॥ १ ॥ तत्र चैकादशींरस्तु देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ एकादश्यां सोपवासः सोमं संपूज्येत्तथा ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ मार्गशीर्षादारभ्य यावत्संवत्सरं भवेत् ॥ ३ ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं भङ्कत्वामामंति नरस्तु राजन् ॥ रुद्रेण सार्धं सुचिरं रमित्वा कामानवाप्याथ मनोभिरामान् ॥ ४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो- त्तरे तृ० ख० मां०व०सं० रुद्रव्रतवर्णनो नामैकोनाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १७९॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भुवने भानवश्चैव सुजन्यः सुजन- स्तथा ॥ ऋतुः सर्वश्च मूर्धा च त्याजश्च व्यन्कस्तथा ॥ १ ॥ प्रस्रवश्चाप्यथैवैव दक्षो द्वादशकरस्तथा ॥ भृगवो नाम निर्दिष्टा देवा द्वादश या- ज्ञियाः ॥ २ ॥ तेषां सम्पूजनं कुर्याद्द्वादश्यां नित्यमेव तु ॥ मार्गशीर्षादारभ्य कृष्णपक्षे सदैव तु ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसं- म्पदा ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च ब्राह्मणाय पयस्विनीम् ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां च सलोकमेव ॥ तत्रोग्र्य कालं सुचिरं मनुष्यो राजा भवेद्वा द्विजपुङ्गवो वा ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मां० व० सं० भृगुव्रतवर्णनो नामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मनो मन्तस्तथा प्राणो नरो यानश्च वीर्यवान् ॥ चित्तिर्हव्यो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥ १ ॥ विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ पूजयेच्छुक्लपक्षे तान्द्वादश्यां मार्गशीर्षतः ॥ २ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां तु सलोकमेव ॥ तत्रोग्र्य कालं सुचिरं नरेन्द्र राजा भवेद्ब्राह्मणपुङ्गवो वा ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णु०ध० तृतीयखण्डे मां०व०सं० साध्यव्रतवर्णनो नामैकाशीत्युत्तर- शततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ धाता मित्रोथमा पूषा शक्रोथो वरुणो भगः ॥ त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादशकरस्तथा ॥ १ ॥ पूजयेद्द्वादशादित्याञ्छुक्लपक्षे ह्युपोषितः ॥ मार्गशीर्षादारभ्य गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ २ ॥ दत्वा व्रतान्ते पुरुषः सुवर्णमप्राभोति लोकां- न्सवितुर्नृवीर ॥ मानुष्यमासाद्य भवेन्नरौगो जितेन्द्रियश्चैव धनान्वितश्च ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे काम- देवव्रतवर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे महाराज त्रयोदश्यामुपोषितः ॥ पूजयत्कामदेवन्तु वैशाखात्प्रभृति प्रभो ॥ १ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ दद्याद्व्रतान्ते विप्राय गन्धवस्त्रयुगं तथा ॥ २ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टृ मासाद्य लोके सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्यमासाद्य भवेन्नरोगो सुवान्वितो रूपस्वरूपता च ॥ ३ ॥ इति श्रीवि०ध० तृ०ख० मां०व०सं०

वि० ध० ॥३८१॥

तृ० खं० अ० १८८ ॥३८१॥

कामदेवव्रतवर्णनो नाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे महाराज त्रयोदश्यामुपोषितः ॥ फाल्गुनात्तु समारभ्य नित्यं संपूजयेन्नरः ॥ १ ॥ गन्धमाल्यनमस्कार धूपदीपान्नसम्पदा ॥ सुवर्णं ब्राह्मणेन्द्राय व्रतान्ते प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं यक्षेषु राजन्सुचिरं तथैव ॥ प्राप्नुयान्मासाद्य धनान्वितः स्यात्सोभाग्ययुक्तश्च तथा विरोगः ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धनव्रतवर्णनो नाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥ शुक्लपक्षचतुर्दश्यां ज्येष्ठया दारभ्य यादव। वायुं संपूजयेद्देवं सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ १॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा॥ संवत्सरान्ते दातव्यं वस्त्रयुग्मं द्विजातये ॥ २॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं चासाद्य लोकं मरुतां मनुष्यः ॥ सुखानि भुक्त्वा सुचिरं महीप प्राप्नुयान्मासान् भवत्यरोगः ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वायुव्रतवर्णनो नाम पञ्चाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १८५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृष्णपक्षचतुर्दश्यां विरूपाक्षं तु पूजयेत्॥ पौषमासादारभ्य यावत्संवत्सरं व्रतम् ॥१॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा॥ उष्ट्रं द्विजातये दद्याद्व्रतान्ते च परन्तप ॥२॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं भयं न चाप्नोति स राक्षसेभ्यः ॥ कामानवाप्नोति भवत्यरोगो भयं च राजन्न च वेत्ति किंचित् ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विरूपाक्षव्रतवर्णनो नाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ यत्र क्वचन नद्यां च यत्र कृष्णचतुर्दशी ॥ अनर्काभ्युदिते काले देवं संपूजयेद्यमम् ॥ १॥ धूम्रेण चित्रगुप्तं च कालपाशौ च यादव ॥ मृत्युं स्वगं च धर्मज्ञं गन्ध माल्यान्नसम्पदा ॥ २॥ यमो दधार इत्यर्चा तिलैश्च जुहुयात्ततः ॥ नमो यमोयेति तथा श्रीवृक्षस्य विधीयते ॥ ३॥ कृसरं भोजनं विप्रान्यथा शक्ति नरोत्तम ॥ दद्याद्व्रतान्ते विप्राय तथैव च पयस्विनम् ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं न याति राजन्नरकं मनुष्यः ॥ प्राणाक्षयं प्राप्य स याति नाकं प्राप्नुयान्मासाद्य च धर्मवान्स्यात् ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यमव्रतवर्णनो नाम सप्ताशीत्यु त्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८७ ॥ शुक्लपक्षादारभ्य फाल्गुनस्य नराधिप ॥ पूजयेत्तु चतुर्दश्यां सोपवासो महेश्वरम् ॥ १॥ गन्धमाल्यनमस्कार धूपदीपान्नसंपदा ॥ व्रतान्ते गां तथा दद्यान्महिषामथफलं लभेत् ॥ २ ॥ एतदेव व्रतं कृत्वा शुक्लपक्षे तु वत्सरम् ॥ पुण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ ३ ॥ चतुर्दशीद्वयं चैतत्कृत्वा संवत्सरं नरः ॥ मासिसि तथा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ४ ॥ आसाद्य कामांश्च महेश्वरस्य तत्रोग्य काले सुचिरं च राजन् ॥ सायुज्यमायाति महेश्वरस्य सर्वेश्वरस्याप्रतिमस्य तत्य ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय

वज्रसंवादे महेश्वरव्रतवर्णनो नामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रभास्वरा बर्हिषद अग्निष्वात्तांस्तथैव च ॥ क्रव्यादंश्चोपहूतांश्च आज्यपांश्च सुकालिनः ॥ १ ॥ पूज्याः पितृगणा राजन्नुपवासेन नित्यशः ॥ चैत्रशुक्लदाधारभ्य पञ्चदश्यां नराधिप ॥२ ॥ श्राद्धं तदह्नि कुर्वीत यावत्संवत्सरं भवेत् ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ ३ ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पय- स्विनीम् ॥ ब्राह्मणाय महाभाग पितृभक्ताय भक्तितः ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति लोकं च तथा स तेषाम् ॥ तत्रोष्य राजन्सुचिरं सुकालं प्राप्नोति मोक्षं पुरुषप्रधान ॥५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पितृव्रतवर्णनो नामैकोननवतित्युत्तर- शततमोऽध्यायः ॥१८९॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृष्णपक्षं पञ्चदश्यां चैत्रादारभ्य यादव ॥ वह्निंसम्पूजनं कृत्वा गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ १ ॥ तिलैर्होमस्ततः कार्यान्नाम्ना वह्नेर्नराधिप ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च सुवर्णं ब्राह्मणाय च ॥ २ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति वित्तं सततं यशश्च ॥ धर्मे मतिं रूपमनुत्तमं च कामानन्यैष्यान्पुरुषप्रधान ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे वह्निव्रतवर्णनो नाम नवतियुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अमावास्यां तु वेलायां सोपवासो नरोत्तम ॥ पद्मद्वयं पूजयंत चंद्रार्कौविकरारिणौ ॥ ॥ १ ॥ आदित्यमष्टकमले चंद्रं षोडशके तथा ॥ आदित्यं सर्वरक्तेन चंद्रं शुक्लेन यादव ॥ २ ॥ माल्यादिना महाभाग होमयतिलतण्डुलैः ॥ घृतक्षीरयुतो राजन्तयोर्नाम्ना यथाविधि ॥ ३॥ व्रतान्ते ब्राह्मणाय कनकं प्रतिपादयेत् ॥ रजतं च महाभाग य इच्छेद्द्भूत्तिमात्मनः ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं दत्त्वा च दीपान्विधिवत्प्रभूतान् ॥ चक्षुः परं प्राप्य विवृद्धतेजा धनन्वितः स्याद्विपदिक्षयादिहस्यः ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णु- धर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चन्द्रद्रवतवर्णनो नामैकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कार्त्तिकात्तु तथारभ्य सम्पूर्णशशलक्षणम् ॥ पूजयेद्बुदरे राजन्सदा नक्षत्रानो भवेत् ॥ १ ॥ लावणं मण्डलं कृत्वा चन्दनेनानुलेपिते ॥ दशनाक्षत्रसहितं तत्र सोमं तु पूजयेत् ॥ २ ॥ कृत्तिकारोहिणीयुक्तं कार्त्तिके मासि पूजयेत् ॥ सौम्यार्द्रासहितं राजन्मासि सौम्ये तथैव च ॥ ३ ॥ आदित्यपुष्यसहितं मासि पौषे च यादव ॥ मघासंयुतं माघे फाल्गुने शृणु पार्थिव ॥ ४ ॥ अर्यम्णभाग्यसावित्रैः सहितं पूजयेद्द्विजम् ॥ चित्रास्वात्तियुतं चैत्रे वैशाखे शृणु पार्थिव ॥ ५ ॥ विशाख्या च मैत्रेण युतं संपूजयेत्तथा॥ ज्येष्ठामूलयुतं ज्येष्ठे आषाढायाममन्तरम् ॥ ६ ॥ श्रावणे श्रवणोपेतं सहितं च श्रविष्ट- या ॥ तथा भाद्रपदे पौष्णामाजाङ्घिसंयुतम् ॥७॥ अश्विनीभरणीयुक्तं तथा चाश्वयुजे विभुम ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसंपदा ॥ ८ ॥

वि० ध० तृ० खं० अ० १९६ ॥३९०॥

गुडेन परमान्नेन लवणेन घृतेन च। इक्षुणेक्षुविकारैश्च पयसा पायसेन च ॥४॥ पूज्याश्चाश्विभवानांयस्तथा तल्लक्षणैः शुभैः ॥ ततोऽनन्तरमश्नी याद्विधिव्यं प्रयतो नरः ॥ १० ॥ ब्राह्मणानां व्रतान्ते तु महाराजतरंजितम् ॥ शक्त्या च वसनं दद्याद्रात्रौ वा यदि वा नरः ॥ ११ ॥ रूपसौ भाग्यलावण्यधनयुक्तो भवेन्नरः ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ १२ ॥ सोपवासस्तु यः कुर्याद्व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ अश्वमेधसहस्र स्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३ ॥ सौभाग्यादि च यत्प्रोक्तं तदामोति विशेषवत ॥ मनसा वाञ्छितान्कामान्सर्वानप्राप्नोत्यसंशयम् ॥ १४ ॥ इति श्री जनाभिरामश्च शशाङ्कवत्स्याच्छादनालाभश्च तथैव लक्ष्म्या ॥ शकेन तुल्यश्च तथैव शक्त्या मानुष्यमासाद्य भवेच्च राजन् ॥ १५ ॥ इति श्री विष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मासविधेर्पौर्णमासीव्रतवर्णनो नाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कार्त्तिक के पौर्णमास्यां तु पूर्णं शिशिरदीधितिम्॥ पद्म षोडशपत्रेषु कर्णिकायां तु पूजयेत् ॥ १ ॥ केसरे पूजयत्तत्र नक्षत्राण्यष्टाविंशतिः ॥ पत्रेषु ति थिदेवांश्च तथा ज्योत्स्नां च पूजयेत् ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ गुडेन परमान्नेन दध्ना च लवणेन च ॥ ३ ॥ अपूपैश्च महाभाग फलैः कालेोद्भवैस्तथा ॥ व्रतावसाने दद्याच्च वासोयुग्मं द्विजातये ॥ ४ ॥ ब्राह्मणेषु च महाभाग महाराजतरञ्जितम् ॥ पूज्यौच विधि ना शक्त्या कालविद्वाचकावुभौ ॥ ५ ॥ सोपवासोऽथ नक्ताशी व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ नक्ताशनो वा धर्मज्ञ तथैव च हविष्यभुक् ॥ ६ ॥ सौ भाग्यदं रूपविवर्धनं च लावण्यदं कीर्तिविभोगदं च ॥ कार्यं प्रयत्नेन नरेन्द्र पुंसा कार्यं तथा स्त्रीभिरदीनसत्त्व ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे पौर्णमासीव्रतवर्णनो नाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मार्गशीर्षादारभ्य चन्द्रमण्डलं के नरः ॥ सोपवासस्तु संपूज्य पौण्डरीकफलं लभेत् ॥ १ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति लोकं स निशाकरस्य ॥ तत्रोष्य राजन्सुचिरं च कालं सायुज्यमाप्नोति ततश्च तस्य ॥ २ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चन्द्रव्रतवर्णनो नाम चतुर्नवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ १९४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रौष्ठपादादारभ्य संपूर्णं शशलाञ्छनम् ॥ संजप्य वरुणं देवं गन्धमाल्यान्नसंपदा ॥ १ ॥ दत्त्वा व्रताव साने तु जलधेनुं द्विजातये ॥ छत्रोपानहसंयुक्तं वासोयुगविभूषिताम् ॥ २ ॥ प्राप्नोति लोकं वरुणस्य राजंस्तत्रोष्य कालं सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगी रूपान्वितो वित्तयुतस्तथैव ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे वरुणव्रतवर्णनो नाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९५ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अश्वयुक्ते शुक्ले तु पौर्णमास्यां नरः शुचिः ॥

॥३९०॥

सोपवासो नरेन्द्रस्तु देवं सम्पूजयेत्तथा ॥ १ ॥ शचीमैरावतं वज्रं मातलिं च नराधिप ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूप-
दीपान्नसंपदा ॥ २ ॥ संवत्सरान्ते कनकं तु दत्त्वा प्राप्नोति लोके स पुरन्दरस्य ॥ मातुल्यमासाद्य नरेन्द्रपूज्यो राजा भवेद्वा
द्विजपुङ्गवो वा ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रव्रतवर्णनो नाम षण्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९६ ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ उपोषितश्चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां नरोत्तमः ॥ पञ्चगव्यं पिबेत्पक्षाद्विष्याशी तथा भवेत् ॥ १ ॥ संवत्सरं
तथा कृत्वा मासपापात्प्रमुच्यते ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मासिमासि समाचरेत् ॥ २॥ संवत्सरं प्राप्य नरेन्द्रलोकं तत्रोष्य राजन्सुचिरं द्विजेन्द्रः ॥
मातुल्यमासाद्य नरेन्द्रपूज्यो राजा भवेद्वा द्विजपुङ्गवो वा ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मकूर्चवर्णनो नाम
सप्तनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९७ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ योगभूतं हरिं देवं चतुर्दश्या
मुपोषितः ॥ अर्चयेत्पौर्णमास्यां तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १ ॥ ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च ॥ राजसूयमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्व-
कम् ॥ २ ॥ ब्रह्मभूतमुमावस्यां पौर्णमास्यां च पूजयेत् ॥ योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात् ॥ ३ ॥ अत्यर्थं प्रीतिमायाति मासपक्षान्तयोः
सदा ॥ पूजितः सोपवासेन भक्त्या देववरो हरिः ॥ ४ ॥ महाव्रतमिदं ख्यातं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा नाकपृष्ठे महीयते ॥ ५ ॥
सर्वपापप्रशमनं व्रतमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ स्ववित्तशक्तिकोवात्र सर्वकर्मसु कारणम् ॥ ६ ॥ कृत्वा व्रतं द्वादशवत्सराणि प्राप्नोति लोकं पुरुषोत्तमस्य ॥
तत्रोष्य राजन्सुचिरं सुकालं प्राप्नोति मोक्षं पुरुषस्ततोन्ते ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महाव्रतं नामाष्ट-
नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १९८ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन तिर्यग्योनौ न जायते ॥ म्लेच्छदेशे च पुरुषस्तं ममाचक्ष्व पृच्छतः
॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मेषसंक्रमणे भानोः सोपवासो नरोत्तमः ॥ पूजयेद्भगवंतं रामं देवं शक्त्या यथाविधि ॥ २ ॥ कन्यासंक्रमणे प्राप्ते
तथा कृष्णं च पूजयेत् ॥ तथा मिथुनसंक्रान्तौ पूजयेद्भोगशायिनम् ॥ ३ ॥ तथा कुलीरसंक्रान्तौ वराहमपराजितम् ॥ नरसिंहं तथा देवं
सिंहसंक्रमणे विभुम् ॥ कन्यासंक्रमणे देवं श्रीरूपं पूजयेन्नरः ॥ ४ ॥ तुलासंक्रमणे प्राप्ते वामनं नृप पूजयेत् ॥ तथा वृश्चिकसंक्रान्तौ देवदेवं
त्रिविक्रमम् ॥ ५ ॥ धनुःसंक्रमणे देवं तथाथिरसिरं नृप ॥ तथा मकरसंक्रान्तौ रामं दशरथात्मजम् ॥ ६ ॥ कुंभसंक्रमणणे राजाम्नं पाडवन्द-
नन् ॥ मीनसंक्रमे मत्स्यं वासुदेवं तु पूजयेत् ॥ ७ ॥ पटे वा यदि वार्चायां गन्धमाल्यअन्नसंपदा ॥ प्रादुर्भावस्य नाम्नाभ होमं कुर्यात् पार्थिवा ॥ ८ ॥
६६

वि० ध० ॥३९१॥ तृ० खं० अ० ॥३९१॥

व्रतान्ते जलधेनुं च च्छत्रोपानत्समन्विताम्॥ वस्त्रयुग्मयुतां दद्यात्प्रतिमासं च काञ्चनम् ॥ रात्रौ च दीपमालाभिर्देवदेवं तु पूजयेत् ॥ ९ ॥
कृत्वा व्रतं वत्सरोत्थं दिष्टं म्लेच्छेषु तिर्यक्षु न चापि जन्म ॥ प्राप्नोत्यवाप्नोति चिरं च नाकं कामं तथाप्नोति मनोभिरामम् ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुदेशजन्मप्राप्तिव्रतवर्णनो नाम नवनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १९९॥ वज्र उवाच ॥ इष्टां जातिं मवाप्नोति कर्मणा येन मानवः ॥ तन्ममाचक्ष्व धर्मज्ञ त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पौरुषेषु सदा ते वै त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ चैत्रमासादारभ्य कार्तिके पूजयेद्धरिम् ॥ २ ॥ पौरुषेण च सूक्तेन ऋग्भिः पुष्पैः फलैस्तथा ॥ धूपैर्दीपेस्तथान्नेन घृताहुतिभिरेव च ॥ ३ ॥ धेनुर्व्रतान्ते दातव्या कृत्वा संवत्सरं व्रतम् ॥ यथेष्टां जातिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४ ॥ न केवलं जातिकरं प्रदिष्टं व्रतोत्तमं यावद्द्दीनस्त्व ॥ कामानां प्राध्यनुरूपस्य दद्यान्मोक्षं च दद्याद्रूपप्रधानं ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इष्टजात्याप्तिव्रतवर्णनो नाम द्विशततमोऽध्यायः॥ २०० ॥

वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन कुले जन्म समश्नुते ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ बृहद्विशि तु संप्राप्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ मार्गशीर्षादारभ्य पूजयेत्तु त्रिविक्रमम् ॥ २ ॥ त्रिवर्णैः कुसुमैर्देवं त्रिभिः प्रयतमानसः ॥ त्रयोदशुलपेना दया त्रिसारं धूपमेव तु ॥ ३ ॥ बलिं त्रिमधुरं दद्याच्चैवैव दीपान्घृतप्लुतम् ॥ यवैस्तिलैस्तथा होमः कर्तव्यः सर्षपैर्युतैः ॥ ४ ॥ दद्याद्विप्रेभ्यस्तथा सुवर्णं रजतं च राजन् ॥ न केवलं सत्कुलदं व्रतं तु यथेष्टकामाप्तिकरं प्रदिष्टम् ॥ ५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सत्कुलावाप्तिव्रतवर्णनो नामैकोत्तरीद्विशततमोऽध्यायः॥ २०१ ॥

वज्र उवाच ॥ भवन्कर्मणा केन रूपवाञ्जायते नरः ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ फाल्गुन्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ यावच्चैत्री महाराज तावत्स्नातो दिनेदिने ॥ २॥ बहिः सम्पूजयेद्देवं केशवं भोगशायिनम् ॥ एकभक्ताशनो नक्तमथःशायी तथा भवेत् ॥ ३ ॥ त्रिरात्रोपोषितः कुर्यात्पूजां चैत्र्यां तथैव च ॥ स्वशक्त्या रजतं दद्याद्रुक्ययुग्मं तथैव च ॥ ४ ॥ रूपान्वितो मासमिदं मयोक्तं व्रतोत्तमं नित्यमदीनसत्त्व ॥ कृत्वा च नाकं मनुजस्त्ववाप्य मातुष्यमासाद्य च रूपवान्स्यात् ॥ ५ ॥
इति श्रीविष्णु० ध० तृ०ख० मा० व० सं० रूपावाप्तिव्रतवर्णनो नाम द्व्युत्तरोद्विशततमोऽध्यायः ॥२०२॥

वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन नरो लावण्यमाप्नुयात् ॥ लावण्यरहितं रूपं निष्फलं प्रतिभाति मे ॥१॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ कार्तिकायां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पटे वा यदि वार्चायां प्रद्युम्नं

पूजयत्प्रसूनैश्शान्तैः स्नानं सदा कुर्यान्नक्तमश्नीत वाग्यतः ॥ एकभुक्तं महाराज हविष्यं प्रयतः सदा ॥ ३ ॥ मार्गशीर्षे तथा प्राप्य त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ॥ संपूज्य देवं प्रद्युम्नं हुत्वाऽग्नौ घृतमेव च ॥ ४ ॥ भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र भोजनं लवणोक्तकम् ॥ चूर्णितस्य ततः प्रस्थं लवणस्य द्विजातये ॥ ५ ॥ महाराजतकृतं च वस्त्रयुग्मं तथा गुरोः ॥ दद्याच्च कनकं राजन्कांस्यपात्रं रसैर्युतम् ॥ ६ ॥ एतद्धि लावण्यकरं प्रदिष्टं व्रतोत्तमं नाकगतिप्रदं च ॥ न केवलं यादववीर कामाभिरामो भवेत्पुरुषप्रधानः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मा० व०सं० लावण्यव्रतवर्णनो नाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ॥

वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ लावण्यहेतुः सौभाग्यं विना ज्ञेयं निरर्थकम् ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ माघ्यां तु समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पटे वा यदि वाऽर्चायां कृष्णं सम्पूजयेत्सदा ॥ २ ॥ पूर्वोक्तं सकलं कुर्याद्धविष्यं च धराधिप ॥ नित्यं समाचरेत्स्नानं तथा गन्धप्रियंगुना ॥ ३ ॥ फाल्गुन्यां तान्ततो दद्याद्विप्रेभ्यः समुपोषितः शुचिः ॥ ४ ॥ वस्त्रे च देये नृप कुंकुमाक्ते सौवर्णं पात्रं च तथैव कांस्यम् ॥ सौभाग्यदं चैतदनुत्तमं ते व्रतं मयैतत्कथितं नृवीर ॥ ५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सौभाग्यवाप्तिव्रतवर्णनो नाम चतुरुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४ ॥

वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन नरस्त्वरोग्यमाप्नुयात् ॥ रूपसौभाग्यलावण्याः सरोगस्य निरर्थकाः ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रौष्ठपद्यामतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पटे वा यदि वाऽर्चायामनिरुद्धं तु पूजयेत् ॥ २ ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन यावदाश्वयुजी भवेत् ॥ सर्पिषार्चयेद्देवं जातीपुष्पैर्दिनेदिने ॥ ३ ॥ घृतेन जुहुयाद्वह्निं घृतं दद्याद्विजातये ॥ भोजनं गोरसप्रायं तथा विप्रांश्च भोजयेत् ॥ ४ ॥ त्रिरात्रोपोषितः सम्यगाश्वयुज्यां ततो नरः ॥ सघृतं ससुवर्णं च कांस्यपात्रं द्विजातये ॥ ५ ॥ दद्यान्नृपतिशार्दूल नरस्त्वारोग्यवृद्धये ॥ व्रतमेतद्विनिर्दिष्टं स्वर्गलोकप्रदं नृणाम् ॥ ६ ॥ न केवलं रोगहरं प्रदिष्टमायुस्करं रूपविवृद्धिदं च ॥ व्रतोत्तमं ते कथितं नृवीर तथैष्टकामाप्तिकरं नृलोके ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आरोग्यव्रतवर्णनो नाम पञ्चोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०५ ॥

वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन प्रज्ञायुक्तो भवेन्नरः ॥ एतद्देव मनुष्याणां मनुष्यत्वमुदाहृतम् ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्र्यां तु समतीतायां यावन्मासं दिनेदिने ॥ पूर्ववत्पूजयेद्देवं नृसिंहमपराजितम् ॥ २ ॥ होमं च प्रत्यहं कुर्यात्तथा सिद्ध्यर्थकैर्नृप ॥ ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र तथा त्रिमधुरं सदा ॥ ३ ॥ वैशाख्यां कनकं दद्यान्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ ज्ञानावाप्तिप्रदं ह्येतद्व्रतं बुद्धिविवर्धनम् ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं मयोक्तमासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्यमासाद्य च बुद्धियुक्तो ज्ञानेन युक्तश्च तथा भवेत्तु ॥ ५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे

वि० ध० ॥३१२॥

तृ० खं० अ० २११ ॥३१३॥

मार्कण्डेयवज्रसंवादे बुद्ध्यावाप्तिव्रतवर्णनो नाम पञ्चोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०६ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन विद्यावान्पुरुषो भवेत् ॥ सुविद्य एव विज्ञेयः पुरुषः पशुतान्यथा ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पौष्यान्तु समतीतायां प्रतिपप्रभृति क्रमात् ॥ प्राग्वत्संपूजयेद्देवं तुंगंणशिरसं हरिम् ॥ २॥ तिलैश्च जुहुयाद्धौ तिलैर्देवं समर्चयेत् ॥ चिरात्रोपोषितो माध्यां तिलान्कनकमेव वा ॥ ३॥ दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय सम्यक्प्रयतमानसः ॥ भुक्त्वं यज्ञोपवीतञ्च प्रमृतमपि चेन्मनाम् ॥ ४॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं मर्योक्तं विद्यान्वितः स्यात्पुरुषः सदैव ॥ स्वलोकमासाद्य सुखानि भुक्त्वा कामानभीष्टान्पु रूपीभवते चार्द्ध॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे विद्यावाप्तिव्रतवर्णनो नाम सतोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२०७॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन शीलवान्पुरुषो भवेत् ॥ कुलजातिश्रुतिभ्यश्च शीलमेव विशिष्यते ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आग्रहायण्यामतीतायां मासमेकं दिनेदिने ॥ पूर्ववत्पूजयेद्देवं वराहमपराजितम् ॥ २॥ घृतेन स्नापयेद्देवं घृतेन जुहुयाद्धविः ॥ घृतं द्विजेभ्यो दद्याच्च घृतमेव निवेदयेत् ॥ ३॥ त्रिरात्रोपोषितः पौष्यां घृतपात्रेण च द्विजान् ॥ पूजयेत्ससुवर्णेन यथाशक्ति नराधिप ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं मर्योक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्यमासाद्य च शीलवान्स्यात्प्राप्नोति पुष्टिं चिरजीवितं च ॥५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे शीलवाप्ति व्रतवर्णनो नामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन नित्यं धर्मपरो भवेत् ॥ धर्मोद्विज महाराज धर्मस्य फल्यकारणात् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आषाढ्यां समतीतायां प्रतिपप्रभृति क्रमात् ॥ पूर्ववत्पूजयेद्देवं धर्मविद्यद्गधारिणम् ॥२॥ मासस्य चान्ते नृप पौर्णमास्यां कृत्वा त्रिरात्रं कनकञ्च दद्यात् ॥ व्रतोत्तमं धर्मकरं तवोक्तं सर्वार्थदं नात्र विचारणास्ति ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे धर्मप्राप्तिव्रतवर्णनो नाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०९ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन धनवान्पुरुषो भवेत् ॥ धनवानेव लोकेषु पूज्यो भवति मानवः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ श्रावण्यां समतीतायां प्रतिपप्रभृति क्रमात् ॥ पूर्ववत्पूजयेद्विष्णुं देवं सङ्कर्षणं प्रभुम् ॥ २ ॥ नीलोत्पलैस्तथा पद्मैश्च भृंगिराजस्य च ॥ घृतेन परमान्नेन तथा विल्वेक्ष शक्तिसः ॥ ३ ॥ त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् प्रौष्ठपद्यां ततो नरः ॥ गां च दद्याद्विजेन्द्राय व्रतान्ते मनुजोत्तमः ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्य मासाद्य धनान्वितः स्याद्व्रतेन चीर्णेन नरैन्द्रसिंह ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे धनावाप्तिव्रतवर्णनो नाम दशोत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥ २१० ॥ वज्र उवाच ॥ श्रीविहीनस्य लोकेऽस्मिन्किं धनेन महाद्युते ॥ तस्माद्व्रतं समाचक्ष्व येन स्याच्छ्रीयुतो

नरः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वैशाख्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पूर्ववत्पूजयेद्देवं श्रीमत्सहायं दिनेदिने ॥ २ ॥ पुष्पमूलैः फलैश्चैव जुहुयादक्षतांस्तथा ॥ बिल्वांश्च वह्नौ सततं गौरैस्सर्षपैररिष्टजान् ॥ ३ ॥ त्रिरात्रोपोषितो ज्येष्ठे कनकं प्रतिपादयेत् ॥ वस्त्रयुग्मं च राजेन्द्र तेन साफल्यमश्नुते ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ॥ मानुष्यमासाद्य विवृद्धतेजाः श्रिया युतः स्याज्जाति प्रधानः ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीलब्धिव्रतवर्णनो नामैकादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २११ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन भोगानवाप्नोति मानवः ॥ किन्तु भोगविहीनस्य कार्यमस्ति धनैर्द्विज ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ज्येष्ठायां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पूर्ववत्पूजयेद्देवं विश्वरूपधरं हरिम् ॥ २ ॥ कृत्वा व्रतान्ते च तथा त्रिरात्रं दत्त्वा सुयुक्तं शयनं द्विजाय ॥ स्वलोकमासाद्य चिरं तथोष्य मानुष्यमासाद्य च भोगवान्स्यात् ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे भोगावाप्तिव्रतवर्णनो नाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१२ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्कर्मणा केन सर्वत्र जयमाप्नुयात् ॥ व्यवहारे रणे द्यूते विवादे च द्विजोत्तम ॥ १ ॥ जयावाप्तिः परं नास्ति सौख्यं लोकेषु सत्तम ॥ जयावाप्तिः परं सौख्यं तदात्वित्युच्यताम् ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आश्वयुज्यामतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ पूर्ववत्पूजये- द्विष्णुं देवदेवं त्रिविक्रमम् ॥ ३ ॥ त्रिरात्रान्ते तु कार्त्तिक्यां दद्यात्कृष्णाजिनोत्तमम् ॥ सर्वसस्यवरं कृत्वा शक्त्या रत्नैरलंकृतम् ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं प्राप्नोति नाकं सुचिरं नृवीरः ॥ तत्रोष्य कालं सुचिरं मनुष्यः प्राप्नोति सर्वत्र जयं त्रिलोके ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे जयावाप्तिव्रतवर्णनो नाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१३ ॥ वज्र उवाच ॥ व्रतान्यन्यानि मे ब्रूहि काम्यानि द्विज- पुङ्गव ॥ नारीणां पुरुषाणां वा सर्वशस्तत्वं मतो मम ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृत्तिकासु त्वर्चयेद्देवं कार्त्तिकप्रभृतिक्रमात् ॥ यावत्स्यात्का- र्तिकं भूयो नरसिंहमुपोषितः ॥ २ ॥ अनुलेपनपुष्पाद्यैः सर्वैरूपैस्तथैव तु ॥ व्रतावसाने दत्त्वा च चन्दनं तगरं द्विजे ॥ ३ ॥ चर्म चैवाशुभं मुख्यं वासांसि विविधानि च ॥ सर्वत्र जयमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ ४ ॥ मार्गशीर्षात्समारभ्य मृगशीर्षे तथाऽर्चयेत् ॥ यावद्भाद्रपदी भूयो रामं दशरथात्मजम् ॥ ५ ॥ अनुलेपनपुष्पाद्यैः सर्वरत्नैः सदैव तु ॥ व्रतावसाने दद्याद्गां तथा श्वेतां द्विजातये ॥ ६ ॥ श्वेतं वस्त्रयुगं चैव रजतं च तथा नृप ॥ उपोषितः सदा कृत्वा व्रतं स्याच्छत्रुवर्जितः ॥ ७ ॥ पौषमासादारभ्य पुष्ये नित्यमुपोषितः ॥ यावत्पौषी भवेद्भूयो बल- भद्रमथार्चयेत् ॥ ८ ॥ अनुलेपनपुष्पैः सर्वरत्नैस्तथैव च ॥ व्रतावसाने सघृतं कांस्यं कनकमेव च ॥ ९ ॥ दत्त्वा विप्राय भवति नित्यं पुष्टि

वि० ध० ॥३१३॥ बृ० सं० अ० २१५

युतो नरः ॥ माघमासादारभ्य मघासु सततं नरः ॥ १० ॥ वाराहमर्चयेद्देवं तथा नित्यमुपोषितः ॥ घृताभ्यङ्गेन विधिवच्चन्दनेन सुगन्धि- ना ॥ ११ ॥ तथा च परमान्नेन घृतेहोमेन चाप्यथ ॥ दद्याद्व्रतावसाने च क्षितिं गां वा नराधिप ॥ १२ ॥ पितृन्साद्माप्नोति कृत्वा चैतद्व्रतोत्त- मम् ॥ फाल्गुनात्तु तथारभ्य फाल्गुनीषु समर्चयेत् ॥ १३ ॥ नरनारायणौ देवौ यावत्स्यात्फाल्गुनी पुनः ॥ व्रतावसाने शयनं स्वास्तीर्णं प्रति- पादयेत् ॥ १४ ॥ व्रतावसाने नारी स्यात्सुभगां समलं कृता ॥ भार्या नरस्तथाप्नोति रूपद्रविणसंयुताम् ॥ १५ ॥ अनुकूलां श्रियं नित्यं तथा पक्षवतीं नृप ॥ अवियोगोभवेच्चैव करोत्येतन्महाव्रतम् ॥ १६ ॥ चैत्रमासादारभ्य नित्यं चित्रास्वथार्चयेत् ॥ व्रतावसाने दद्याच्च चित्रं वस्त्रं द्वि- जन्मने ॥ १७ ॥ व्रतेनानेन पुरुषः पुत्रानाप्नोत्यभीप्सितान्॥ नारी वा पुरुषव्याघ्र नात्र कार्या विचारणा ॥ १८॥ वैशाखोदस्तथारभ्य विशाखासु तथार्चयेत् ॥ यावद् भूपस्तु वैशाखी सोपवासः पृथग्विभुम् ॥ १९॥ दत्त्वा व्रतान्ते कनकं ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात्॥ ज्येष्ठमासादारभ्य ज्येष्ठासु सततं नरः॥२०॥अर्चयेद्भागवं रामं यावज्ज्येष्ठं पुनर्भवेत् ॥ व्रतावसाने दद्याच्च छत्रोपानहमेव च ॥२१॥ व्रतेनानेन भवति सर्वश्रेष्ठो नरोत्तम ॥ आषा- ढीस्तथारभ्य दिनद्वयमुपोषितः ॥ २२ ॥ आषाढायां त्वर्चयेद्देवं प्रद्युम्नमपराजितम् ॥ भूयः स्याद्यावदाषाढी दद्याच्च शयनं ततः ॥ २३ ॥ स्वास्तीर्णं तेन चाप्नोति नित्यं रूपयुताः स्त्रियः ॥ श्रावणीतस्तथारभ्य श्रवणे सततं हरिम् ॥ २४ ॥ अर्चयेत्सोपवासं तं यावत्स्याच्छ्रावणी पुनः ॥ व्रतावसाने दद्याच्च कांस्यं रूप्यं घृतं तथा॥ २५॥व्रतान्येतानि मया नरेन्द्र प्रोक्तानि ते पापहराणि नित्यम् ॥ नक्रप्रदान्युत्तमपूरुषाणां पाञ्कामाप्रदानि यथेष्टमत्रा ॥२६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वादशमाससंवत्सरव्रतवर्णनो नाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१४ ॥ वज्र उवाच ॥ आराधनार्थं देवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ व्रतान्यन्यानि मे ब्रूहि भृगुवंशविवर्धन ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ गङ्गाद्वारे सुखासीनः पुलस्त्यऋषिसत्तमः ॥ व्रतानि यानि दाल्भ्याय जगाद शृणु तानि मे ॥ २ ॥ दाल्भ्य उवाच ॥ आराधना- र्थं देवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ व्रतानि त्वं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर ॥ ३ ॥ पुलस्त्य उवाच ॥ एकादश्यां शुक्लपक्षे फाल्गुने मासि यो नरः ॥ जपेत्कृष्णेति देवस्य नाम भक्त्या पुनःपुनः ॥ ४ ॥ देवाग्रे चाक्षतं कुर्व्वंस्तत्र जपेच्छुचिः ॥ स्नातः प्रस्थानकाले च उत्थाने स्खलिते क्षुते ॥ ५ ॥ पाषण्डान्पतितांश्चैव तथैवान्त्यावसायिनः ॥ नालपेत तथा कृष्णमर्चयेच्छ्रद्धयान्वितः ॥ ६ ॥ इदं चोदाहरेत्कृष्णं मनः सन्धाय तत्परः ॥ कृष्णकृष्ण कृपालुस्त्वमगतीनां गतिर्भव ॥ ७ ॥ संसारार्णवमग्नानां प्रसीद मधुसूदन ॥ एवं

प्रसाद्योपवसेत्कृत्वा नियतमानसः ॥ ८ ॥ पूर्वेहि चान्येद्युश्चापि गव्यं संप्राश्य वै सकृत् ॥ स्नातोतोयाचम्यैवा कृष्णस्य नाम प्रकीर्तयेत् ॥ ९ ॥
वारिधाराव्रते चैव विक्षिपेद्देवपादयोः ॥ चैत्रवैशाखयोश्चैव तद्वज्ज्येष्ठे च पूजयेत् ॥ १० ॥ मर्त्यलोके गतिं श्रेष्ठां दाल्भ्य प्राप्नोति वै नरः ॥
उत्क्रान्तिकाल कृष्णस्य स्मरणं च तथाऽश्नुते ॥ ११ ॥ आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ॥ तथैवाश्वयुजे मासि अनेन विधिना नरः
॥ १२ ॥ उपोष्य संपूज्य तथा केशवेति च पूजयेत् ॥ गोमूत्रप्राशनातपूतः स्वर्गलोकगतिं व्रजेत् ॥ १३ ॥ आराधितस्य जगतामीश्वरस्याव्यय
स्य च ॥ उत्क्रान्तिकाल स्मरणं केशवस्य तथाप्नुयात ॥ १४ ॥ क्षीरस्य प्राशनं यस्तु विधि चेमं यथोदितम् ॥ कार्तिकादि यथान्यायं कुर्या
न्मासचतुष्टयम् ॥ १५ ॥ तेनैव विधिना ब्रह्मन्विष्णोर्नाम प्रकीर्तयेत् ॥ स याति विष्णुसालोक्यं विष्णुं स्मरति चाक्षयम् ॥ १६ ॥ प्रतिमासं
द्विजातिभ्यो दद्याद्दानं यथाविधि ॥ चातुर्मास्ये च संपूर्णे पुण्यश्रवणकीर्तनम् ॥ १७ ॥ अथ वा वासुदेवस्य तद्गीतं चापि कारयेत् ॥ एवमेति
गतिं श्रेष्ठां देवमानुष्यकीर्तनात् ॥ १८ ॥ कथितं पारणं चैते कार्यं मासचतुष्टयम् ॥ आधिपत्यं तथा भोगांस्तेन प्राप्नोति चाक्षयान ॥ १९ ॥
द्वितीयेन तथा भोगान्नन्दिनाप्नोति मानवः ॥ विष्णुलोके तृतीयेन पारणेन तथाप्नुयात ॥ २० ॥ एवमेतन्मयाख्यातं गतिप्रापकमुत्तमम् ॥
विधानं द्विजशार्दूल कृष्णतुष्टिप्रदं नृणाम् ॥ २१ ॥ सुगतिद्वादशीमेतां श्रद्दधानस्तु यो नरः ॥ उपोषयति तथा नारी प्राप्नोति विविधां गतिम्
॥ २२ ॥ एषा तिथिः पापहरातिधन्या नाकप्रदा नाकरकी तथोक्ता ॥ आराधनार्थं त्रिदशेश्वरस्य देवस्य विष्णोर्द्विजसंघपूज्य ॥ २३ ॥ इति
श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुगतिद्वादशीव्रतवर्णनो नाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१५ ॥ पुलस्त्य उवाच ॥
पञ्चदश्यां तु शुक्लस्य फाल्गुनस्यैव सत्तम ॥ पाषण्डान्यपतितांश्चैव तथैवान्यावसायिनः ॥ १ ॥ नास्तिकान्भिन्नवृत्तींश्च पापानन्यांश्च नालपेत् ॥
नारायणं त्वेकमनाः पुरुषो नियतेन्द्रियः ॥ २ ॥ तिष्ठन्व्रजन्स्रवल्लिते क्षुते चापि जनार्दनम् ॥ कीर्तयेत् तत्क्रियाकाले समक्तूल्वः प्रकीर्तयेत् ॥ ३ ॥
लक्ष्म्या समन्वितं देवं त्वर्चयेच्च जनार्दनम् ॥ सन्ध्याद्यापरमे चेन्दुस्वरूढं हरिमीश्वरम् ॥ ४ ॥ रात्रौ लक्ष्मीं च संचिन्त्य सम्यगर्घ्येण पूजयेत् ॥
नक्तं च भुञ्जीत नरस्तैलेक्षारविवर्जितम् ॥ ५ ॥ तथैव चैत्रवैशाखज्येष्ठेषु मुनिसत्तम ॥ अर्चयेत् तथा प्रोक्तं प्रतिप्राप्ते तु तद्दिने ॥ ६ ॥
निष्पादितं भवेदेकं पारणं दाल्भ्य भक्तिः ॥ द्वितीयं चापि वक्ष्यामि पारणं द्विजसत्तम ॥ ७ ॥ आषाढे श्रावणे चापि प्राप्ते
भाद्रपदे तथा ॥ तथैवाश्वयुजेमर्च्य श्रीधरं वै श्रिया सह ॥ सम्यक्चन्द्रमसो दत्त्वा भुञ्जीताधं यथाविधि ॥ ८ ॥ द्वितीयमेतद्दा

ख्यातं तृतीयं पारणं शृणु ॥ कार्तिकादिषु मासेषु तथैवाभ्यर्च्य केशवम् ॥ ९ ॥ भूम्या समन्वितं दद्याच्छाङ्खार्घ्यहणं निशि ॥ भुञ्जीत च यथाख्यातं तृतीयमिति पारणम् ॥ १० ॥ प्रतिपूजासु दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ प्रतिमासं च वक्ष्यामि प्राशनं कायशुद्धये ॥ ॥ ११ ॥ प्रथमांश्चतुरो मासानपश्वाग्न्यासुदाहतान् ॥ कुशौदकं तथैवान्युक्तं मासचतुष्टयम् ॥ १२ ॥ सूर्यांशुतप्तं तद्वच्च जले मासचतुष्टयम् ॥ गीतवाद्यादिकं पाठ्यं तथा कृष्णस्य वा कथाम् ॥ १३ ॥ कारयेत्तु च देवस्य पारणं पारणे गते ॥ एवं संपूज्य विधिवत्पत्नीकं जनार्दनम् ॥ ॥ १४ ॥ नाप्नोतीष्टवियोगोर्त्तिं पुमान्योषित्तथापि वा ॥ जनार्दनं सलक्ष्मीकमर्चयेत्प्रथमं ततः ॥ १५ ॥ सश्रीकं श्रीधरं भक्त्या तृतीये भक्तिकेशवौ ॥ यावन्त्येताद्वधानेन पारणान्यर्चयेत्प्रभुम् ॥ तावन्ति जन्मानि सुखं प्राप्नोतीष्टवियोगजम् ॥ १६ ॥ प्राप्नोति देवस्मरणं च मृत्यौ तदापि चाप्नोति मनोऽनुकूलाम् ॥ गतिं द्विजश्रेष्ठ ततोपि काले सायुज्यमायाति जनार्दनस्य ॥ १७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुगतिपौषमासिकल्पवर्णनो नाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२१६॥ ॥ छ ॥

॥ पुलस्त्य उवाच ॥ शृणु दाल्भ्य परं कामं व्रतं सन्ततिदं नृणाम् ॥ यदुपोष्य न विच्छेदः पितृपिण्डस्य जायते ॥ १ ॥ कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे स्नातो नियतमानसः ॥ कृष्णमभ्यर्च्य पूजां च देवक्याः कुरुते नरः ॥ २ ॥ निराहारो जपन्नाम कृष्णस्य जगतः पतेः॥ उपविष्टो व्रजन्स्नातः श्रुतमस्त्वलनादिषु ॥ ३ ॥ पूजायां चापि कृष्णस्य सप्तवारान्प्रकीर्तयेत् ॥ पाषण्डिनो विकर्मस्थांश्चलेपश्चैव नास्तिकान् ॥ ४ ॥ प्रभाते च ततः स्नातो दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ॥ भुञ्जीत कृतपूजस्तु कृष्णस्यैव जगत्पतेः ॥ ५॥ वैशाखज्येष्ठयोश्चैवं पारणं हि त्रिमासिकम् ॥ उपोष्य देवदेवेशं घृतेन स्नापयेद्धरिम् ॥ ६ ॥ आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ॥ उपोष्यते द्वितीयं वै घृतेन स्नापयेद्धरिम् ॥७॥ आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ॥ उपोष्यते द्वितीयं वै पारणं पूर्ववद्भवेत् ॥ ८ ॥ आश्विने कार्तिके सौम्ये तृतीयं पारणं तथा ॥ पौषे माघे फाल्गुने च चतुर्थं द्विजसत्तम ॥ ९ ॥ पारणे पारणे पूर्णे घृतेन स्नापयेद्धरिम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो घृतं दद्यात्तथैव प्रतिपारणम् ॥ १० ॥ कृत्वा व्रतं नाकमनुप्रयाति मातृव्यपाप्ताश्च च निर्वृतः स्याता॥सन्तानवृद्धिंश्च तथाप्नुतेऽसौ यावन्मही सागरमेखलान्ता ॥ ११॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सन्तानाष्टमीव्रतवर्णनो नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१७ ॥

पुलस्त्य उवाच॥ आषाढशुक्लपक्षे तु भगवान्मधुसूदनः ॥ भोगिभागे निजां मायां योगनिद्रां च मानयेत्॥ १॥ शेतेऽसौ चतुरो मासान्यावद्भवति कार्तिकम् ॥ विविधेद्य न प्रवर्तन्ते तदा

यज्ञादिकाः क्रियाः ॥ २ ॥ तत्राषाढसितान्ते च यो नरो दिनपञ्चकम् ॥ अधःशायी बहिः स्नायी मांसाभ्यङ्गविवर्जितः ॥ ३ ॥ वृन्ताकलाबुकूष्मा- ण्डमधुक्षारविवर्जितः ॥ समस्तमदिरावर्जी सद्भक्तस्तारको भवेत् ॥ ४ ॥ ब्रह्मचारी जितक्रोधो जपहोमपरायणः ॥ हरिं संपूजयेन्नित्यं गन्धमाल्यान्नसंपदा ॥ ५ ॥ गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्दीपमालामभिरेव च ॥ पात्राणां जलधेनूनां प्रदानेन तथैव च ॥ ६ ॥ तथा कार्तिकशुक्लान्ते तृतीयं पारणं भवेत् ॥ ७ ॥ हिंसात्मकैस्तु किं तस्य यज्ञैः कार्यं महात्मनः ॥ प्रस्वापे च प्रबोधे च पूजितो येन केशवः ॥ ८ ॥ दशाहेमेतत्कृत्वा तु व्रतं विष्णुपुरो नरः ॥ अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ९ ॥ कार्तिकश्चाग्निदेवतो मासो देवकुलैः स्तुतः ॥ आश्वयुज्यामतीतायां यावत्स्यादिह कार्तिकी ॥ १० ॥ व्रतं दशाहाभिहितं कृत्वा स्वर्गे महीयते ॥ पौण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ ११ ॥ प्रत्यहं दीपदानेन कार्तिकाभिमुखो भवेत् ॥ चक्षुष्मान्ब्राह्मणश्रेष्ठ तथा सर्वत्र पूजितः ॥ १२ ॥ एतावन्तं तथा कालं सर्वमांसविवर्जितः ॥ स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टो मानुषे सुखमाप्नुयात् ॥ १३ ॥ आरोग्यसुखसम्पत्त्या युक्तश्च सुभगो भवेत् ॥ प्रसुप्ते देवदेवेशे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १४ ॥ दशाहुतिहुतं कृत्वा खड्गधाराव्रतं नरः ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ १५ ॥ मासं च कार्त्तिके कृत्वा पौण्डरीकमवाप्नुयात् ॥ कृत्वा मासं यथेष्टं च वह्निष्टोममवाप्नुयात् ॥ १६ ॥ कृत्वा च चतुरो मासान्सुप्ते मधुनिषूदने ॥ अश्वमेधफलं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते ॥ १७ ॥ असिधाराव्रतं कृत्वा तथा संवत्सरं नरः ॥ सर्वयज्ञफलं प्राप्य विष्णुलोके च गच्छति ॥ १८ ॥ येनेयं तु कामेन खड्गधाराव्रतं चरेत् ॥ तं तं काममवाप्नोति विष्णुलोके महीयते ॥ १९ ॥ तथा समर्थो भवति दाने च वरशापयोः ॥ आदित्यतेजा भवति नात्र कार्या विचारणा ॥ २० ॥ दालभ्य उवाच ॥ असिधाराव्रतविधिः समाचक्ष्व महाद्युते ॥ एतन्मे संशयं च्छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ २१ ॥ पुलस्त्य उवाच ॥ स्नातः स्वलंकृतः स्रग्वी मुक्तवान्मांसवर्जितम् ॥ कृतदैवत- पूजस्तु स्त्रीसहायः स्वपेन्निशि ॥ २२ ॥ ब्रह्मचारी द्विजश्रेष्ठ खड्गधाराव्रतं चरन् ॥ अपूर्वां चाप्यपूर्वांश्च समालिंग्य स्वपेन्निशि ॥ २३ ॥ ब्रह्मचारी शतगुणं फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ अतीव दुष्करमिदं खड्गधाराव्रतं स्मृतम् ॥ २४ ॥ कृत्वा व्रतं द्वादशवत्सराणि त्रैलोक्यराज्यं ध्रुवमाप्नुयाच्च ॥ भुक्त्वा चिरं तद्दिवसुखञ्च चान्ते सायुज्यमायाति जनार्दनस्य ॥ २५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० दालभ्यं प्रति पुलस्त्यकथा स्वधाराव्रतवर्णनो नामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१८ ॥ पुलस्त्य उवाच ॥ मासि प्रौष्ठपदे शुक्ले द्वादश्यां जलशायिनम् ॥ प्रणम्य नन्तमभ्यर्च्य पुष्पधूपादिभिः शुचिः ॥ १ ॥ पाषण्डादिभिरालापमकुर्व्वन्नियमात्मवान् ॥ जलधेनुं द्विजे दत्त्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २ ॥

वि० ध० | तृ० खं० ॥३९५॥ | अ० २२१

तिष्ठन्स्थितौ व्रजंश्चैव श्रुतस्मरणलादिषु ॥ अनन्तनामस्मरणं कुर्वन्नुच्चारणं नरः ॥ ३ ॥ अनेनैव विधानेन मासद्वादश वै क्रमात् ॥ उपोष्य पारणे पूर्णे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं द्वादशमेतदिदं प्राप्नोत्यनन्तानि फलानि विप्र ॥ सम्यक्कृतानां नियमव्रतानां चानन्तमा राज्य न संशयोत्र ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दालभ्यं प्रति पुलस्त्यवाक्येऽनन्तद्वादशीव्रतवर्णनो नामैको नविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२१९॥पुलस्त्य उवाच ॥ पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां शर्करादेवतुम् ॥ नक्षत्रेणायोगं विष्णुं च प्रथमं तु समर्चयेत् ॥१॥ ततः प्रभृति विप्रेन्द्र मासिमासि जनार्दनम् ॥ उपोषितः पूजयते यावत्संवत्सरं गतम् ॥ २ ॥ मासेय मासे विधिनानेदितेन रम्यां तिथौ दान मथ ब्रवीमि ॥ प्राच्यं यथावद्विधिवत्क्रमेण तदुच्यमानं निखिलं निबोध ॥ ३॥ घृतं यथा श्रीहृदयं हिरण्यं यवान्क्रमशः कनकानुपानेम् ॥ छत्रं पयोन्नं गुडफाणिताढ्यं सचन्दनं वस्त्रमनुक्रमेण ॥ ४ ॥ गोमूत्रमंभो घृतमांशमार्कं दूर्वादधिश्चैत्रीहृदयं तिलाश्च ॥ मूत्राद्यंगृतं जलमाशु दूर्वं क्षीरं च मासं क्रमशः प्रयुञ्ज्यात्॥५॥कुले प्रधानेधनधान्यपूर्णे विवेकवान्यस्तु समस्तदुःखैः॥प्राप्नोति जन्माविकलेंद्रियश्च भवत्यरोगो मतिमान्सुखी च ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दालभ्यं प्रति पुलस्त्यवाक्येषु बह्मद्वादशीव्रतवर्णनो नाम विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः ॥ २२० ॥ समाप्तः पुलस्त्यदालभ्यसंवादः ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ किं तु कृत्यतमं लोके मनुष्याणां प्रकीर्तितम् ॥ एतत्पृष्टो ममाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अन्तर्वेदि बहिर्वेदि पूजा कार्या दिवौकसाम् ॥ एतत्कृत्यतमं लोके पुरुषस्य विपश्चितः ॥ ॥ २ ॥ अन्तर्बद्धां च यजनं बहुवित्तस्य कीर्तितम् ॥ स्वल्पवित्तस्य धर्मज्ञ बहिर्वेदि प्रकीर्तितम् ॥ ३॥ पुष्पाक्षताद्यैर्नानोवस्त्राद्यध्ययनान्कर्मणा ॥ धूपदीपनमस्कारैर्नित्यं पूज्या दिवौकसः ॥ ४॥ ततोऽपि नियतैश्चैव ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥ बहिः शुश्रूषया चैव दानेन विविधेन चा॥ ५॥ सदैव पूजिता देवास्तृप्तिमायान्ति यादव ॥ स्वेस्वे कालविशेषेण कालः पूर्वोदितो मया ॥ ६ ॥ वज्र उवाच ॥ देवताः काश्च कस्मंस्तु काले नृप जयेत्सदा ॥ देवतापूजने कार्यं विशेषान्नम कीर्तय ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कालं तथाहं वक्ष्यामि देवतापूजने पृथक् ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ सोपवासस्य सर्वदा ॥ ८ ॥ ब्रह्माणं पूजयेद्देवं सततं प्रथमेशहनि ॥ पक्षद्वये महाभाग पञ्चदश्यामुपोषितः ॥ ९ ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ विग्नाडहुसुवर्ण कम् ॥ हंसयुक्तेन यानेन ब्रह्मलोके च गच्छति॥ १०॥चैत्रमासस्य या शुक्ले प्रथमा प्रतिपद्भवेत्॥तदहि ब्रह्मणः कृत्वा सोपवासस्तु पूजनम्॥ ११॥ संवत्स रप्रवाप्नोति सौख्यानि भृगुनन्दन ॥ कालस्यावयवाः सर्वे तस्मिन्नहनि पूजिताः॥ १२॥ प्रदद्यादक्षिणां च धर्मज्ञ सौवर्णं दद्यादुत्तमम् ॥ संवत्सरार्चनं नाग

॥३९५॥