विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

दि० सं० ॥३०४॥ दि० सं० अ० १८०

अन्तरं खड्गं ज्ञेयं त्रिषुस्थानेष्वसंस्त्य च ॥ प्रथमं त्र्यङ्गुले विन्द्या द्वितीयं द्व्यङ्गुलं स्मृतम् ॥ २४॥ तृतीयमङ्गुलेऽर्द्धे चायतं चिबुकांस्तथा ॥ गृहीत्वा सायकं तत्र तर्जन्यङ्गुष्ठमेव च ॥ २५॥ अनासया ततो मूर्द्ध पुनःसंमर्द्यमथापि च ॥ तावद्व्रतद्विकंपेवेणागाढाहूणः सुभीतः ॥ २४ ॥एवं विमुच्यक्रमं मोक्षव्यो विविधस्त्वयम् ॥ दक्षिणादिष्टतं लक्ष्यं सिञ्चादाणेन मागधी। राधमुक्ता चापं वामहस्तं लिप्योगेन पृच्छतः ॥ एतदुच्छेदमित्यु क्तं ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज ॥ २६ ॥ रूपेणं विविधं कार्यमङ्गाङ्गन्तु धनुष्मता ॥ तथापि मुक्तके कार्यमसंश्लिष्टन्तु मध्यमम् ॥ २७॥ ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुःशास्त्राविशारदाः ॥ ज्येष्ठस्तु पावको ज्ञेयो मन्दश्चाङ्गुष्ठमुच्यते ॥ २८ ॥ एकादश तथा साध्यः कनीयानङ्गुष्ठमुच्यः ॥ चतुर्हस्तं धनुःश्रेष्ठं प्रयोगं चास्य मध्यमम् ॥ २९॥ कनीयसं त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदानिना ॥ अश्वे रथे गजे ज्येष्ठं तदेव परिकीर्तितम् ॥ ३० ॥ तदेव हीनं खलु मध्यमं स्यात्तदेव हीनं च तथा कनीयः ॥ पूर्णाशुभस्यैव विचिन्यया ते प्रोक्ताः समासाद् धनुरुद्भवस्य ॥३१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे सा० वज्रसं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामैकोनशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७९॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्णाशुधो भृतिं कृत्वा ततो मांसे र्गतान्गुणान् ॥ गङ्गासंगमपाणां सन्निधावेव संस्तथा द्विज ॥ १ ॥ शुचिनौतं ततः कुर्याद्धनुः सुर्पाविधानवित् ॥ सुडसंस्तरगोपिते शुद्धे वल्गु च योज येत् ॥ २ ॥ ततो वह्निं समाश्रुत्य दंशितः सुसमाहितः ॥ तृणमारुह्य वर्मागाष्टां कक्षां च दक्षिणाम् ॥३॥ वेष्टयेश्चापि तत्चापं धारयन्बन्धसंधिषु तम् ॥ ४ ॥ ततो महुदरेद्राणं कृत्वादाक्षेणपाणिना ॥ ४॥ तज्जवः सहितं सर्वं मध्ये संमृद्य धारयेत् ॥ वामहस्तेन वै कक्ष्याङ्गुष्ठतस्मात्समुद्धृ तम् ॥ ५॥ मुनिपण्णमणिंसुंतवा गुणे पुच्छं निवेशयेत् ॥ संपीड्य सिंहकर्णेन मुखेनापि समे हृदम् ॥ ६॥ वामकर्णोपरिस्यं च फलं व्यासस्य धारयन्तात् ॥ वलभ्यमध्यगा तत्र वामांगुल्या च धारयेत् ॥ ७ ॥ मनोलक्ष्यगतं कृत्वा हृदि च सुविधानवित् ॥ दक्षिणे गात्रभागे च वलासंगुष्ठ विमोक्षयेत् ॥ ८ ॥ ललाटपुट्संस्थानं दृणौ लक्ष्ये निवेशयेत् ॥ ९ ॥ आकृष्य ताडयेत्तत्र दण्डकं षोडशांगुलम् ॥ मुक्ता चापं ततः पश्चादर्द्धा रिक्तेस्तथातदा ॥ १० ॥ विष्टीयान्यस्यमध्यस्था तेलोपुञ्जा पुनःपुनः ॥ अमिलक्ष्याद्दक्षिणतोऽग्यंश्च तुस्त्वं च दक्षिणम् ॥ ११॥ चतुरस्रगते देव्यमश्वत्थसंपादितः स्थितः ॥ तस्मादनन्तरं लेह्यं परवृतगतिं च यत् ॥ १२ ॥ निक्षेप्तुं लेतवेद्धन्तस्त्वस्येहेतुर्ध्यकं ततः ॥ वेध्यस्याभिध्वेधेतु सन्न्यस्तपुटंकं धनुः ॥ १३ ॥ हस्तावापगतैः संस्तैर्जिह्वांस्तत्केशेष्वपि ॥ तस्मिन्न्वे ष्यगते गात्र द्वे वेध्य हरसंस्रिते ॥ १४॥ द्वे वेध्य पुस्करे विद्धि द्वे तथा चित्रपुष्टके ॥ चतुर्थे च तोरणे च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते ॥ १५॥

वि० ध० ॥२.३॥

द्वि० खं० अ० १७८

सर्वा सेनापि विद्रुता ॥ ८० ॥ एवं निवासस्तं कुर्यात्परेषां भुनन्दन ॥ ८० ॥ विद्रुतानां तु योधनां सुविघातो विधीयते ॥ धनुर्वेदविधानेन कल्पना न च तथा भवेत् ॥ ८१ ॥ पापांश्च देया धर्मज्ञा तथैव परमोहनाः ॥ पलाकिरभ्युच्चयः कार्यः स्वबले च तथा शुभः ॥ ८२ ॥ संस्कारश्चैव कर्तव्यो वादिनां मयन्तः ॥ एतस्य वपु वक्ष्यामि तत्रोपनिषदि द्विज ॥ ८३ ॥ संप्राप्य विजयं युद्धे कार्यं देवतपूजनम् ॥ पूजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र गुरू- नापि च पूजयेत् ॥ ८४ ॥ रत्नानि राजगमिनीनि चर्म वाडहमायुधम् ॥ सर्वमन्यद्धरेत्तस्य यद्येनैव रणे हतम् ॥ ८५ ॥ कुलोचितैस्तु विज्ञेयास्तथा राग न कस्य चित् ॥ स्वदेशे परदेशे वा साध्वी यत्नान्न दूष्यते ॥ ८६ ॥ अन्यथा संकरो घोरो भवतीह संशयावहः ॥ ८८ ॥ शक्तः प्राप्य रणे मुक्तः पुत्रस्तस्य प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥ पुरस्तेनास्य योद्धव्यं तस्य धर्म विजानता ॥ देशदेशे च आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ ८८ ॥ स एव परे पाल्यः स्वात्माप्य देशे महीक्षिता ॥ नृणां प्रदर्शयेद्राज्ञा स्वमभीष्टं हते रिपौ ॥ ८९ ॥ न मे प्रियं कृतं तेन येनायं समरे हतः ॥ किन्तु पूजां करोम्यस्य स्वच्छन्दमविजानतः ॥ ९० ॥ हतोऽयं मद्हितार्थाय प्रियं यद्यपि नो मम ॥ अपुत्राश्च स्त्रियश्चैव नृपतिः परिपालयेत् ॥ ९१ ॥ ततस्तु स्वपुरं प्राप्य नृपतिः प्रविशेद्वेश्म ॥ यथाविधानविहितै भूयो देवतपूजनम् ॥ ९२ ॥ पितॄणां पूजनं चैव तथा कुर्याद्विशेषवत ॥ संवि- भागं परावर्त्तः कुर्याद्भृत्यजनस्य तु ॥ ९३ ॥ अवाप्य धर्मेण नृपस्तु पृथ्वीमरासधातुसहितुल्यङ्गाम् ॥ कृत्वा तथान्यां द्विजसाच्च शस्त्या लोकं जयत्यस्य नराधिपस्य ॥ ९४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुप्रत्यभिगमनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ राम उवाच ॥ धनुर्वेदं समाचक्ष्व संक्षेपात्कुरुनन्दन ॥ सर्वं त्वमेवं जानासि यथा देवः पितामहः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चतुष्पादो धनुर्वेदस्तथा पश्चविधो द्विज ॥ रथानागाश्चपत्तीनां पादानांश्चैव कीर्तितः ॥ २ ॥ यन्मुक्तं प्राणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा ॥ अमुक्तं बहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ तत्र शस्त्रास्त्रसंपत्त्या द्विविधं परिकीर्तितम् ॥ दण्डमात्रावशेषेण भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ऋजुमार्गाभिसन्धेन भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ४ ॥ क्षेपणीपाशचक्राद्यं यन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ शिलातोमरशक्त्यग्रं पाणिमुक्तं तथैव च ॥ मुक्तासन्धारितं ज्ञेय पाशाश्रमपि युद्धवित् ॥ ६ ॥ खड्गादिकममुक्तं च तथा ज्ञेयं महाभुज ॥ नियुद्धं ज्यायुधं ज्ञेयं पाणिप्रहरणादि- कम् ॥ ७ ॥ तत्रादावेव योग्यत्वं गात्राणां तु विधीयते ॥ तथा व्यायामशालित्वं भारकर्षणमेव च ॥ ८ ॥ जितेश्रमो हि युद्धेषु कर्मयोग्यत्वमा- प्नुयात् ॥ रथाश्वगजपृष्ठेषु तानि शस्त्राणि चाभ्यसेत् ॥ ९ ॥ तानि वै खड्गमुख्यानि बाहुप्रत्यवराणि च ॥ धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ॥ १० ॥

॥३.३॥

नित्यं सन्मार्गमाश्रिताः ॥ अनाहार्याः परैर्नित्यं कथं न स्याज्जयो मम ॥ ५५ ॥ राजश्रीस्सेवितामेव भवद्भिः केवलं मम ॥ इह चामुत्रिकै सुख्यञ्चै न चन्ममिस्र व च ॥ ५६ ॥ जित्वारीन्भोगसंशान्तिमुपेत्य च व परा गतिः ॥ निष्कृतिः स्वामीपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥ ५७ ॥ आगणं चेद्विनिर्योति गत्वाबाधितः क्वचित् ॥ तेनैव सह पाप्मानं सर्वं त्यजति धार्मिक ॥ ५८ ॥ तथा यद्यधिकंसभायां वेदनारोहितं तथा ॥ ततो नास्त्यधिकं लोके किञ्चित्परमदारुणम् ॥ ५९ ॥ मृतस्य नाग्निसंस्कारो नाशौचंनोदकक्रिया ॥ कर्त्तव्याचेति यत्पूर्व्वं संभागादिकं तु किम् ॥ ६० ॥ तपस्विनो दानपरा यज्वानो बहुदक्षिणाः ॥ शूराणां गतिमि च्छन्ति दृष्टा भोगामलानुरसान् ॥ ६१ ॥ वरप्सरसःसहस्राणि शुश्रूषाविघवेन हतम् ॥ अभिद्रवन्ति कामानां मम भर्ता भविष्यति ॥ ६२ ॥ स्वामी सुकृतेमादत्ते भगानां विनिवर्तकम् ॥ ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्राज्ञैः पदंपदे ॥ ६३ ॥ यः सहायन्परित्यज्य स्वस्तिमनगन्तुमिच्छति ॥ अनर्थिस्त तस्य कुर्व्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ६४ ॥ अधर्म्यफलं प्रोक्तं भयान्नामनिवर्तताम् ॥ पदेपदे महाभागा संमुखानां महात्मना म् ॥ ६५ ॥ देवीमुच्यन्तथा लक्ष्मीः पाप्मानमपयश्वस्तथा ॥ प्रतीक्षन्ते महाभाग संग्रामे समुपस्थिते ॥ ६६ ॥ पराङ्मुखा मया ग्राह्या जीवन्तो प्यथवा हताः ॥ इत्येवसमयस्तस्य पाप्मना सह तिष्ठति ॥ ६७ ॥ लक्ष्मीः संतिष्ठते तस्य जीवतः कृतकर्मणः ॥ ६८ ॥ मृतस्य चापि तिष्ठन्ति विमानास्थाः सुरस्त्रियः ॥ एवमुद्घोषणं कृत्वा धर्मेणेच्छेज्जयं रणे ॥ ६९ ॥ अधर्मीविजयो राज्ञो नृपलोके भयप्रदः ॥ अधर्म्मविजयाद्योधैर्नृकुड्टसुपधीयते ॥ ७० ॥ छिद्रादेव परं छिद्रं तस्य स्यान्नात्र संशयः ॥ न कर्णी न तथा दिग्व्यः शरः स्याद्धर्मयो धिनाम् ॥ ७१ ॥ नास्थिशल्यस्यः शरः कार्यो दुश्शल्यश्च मणिश्च ॥ समः समेन योद्धव्यो नागचारो रणे द्विज ॥ ७२ ॥ सशस्त्रेन च सन्नद्धः साध्वथाश्चगतेन तु ॥ रथी च रथिना राम पदातिश्च पदातिना ॥ ७३ ॥ कुञ्जरस्थो गजस्थेन योद्धव्यो भृगुनन्दन ॥ विमुखो भग्नशस्त्रश्च क्षीणाल्यपरिरक्षिता ॥ ७४ ॥ व्यायुधो भग्नाशास्त्रश्च तथैव शरणागतः ॥ परेण युद्ध्यमानश्च युद्धप्रेक्षक एव च ॥ ७५ ॥ आर्त्तस्तोयप्रदाता चः दण्डपाणिस्तथैव च ॥ एते रणे न हन्तव्या क्षत्रधर्मसमीप्सता ॥ ७६ ॥ पापिष्ठो कूटयुद्धे च कर्त्तव्यमपि चाहेह ॥ श्रान्तेन बाधिसुत्तेन अधोर्लोनोर्घबलेन च ॥ ७७ ॥ दुर्दिने न च युद्धानि कर्तव्यानि महाबल ॥ ७८ ॥ प्रवृते समरे राम परेषां नामकारणात् ॥ बाहू प्रगृह्य विक्षोपुर्द्धर्मा भग्नाः परे त्विति ॥ प्रातं मित्रबलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ॥ ७९ ॥ सेनानीर्निहतश्चायं

वि० ध० ॥ ३०२ ॥

आयुधानां तु संसर्गो यथा न स्यात्परस्परम् ॥ २८ ॥ तथा तु कल्पना कार्या गोयानां भृगुनन्दन ॥ मेचकैश्चः परानीकं संहतैरेव भेद्यते ॥ २९॥ मन्दसारपरावेपि कर्तव्या संहता तथा ॥ स्वेच्छया कल्पयेद्व्यूहं ज्ञात्वा वारिपुकारितम् ॥ ३० ॥ व्यूहे भेदं न वै कुर्याद्रिपुव्यूहस्य पार्थिवः ॥ गजस्य देया ग्वश्या चत्वारस्तु रथा द्विजा ॥ ३१॥ गजस्य वाश्वश्चत्वारोऽश्वस्य तस्य च वाजिनः ॥ वाजिभिश्च समास्तत्र धन्विनः परिकीर्तिताः ॥३२॥ पुरस्ता द्वाजिनां देया द्वेयाङ्गलङ्गु धन्विनः ॥ धन्विनामस्तु चामार्थं रथांस्तद्वद् योजयेत् ॥ ३३॥ रथानां कुञ्जराश्चाथ दातव्याः पृथिवीक्षिता ॥ पदातिकु अरश्वानां कर्म कार्यं प्रयत्नतः ॥३४॥ अश्वाश्चित्वा यो वाहे चात्मानं वमेश्वरः ॥ स संप्राम नरकं याति स्वकृतेनापि कर्मणा ॥ ३५ ॥ शूराः प्रमुखतो देया न देया भीरवः क्वचित् ॥ शूरानाञ्च सुवन्तो दत्त्वा स्कन्धात्समप्रदेशिनम् ॥ ३६॥ कर्तव्यं भीरुसंघेन शत्रुविद्रावकारकम् ॥ दास्यन्ति युग्मतातु विद्रुता भीरवः पुरः ॥ ३७ ॥ प्रोत्साहयन्ते वरणी भीरुःशूरान्पुनः स्थिताः ॥ प्राच्याः शूकनासार्थं ये च जिह्वालोपा नराः ॥ ३८ ॥ संहतयुद्धज्ञाश्चैव कोसताः कलहोत्तियाः ॥ नियंतं दृढेश्च हस्त्याश्च शूरा ज्ञेयाश्च कासिनः ॥ ३९ ॥ दाक्षिणात्याश्च विज्ञेयाः कुशलाः खड्गवर्मिणः ॥ वङ्गला बान्धिनो ज्ञेयाः पर्वतीयास्तथैव च ॥ ४० ॥ पाषाणयुद्धकुशलास्तथा पर्वतवासिनः ॥ पांचालाः शूरसेनाश्च रथेषु कुशला नराः ॥ ४१ ॥ काम्बोजा ये च गांधाराः कुशलास्ते हयेषु च ॥ प्राशशक्त्या तथा म्लेंच्छा विज्ञेयाः पाशयोथिनः ॥ ४२ ॥ अङ्गा वङ्गा कलिङ्गाश्च ज्ञेया मातङ्गयोधि नः ॥ आहतानां हतानां च गवांनयनविक्रिया ॥ ४३ ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४६ ॥ आयुधालयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते ॥ ॥ ४४ ॥ रिपूणां भेदकमानां गवांस्थस्य तु रक्षणम् ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४५ ॥ विमुशीकरणं युद्धे धन्विनां च तथो च्यते ॥ ४७ ॥ वाजिभिः क्रियते शूरैर्मित्राणामपि संहतिः ॥ ४६ ॥ सुरापसरण वापतसार्वविध्यस्य तथोच्यते ॥ त्रास्ते रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्य ते ॥ ४७ ॥ प्राकारगोपुरगृहाहनमंगश्च मार्गव ॥ गजानां कर्म निर्दिष्टं युद्धसंहे तथा परैः ॥ ४८ ॥ प्रतिसूर्यविषमलेया रथाश्वस्य तथा समा ॥ शर्मोद्गमा च नागानां युद्धेऽभिमुखदहता ॥ ४९ ॥ एवं विरचितव्यूहः कृतदृष्टिविभाकरः ॥ तथाद्युलोकमहेशो वा दिकपालवृषमारुताः ॥ ५० ॥ योधातुरेजयस्सर्वान्प्रशमोग्रोपवादनतः ॥ भोगायतिश्च विजये स्वगेर्यातिहेतस्य च ॥ ५१ ॥ धन्यानि तु निमित्तानि वदन्ति विजयं द्विज ॥ स्पन्दनं सुप्रगावाणां शुभस्वप्ननिदर्शनम् ॥ ५२ ॥ निमित्तं च गजाश्वस्य सर्वतो दृश्यते शुभम् ॥ शकुना मङ्गलाश्चैव दृश्यन्ते हि मनोज्ञ्गुणाः ॥ ५३ ॥ विपरीतसरीपर्पन्तुः स्यूयन्तिनान्यथा ॥ भवन्तोऽपि कुले जाताः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ ५४ ॥ गान्धर्वे च परा नित्यं

द्वि० वं० अ० १७७ ॥३०२॥

वि० ध० ॥ २-१७ ॥ द्वि० सं० अ० १७७ ॥ २-१७ ॥

वाथ पुरोहितः ॥ तेषां संपूर्जनं कृत्वा द्विजं सपुरोहितम् ॥ ४० ॥ धनेन पूजयित्वाऽथ दक्षिणां भूरिदक्षिणाम् ॥ ततः पुण्याहघोषेण¹ द्विजानां हत- कल्मषः ॥ ४१ ॥ मङ्गलालम्भनं कृत्वा मन्त्रमेतं निशामयेत् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥ ४२ ॥ लोकपालाः सगन्धर्वा नद्यः शैला मही द्विजाः ॥ अग्निः स्वाहा स्वधा होमः स्कन्दो ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ४३ ॥ मुहूर्तास्तिथयो मासि वेदाः सायनवत्सराः ॥ गावः सर- स्वती देवी दीर्घामायुर्दिशन्तु ते ॥ ४४ ॥ जगतस्तेजोऽथ या सिद्धिरैश्वर्यं ब्रह्मणः पुरा ॥ जगज्जिगीषया या विष्णोः सिद्धियौर्वास्त्रिकिक्रमे ॥ ४५ ॥ असुरैर्ध्यविनाशे च बभूव त्र्यम्बकस्य या ॥ सिद्धिर्ब्राह्मैर्मुखैर्बभ्रौ त्रिपुरान्तकृता पुरा ॥ ४६ ॥ शके वृत्रवधे यावत्स्कन्दे दैत्यविसंशये ॥ तां प्राप्नुहि सदा सिद्धिं सा च यात्रास्तु ते सदा ॥ ४७ ॥ रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ इति चोक्त्वा शुभों वाचं गृहीत्वा सशनं धनुः ॥ ॥ ४८ ॥ चन्दनौषधिसम्पन्नोण दैवज्ञस्य करात्स्वयम् ॥ तदिष्टयोः परमित्येवं शृण्वन्प्रस्थानमुत्तमम् ॥ ४९ ॥ पेष्टे रिपुमखे दद्यात्प्रथमं दक्षिणं पदम् ॥ पदद्वादशकं गत्वा विष्णुमाञ्चालयेदु तय्य ॥ ५० ॥ नागं रथं हयं चैव सुमूर्ते चारुहेत्क्रमात् ॥ आरुह्य सुमना गच्छेद्राद्यघोषेण भूरिणा ॥ ५१ ॥ स निष्क्रम्य महानीयों न पृष्ठमवलोकयेत् ॥ मङ्गलानि ततः पश्यन्स्पृशञ्शृण्वन्नयेन्नृजेत् ॥ ५२ ॥ कोशमात्रं ततो गच्छे- द्भाविकं तु कदाचन ॥ गत्वा देशे शुभे तिष्ठेत्सजपवित्वा सुरद्विजान् ॥ ५३ ॥ ततः क्रमेण गच्छेच्च परदेशं महीपतिः ॥ आत्म- सैन्यानुरूपेण कृतलक्षः पथा द्विज ॥ ५४ ॥ निरासमुषितो गच्छेद्धो नक्षत्रसम्पदा ॥ यवसन्धनतोयानां रक्षको विषदूष- णात् ॥ ५५ ॥ परानीकमुखे गच्छेत्प्रभूतसयवसंभवः ॥ स्वरक्षकैश्मणं शय्यां मण्डलेशेषणं तथा ॥ ५६ ॥ भोजनं तं सुखं कुर्यात्प्रतिलोमं न चाचरेत् ॥ राज्ञामयमित्रीदेशे तु देशाचारं न लंघयेत् ॥ ५७ ॥ देवताद्विजनं कुर्याद्विच्छिन्नाद्यावमत्र तु ॥ कुलश्रियं च तन्वीं च वृद्धां नैवापमानयेत् ॥ ५८ ॥ कुलीनमभिमानिन्द्रेत न वे नृपतिवेश्मसु ॥ न कर्षनात्साच्छाद्यं न तथा नेत्ररोदनम् ॥ कल्पयन्विमव्य विषजोविक्षयं कुर्यात्संमहीपतिः ॥ ५९ ॥ ततः क्रमात्प्राप्य पुरीं स्वकीयां बहि तु दृष्ट्वाद्विरिकौ पुरोक्षाम ॥ कुर्यान्महीं धूपसुगन्धयुक्तो स्वलोक- मिच्छन्पृथिवीं समग्राम् ॥ ६० ॥ इति श्रीविष्णु० द्वि० मा० व० सं० यात्राविधिनाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥ राम उवाच ॥ संग्रामिकमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि भूर्भुजः ॥ सर्वं वेत्सि महाभाग त्वं देव परमेष्ठिवत् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ द्वितीयोऽहनि संग्रामो भविष्यति

¹ 'पुण्याहम्' इति पुस्तकान्तरे पाठः ।

रात्रौ भूतानां कर्तव्यं च तथाऽर्चनम् ॥ १६ ॥ पृष्ठवृक्षेषु चैत्येषु चैत्यप्रासादकेषु च ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु पर्वतानां गुहासु च ॥ १७ ॥ नदीतीरेषु शैलेषु देवत्वायतनेषु च ॥ तेषां संमार्जनं कृत्वा स्वगृहे तान्समर्चयेत् ॥ १७ ॥ तत्र कृत्वा ततो वाच्याः प्रमथा भुजुजा स्वयम् ॥ वासुदेवस्य देवस्य तथा लोकपतेस्तथा ॥ १८ ॥ मधुसूदनसिंहस्य ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ क्रोनागणशक्रेशषण्णवेनांशुनेशानां तु ये गणाः ॥ १९ ॥ वायव्ये नैर्ऋतेनैवेतेशान्यं चोर्ध्वमध्यमे ये ॥ ब्रह्माणामाथ रुद्राणां स्कन्दस्य च महाबलाः ॥ २० ॥ विनायकस्य देवस्य देवतानां गणाश्च ये ॥ दैत्यानां राक्षसानां च सर्वेषामनुगाश्च ये ॥ २१ ॥ महाबला महाकाया महासत्त्वा महामनाः ॥ अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्येन च संयुताः ॥ २२ ॥ ईशित्वेन वशित्वेन प्रातिभानां तथैवच ॥ ये च कामावसायित्वान्वयाश्चैव विचेष्टते ॥ २३ ॥ एवमष्टगुणैश्चैवसंयुता भीमविक्रमाः ॥ नानाशस्त्रस्रग्विभूषा नानाप्रहरणाद्युधाः ॥ २४ ॥ नानाविरागवसना नानासत्त्ववपुर्धराः ॥ तथा नानाविधाहारा महोदर्या महाबलाः ॥ २५ ॥ भक्तानुभाविनो वीरा वरदाः कामरूपिणः ॥ प्रमथाः परितुष्यन्तु उपकार नमोऽस्तु वः ॥ ससुतामात्यसैन्योऽहं सदारः शरणं गतः ॥ २६ ॥ रक्षन्तु मां महाभागा युद्धे युद्धे तथाध्वनि ॥ शत्रूणां पृष्ठतो गत्वा नाशयध्वं तथा रिपून् ॥ २७ ॥ स्वप्ने शुभाशुभं वापि कथयध्वं समाहिताः ॥ विनिहत्य द्रक्ष्यामि तथाऽभ्यधिकं बलिम् ॥ २८ ॥ विनिवृत्तेन दातव्यः स च यत्नेन भूभुजा ॥ पूर्ववच्च तथा रात्रौ स्वमग्नेश्चाभिमन्त्रयेत् ॥ ॥ २९ ॥ षडहानि जपस्नानं कर्तव्यं च तथा भवेत् ॥ विधिवत्स्यादभिषेकार्थः सर्वमेव विधीयते ॥ ३० ॥ ततो यात्रादिने प्राप्ते क्षौरकर्म विवर्ज- येत् ॥ मुहूर्त्ते मर्दने चैव तथा च नखकृन्तनम् ॥ ३१ ॥ अभ्यङ्गं गृहकृत्यं च क्रोधशोकौ च मैथुनम् ॥ यातव्यं येन तेनाथ तद्युक्तं स्नानमा- चरेत् ॥ ३२ ॥ स्नातः शुक्लाम्बरः स्रग्वी तथा श्वेतानुलेपनः ॥ चित्राभरणवान्राजा दूर्वापल्लवलाञ्छनः ॥ ३३ ॥ पूजयित्वा महाभागं देवदेवं त्रिविक्रमम् ॥ अनुज्ञाप्य तथा वह्नौ सुसमिद्धे पुरोहितः ॥ ३४ ॥ आयुष्यं मन्त्रयेच्चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥ शर्मवर्मगणं चैव तथा प्रतिरथं शुभम् ॥ ३५ ॥ शकुनं च तथा सूक्तं सूक्तं वैष्णवमेव च ॥ तथाप्यलक्ष्मीनिरसनं सूक्तं गायेन्महीपतिः ॥ ३६ ॥ नक्षत्त्रस्य दिशञ्चैव नैवेद्यं प्रतिकल्पि- तम् ॥ दत्त्वैवं नृपतिः प्राच्यां यात्रां विद्याद्यथाविधि ॥ ३७ ॥ अन्नं मक्षिकाकेशकीटयुक्तं विवर्जयेत् ॥ दग्धे च वर्जयेत्तत्र देवा भवन्ति चाप्यथ ॥ ३८ ॥ ततस्तु राजलिङ्गानि चाऽऽयुधानां तथैव च ॥ नीराजनोक्तमन्त्रैस्तु सर्वास्तानभिमन्त्रयेत् ॥ ३९ ॥ देववत्प्रयतो भूत्वा राजा

१ 'गोपुरद्वारकेषु' इत्यपिपाठः ।

सुवर्णेन्धनमाल्यैश्च नैवेद्येन च भूषिणा ॥ घृतदीप्रप्रदानेन वह्निंसन्तर्पणेन च ॥ ३ ॥ एवं नक्ताशनं कृत्वा व्रतं संवत्सरं तदा ॥ व्रतावसाने दद्याच्च दीपकं द्विजवेद्मसु ॥ ४ ॥ स तु ब्रह्माणि राजेन्द्र यथावर्णानि चाप्यथ ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा नृणामधिपतिर्भवेत् ॥ ५ ॥ पतिं लभन्ते नर देवकन्याः शतसहस्रशः ॥ रमयन्ति महाराज यथैवेन्द्रंविदस्तथा ॥ ६ ॥ कालेन चासाद्य मनुष्यलोकं राजा भवेच्छत्रुगणप्रमाथी ॥ बलेन रूपेण धनेन युक्तो महामतिः सर्वजगत्प्रधानः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० खण्डे मा० सं० पातालानां व्रतवर्णनो नामाष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि सप्तद्वीपव्रतं शुभम् ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ १ ॥ जम्बूकशकुशक्रोञ्चशाल्म लिद्वीपसंज्ञितम् ॥ गोमेदं पुष्करं चैव प्रत्यहं पूजयेत्क्रमात ॥ २ ॥ नित्यमेव तथा स्नानं बाहिरेव समाचरेत् ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं, च दापयेत् ॥ ३ ॥ एकभक्तं तथा नक्तं सकृदेव समाचरेत् ॥ अधःशायी भवेन्नित्यं तद्देवे दिवसत्रयम् ॥ ४ ॥ पूर्णे संवत्सरे दद्याद्रजतस्य विनिर्मितम् ॥ पलानान्तु शतेनैव संस्थानं द्वीपवत्कृतम् ॥ ५ ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्ण संवत्सरं शुचिः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य समस्तद्वीपानुन्क्ति भूमिं विजितारिपक्षः ॥ संपूज्यमानस्त्रिदशैः सदैव महर्षिभिश्चाङ्गणजुष्टवैश्व ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे जम्बूद्वीपादिसप्तद्वीपव्रतवर्णनो नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि समुद्रव्रतमेव ते ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिवसत्रयम् ॥ १ ॥ लवणक्षीरआज्यौघदधिमण्डसुरोदकम् ॥ तथैवेक्षुसुरोदं च स्वादूदं चैव पूजये त ॥ २ ॥ आचरेत्प्रत्यहं स्नानं नित्यमेव गृहाद्वहिः ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं च दापयेत ॥ ३ ॥ हविष्यशी भवेन्नक्तं कुर्यात्संवत्सरं व्रतम् ॥ संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ ४ ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सप्तसागरमेखलाम् ॥ भुनक्ति वसुधां राजा सप्तजन्मान्तराणि च ॥ ५ ॥ आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतत्तथोत्तमम् ॥ धर्मकामो यशःकामः श्रीकामश्च तथापरः ॥ ६ ॥ मार्कण्डेयवज्रसंवादे लवणसमुद्रादि धर्मविवृद्धिकारि ॥ कर्तव्यमेतत्प्रयतेनर्तुञ्चैयं राज्यकामास्तु विशेषतस्तैः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे लवणसमुद्रादि सप्तसमुद्रव्रतवर्णनो नाम षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि तव शैलव्रतं शुभम् ॥ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥ १ ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ चैत्रशुक्लसमारभ्यप्रत्यहं दिनसप्तकमा ॥ २ ॥ तेषां संपूजनं कुर्याद्वहिः स्नानं समाचरेत् ॥ गन्धमालयनमस्करधूपदीपान्नसंपदा ॥ ३ ॥ यवेर्होमतथा कार्यों दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ नक्तं यवान्नमश्रीयात्कुर्यात्संवत्सरं

६५

वि० ध० ॥३८९॥ तृ० खं० अ० १६४

व्रतम् ॥ ४॥ व्रतावसाने दद्याच्च वस्त्रस्थालींश्च विशतिम् ॥ वाचकाय द्विजेन्द्राय सुवर्णं गां च तस्य तु॥ ५ ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सर्वां सागरमेख-
लाम् ॥ भुनक्ति वसुधां राजा वशीकृत्या रिपूनृप ॥ ६ ॥ भोगांश्च भुक्त्वा त्रिदिवे च राजन्मानुष्यमासाद्य यथोक्तमेतत् ॥ प्राप्नोति सर्वं
हि मयेरितं यज्जन्मान्तराप्येव नरेन्द्र सत् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सत्तरशैलव्रतवर्णनो नामैकषष्ट्युत्तरशततमो
ऽध्यायः ॥ १६१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तव लोकव्रतं शुभम् ॥ यास्तु व्याहृतयः सप्त त्रैलोक्यां तु प्रकीर्तिताः ॥
॥ १ ॥ आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बहिर्नित्यमतन्द्रितः ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य क्रमेण दिनसप्तकम् ॥ २ ॥ गोमूत्रं गोमयं
क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ॥ एकरात्रोपवासश्च क्रमेणैवं समाचरेत् ॥ ३ ॥ महाव्याहृतिभिर्होमतिलैः कार्यों दिनेदिने ॥ संवत्स-
रान्ते दद्याच्च तथा विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४ ॥ सुवर्णमहतं वासः कांस्यं धेनुं पयस्विनीम् ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ॥ ५ ॥ सर्व
लोकचरः श्रीमांन्स्वेच्छया स्यान्नराधिप ॥ यावत्कल्पावसानं तु कल्पादौ पार्थिवो भवेत् ॥ ६ ॥ स चक्रवर्ती नृपवर्यपूज्यः सुरासुराणामधिक
प्रभावः ॥ संवत्सराणामयुतं शतानीं सम्पाति पृथ्वीं सकलाभिररामः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्याहृ-
तिसप्तलोकव्रतवर्णनो नाम द्वाषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६२ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥
ह्लादिनीं ह्रादिनीं चैव पावनीं चैव पूजयेत् ॥ १ ॥ सीतां रामां तथा सिंधुं तथा भागीरथीं क्रमात् ॥ बहिःस्नानं ततः कुर्यान्नित्यं नक्ताशनो
भवेत् ॥ २ ॥ जले तु जुहुयात्क्षीरं तासां नाम्ना दिनेदिने ॥ क्षीरपूर्णां च दातव्या वारिधान्यो द्विजातिषु ॥ ३ ॥ क्षीराशनस्तु तिष्ठेत्तु तत्तथा
दिनसप्तकम् ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे नरः ॥ ४॥ द्विजातिषु ततो दद्याद्रजंतस्य फलं प्लवम् ॥ फाल्गुनस्य सिते पक्षे सप्तम्यां दिवस
क्रमात् ॥ ५ ॥ तल्लोकमाप्नोति नरो यत्र पयसकर्दमम् ॥ नद्यः क्षीरवहा दिव्याः सर्वकामफलप्रदाः ॥६॥ तत्रोष्य कालं सुचिरं महात्त्मा मानुष्यमासा-
द्य भवत्यरोगः॥रूपेण शीलेन धनेन युक्तो राजाथ वा ब्राह्मणपुङ्गवश्च॥७॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नदीव्रतवर्णनो नाम
त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ सुप्रभां कांचनाक्षीं च
विशालां मानसं हृदम् ॥ १ ॥ तां त्रिनादां सुवेणुं च तथैव विमलोदकाम् ॥ नित्यं संपूज्यदत्त्वा बहिः स्नानं समाचरेत् ॥ २ ॥ तासां च
प्रत्यहं नाम्ना दशा होमं समाचरेत् ॥ ब्राह्मणाम्भोजयेच्चान्नं दध्ना मिश्रं च भोजनम् ॥ ३ ॥ घृतौदनं तथाश्नीयात्सकृदेव तथा निशि ॥ ॥३८९॥

एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णं संवत्सरे नरः ॥ ४ ॥ फाल्गुनामलपक्षे तु प्रत्यहं दिवसक्रमात् ॥ वस्त्राणां सप्तकं दद्यात्तीर्थस्नाने द्विजोत्तमे ॥ ५ ॥
एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतं सारस्वतं जपेत् ॥ तत्रोष्य सुचिरं कालं मनुष्यो जायते तदा ॥ ६ ॥ तदा नरेन्द्रो विजितारिपक्षो द्विजोत्तमो वा बहु-
यज्ञयाजी ॥ रूपेण शीलेन धनेन युक्तः श्रुतान्वितः स्याच्च जनाभिरामः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सारस्वत
व्रतवर्णनो नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लादारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ॥ मरीचिं
मत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १ ॥ वसिष्ठं च महाभाग पूजयेद्दिवसक्रमात् ॥ कालोद्भवैः फलैः पुष्पैर्गन्धैश्च पृथक्पृथक् ॥ २ ॥
आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बर्हिर्निक्ताशनो भवेत् ॥ मह्नाव्याहृतिभिर्होमं फलैर्मूलैः सगौरसैः ॥ ३ ॥ वारिधान्यञ्च दातव्यः क्षीरपूर्णा द्विजातिषु ॥ एवं
संवत्सरं कृत्वा व्रतान्ते चाहिताग्नये ॥ ४ ॥ दद्यात्कृष्णाजिनं राजन्यथा पूर्वं मयोदितम् ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा मोक्षोपायं च विन्दति ॥ ५ ॥ मोक्षा-
पायं समासाद्य मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ६ ॥ प्राप्नोति लोकं यदि वा मुनीनां देवस्य विष्णोर्यदि वेश्वरस्य ॥ पितामहस्याप्रतिमस्य वापि व्रतेन
चीर्णेन महानुभाव ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तर्षिव्रतवर्णनो नाम पञ्चषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६५ ॥
॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक्पष्ठयामुपोषितः ॥ सप्तम्यामर्चनं कुर्यान्मरुतां पार्थिवोत्तम ॥ १ ॥ सप्तश्रेणीगतं
सप्तमण्डलं नृप कारयेत् ॥ श्रेणीश्रेणी तथा कार्या सप्तमण्डलकान्विता ॥ २ ॥ गन्धैर्मण्डलकाः कार्या नामभिस्ताः पृथक्पृथक् ॥ एकज्योतिर-
श्व द्विज्योतिस्त्रिज्योतिश्च महाबल ॥ ३ ॥ एकद्वित्रिवचःशक्तिकिक्रमेण च तथा नृप ॥ विन्यसेत्प्रथमं श्रेण्यां यथान्वनृपसत्तम ॥ ४ ॥ इन्द्रञ्च
गत्वा दृश्वश्च ततः प्रतिशकृत्तथा ॥ मितश्च समितश्चैव अमितश्च महाबलः ॥ ५ ॥ द्वितीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत् ॥ ऋतजि-
त्सत्यजिच्चैव सुषेणश्चैव वीर्यवान् ॥ ६ ॥ अतिमित्रोऽनमित्रश्च पुरुमित्रस्तथैव च ॥ तृतीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत् ॥ ७ ॥
ऋतश्च ऋतवान्धर्ता विधर्ता वरुणो ध्रुवः ॥ विधारणं चतुर्थ्यां तु श्रेण्या पार्थिव विन्यसेत् ॥ ८ ॥ ईदृक्षश्च सदृक्षश्च एतादृगमिताशनः ॥
कीर्तितः प्रसद्दक्षश्च शरभश्च महायशाः ॥ ९ ॥ विन्यसेत्पञ्चमीश्रेण्यां सप्तदेवान्नराधिप ॥ धर्ता दुर्धो ध्वनिर्भीमो अतियुक्ः क्षमासहः ॥ १० ॥
षष्ठ्यां च विन्यसेद्धीमन् सतदेवान्यथाक्रमम् ॥ द्युतिर्विसुरनाधृष्यो वासः कामो जयो विराद् ॥ ११ ॥ सप्तम्यां च तथा श्रेण्यां विन्यसेत्सप्त
पार्थिवान् ॥ प्रथमा तु भवेच्छ्रेणी शुक्ला पार्थिवसत्तम ॥ १२ ॥ द्वितीया पद्मपत्राभा तृतीया हरिदोषमा ॥ पीतवर्णा चतुर्थी स्यात्पञ्चमा शुक-

वि० ध० ॥४२६॥ तृ० खं० अ० १६६

सन्निभा ॥ १३ ॥ आकाशसन्निभा षष्ठी कृष्णवर्णा च सप्तमी ॥ माल्यानुलेपनं देयं तासां वर्णसमं नृप ॥ १४ ॥ एकोनास्तत्र दातव्या दीपाः पञ्चाशदेव तु ॥ पृथक्पृथक्तु देवानां नैवेद्यं विनिवेदयेत् ॥ १५ ॥ घृतं च जुहुयाद्वह्लौ नामभिश्च पृथक्पृथक् ॥ भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र सुरसंख्यां समन्वितान् ॥ १६ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ॥ सुवर्णसहितं वासो गां च दद्यात्तथैव च ॥ १७ ॥ पौराणिकाय विप्राय व्रतान्ते विनिवेदयेत् ॥ व्रतस्यास्य तु राजेन्द्र सम्यग्विप्रो विधानवित् ॥ १८ ॥ आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ पुत्रकामोऽथवैकामश्च धनकामोऽथ वा पुनः ॥ १९ ॥ सर्वकामप्रदं ह्येतत्पवित्रं पापनाशनम् ॥ मङ्गल्यं स्वर्गदं प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥२०॥ व्रतेनानेन चीर्णेन चिरं स्वर्गं सम- श्नुते ॥ मानुष्यमासाद्य भवेत्स्वशत्रुभ्रंशस्तथाचिरात् ॥ २१ ॥ धनेन रूपेण बलेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदाप्रियश्च ॥ विरोगदेहः शतशत्रुपक्षो वाग्मी तथा शास्त्रधरश्च लोके ॥ २२ ॥ इति श्रीवि०ध० तृ०ख० मा०वृ०सं० मरुद्गतवर्णनो नाम षट्पञ्चादुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक्पञ्चदशावुपोषितः ॥ सप्तम्यांमर्चनं कुर्याद्देवदेवस्य गोपतेः ॥ १ ॥ बहिः स्नानं नरः कृत्वा गोमयेनोपलेपितम् ॥ लेपयिस्थण्डिलं सम्यक्कुतो गौरमृदा नृप ॥ २ ॥ तत्राष्टपत्रं कमलं वर्णकैस्तु समालिखेत् ॥ कर्णिकायां न्यसेत्तत्र देवदेवं विभावसुम ॥ ३ ॥ पूर्वपक्षे न्यसेद्देवौ द्वौ राजन्नुत्तरे दले ॥ आग्नेये च न्यसेत्पद्मे गन्धर्वौ ऋतुकार्किकौ ॥ ४॥ दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैवाप्सरसौ द्वयम् ॥ राक्षसौ द्वौ महाराज पत्रे नैर्ऋतके न्यसेत् ॥ ५ ॥ काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे ऋतवारिकौ ॥ वायव्ये यातुधानौ द्वौ तथैव नृपसत्तम ॥ ६ ॥ उत्तरे च तथा पत्रे विन्यसेच्च ऋषिद्वयम् ॥ ऐशान्ये विन्यसेत्पत्रे ग्रहकर्मके नरोत्तम ॥ ७ ॥ तेषां संपूजनं कार्यं गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः पृथक्पृथगारिन्दम ॥ ८ ॥ एवं सम्पूजनं कृत्वा सर्वेषां तदनन्तरम् ॥ घृतेन होमं कुर्वीत सूर्यस्याष्टशतेन च ॥ ९ ॥ अर्घ्यपां च तथा दद्याद्भास्कराव्रौ नरेश्वर ॥ नाम्ना तथैव सर्वेषां चैकैकं भोजयेद्द्विजम् ॥ १० ॥ शक्त्या च दक्षिणा देया तेषां मेव यदृतम् ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ ११ ॥ पौराणिकाय विप्राय व्रतस्यान्ते पयस्विनीम् ॥ विधिवच्च ततो दद्यात्सुवर्णं च यदत्तम ॥ १२॥ सर्वकामप्रदं चैव व्रतमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ १३॥ अथ द्वादशवर्षाणि करोत्येतन्महाव्रतम् ॥ भित्त्वाकर्ममण्डलं राजा विष्णोः सायुज्यतां व्रजेत् ॥ १४॥ एतद्व्रतं पापविनाशकारि धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि। लोके तथास्मिंश्च परे च राजन्वर्गप्रदं मोक्षकरं तथैव॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मा०संवादे सूर्यव्रतवर्णनो नाम सप्तषष्ट्य-

॥४२६॥

चतुश्शततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥ वज्र उवाच ॥ यस्मिन्यस्मिन्क्रतौ ब्रह्मन्ननुयान्ति रविं प्रभुम् ॥ येचे देवप्रभृतयस्तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ धातार्यमा च राजेन्द्र वसन्ते देवताद्वयम् ॥ तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायनौ वरौ ॥ २ ॥ कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा या
पुञ्जिकस्थला ॥ होता प्रहोता च तथा रक्षोघ्नौ मणिपुङ्गवौ ॥ ३॥ उरगो वासुकिश्चैव वाद्यकर्णी च तावुभौ ॥ रथकृत्स्ना रथोजीश्च यातुधानवरौ
तथा ॥ ४ ॥ मित्रश्च पुलहश्चैव तथैवमृषिसप्तमौ ॥ अनुयाति सितश्चैव वसन्ते च यथा ग्रहः ॥ ५ ॥ येनुयान्ति रविं देवं निदाघेतांन्निबोधमे ॥
मित्रश्च वरुणश्चैव ग्रीष्मे देवौ वसन्ति च ॥ ६ ॥ ऋषिरत्रिवसिष्ठश्च नागो रंभकतक्षकौ ॥ मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हवाहूहू ॥ ७ ॥ येनुया
रथस्वनप्रमाणाश्च रथकृत्स्रश्च तावुभौ ॥ पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानौ तु तौ स्मृतौ ॥ ८ ॥ अनुयाति कुजश्चैव निदाघे च तथा ग्रहः ॥ १० ॥
न्ति रविं देवं प्रावृट्काले निबोध मे ॥ ९ ॥ इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ॥ एल्पत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगः ॥ १० ॥
शुचिसेनोप्रसेनौ च व्रातश्चैवारुणश्च वै ॥ प्रम्लोचेत्यप्सराश्चैव निम्लोचन्ती च ते उभे ॥ ११ ॥ यातुधानस्तथा सर्पों व्याघ्रश्च मनुजेश्वर ॥
प्रावृट्काले तु यात्येतं ग्रहो देवपुरोहितः ॥ १२ ॥ अतः परं निबोधस्व शरत्काले नराधिप ॥ पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजश्च गौतमः ॥ १३ ॥
चित्रसेनश्च गंधर्वस्तथा वसुरुचिश्च वै ॥ विश्वाची च घृताची च तथा चैवाप्सरोद्वयम् ॥ १४ ॥ नागश्चैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः ॥ सेन
जिच्च सुषेणश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ ॥ १५ ॥ वातोद्घातो च तथा यातुधानौ महाबलौ ॥ ग्रहः शनैश्चरश्चैवमनुयान्ति दिवाकरम् ॥ १६ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमन्ते तव पार्थिव ॥ अंशो भगश्च द्वावेतो कश्यपश्च क्रतुश्च वै ॥ १७ ॥ भुजङ्गश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा ॥
चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्च महाबलः ॥ १८ ॥ अप्सराः पूर्वचित्तिश्च गन्धर्वी उर्वशी तथा ॥ तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ॥ १९ ॥
विद्युत्स्फूर्जस्तथैवोभौ यातुधानौ महाबलौ ॥ अनुयाति ग्रहश्चैव बुधो राजन्दिवाकरम् ॥२०॥अतः परं च धर्मज्ञ शिशिरे गदतः शृणु ॥त्वष्टा विष्णु
र्जमदग्निश्चिश्वामित्रस्तथैव च॥२१॥ काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ॥तिलोत्तमाप्सरांश्रैव देवी रम्भा मनोहरा॥२२॥ऋतजिच्छितिश्रैश्च सत्य
जिच्च महायशाः॥ब्रह्मोपेतश्च रक्षो वै यज्ञोपेतस्तथैव च ॥२३॥ गन्धर्वौ धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चस्तथापरः॥चन्द्रमा ग्रहराजश्च अनुयाति दिवाकरम्॥२४॥
एवं हि शिशिरे राजन्नुद्यानं प्रकुर्वते ॥ स्थानाभिमानिनो ह्येते सप्तसप्तादशका गणाः ॥ २५ ॥ गणष्टकस्त्वैत्यैवममुनयाति दिवाकरम् ॥
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २६ ॥ ग्रथितैस्तत्वचीभिश्च कुर्वन्ति ऋषयस्तवम् ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतैर्नृत्यैरुपासते ॥ २७ ॥

विद्यायामभिनिवेशं कुर्वन्त्यत्राभिमुद्ग्रहम् ॥ सर्वा वह्निन्ति वै सूर्ये यातुधानानोऽनुयाति च ॥ २८ ॥ परिवार्थं ग्रहैश्चैव नयत्यस्तं यथाविधि ॥
एतेषामेव देवानां यथार्वीर्यं यथातपः ॥ २९ ॥ यथासत्वमसौ सूर्येस्तषां सिद्धस्तु तेजसा ॥ भूतानामशुभं कर्म विनाशयति
तेजसा ॥ ३० ॥ ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु जनयन् स दिवाकरः ॥ घर्मं हिमं च वर्षं च दिनं च निशया सह ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो
तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे आदित्यस्यानुचरवर्णनो नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्रमासस्य
सप्तम्यां शुक्लपक्षे नराधिप ॥ गोमयेनोपलिप्ते तु मृदा कुर्यात्तु मण्डलम् ॥ १ ॥ तत्राष्टपत्रं कमलं कर्तव्यं वर्णकैः शुभैः ॥ कृतोपवा
सस्तन्मध्ये भास्करं पूजयेन्नरः ॥ २ ॥ अरुणं चैव दन्ताकं माठरं च तथा दण्डम् ॥ यमं कालं द्वितीयं मनुमेव च ॥ ३ ॥
शनैश्चरं तथा राज्ञीं छायां रेवन्तमेव च ॥ सप्तच्छन्दांसि वर्षं च द्यां च पिङ्गलमेव च ॥ ४ ॥ केशरेष्वथजेशाय पद्मपुञ्जाश्च देवताः ॥
दिक्पालपूजनं कार्यं बहिः पद्मस्य पार्थिव ॥ ५ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंम्पदा ॥ व्रते समाप्ते दातव्यस्तुरगो ब्राह्मणाय च ॥ ६ ॥
प्राश्याश्वमेधस्य फलं यथावल्लोकानवाप्याथ पुरन्दरस्य ॥ तत्रोष्य राजन्सुचिरं च काले सायुज्यमायाति दिवाकरस्य ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुध
र्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्रतकल्पे सप्तमीपूजाप्रशंसा नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥
मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे नराधिप ॥ सोपवासस्तु सप्तम्यां कमले पूजयेद्रविम् ॥ १ ॥ अर्चायां वा स्थले वापि शृङ्गैः पुष्पैर्यथाविधि ॥
चन्दनेन तु रक्तेन वटकैः कृसरेण च ॥२॥ द्वादशाद्यन्तरे द्विजपुङ्गवाय वस्त्रं तु रक्तं विपुनाशनैष्सुः ॥ सौभाग्यकामश्च तथैव राज्यं प्राप्नोति लोका
न्सवितुस्तथान्ते ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रक्तसप्तमीव्रतवर्णनो नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १७०॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अनेन च विधानेन प्रतिमासं तु यो नरः ॥ सप्तमीमादित्यं कुर्याद्यावत्संवत्सरो भवेत् ॥ १ ॥ सोश्व
मेधमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ कुलमुद्धरते राजन्सर्वान्कामानाप्नुयात्ते ॥ २ ॥ शिरसो वपनं कृत्वा योर्चयेत्तु दिवाकरम् ॥ तस्यार्कस्तोष
मभ्याति वह्निष्टोमं च विन्दति ॥ ३ ॥ अपूपैः सगुडैर्भक्त्या तथा च लवणाम्न्वितैः ॥ सहिरण्येस्ससम्बर्च्य वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ४ ॥ सूर्यादि
त्यस्तु नक्ताशी संपूजयति भास्करम् ॥ इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ५॥ अर्कोदये सदा यस्तु पूजयेच्च दिवाकरम् ॥
इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥ यथायथा पूज्यते तु सूर्य कामाः समग्राः सफला भवन्ति ॥ आरोग्यमग्र्यं च तथा नृवीर

मृतस्य लोकः सवितुस्तथैव ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सूर्यपूजाप्रशंसावर्णनो नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनलः ॥ प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १ ॥ अष्टात्मा वासुदेवोऽयं प्रभवेनाप्ययं च ॥ अष्टम्यां पूजयेद्यस्तु सोपवासो नराधिप ॥ २ ॥ चैत्रमासाद्धारभ्य शुक्लपक्षे च यादव ॥ मण्डलेऽथ वा चित्रे यथावन्मनुजाधिप ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ बहिःस्नानेन राजेन्द्र तथाधःशयनेन च ॥ ४ ॥ व्रतान्ते च तथा दद्याद्धेनुं विप्राय भक्तिरतः ॥ व्रतमेतत्परः कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ५ ॥ पुण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ वसूनां लोकमासाद्य मोदतेऽमरसन्निभः ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः ॥ धनेन धान्येन तथान्वितः स्यात्स्त्रीणामभीष्टश्च तथा सुहृद्गणैः ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुव्रतवर्णनो नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ शुक्लपक्षाद्धारभ्य सोमाष्टमीं नराधिप ॥ पूजयेत्सोपवासस्तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ १ ॥ लिङ्गे वाप्यथ वार्चायां कमले यदि वा स्थले ॥ घृतक्षीराभिषेकेण स्नानेन विविधेन च ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ गीतेन नृत्यवाद्येन हविस्तर्पणेन च ॥ ३ ॥ ब्राह्मणानां च पूजाभिर्यथावन्मनुजोत्तम ॥ व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ ४ ॥ पुण्डरीकफलावाप्तिः स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ कृष्णाष्टमीषु चाप्येवं पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ ५ ॥ विविधैर्भोगामवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ अष्टमीद्वितयं कृत्वा तथा संवत्सरं नरः ॥ ६ ॥ प्राप्याथ वाश्वमेधस्य फलं यथावद्भुक्त्वा भोगान्सुरनाथस्य लोके ॥ लोकानवाप्याथ महेश्वरस्य सायुज्यमायात्यचिरेण तस्य ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महेश्वराष्टमीव्रतवर्णनो नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ॥ श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्माल्यवान्गन्धमादनः ॥ १ ॥ नवैताञ्छैलनृपतीन्भूम्यां पूजयेन्नरः ॥ उत्तराः कुरवः पुण्या रम्यो हैरण्वतस्तथा ॥ २ ॥ भद्राश्वः केतुमालश्च तथैव च इलावृतः ॥ हरिवर्षः किंपुरुषो वर्षो भारत एव च ॥ ३ ॥ पूजनीयास्तथैवैते यथा संस्थानतो नृप ॥ कुङ्कुमाक्तनमय्यां तु चैत्रादारभ्य पार्थिव ॥ ४ ॥ सोपवासेन धर्मज्ञ गन्धमाल्यान्नसंपदा ॥ जम्बूद्वीपस्य संस्थानं व्रतान्ते रजतं नरः ॥ ५ ॥ तुलाप्रमाणं दद्यात्तु सर्वान्कामानवाप्नुते ॥ अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य तु चक्रवर्ती नृपो भवेद्रूपगुणानभिरामः ॥ चिरं च कालं वसुधां प्रशास्य लोकानवाप्नोति ततोपि कामान् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पर्वताष्टमीव्रतवर्णनो नाम चतुस्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नवम्यां सोपवासस्तु भद्रकालीं तु पूजयेत्॥ शुक्लपक्षे महाराज कार्तिकप्रभृति क्रमात्॥ १॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा॥ संवत्सरान्ते संपूज्य व्रतान्ते ब्राह्मणाय च ॥ २ ॥ वस्त्रयुग्मं नरो दत्त्वा यथेष्टं काममाप्नुयात् ॥ रोगात्तो मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ ३ ॥ राजकार्यान्मुक्तिश्च मुच्यते महतो भयात् ॥ न चौरेभ्यो भयं तस्य नारण्येभ्यः कदाचन ॥ ४ ॥ पुत्रानवाप्नोति धनं यथेष्टं स्त्रियश्च मुख्या विविधां च तुष्टिम् ॥ पूजां तु कृत्वा विविधैरवाप्य कामानवाप्नोति तथा यथेष्टान् ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भद्रकालीपूजावर्णनो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ क्रतुर्दक्षो रिपुः सत्यः कालकामो ध्वनित्तथा ॥ कुलवान्मनुजो विश्वो रोच मानश्च ते दश ॥ १ ॥ विश्वेदेवा समाख्याता दशात्त्या केशवो विभुः ॥ तस्य संपूजनं कार्यं सितपक्षे नराधिप ॥ २ ॥ आरभ्य कार्तिकान्मा साद्दशम्यां नृपपुङ्गव ॥ मण्डलेषु च मुख्येषु यदि वाऽर्चासु यादव ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांनसंपदा ॥ व्रतान्ते कनकं दद्याद्यथाशक्ति द्विजातये ॥ ४ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां रुचिरं च लोकान् ॥ तत्रोष्य लोके पुरुषोत्तमस्य राजा भवेद्ब्राह्मणपुङ्गवो वा ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वेदेवदशमीपूजावर्णनो नाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१७६॥ मार्कण्डेय उवाच॥ आत्मा ह्यायुर्मनो दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ॥ हविष्मांश्च गतींश्चैव ऋतः सत्यश्च ते दश ॥१॥ देवस्त्वाङ्गिँरसो नाम दशम्यां पूजयेन्नरः॥ सोपवासः कृष्णपक्षे पूर्वोक्तविधिना नरः ॥२ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टान्प्राप्नोति तेषां रुचिरं च लोकान् ॥ तत्रोष्य लोके पुरुषोत्तमस्य राजा भवेद्ब्राह्मण पुङ्गवो वा॥ ३॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा०वज्रसंवादे अङ्गिराव्रतवर्णनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १७७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे दशम्यां तु सोपवासस्तथा नरः ॥ मार्गशीर्षादथारभ्य नित्यमेतद्दिनन्दिनेम् ॥ १ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांन्नसंपदा ॥ घृतेन जुहुयाद्वह्निं ब्राह्मणांश्च च पूजयेत् ॥ २ ॥ व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ व्रतमैतद्दिनंनिन्येव मभये फलप्रदम् ॥ ३॥ कृष्णपक्ष तथाप्येतत्कृत्वा संवत्सरं व्रतम्॥राजसूयमवाप्नोति फलंसुद्दति स्वकम्॥४॥कृत्वा पक्षद्वयेप्येतदंतं मुजुसत्तम्॥राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥५॥स्वर्गलोकेमस्वा प्रीति कुलमुद्धरति स्वकम्॥धर्मे मतिर्भवेत्तस्य धर्मप्राप्तिस्तथैवच॥६॥गवयत्राभिजयेत् तत्र धर्मपरो भवेत्॥प्रधानंतं तथा राजन्यत्र धर्मपरो भवेत् ॥७॥ आरोग्यमायुष्यकरं यशस्यं स्थानप्रदं पापविनाशकारि ॥ कर्तव्यमेतन्नृपवैयथावत्पूजां हि विष्णोर्भगवान्सधर्मः ॥८॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे