गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
कण्डिका २ ॥
२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ अन्तरिक्ष, द्युलोक ] देवलोक हैं, देवलोकों को ही वह जीतता है। (त्रिः उप वा जयति, त्रयः वै देवयानाः पन्थानः तान् एव अभि जयति ) और तीन बार समीप वाले [ भाग ] को वह जीतता है [ शुद्ध करता है ], तीन [ कर्म, उपासना, ज्ञान, ] ही विद्वानों के चलने योग्य मार्ग हैं, उनको ही वह जीतता है। (ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः ) वे [ सब ] ही बारह हैं बारह ही महीने संवत्सर है। (तेन संव- त्सरम् एव प्रीणाति, अथो आत्मा संवत्सरम् एव स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै उपदधाति ) उस [ कर्म ] से ही संवत्सर को संतुष्ट करता है, और आत्मा [ यह जीवात्मा ] संवत्सर [ समय ] को ही स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये उपकारी कर्ता है ॥ १ ॥ भावार्थः-प्राण आदि चार त्रिक बारह महीने वा संवत्सर अर्थात् समय के सूचक हैं। मनुष्य समय को उपयोगी बनाकर संसार में सुख भोगें ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापतिर्वै रुद्रं यज्ञान्निरभजत् सोऽकामयत मेऽग्रमस्मा आकूतिः समृ- द्धिर्यो मा यज्ञान्निरमाक्षीदिति । स यज्ञमभ्यायम्यावि१ध्यत्तदाविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रमभवत्तदुदयकृत्तद्भागाय पर्य्यहरंस्तत्प्रत्यैक्षत२। तस्य चक्षुः परापतत् तस्मा- दाहुरन्धो वै भग इत्यपि ह तं नेच्छेद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्य्यहरंस्तत् प्रत्यगृह्णात् तस्य पाणी ३प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्यमयौ प्रत्यदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुत- स्तत्पूष्णे पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा पिष्टभाजन इति तदिधमायाङ्गिरसाय पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य शिरो व्यरत्तत् त यज्ञ एवाकल्पयत् स एष इध्मः समिधो ह पुरातनस्तद्बर्हय आङ्गिरसाय पर्य्यहरं- स्तत्प्राश्नात्तस्याङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त४ तं यज्ञ एवाकल्पयतदेतद्बर्हिः प्रस्तरो ह पुरातनस्तद्बृहस्पतय आङ्गिरसाय पर्य्यहरन् सोऽबिभेत् बृहस्पत्तिरित्थं वाव मार्त्तिमाकृष्यतीति५ स एतं मन्त्रमपश्यत् सूर्य्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यब्रवीन्न हि सूर्य्यस्य चक्षुः किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रति- गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनं तहेवताभिः प्रत्यगृह्णात्तद्व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति पृथिवी वान्नानां शमयित्री तयैवैतच्छमयाञ्चकार सोऽबिभेत्प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यतीत्यग्नेष्ट्वास्वेन प्राश्ना- उपाधंम् । समीपभागम् ( जयति ) पुनाति-इत्यर्थः (प्रीणाति ) संतोषयति (आत्मा) जीवात्मा (उपदधाति) उपकरोति ( समष्ट्यै ) सम् + अशूङ् व्याप्तौ-क्तिन् । सम्यक् प्राप्तये ॥ : १. पू. सं. 'आविध्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'प्रतीनेत' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'प्रतिच्छेद' इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'व्यश्रंसन्त' इति पाठः ॥ ५. पू. सं. 'करिष्यसि' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६३ मोत्यब्रवीन्नह्यग्नेरास्यं किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यतीतीन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यब्रवीन्नहीन्द्रस्य जठरं किञ्चन हिनस्ति वरुणस्योदर इति नहि वरुणस्योदरं किञ्चन हिनस्तीति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र का वर्णन, भग सविता आदि का अङ्गभङ्ग होना और बृहस्पति वा ब्रह्मा का शान्त करना ॥ ( प्रजापतिः वै रुद्रं यज्ञात् निरभजत् ) प्रजापति [ प्रजापालक जीवात्मा ] ने रुद्र [ गति वा ज्ञान देने वाले परमेश्वर ] को यज्ञ [ संगति दिये हुये शरीर ] से भाग रहित कर दिया । ( सः अकामयत मा इयम् आकूतिः समृद्धिः अस्मै, यः मा यज्ञात् निरमाक्षीत् इति ) उस [ रुद्र ] ने इच्छा की—[ मुझको ] मेरा यह संकल्प और समृद्धि इस [ प्रजापति ] के लिये हैं, जिसने मुझे यज्ञ से क्रोध करके निकाल दिया है । ( तत् सः यज्ञम् अभ्यायम्य आविध्यत् आविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रम् अभवत् ) तब उस [ रुद्र ] ने यज्ञ को पकड़ कर छेद कर दिया और छिदे हुये को काट डाला, वह [ यज्ञ वा शरीर ] प्राशित्र [ खाने योग्य अन्न ] हो गया । ( तत् उदयकृत् भगाय तत् पर्य्यहरन् ) तब उदयकृत् [ उदय वा यज्ञ करने वाले प्रजापति ] ने भग [ सेवनीयं धन वा ऐश्वर्य ] को वह [ प्राशित्र ] लाकर दिया । ( तत् प्रत्यैक्षत ) उस [ भग ] ने उसे देखा । ( तस्य चक्षुः परापतत् तस्मात् आहुः अन्धः वै भगः इति, अपि ह तं छेद्यं नेत् इच्छति ) उसकी आंख गिर पड़ी इससे कहते हैं—भग अन्धा है—उसने नष्ट किये हुये और छिदे हुये को न ग्रहण किया । ( तत् सवित्रे पर्य्यहरन् ) वह सविता [ लोक प्रेरक सूर्य ] को उसने २—( प्रजापतिः ) प्रजापालकः । जीवात्मा ( रुद्रम् ) रु गतौ शब्दे च— क्विप् तुक् आगमः । मत्वर्थीयो रः अथवा रा दाने—क्रः । रुद्रो रोतीति सतो रोरूय- माणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । स च मध्यस्थानदेवता—निरु० १० । ५ । वायुम् । प्राणगतिदातारं परमात्मानम् ( यज्ञात् ) संगतिकृतात् शरीरात् ( निरभजत् ) भागशून्यम् अकरोत् ( आकूतिः ) सङ्कल्पः ( निरमाक्षीत् ) मश रोषे— लुङ् दीर्घः । रोषेण बहिष्कृतवान् ( अभ्यायम्य ) परिगृह्य ( आविध्यत् ) आ+व्यध ताडने—लङ् । अच्छिनदत् ( आविद्धम् ) आच्छिन्नम् ( निरकृन्तत् ) कृती छेदने—लङ् । सर्वथा छिन्नवान् ( प्राशित्रम् ) अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) अशूङ् व्याप्तौ —अश भोजने वा—इत्रः । भक्षणीयम् । अन्नम् । चरुम् ( उदयकृत् ) उत्पत्तिकर्ता । प्रजापतिः ( भगाय ) पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ( पा० ३ । ३ । ११८ ) यद्वा । खनो घ च ( पा० ३ । ३ । १२५ ) भज सेवायाम्— घः । भगः, धननाम-निघ० २ । १० । पदनाम-निघ० ५ । ६ । सेवनीयाय । यशसे । ऐश्वर्याय ( पर्य्यहरन् ) पर्य्यहरत् । पर्यानीतवान् ( प्रत्यैक्षत ) प्रति ईक्ष दर्शने लङ् । प्रत्यक्षेण ईक्षितवान् । दृष्टवान् ( नेत् ) निषेधे ( छेद्यम् ) छिन्नम् ( सवित्रे ) लोकप्रेरकाय सूर्याय ( पूष्णे ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ )
२६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ लाकर दिया। (तत् प्रत्यगृह्णात्) वह उस [सविता] ने ले लिया। (तस्य पाणी प्रचिच्छेद) उसके दोनों हाथ कट पड़े। (तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः) उसके दोनों [हाथ] सोने के बने हुये उन्होंने लगा दिये। (तस्मात् हिरण्यपाणिः इति स्तुतः) इसलिये-वह सोने के हाथ वाला है-ऐसा स्तुति किया जाता है। (तत् पूष्णे पर्यहरन्) उसे पूषा [वृद्धि वा पुष्टि करने वाली पृथिवी] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खाया। (तस्य दन्ताः परोप्यन्त) उसके दांत गिर पड़े। (तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्टभाजनः इति) इसलिये लोग कहते हैं-बिना दांत वाला पूषा पिष्ट [पिसे हुये पिट्ठी आदि अन्न] के योग्य है। (तत् अङ्गिरसाय इध्माय पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] इध्म [अग्नि प्रदीप्त करने वाले इन्धन] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) उसे उसने खा लिया। (तस्य शिरो व्यपतत्) उसका सिर गिर पड़ा। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही उसने समर्थ किया [पहुँचाया]। (सः एषः इध्मः पुरातनः ह समिधः) वही यह इध्म पहिले का समिध [काष्ठ] है। (तत् आङ्गिरसाय बर्हिषे पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] बर्हि [आकाश वा जल] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खा लिया। (तस्य अङ्गाः पर्वाणि व्यस्रंसन्त) उसके अङ्ग और जोड़ खिसक पड़े। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही समर्थ किया [पहुँचाया]। (तत् एतत् बर्हिः पुरातनः ह प्रस्तरः) वह ही यह बर्हि पुरातन प्रस्तर [फैला हुआ पदार्थ वा पत्थर] है। (तत् आङ्गिरसाय बृहस्पतये पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [चारों वेद जानने वाले] बृहस्पति [बड़ी विद्याओं के स्वामी] को उसने लाकर दिया। (सः बृहस्पतिः अविभेत्, इत्थं वाव मा आर्तिम् आक्रुष्यति इति) वह बृहस्पति डरा-इस प्रकार से ही वह मुझे पीड़ा करेगा। (सः एतं मन्त्रम् अपश्यत् अब्रवीत्, सूर्यस्य चक्षुषा त्वा प्रतीक्षे इति) पूष वृद्धौ अथवा पुष पुष्टौ--कनिन् । पूषा पृथिवीनाम--निघ० १ । १ । पदनाम--निघ० ५ । ६ पृथिव्यै (परोप्यन्त) परा+डुवप छेदने बीजसन्ताने च-कर्मणि लङ् । छिन्ना अभवन् (दन्ताः) हसिमृगृण्व्वामिदमि० (उ० ३ । ८६) दमु उपशमे दमने च-तन् । दशनाः (पिष्टभाजनः) पिष्ट+भाज पृथक्- करणे-ल्युट् । पिष्टस्य चूर्णितस्य पिष्टकस्य योग्यः (इध्माय) इषि युधीन्धिदसि० (उ० १ । १४५) ञिन्धी दीप्तौ--मक् । इध्मः पदनाम--निघ० ५ । ६ । इध्मः समिन्धनात्--निरु० ८ । ४ । अग्निसन्दीपनाय काष्ठाय (आङ्गिरसाय) अङ्गिरसे वेदज्ञात्रे हिताय (बर्हिषे) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) बृहि वृद्धौ-इन् नलोपः । बर्हिः, अन्तरिक्षम्-निघ०-१ । ३ । उदकम्-निघ० १ । १२ । बर्हिः परि- बर्हणात्-निरु० ८ । ८ । आकाशाय । जलाय (व्यस्रंसन्त) स्रंसु अधःपतने-लङ् । अधोऽपतन् (प्रस्तरः) विस्तृतः पाषाणः (बृहस्पतये) बृहतीनां विद्यानां पालकाय । ब्रह्मणे (आङ्गिरसाय) चतुर्वेदवेत्रे (आर्तिम्) पीडाम् (आक्रुष्यति) समन्तात् करिष्यति (सूर्यस्य) सर्वप्रेरकस्य परमेश्वरस्य दत्तेन (चक्षुषा) दर्शनसामर्थ्येन
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६५ उसने इस मन्त्र को देखा [ विचारा ] और कहा—( सूर्यस्य............प्रतीक्षे ) सूर्य [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के [ दिये ] चक्षु [ दर्शन सामर्थ्य ] से तुझको देखता हूं [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( सूर्यस्य चक्षुः किञ्चन नहि हिनस्ति ) सूर्य [ परमात्मा ] के दर्शन सामर्थ्य को कोई भी नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत्, प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—ग्रहण करते हुये मुझको यह नष्ट कर देगा । ( त्वा देवस्य सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्यां पूष्णः हस्ताभ्यां प्रशिषा प्रसूतः प्रतिगृह्णामि इति अब्रवीत् ) तुझको प्रकाशमान सविता [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] के बड़े ऐश्वर्य के बीच, दोनों अश्विनों [ सब विद्याओं में व्याप्त माता पिता ] के दोनों भुजाओं से और पूषा [ पोषक आचार्य ] के दोनों हाथों और शिक्षा से प्रेरणा किया हुआ मैं ग्रहण करता हूं—यह [ यह मन्त्र कुछ भेद से अथर्व० १६ । ५१ । २ । और यजु० २ । ११ का है । ] वह बोला । ( सवितृप्रसूतः एव एनं तत् देवताभिः प्रत्यगृह्णात् ) सविता [ परमात्मा ] से प्रेरणा किये हुये उसने ही इस [ प्राशित्र ] को देवताओं के सहित ग्रहण किया । ( तत् प्राक् तृणानि व्यूह्य स्थण्डिले दण्डं निदधाति, त्वा पृथिव्याः नाभौ सादयामि इति ) तब पहिले तृणों को ठीक करके चौरस स्थान पर दण्डे को वह गाड़ता है—तुझको पृथिवी की नाभि में मैं स्थापित करता हूं [ यजुर्वेद १ । ११ का भाग है ] । ( पृथिवी वा अन्नानां शमयित्री, तया एव एतत् शमयांचकार ) और पृथिवी [ सब का विस्तार करने वाला परमात्मा ] ही अन्नों का शमन करने वाला है, उसके ही द्वारा इसको उसने शान्त किया । ( सः अबिभेत् प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—मुझ खाते हुये को यह मार डालेगा । ( त्वा अग्नेः आस्येन प्राश्नामि इति अब्रवीत् ) तुझको अग्नि [ सर्व प्रकाशक परमेश्वर ] के [ दिये हुये ] मुख से मैं खाता हूं—[ यह मन्त्र यजु० २ । ११ का अन्तिम पाद ] वह बोला । ( अग्नेः आस्यं किंचन नहि हिनस्ति ) अग्नि [ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] मुख को कोई नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—खाया हुआ [ प्राशित्र ] मुझे मार डालेगा । ( त्वा इन्द्रस्य जठरे सादयामि इति अब्रवीत् ) तुझको इन्द्र के [ परम ऐश्वर्यवान् परमेश्वर के दिये हुये ] जठर [ कोख ] में रखता हूं—यह [ ब्राह्मण वचन ] वह बोला । ( प्रतीक्षे ) प्रत्यक्षं पश्यामि ( हिनस्ति ) नाशयति (देवस्य) प्रकाशमानस्य (सवितुः) सर्वोत्पादकस्य । परमेश्वरस्य ( प्रसवे ) प्रकृष्टैश्वर्ये (अश्विनोः) सकलविद्याव्याप- योर्मातापित्रोः (बाहुभ्याम्) भुजयोः सकाशात् ( पूष्णः ) पोषकस्य । आचार्य्यस्य ( हस्ताभ्याम् ) करयोः सकाशात् ( प्रसूतः ) प्रेरितः ( प्रशिषा ) शासु अनुशिष्टौ- क्विप् । प्रकृष्टशासनेन ( प्रतिगृह्णामि ) स्वीकरोमि ( व्यूह्य ) विविधं समूह्य ( प्राक् ) प्रथमम् ( स्थण्डिले ) मिथिलादयश्च ( उ० १ । ५७ ) ष्ठल स्थाने--इलच्, नुक्, लस्य डः । यथार्थं समीकृते प्रदेशे (पृथिव्याः) भूमेः (नाभौ) नहो भश्च (उ० ४ । १९६ ) णह बन्धने—इन्, हस्य भः । मध्यस्थाने ( सादयामि ) स्थापयामि ( पृथिवी ) प्रथः षिवन्षवन्ष्वन्तः सम्प्रसारणं च ( उ० १ । १५० ) . प्रथ प्रख्याते विस्तारे . च—षिवन् । ङीष् । सर्वविस्तारकः परमेश्वरः ( अग्नेः ) भौतिकस्य पाचकस्य
२६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ ( इन्द्रस्य जठरं किञ्चन नहि हिनस्ति ) इन्द्र [ परमात्मा ] के [ दिये ] जठर को कोई नहीं नष्ट करता है। (वरुणस्य उदरे इति) वरुण [ सबसे श्रेष्ठ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] उदर में [ तुझे मैं रखता हूँ-यह ब्राह्मण वचन उसने कहा ]। ( वरुणस्य उदरं किंचन नहि हिनस्ति इति ) वरुण [ परमात्मा ] के [ दिये ] उदर को कोई नहीं नष्ट करता है ॥ २ ॥ भावार्थः-यहाँ प्रजापति प्रजारूप शरीर के अवयवों का पालने वाला जीवात्मा है, रुद्र सर्वज्ञ सर्वकर्ता परमात्मा और यज्ञ परमाणुओं के संयोग से बना हुआ शरीर है ॥ प्रजापति के रुद्र को यज्ञ से अलग करने पर भग, सविता, पूषा, इध्म और बर्हि, यह पाँचों तत्त्व अपना अपना कर्म करने में असमर्थ होते हैं। ज्ञानी पुरुष ही परमात्मा की सत्ता को सब के भीतर काम करता हुआ देखता है ॥ २ ॥ विशेषः १--इस कण्डिका में उस पौराणिक कथा का मूल सा भान होता हैं जिसमें दक्ष वा प्रजापति ने शिव वा रुद्र को भाग न दिया था। शिव की स्त्री सती उस यज्ञ में भस्म हो गयी, शिव के गणों ने यज्ञ को और दक्ष को विध्वंस कर दिया, उपस्थित देवता घायल हुये। फिर शिव का क्रोध विष्णु के बीच में पड़ने से शान्त हुआ ॥ विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं- १-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत आरभे-अथ० १६ । ५१ । २, भेद से यजु० २ । ११ तथा २० । ३ ॥ [ हे शूर ! ] ( देवस्य ) प्रकाशमान, ( सवितुः ) सर्वोत्पादक [ परमेश्वर ] के ( प्रसवे ) बड़े ऐश्वर्य के बीच, ( अश्विनोः ) सब विद्याओं में व्याप्त दोनों [ माता पिता ] के ( बाहुभ्याम् ) दोनों भुजाओं से और ( पूष्णः ) पोषक [ आचार्य ] के ( हस्ताभ्याम् ) दोनों हाथों से ( प्रसूतः ) प्रेरणा किया हुआ मैं ( त्वा ) तुझको ( आरभे ) ग्रहण करता हूं । २- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृह्णा- म्यग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि--यजु० २ । ११ ॥ [ हे अन्न ! ] ( देवस्य ) हर्ष देने वाले ( सवितुः ) और सबके उत्पन्न करने वाले परमेश्वर के [ उत्पन्न किये हुये ] ( प्रसवे ) संसार में विद्यमान (त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( अश्विनोः ) प्राण और अपान के ( बाहुभ्याम् ) आकर्षण और धारण गुणों से तथा ( पूष्णः ) पुष्टिकारक समान वायु के ( हस्ताभ्याम् ) शोधन और शरीर के अङ्ग अङ्ग में पहुँचाने के गुण से ( प्रतिगृह्णामि ) अच्छे प्रकार ग्रहण करता हूं, ( अग्नेः ) प्रज्वलित अग्नि के बीच में पकाकर ( त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( आस्येन ) अपने मुख से ( प्र अश्नामि ) भोजन करता हूं ॥ पावकस्य परमेश्वरस्य ( आस्येन ) असु क्षेपणे-ण्यत् । मुखेन ( प्राशितम् ) प्रकर्षेण भक्षितम् ( इन्द्रस्य ) ईश्वरस्य दत्ते-इति शेषः ( जठरे ) कुक्षौ ( वरुणस्य ) वरणीयस्य । सर्वोत्कृष्टस्य ( उदरे ) उदि दृणोतेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च (उ० ५ । १६) उद्+दृ विदारणे -अल् अच् वा, उद् इत्यस्य तलोपः । नाभिस्तनयोर्मध्यभागे ॥०
कण्डिका ३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ३ २६७ कण्डिका ३ ॥ अथो आहुर्ब्राह्मणस्योदर इत्यात्माऽस्यात्मनाऽऽत्मानं मे मा हिंसीः स्वाहेत्यन्नं वै सर्वेषां भूतानामात्मा तेनैवैतच्छमयाञ्चकार प्राशित्रमनुमन्त्रयते । योऽग्निर्नृमणा नाम ब्राह्मणेषु प्रविष्टः तस्मिन् म एतत् सुहुतमस्तु प्राशित्रं तन्मा मा हिंसीत् परमे व्योमन्निति तत्सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात्तत एनं नाहिनत्तस्माद्यो ब्रह्मिष्ठः स्यात्तं ब्रह्माणं कुर्वीत बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणत उद्यच्छतेऽप एव वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति य आविद्धं प्राश्नात्यद्भिर्मार्जयित्वा प्राणान् संस्पृशते वाङ् म आस्यं नित्यमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथा- स्थानमुपाह्वयते तदु हैक आहुरिन्द्राय पर्यहरन्निति ते देवा अब्रुवन्निन्द्रो वै देवा- नामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एतःपरिहरन्तीति तत्तस्मै पर्यहरंस्तत्सद् ब्रह्मणा शमयाञ्चकार तस्मादाहुरिन्द्रो ब्रह्मेति यवमात्रं भवति यवमात्रं वै विषस्य न हिनस्ति यदधस्तादभिघारयति तस्मादधस्तात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदु- परिष्टादभिघारयति तस्मादुपरिष्टात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदुभयतोऽभि- धारयत्युभयतोऽभिधारि प्रजा अरुर्घातुकं स्याद्यत्सम१याभिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्या- भिविध्येत् ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ प्राशित्र [ अन्न ] का विधान ॥ ( अथो आहुः, ब्राह्मणस्य उदरे + त्वासादयामि-क० २ इति । आत्मा असि आत्मना मे आत्मानं मा हिंसी: स्वाहा इति ) फिर वे [ ऋषि ] कहते हैं -ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] के पेट में [ तुझ प्राशित्र को रखता हूं-क० २, यह मन्त्र ], हे प्राशित्र ! तू आत्मा [ अन्न ] है, तू आत्मा [ अन्न के कुप्रयोग ] से मेरे आत्मा [जीवात्मा] को मत सता, यह स्वाहा [ सुन्दर वचन ] है [ और यह दो मन्त्र वे बोलते हैं ] । ( अन्नं वै सर्वेषां भूतानाम् आत्मा, तेन एव एतत् प्राशित्रं शमयांचकार अनुमन्त्रयते ) अन्न ही सब प्राणियों का आत्मा [ जीवन ] है, उससे ही इस प्राशित्र [ अन्न ] को वह शान्त करता है और मन्त्र के अनुकूल करता है । ( यः नृमणाः नाम अग्निः ब्राह्मणेषु प्रविष्टः, तस्मिन् मे एतत् प्राशित्रं सुहुतम् अस्तु, तत् मा परमे व्योमन् मा हिंसीत् इति ) जो नृमणा [ मनुष्यों के हित के लिये ज्ञान वाला ] नाम अग्नि [ जठराग्नि ] ब्रह्मज्ञानियों में प्रविष्ट है, उस [ अग्नि में मेरा यह प्राशित्र [ अन्न ] अच्छे प्रकार होम किया गया होवे, वह [ अन्न ] मुझको उत्तम विविध रक्षा स्थान में [ रख कर ] न मारे [ वह इस ब्राह्मण वचन को पढता है ] । ( तत् सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात् ततः एनं मा अहिनत् ) उसको ३-( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रेण अनुकूलं करोति ( नृमणाः) नयेर्डिच्च ( उ० २ । १०० ) णीञ् प्रापणे--ऋः, डित् । गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ( उ० ४ । २२७) नृ+मनु अवबोधने-असिः। छन्दस्युदवग्रहात् ( पा० ८ । ४ । २६ ) इति णत्वम् । नृभ्यो मनुष्याणां हिताय बोधनं यस्य सः ( परमे ) उत्तमे ( व्योमन् ) नामन्सीमन्व्योमन्० ( उ० ४ । १५१) वि + अव रक्षणे--मनिन् सप्तमी- १. पू. सं. 'शमया' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ३ ॥ सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से खावे, इसलिये इसको वह न मारे। (तस्मात् यः ब्रह्मिष्ठः स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीत) इसलिये जो अत्यन्त ब्रह्मज्ञान वाला हो, उसको ब्रह्मा बनावे। (बृहस्पतिः वै सर्वं ब्रह्म) बृहस्पति [बड़ी विद्याओं का स्वामी] ही सम्पूर्ण ब्रह्म [ब्रह्मा] है। (एतत् सर्वेण ह वै ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः उद्यच्छते) इसलिये वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान के साथ यज्ञ को दक्षिण दिशा में बैठकर ऊंचा करता है। (एतस्मात् अपः एव वै प्र णाः क्रामन्ति) इसलिये जल को ही प्राण प्राप्त करते हैं। (यः आविद्धं प्राश्नाति अद्भिः प्राणान् मार्जयित्वा संस्पृशते, मे नित्यं वाक् आस्यम् ऋतम्) जो पुरुष अच्छे छेदन किये हुये [प्राशित्र अन्न] को खाता है, वह जल से प्राणों को शुद्ध करके [इन्द्रिय] स्पर्श करता है—मेरे लिये नित्य वाणी, मुख और सत्य होवे। [यह वाक्य पढ़ता है। (प्राणाः वै अमृतम्, आपः प्राणान् एव यथास्थानम् उपाह्वयते) प्राण ही अमृत [जल] हैं, जल प्राणों [जीवन साधनों] को ही अपने अपने स्थान पर बुलाता है। (तत् उ ह एके आहुः, इन्द्राय पर्यहरन् इति) सो कोई कोई कहते हैं—इन्द्र [जीवात्मा] को वे [इन्द्रिय अन्न] लाकर देते हैं। (ते देवाः अब्रुवन् इन्द्रः वै देवानाम् ओजिष्ठः बलिष्ठः तस्मै एतत् परिहरन्ति इति तत् तस्मै पर्यहरन्) उन देवों [इन्द्रियों] ने कहा—इन्द्र [जीवात्मा] ही देवों [इन्द्रियों] में अति ओजस्वी [पराक्रमी] और अति बलवान् है, उसके लिये यह [अन्न] वे लाते हैं—इसलिये उसे उसके लिये वे लाये हैं। (तत् सत् ब्रह्मणा शमयांचकार) उस होते हुये को ब्रह्मज्ञान से उस [इन्द्र] ने शान्त किया। (तस्मात् आहुः इन्द्रः ब्रह्मा इति) इसलिये वह कहते हैं—इन्द्र [जीवात्मा] ब्रह्मा है। (यवमात्रं भवति यवमात्रं वै विषस्य न हिनस्ति) वह [इन्द्र] जौ के आकार वाला [परमाणु रूप] है, जौ के आकार वाला जल का नाश नहीं करता है। (यत् अधस्तात् अभिघारयति तस्मात् प्रक्षरणम् अधस्तात् प्रजाः अरुः न हिनस्ति) जो वह नीचे की ओर सींचता है, इसलिये बहाव नीचे की ओर प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्म में न नष्ट करता है। (यत् उपरिष्टात् अभिघारयति तस्मात् प्रक्षरणम् उपरिष्टात् प्रजाः अरुः न हिनस्ति) जो वह ऊपर की ओर सींचता है, इसलिये बहाव [रुधिर रूप जल] ऊपर की ओर प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्म में नहीं नष्ट करता है। (यत् उभयतः अभिघारयति उभयतः अभिघारि प्रजाः अरुर्घातुकं स्यात्) जो वह दोनों ओर से [आमने सामने लुक् । व्योमन् व्यवने—निरु० १२ । ४० । विविधरक्षस्थाने (ब्राह्मणा) ब्रह्मज्ञानेन (ब्रह्मिष्ठः) अतिशयेन ब्रह्मज्ञानवान् । (दक्षिणत) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः (उद्यच्छते) उत्+यम नियमे। उन्नयते (क्रामन्ति) गच्छन्ति। प्राप्नुवन्ति (मार्जयित्वा) शोधयित्वा (अमृतम्) उदकम्—निघ० १ । १२ । (आपः) जलम् (इन्द्राय) परमेश्वर्यवते। जीवात्मने (देवाः) इन्द्रियाणि (ओजिष्ठः) अतिशयेन ओजस्वी पराक्रमी (यवमात्रम्) अणुपरिमाणम् (विषस्य) उदकम्— निघ० १ । १२ । (अभिघारयति) घृ क्षरणदीप्त्योः—सर्वतः सिञ्चति प्रवहति (प्रक्षरणम्) प्रवहणम्। (अरुः) अर्त्तिपूपिव्यजि० (उ० २ । ११७) ऋ गतौ हिंसने च—उसिः । अरूंषि । मर्मणि (अभिघारि) सर्वतः सेचकं जलम्
कण्डिका ४ ॥
॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ २६६ जल वा रुधिर को ] सींचे, दोनों ओर से सींचने वाला [ जल टकराकर ] प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्मघाती होता है । ( यत् समया अभिहरेत् अनभिविद्धं यज्ञस्य अभिविध्येत् ) जो [ उस जल को ] पास से वह ले चले, बिना छिदा हुआ [ बिना चूर्ण किया हुआ अन्न ] यज्ञ [ शरीर ] का सर्वथा छेदन कर देवे ॥ ३ ॥ भावार्थः-अन्न और जल सुप्रयोग से शरीरबल और आत्मबल बढ़ाते हैं, वे ही कुप्रयोग से उन्हें नष्ट कर देते हैं ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ अग्रेण परिहरति तीर्थेनैव परिहरति वि वा एतद्यज्ञश्छिद्यते यत् प्राशित्रं परिहरति, यदाह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैनमालभते यद्धस्तेन प्रमीयेद् वेपनःस्याद्यच्छीर्ष्णा शीर्षक्तिमान्त्- स्याद्यत्तूष्णीमासीदासम्प्रत्तो यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाद्वाचि वै यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत ऽएवं संप्रयच्छत्याग्नीध्र आदधात्यग्निमुखानेवतूँन्- प्रीणात्यथोत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्याऽथो समिद्ध ऽयैत्र जुहोति परिधीन्त्सम्माष्टि पुनात्येवैनां सकृत् सकृत् सम्माष्टि पराङेव ह्येतर्हि यज्ञश्चतुः समृद्धयतेऽथो चतु- ष्पादः पशव पशूनामाप्त्यै देव सवितरेतत्त्ते प्राह्नेत्याह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मेत्याह स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स माम्पाहि स मां पाहि स मां कर्मांण्यं पाहीत्याह यज्ञाय च यजमानाय च पशूनामाप्त्यै ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ यज्ञ के विघ्नों का नाश और यज्ञ के आरम्भ का विधान ॥ ( अग्रेण परिहरति, तीर्थेन एव परिहरति एतत् यज्ञः वि वै छिद्यते ) [ जो कोई यज्ञ की ] पूर्व भाग से निन्दा करता है, [ अथवा ] तीर्थ [ शास्त्र विधान ] से ही निन्दा करता है । इससे यज्ञ अवश्य ही छिन्न हो जाता है । ( यत् प्राशित्रं परिहरति यत् आह ब्रह्मन् प्रस्यास्यामि इति ) जो वह प्राशित्र [ चरु, हव्य द्रव्य ] को बुरा कहता है, [ अथवा ] जो कहता है—हे ब्रह्मन् ! मैं चला जाऊंगा । ( बृहस्पतिः वै सर्वं ब्रह्म एतत् ह वै सर्वेण ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधाति ) बृहस्पति [ सब विद्याओं का स्वामी ] ही सब प्रकार ब्रह्म [ ब्रह्मा ] है, इसी से ही वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से यज्ञ को ( अरुंघातुकम् ) मर्मनाशकम् ( समया ) सम् + इण् गतौ-अच्, टाप्, समीपे । ( अनभिविद्धम् ) अविच्छिन्नम् । प्राशित्रम् ( अभिविध्येत् ) अभिच्छेदनं कुर्यात् ॥ ४-( अग्रेण ) पूर्वभागेन ( परिहरति ) यज्ञं निन्दति ( तीर्थेन ) तरण- साधनेन । शास्त्रेण । यज्ञस्थानेन ( एतत् ) एतस्मात् ( प्रस्थास्यामि ) गमि- ष्यामि ( ब्रह्मणा ) ब्रह्मज्ञानेन ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः ( संदधाति )
२७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ ॥ दक्षिण ओर बैठा हुआ सुधारता है । ( अथो अत्र वै एतर्हि यज्ञः श्रितः, यत्र वै ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनम् आलभते ) फिर यहां ही अब यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है, वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ ब्रह्मा ] को वह [ यजमान ] ग्रहण करता है । ( यत् हस्तेन प्रमीयेत् वेपनः स्यात्, यत् शीर्ष्णा शीर्षक्तिमान् स्यात् यत् तूष्णीम् आसीद असम्प्रत्तः यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठ इति एव ब्रूयात् ) जो कोई हाथ से [ यज्ञ ] नष्ट करे, वह कांपने वाला होवे, जो सीस [ शिर की टक्कर ] से [ यज्ञ नष्ट करे ], वह शिर की पीड़ा वाला होवे, और जो चुपचाप बैठे, यज्ञ अरक्षित होवे, [ इसलिये ] चला जा—ऐसा ही वह [ ब्रह्मा ] कहे । ( वाचि वै यज्ञः श्रितः, यत्र ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनं सम्प्रयच्छति ) वाणी में ही यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ यज्ञ ] को वह [ ब्रह्मा ] यथावत् चलाता है । ( आग्नीध्रे अग्निमुखान् आदधाति ) आग्नीध्र [ होतृगृह वा हवनकुण्ड ] में अग्नि प्रधान मन्त्रों से वह अग्न्याधान करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओं भूर्भुवः स्वद्यौरिवभूम्ना पृथिवीव वरिम्र्णा । तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेऽग्निमन्नादमन्ना- द्याया दधे । १ । यजु० ३ । ४ ।। ओम् उद्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्ते स सृ- सुजेथामयं च । अस्मिन् सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत । २ । यजु० १५ । ५४ ।। अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् । ३ । ऋ० १ । १ । १ । स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये । ४ । ऋ० १ । १ । ९ । हवनमन्त्राः ] । ( ऋतून एव प्रीणाति ) वह ऋतुओं को ही प्रसन्न बनाता है [ जल वायु शुद्ध करता है ] । ( अथ उत्तरासाम् आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्या ) और पीछे वाली आहुतियों की स्थापना से [ भी ऋतुओं को शुद्ध करता है ] । ( अथो समिद्धत्या एव जुहोति ) फिर समिध् शब्द वाली ऋचा से ही वह हवन करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओम् । समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम । १ । यजु० ३ । १ । ओं । सुसमिद्धाय शोचिषे घृतं तीव्रं जुहोतन । अग्नये जातवेदसे स्वाहा—इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम । २ । यजु० ३ । २ ।। ओं । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य, स्वाहा । इदमग्नयेऽङ्गिरसे—इदं न मम । ३ । यजु० ३ । ३ । ओम् । अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय,
सम्यग् धरति ( एतर्हि ) इदानीम् ( आलभते ) गृह्णाति ( प्रमीयेत् ) मीञ् हिंसायाम् । नाशयेत् ( वेपनः ) कम्पनः ( शीर्ष्णा ) शिरःप्रहारेण ( शीर्षक्तिमान् ) शीर्ष + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्तिन्, मतुप् । शीर्षं शिरः अञ्चति गच्छति व्याप्नो- तीति शीर्षक्तिः शिरःपीडा. तया युक्तः ( आसीद ) आ—असीदत् । आसीदेत् ( असम्प्रत्तः ) नञ् + सम् + प्र + डुदाञ् दाने—क्तः । दत्तो रक्षितः तत्प्रतिषेधः । असंरक्षितः ( प्रतिष्ठ ) गच्छ ( सम्प्रयच्छति ) संयोजयति ( आग्नीध्रे ) होतृगृहे ( आदधाति ) अग्न्याधानं करोति ( अग्निमुखान् ) अग्निप्रधानान् मन्त्रान् ( प्रीणाति ) प्रसादयति (ऋतून्) वसन्तादीन् (प्रतिष्ठित्या) स्थापनया (समिद्धत्या)
कण्डिका ५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ५ २७१ स्वाहा। इदमग्नये जातवेदसे--इदं न मम। ४। हवनमन्त्राः ]। (परिधीन् सम्माष्टि पुन.ति एव ) वह परिधियों को स्वच्छ करता है और शोधता भी है। ( एनान् सकृत् सकृत् सम्माष्टि ) वह इन [परिधियों] को एक एक बार स्वच्छ करता है [ जैसे यह चार मन्त्र-ओम्। अदितेऽनुमन्यस्व ॥ १॥ ओम्। अनुमतेऽनुमन्यस्व ॥ २ ॥ ओम्। सरस्वत्यनुमन्यस्व ॥ ३ ॥ ओम्। देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय। दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु ॥ ४ ॥ यजु० ११ । ७ तथा ३० । १ । हवनमन्त्राः ]। ( पराङ् एव हि एतर्हि यज्ञः चतुः सम्ऋध्यते ) उत्कर्ष को पाया हुआ ही अब यज्ञ चार वार बढ़ता है। (अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै देव सवितः एतत् ते प्राह इति ) फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं के लाभ के लिये-- देव सवितः-यह [ ऊपर लिखा मन्त्र ] तुझ [ ब्रह्मा ] से वह [ यजमान ] बोलता है। ( आह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मा इति ) वह कहता है-प्रेरणा [ यज्ञ की बढ़ती ] के लिये बृहस्पति ब्रह्मा है [ बड़ी विद्याओं का स्वामी प्रधान ऋत्विज है। देव सवितः-इस मन्त्र में प्रसुव पद और प्रसूत्यै पद षू प्रेरणे धातु से बने हैं ] । ( आह सः हि ब्रह्मिष्ठः, सः यज्ञं पाहि, सः यज्ञपतिं पाहि, सः माम् पाहि, सः मां पाहि, सः मां कर्मण्यं पाहि इति यज्ञ य, यजमानाय च, पशूनाम् आप्त्यै च आह ) वह [ यजमान ] कहता है-वह तू ही अतिशय ब्रह्मज्ञानी है, वह तू यज्ञ की रक्षा कर, वह तू यज्ञपति की रक्षा कर, वह तू मेरी रक्षा कर, वह तू मेरी रक्षा कर, वह तू मुझ कर्मकुशल की रक्षा कर,-वह यह यज्ञ के हित के लिये और यजमान के हित के लिये और पशुओं की प्राप्ति के लिये कहता है ॥ ४ ॥ भावार्थः-मनुष्यों को यज्ञ विधान पूर्वक करना चाहिये ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ न वै पौर्णमास्यां नामावास्यायां दक्षिणा दीयन्ते य एष ओदनः पच्यते दक्षिणैषा दीयते यज्ञस्यर्ध्या इष्टी वा एतेन यद्यजतेऽथो वा एतेन पूर्त्ती य एष ओदनः पच्यत एष ह वा इष्टापूर्त्ती य एनं पचति ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ पौर्णमासी और अमावस को दक्षिणा के स्थान में ओदन का दान ॥ ( न वै पूर्णमास्यां न अमावास्यां दक्षिणाः दीयन्ते ) न तो पौर्णमासी [ इष्टि ] में और न अमावस्या [ इष्टि ] में दक्षिणायें दी जाती है। ( यः एषः ओदनः पच्यते, एषा दक्षिणा दीयते ) जो यह ओदन [ चावल ] पकाया जाता है यह ही समिध इति शब्देन युक्तया ऋचा ( पराङ् ) परा उत्कर्षे + अञ्चु गतिपूजनयोः- क्विन् । उत्कर्षं प्राप्तः ( चतुः ) चतुर्वारम् ( चतुष्पादः ) चतुष्पादयुक्ताः ( आप्त्यै ) प्राप्तये ( प्रसूत्यै ) प्रेरणायै । उन्नतये ( कर्मण्यम् ) कर्मकुशलम् ॥ ५-( ऋध्यै ) वृद्धये ( इष्टी ) इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम् ( वा० पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तेः ईकारः । इष्टम् । अग्निहोत्रवेदाध्ययनातिथ्यादि-
कण्डिका ६ ॥
२७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ६ ॥ दक्षिणा दिया जाता है। (यत् यज्ञस्य ऋद्ध्यै इष्टी वै एतेन अथो वै एतेन पूर्ती यजते) क्योंकि वह यज्ञ की बढ़ती के लिये इष्ट [अग्निहोत्र, वेदाध्ययन, आतिथ्य आदि कर्म] को ही इस [ओदन दान] से, और भी इससे पूर्त [बावड़ी, कूंआ, तालाब, देवमन्दिर, अन्नदान आदि कर्म] को प्राप्त होता है। (यः एषः ओदनः पच्यते, एषः ह वै इष्टापूर्त्ती यः एनं पचति) यह जो ओदन [भात] पकाया जाता है, यह ही इष्ट और पूर्त [अग्निहोत्र वेदाध्ययन आदि और बावड़ी देवमन्दिर आदि कर्म का साधन उस यजमान के लिये] है जो इसको पकाता है ॥ ५ ॥ भावार्थः—पौर्णमासी और अमावस्या को दक्षिणा के स्थान में ओदन देने का यहां विशेष नियम विचारणीय है ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ द्वया वै देवा यजमानस्य गृहमागच्छन्ति सोमपा अन्येऽसोमपा अन्ये हुतादोऽन्ये अहुतादोऽन्ये एते वै देवा अहुतादो यद् ब्राह्मणा एतद्देवत्य ऋषयः पुरानीजान एते ह वा एतस्य प्रजायाः पशूनामीशते तेऽस्याप्रीता इषमूर्जमादाया- पक्रामन्ति यदन्वाहार्यमन्वाहरति तानेव तेन प्रीणाति दक्षिणतः सद्भ्यः परि- हर्त्तवा आह दक्षिणावृतेनैव यज्ञेन यजत आहुतिभिरेव देवान् हुतादः प्रीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवांस्तेऽस्मै प्रीता इषमूर्जं नियच्छन्ति ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ यज्ञ में दो प्रकार के देवता आते हैं एक सोम या दूसरे असोमपा, अथवा एक हुताद और दूसरे अहुताद, उनका वर्णन ॥ (द्वयाः वै देवाः यजमानस्य गृहम् आगच्छन्ति अन्ये सोमपाः, अन्ये असोमपाः, अन्ये हुतादः अन्ये अहुतादः) दो प्रकार के ही देव यजमान के घर आते हैं, एक सोमपा [सोमरस पीने वाले] दूसरे असोमपा [सोमरस न पीने वाले], [अथवा] एक हुताद [अग्नि में चढ़े हुये पदार्थ खाने वाले जल वायु सूर्य] और दूसरे अहुताद [अग्नि में न चढ़े हुये पदार्थ अर्थात् शेष हव्य खाने वाले मनुष्य आदि]। (एते वै देवाः अहुतादः यत् ब्राह्मणाः) यह ही देव अहुताद [बचे हुये हव्य खाने वाले] हैं जो ब्राह्मण हैं। (एतद्देवत्यः ऋषयः पुरा अनीजानः) इस [सोम] को देवता जानने कम् (यजने) संगच्छते (पूर्ती) पूर्ववत् ईकारः। पूर्तम्। वापीकूपतडागादि- देवतातयतनऽन्नप्रदानादिकम् (इष्टापूर्ती) पूर्ववत् ईकारः। इष्टं च पूर्तं च इष्टा- पूर्ते। अर्थः पूर्ववत् ॥ ६—(द्वयाः) द्वि—अयट् । द्विप्रकाराः। उभयाः (सोमपाः) सोमपान- शीलाः (हुतादः) हुत + अद भक्षणे—क्विप्। हुतस्य आहुत्या अग्नौ प्रक्षिप्तस्य हव्यस्य भक्षयितारः (अहुतादः) अहुतस्य अग्नौ अप्रक्षिप्तस्य शेषहव्यस्य भक्ष- यितारः (यत्) ये (एतद्देवत्यः) एतद्देवताकाः (ऋषयः) सन्मार्गदर्शकाः (पुरा) पूर्वम् (अनीजानः) अन् + जयतेः—कानच्, एकवचनं बहुवचनस्य ।
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ २७३ ॰वाले ऋषियों ने पहिले यज्ञ नहीं किया ( ? ) । ( एते ह वै एतस्य प्रजायाः पशूनाम् ईशते ) यह ही [ ब्रह्मज्ञानी ] इस [ यजमान ] के सन्तान और पशुओं के स्वामी हैं। ( ते अप्रीताः अस्य इषम् ऊर्जम् आदाय अप्क्रामन्ति ) वे अप्रसन्न होकर इसके अन्न और बल को लेकर चल देते हैं। ( यत् अन्वाहार्य्यम् अन्वाहरति तान् एव तेन प्रीणाति ) जब वह अन्वाहार्य [ अमावस में बताये गये पितरों के मासिक श्राद्ध ] को वह अनुकूल होकर खिलाता है, उनको ही उससे वह [ यजमान ] प्रसन्न करता है। ( दक्षिणतः सद्भ्यः परिहर्त्तवै आह ) दक्षिण ओर वर्त्तमान [ असुरों ] को [ अन्वाहार्य्य ] छोड़ देने के लिये वह कहता है ? ( दक्षिणावृतेन एव यज्ञेन यजते ) दक्षिणा से संयुक्त ही यज्ञ से [ उन ब्रह्मज्ञानियों को ] वह पूजता है। ( आहुतिभिः एव हुतादः देवान् प्रीणाति, दक्षिणाभिः मनुष्यदेवान् ) आहुतियों [ अग्नि में चढ़ाये हुये पदार्थों ] से ही हुताद [ अग्नि में चढ़े हुये पदार्थ खाने वाले ] देवों [ जल, वायु, सूर्य ] को प्रसन्न करता है और दक्षिणाओं से मनुष्य देवों [ ब्रह्मज्ञानियों ] को [ प्रसन्न करता है ] । ( ते प्रीताः अस्मै इषम् ऊर्जं नियच्छन्ति ) वे [ दोनों प्रकार के देव ] प्रसन्न होकर इस [ यजमान ] को अन्न और बल देते रहते हैं१ ॥ ६ ॥ भावार्थः—यज्ञ द्वारा जल, वायु और अग्नि शुद्ध होने से शुद्ध अन्न उत्पन्न होता है और ऋत्विज् लोग दक्षिणा पाते हैं। उस सबसे यजमान का अन्न और बल बढ़ता है ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्द्धन्त, ते देवाः प्रजापतिमेवाभ्ययजन्तान्योऽन्य- स्यासन्नसुरा अजुह्वंस्ते देवा एतमोदनमंपश्यंस्तं प्रजापतये भागमनुनिरवपंस्तं भागं पश्यन् प्रजापतिर्देवानुपावर्त्तत ततो देवा अभवन् परासुराः स य एवं विद्वानेतमोदनं पचति भवत्यात्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति प्रजापतिर्वै देवेभ्यो भागधेयानि व्यकल्पयत् सोऽ२मन्यत आत्मानमन्तरगादिति स एतमोद- नमभक्तमपश्यत्तमात्मने भागन्निरवपत् प्रजापतेर्वा एष भागोऽपरिमितः स्याद- परिमितो हि प्रजापतिः प्रजापतेर्भागोस्यूर्जस्वान् वयस्वानक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मामेक्षेष्ठाः। अमुत्रामुष्मिल्लोक इह च प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे यज्ञम् अकृतवन्तः ( अप्रीताः ) अप्रसन्नाः ( इषम् ) अन्नम्—निघ० २ । ७ ( ऊर्जम् ) बलम् ( आदाय ) गृहीत्वा ( अपक्रामन्ति ) अपगच्छन्ति ( अन्वा- हार्य्यम् ) अनु व्याप्तौ + आ समन्तात् + हृञ् हरणे--ण्यत् । अमावास्याविहितं पितॄणां मासिकश्राद्धम् । यागदक्षिणाम् ( अन्वाहरति ) अनुकूलतया आहार- यति भोजनं कारयति यजमानः ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि ( सद्भ्यः ) श्रेष्ठेभ्यः । वर्त्तमानेभ्यः ( परिहर्तवै ) तुमर्थे सेसेनसेअसेन्० ( पा० ३ । ४ । ९) परि + हृञ् हरणे--तवैप्रत्ययः । परिहर्तुम् ( दक्षिणावृतेन ) दक्षिणया वेष्टितेन संयुक्तेन ( मनुष्यदेवान् ) मनुष्येषु देवान् विदुषः पुरुषान् ( नियच्छन्ति ) नितरां ददति ॥ १. कण्डिका का व्याख्यान अस्पष्ट है । पाठक भूमिका में अर्थ देखें ॥ २. पू. सं.. "सोममन्यत" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ १९
कण्डिका ७ ॥ देवासुर संग्राम में प्रजापति द्वारा ओदन के विभाग
॰२७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ ॥ पाह्युदानरूपे मे पाह्यूर्गंस्यूर्जं मे धेहि कुर्वंतो मे मा क्षेष्ठाः । ददतो मे मोपदसः प्रजापतिमहन्त्वया समृक्षमृध्यासमिति प्रजापतिमेव समृक्षमृध्नोति य एवं वेद य एव वेद ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवासुर संग्राम में प्रजापति द्वारा ओदन के विभाग से देवों की जीत ॥ ( देवा च असुराः च ह वै अस्पर्धन्त ) देव [ इन्द्रियां ] और असुर [ विघ्न ] लड़ने लगे । ( ते देवाः प्रजापतिम् एव अभ्ययजन्त ) उन देवताओं ने प्रजापति [ जीवात्मा वा पेट ] को ही सब ओर से पूजा । ( असुराः अन्योऽन्यस्य आसन् अजुहवुः ) असुरों ने एक दूसरे के मुख में हवन किया । ( ते देवाः एतम् ओदनम् अपश्यन् तं भागं प्रजापतये अनुनिरवपन् ) उन देवों ने इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को देखा और वह भाग प्रजापति को दे दिया । ( तं भागं पश्यन् प्रजापतिः देवान् उपावर्तत ) उस भाग को देखता हुआ प्रजापति देवताओं के पास वर्तमान हुआ । ( ततः देवाः असुराः परा अभवन् ) उससे देवताओं ने असुर हरा दिये । ( यः एवं विद्वान् एतम् ओदनं पचति सः आत्मना भवति, अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः परा भवति ) जो ऐसा विद्वान् इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को पचाता है वह आत्मबल के साथ होता है, उसका अप्रिय शत्रु हार जाता है । ( प्रजापतिः वै देवेभ्यः भागधेयानि व्यकल्पयत्, सोऽमन्यत, आत्मानम् अन्तः अगात् इति ) प्रजापति ने ही देवताओं को भाग अलग अलग कर दिये, उसने माना और आत्मबल को भीतर पाया । ( सः एतम् ओदनम् अभक्तम् अपश्यत् तं भागम् आत्मने निरवपत् ) उसने इस ओदन को बिना बँटा हुआ [ सम्पूर्ण ] देखा, उस भाग को अपने लिये रख दिया । ( प्रजापतेः वै एषः भागः अपरि- मितः स्यात् अपरिमितः हि प्रजापतिः ) प्रजापति का ही यह भाग परिमाण रहित होवे, क्योंकि प्रजापति परिमाण रहित है । (प्रजापतेः ऊर्जस्वान् वयस्वान् भागः असि, अक्षितः असि, मे अक्षित्यै त्वा मा क्षेष्ठाः ) [ हे ओदन ! ] तू प्रजापति का बलवान् अन्नवान् भाग है, तू अक्षित [अनिष्ट] है, तू मेरे अनाश [सम्पूर्णता] के लिये अपने को मत नष्ट कर । ( अमुत्र अमुष्मिन् लोके इह च मे प्राणापानौ पाहि, मे समानव्यानौ पाहि, मे उदानरूपे पाहि, ऊर्क असि, मे ऊर्जं धेहि, मे कुर्वंतः मो क्षेष्ठाः ) वहां उस लोक में और ७--( देवाः ) इन्द्रियाणि ( असुराः ) देवविरोधिनः । विघ्नाः ( प्रजा- पतिम् ) जीवात्मानम् ( आसन् ) आसिन । मुखे ( ओदनम् ) सेचकम् अन्नम् ( अनुनिरवपन् ) निर्धारितवन्तः । दत्तवन्तः ( उपावर्तत ) उपेत्य वर्तमानोऽभवत् ( परा-अभवन् ) पराजितवन्तः ( असुराः ) असुरान् ( आत्मना ) आत्मबलेन ( पराभवति ) पराजितो वर्तते ( भ्रातृव्यः ) शत्रुः ( व्यकल्पयत् ) पृथक् पृथक् कृतवान् ( सोऽन् म् ) अमृत्तम् ( आत्मानम् ) आत्मबलम् ( अन्तः ) मध्ये ( अगात् ) प्राप्तवान् ( अभक्तम् ) अकृतभागम् ( अपरिमितः ) परिमाणरहितः ( ऊर्जस्वान् ) बलवान् ( वयस्वान् ) अन्नवान्—निघ० २ । ७ ( अक्षितः) अहिंसितः ( अक्षित्यै ) अनाशाय ( त्वा ) आत्मानम् ( मे ) मम । मह्यम् ( मा क्षेष्ठाः ) कि
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ८ ! ! २७५ यहाँ [ दूर और समीप, अथवा उस जन्म और इस जन्म में ] मेरे प्राण और अपान [ भीतर और बाहर जाने वाले श्वास ] की रक्षा कर, मेरे समान और व्यान [ नाभि में घूमने वाले और शरीर में फैलने वाले वायु ] की रक्षा कर, मेरे उदान [ कण्ठस्थ वायु ] और रूप की रक्षा कर, तू बल है मेरे लिये बल दे, मुझ कर्म करने वाले का मत नाश कर ! ( मे ददतः मा उपदसः, अहं त्वया समृक्षं प्रजापतिम् ऋध्यासम् इति ) [ हे ओदन ! ] मुझ दान करते हुये का मत नाश कर, मैं तेरे साथ यथावत् देखने वाले प्रजापति को बढ़ाऊं । ( समृक्षं प्रजापतिम् एव ऋध्नोति यः एवं वेद, यः एवं वेद ) वह यथावत् देखने वाले प्रजापति को ही बढ़ाता है, जो ऐसा जानता है, जो ऐसा जानता है ॥ ७ ॥ भावार्थः-जैसे उदर अन्न खाकर सब इन्द्रियों को रस पहुँचाकर पुष्ट और सुखी करता है, वैसे ही प्रधान पुरुष कर लेकर प्रजा के हित में लगाकर उन्हें पुष्ट और सुखी करे ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ ॥ ये वा इह यज्ञैराभूवंस्तेषामेतानि ज्योतींषि यान्यमूनि नक्षत्राणि तन्नक्ष- त्राणां नक्षत्रत्वं यन्न क्षियन्ति दर्शपूर्णमासौ वै यज्ञस्यावसानदर्शौ ये वा अनिष्ट्वा दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन यजन्ते तेषामेतानि ज्योतींषि यान्यमूनि नक्षत्राणि पतन्तीव तद्यथा ह वा इदमस्यष्टावसानेनेहावसास्यसि नेहावासस्यसीति नोऽनुच्यन्त एवं हैवैतेऽमुष्मान् लोकान् नो नुद्यन्ते त एते प्रच्यवन्ते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ।। दर्शपूर्णमास यज्ञ के साथ ही सोम यज्ञ करने और यज्ञ करने वालों की उच्च दशा का वर्णन ।। ( ये वै इह यज्ञैः आभूवन् तेषाम् एतानि ज्योतींषि यानि अमूनि नक्षत्राणि ) जो लोग ही यहाँ यज्ञों के साथ सब ओर वर्तमान हुये हैं, उनके यह ज्योति हैं जो वे नक्षत्र [ चलने वाले वा अनश्वर तारागण ] हैं [ अर्थात् तारागणों के समान उनके कार्य प्रकाशमान हैं ] । ( तत् नक्षत्राणां नक्षत्रत्वं यत् न क्षियन्ति ) वह नक्षत्रों का नक्षत्रपन है कि वे नष्ट नहीं होते हैं । ( दर्शपूर्णमासौ वै यज्ञस्य अवसानदर्शौ ) अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ ही यज्ञ की सीमा दिखाने वाले हैं [ अर्थात् अमावस्या और पूर्णमासी से यज्ञ आरम्भ होकर अमावस्या और पूर्णमासी को पूरे होते हैं ] । ( ये वै दर्शपूर्णमासाभ्याम् अनिष्ट्वा हिंसायाम्—लुङ् । आत्मनेपदम् । मा हिंषीः ( ऊर्कं ) बलम् ( ऊर्जम् ) बलम् ( मा क्षेष्ठाः ) नाशं मा कुरु ( मा उपदसः ) दसु उपक्षये उत्क्षेपे च—लुङ् । नाशं मा कुरु ( समृक्षम् ) स्तुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यः कित् ( उ० ३ । ६६ ) ऋषी गतौ दर्शने च—सप्रत्ययः कित् । संगन्तारम् । सन्दर्शकम् ( ऋध्यासम् ) सम्यग्वर्धयासम् ( ऋध्नोति ) वर्धयति ॥ ८ ( आभूवन् ) आं—अभूवन् ( नक्षत्राणि ) अमिनक्षियजि० ( उ० ३ । १०५ ) णक्ष गतौ—अत्रन् । गतिशीलाः । अनश्वराः वा तारागणः ( क्षियन्ति ) नश्यन्ति
कण्डिका ९ ॥
२७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ६ ॥ सोमेन यजन्ते तेषाम् एतानि ज्योतींषि पतन्ति इव यानि अमूनि नक्षत्राणि ) जो लोग ही अमावस्या और पूर्णमासी के साथ यज्ञ न करके सोम के साथ यज्ञ करते हैं, उनके यह तेज गिरते से हैं जो वे नक्षत्र हैं । ( तत् यथा आह वै इदम् असि, अष्टावसानेन इह अव॑सास्यसि, न इह अवमास्यसि इति ) सो जैसा यह कहता है—यही तू सत्ता वाला है, तू आठ [ यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान और समाधि इन आठ योगाङ्गों—योग दर्शन २ । २६ ] से समाप्त होने वाले विधान के साथ यहाँ [ यज्ञ को ] तू समाप्त करेगा, तू यहाँ नहीं समाप्त होगा । ( एते ह एव एवम् अमुष्मान् लोकान् नो अनुद्यन्ते, नो अनुद्यन्ते ते एते प्रच्यवन्ते) यह ही लोग इस प्रकार उन लोकों को नहीं नष्ट करते हैं, नहीं नष्ट करते हैं, वे ही यह लोग आगे को चलते हैं ॥ ८ ॥ भावार्थः—जैसे दर्शपूर्णमासी से यज्ञ प्रारम्भ होकर दर्शपूर्णमासी पर समाप्त होने से सिद्ध होते हैं, वैसे ही दूसरे कार्य नियत समय पर आरम्भ होने और समाप्त होने से सिद्ध होते और यश देते हैं ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियात्तांस्त्रेधा तण्डुलान्विभजेद्ये मध्यमास्तानग्नये दात्रेऽष्टाकपालान्निर्वपेत् ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधति चरुं ये क्षोदिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम्पशवो वा एतेऽतिरिच्यन्ते तानेवाप्नोति तानवरुन्धेऽग्निर्वे मध्यमस्य दाता इन्द्रो वै ज्येष्ठस्य प्रदाता यदेवेदं क्षुद्रं पशूनां तद्विष्णोः शिपि॑विष्टं तदेवाप्नोति पशूनेवावरुन्धे ॥ ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ चन्द्रमा के उदय होने के पीछे हवि देने का विधान ॥ ( यस्य हविः निरुप्तं पुरस्तात् चन्द्रमाः अभ्यु॑दियात् ) जिस [ यजमान ] का हवि दिया गया होवे, [ उससे ] पहिले चन्द्रमा उदय होवे । ( तान् तण्डुलान् त्रेधा विभजेत् ) उन चावलों [ चरु ] को तीन प्रकार बाँटे । ( ये मध्यमः तान् अष्टाक- पालान् दात्रे अग्नये निर्वपेत् ) जो बीच वाले [ चावल ] हैं, उन आठ पात्रों में रखे हुओं को दान करने वाले अग्नि के लिये देवे । ( ये स्थविष्ठाः तान् चरुं प्रदात्रे इन्द्राय (अवसानदर्शौ) समाप्तिदर्शको ( असि ) वर्तमानोऽसि ( अष्टावसानेन ) यमनिय- माद्यष्टयोगाङ्गैः अवसानं समाप्तिर्यस्य तेन यज्ञेन ( अवसास्यसि ) षो अन्त- कर्मणि—लृट् । यज्ञं समाप्स्यसि ( अवसास्यसि ) समाप्तो भविष्यसि ( नो ) निषेधे ( अनुद्यन्ते ) दो अवखण्डने—लट्, आत्मनेपदत्वम् । अनुदयन्ति । विनाशयन्ति ( अमुष्मान् ) अमून् ( प्रच्यवन्ते ) प्रकर्षेण गच्छन्ति—निघ० २ । १४ ॥ ९ ( निरुप्तम् ) प्रदत्तम् ( अभ्युदियात् ) सर्वत उद्गच्छेत् ( विभजेत् ) विभक्तान् कुर्यात् ( अष्टाकपालान् ) अष्टसु कपालेषु पात्रेषु संस्कृतान् ( निर्वपेत् ) विभागेन प्रदद्यात् ( स्थविष्ठाः ) स्थूल—इष्ठन् । अतिशयस्थूलाः ( दधति ) लेटि
कण्डिका १० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १० ॥ २७७ दधति ) जो अति मोटे हैं, उन चरु रूप को बहुत दान करने वाले इन्द्र [ वायु ] के लिये धरे । ( ये क्षोदिष्ठाः तान् चरुं शिपिविष्टाय विष्णवे शृते ) और जो अति सूक्ष्म हैं उन चरु रूप को प्रकाश में प्रविष्ट [ व्याप्त ] विष्णु [ सूर्य ] के लिये सेवे । ( एते एव पशवः १ अतिरिच्यन्ते तान् एव आप्नोति तान् एव अवरुन्धे ) [ इस कर्म से ] यही पशु [ सब जीव ] बढ़ते हैं, वह उनको ही पाता है, उनकी रक्षा करता है (अग्निः वै मध्यमस्य दाता, इन्द्रः वै ज्येष्ठस्य प्रदाता ) अग्नि ही मध्यम [ बल ] का देने वाला और इन्द्र [ वायु ] बहुत बड़े [ बल ] का देने वाला है। ( यत् एव इदं क्षुद्रं पशूनां तत् विष्णोः शिपिविष्टं तत् एव आप्नोति पशून् एव अवरुन्धे ) जो ही यह पशुओं में सूक्ष्म [ कर्म ] है, वह विष्णु [ व्यापक सूर्य ] का प्रकाश युक्त [ कर्म ] है, उसे ही वह पाता है और पशुओं [ जीवों ] की ही रक्षा करता है ॥ ६ ॥ भावार्थ :—यथायोग्य विभाग करने से यज्ञ सिद्ध होता है ॥ ६ ॥ कण्डिका १० ॥ या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वा २अमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सः कुहूश्चन्द्रमा एव धाता च विधाता च यत् पूर्णोऽन्यां वमत् पूर्णोऽन्यान्तत् मिथुनं यत् पश्यत्यन्यान्नान्यातन्मिथुनं यदमावास्यायाञ्चन्द्रमा अधि- प्रजायते तन्मिथुनन्तस्मादेवास्मै मिथुनात् पशून् प्रजनयते ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ पूर्व और उत्तर पौर्णमासी और अमावास्या का विचार ॥ ( या पूर्वा पौर्णमासी सा अनुमतिः ) जो पहिली पौर्णमासी [ पूरे चन्द्रमावाली तिथि वा पूर्णिमा ] है वह अनुमति [ एक कलाहीन चन्द्रमा वाली शुक्ल चतुर्दशी युक्त पूर्णिमा ] है । ( या उत्तरा सा राका ) जो पिछली [ पौर्णमासी ] है, वह राका [ पूरे चन्द्रमा वाली तिथि पौर्णमासी ] है । ( या पूर्वा अमावास्या सा सिनीवाली ) और वह जो पहिली अमावास्या [ चन्द्र और सूर्य के एक साथ बसने की अर्थात् कृष्णपक्ष की अन्तिम तिथि ] है, वह सिनीवाली [ कृष्णपक्ष में चतुर्दशी सहित अमावास्या जिसमें चन्द्रमा रूपम् । दध्यात् ( क्षोदिष्ठाः ) क्षुद्र —इष्ठन् । अतिशयेन क्षुद्राः ( शिपिविष्टाय ) सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) शितॄ निशाने छेदने - इन् पुकागमः । विष्ऌ व्याप्तौ—क्तः शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मि. । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति—निरु० ५ । ८ । शिपिविष्टः पदनाम—निघ० ४ । २ । संयतरश्मये । व्याप्तप्रकाशाय (शृते ) आर्षरूपम् । श्रयते । सेवते ( अतिरिच्यन्ते ) अधिकाः भवन्ति ( अवरुन्धे ) रक्षति (शिपिविष्टम् ) व्याप्तप्रकाशं रूपम् ॥ १० - ( पौर्णमासी ) पूर्णमासादण् ( वा० पा० ४ । २ । ३५ ) पूर्णमास—अण्, ङीप् । पूर्णोमासश्चन्द्रोऽस्यां वर्तते सा तिथिः । या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतीः, अनुमति- रनुमननात्—निरु० ११ । २६ । पूर्णिमा ( अनुमतिः ) अनु + मन पूजायां ज्ञाने च— १. कण्डिका में आये "वा" पद का अर्थ भाष्य में छूटा है ॥ २. पू. सं. 'सा' इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ११ ॥
२७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ११ ॥ एक कला वाला हो ] है । ( या उत्तरा सा कुहूः ) जो पिछली [ अमावास्या ] है वह कुहू [ जिस तिथि में चन्द्रमा की कोई कला न दीख पड़े ] है । ( चन्द्रमाः एव धाता च विधाता च ) चन्द्रमा ही [ इन तिथियों का ] धाता और विधाता [ धारण करने वाला और बनाने वाला ] है । ( यत् पूर्णः अन्यां वसत्, पूर्णः अन्यां तत् मिथुनम् ) जो पूर्ण [ चन्द्रमा ] एक [ तिथि अनुमति, शुक्ल चतुर्दशी युक्त पूर्णिमा ] में बसे, और जो दूसरी [ राका, पूरे चन्द्रमा वाली तिथि ] में [ बसे ], वह जोड़ा है । ( यत् अन्यां पश्यति, न अन्यां, तत् मिथुनम् ) जो वह [ चन्द्रमा ] एक [ सिनीवाली, कृष्णपक्ष की एक कला वाली चतुर्दशी तिथि ] में दीखे और दूसरी [ कुहू अर्थात् कृष्णपक्ष की विना चन्द्रमा वाली अमावास्या तिथि ] में न [ दीखे ], वह जोड़ा है । ( यत् अमावास्यायाः चन्द्रमाः अधि- प्रजायते तत् मिथुनम् ) जो अमावास्या से [ कुहू अर्थात् चन्द्रमा की सब कलाओं रहित तिथि से प्रतिपदा को ] चन्द्रमा दिखाई दे, वह जोड़ा है । ( तस्मात् मिथुनात् एव अस्मै पशून् प्रजनयते ) इस जोड़े से ही इस [ मनुष्य ] के लिए पशुओं [ जीवों ] को वह [ परमेश्वर ] उत्पन्न करता है ॥ १० ॥ भावार्थ :-विद्वान् लोग ज्योतिष शास्त्र से यज्ञ के लिये पौर्णमासी और अमावस के जोड़े कों जानें, क्योंकि जोड़ से ही सृष्टि उत्पन्न होती है ॥ १० ॥ कण्डिका ११ ॥ न द्वे यजेत यत् पूर्वया सम्प्रति यजेतोत्तरया छं वषट् कुर्याद्यद्युत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वया छं वषट् कुर्यान्नेष्टिर्भवति न यज्ञस्तदनुहोता मुख्यमुपगल्भो १जायते, एका मेव यजेत प्रगल्भो ह वै जायते न २दृत्यन्त द्वे यजेत, यज्ञमुखमेव पूर्व- यालभते यजत उत्तरया देवता एवं पूर्वयाप्नोतीन्द्रियमित्तरया देवलोकमेव पूर्वया- क्तिन् । एककलाहीनचन्द्रवती शुक्लचतुर्दशीयुक्तपूर्णिमा तिथिः (राका) कृदाधाराचि- कलिभ्यः कः ( उ० ३ । ४० ) रा दाने-कः प्रत्ययः, टाप् । योत्तरा सा राका-- निरु० ११ । २५ । राका रातेर्दानकर्मणः--निरु० ११ । ३० । सम्पूर्णचन्द्रा पौर्णमासी (अमावास्या) अमा+वस निवासे-ण्यत्, टाप् । अमा सह वसन्तः चन्द्रसूर्यौ यस्यां सा । कृष्णपक्षान्ततिथिः । अमावसी (सिनीवाली) इन्सिबृजिदीङ्भ्यश्चिभ्यो तक् ( उ० ३ । २ ) षिञ् बन्धने-नक्, ङीप्, वल संवरणे यद्वा वल जीवने दाने च-अण् ङीप् । या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली, सिनमन्नं भवति सिनाति भूतानि वालं पर्व वृणोतेस्तस्मिन्नन्नवती, वालिनीवा वाले नैवास्यामणुत्वाच्चन्द्रमाः सेवितव्यो भवतीति वा-- निरु० ११ । ३१ । चतुर्दशीयुक्ताऽमावास्या । दृष्टचन्द्रकलायुक्ताऽमावास्या । ( कुहूः) मृग्य्वादयश्च ( उ० १ । ३७ ) कुह विस्मापने-कुः, ऊङ् । योत्तरा [ अमावास्या ] सा कुहूः--निरु० ११ । ३१ कुहूर्गूहतेः क्वाभूदिति वा क्व सती हूयत इति वा क्वाहुतं हविर्जुहोतीति वा-निरु० ११ । ३२ । नष्टचन्द्रकलाऽमावास्या (वसत्) लेटि रूपम् । वसेत् ॥ १. पू. सं. "अजायत" "पूर्वम्" इति पाठः ॥ २. ज. सं. अत्र 'अनादृत्य' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ११ ॥ दोनों पौर्णमासी और अमावस में से एक
गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २७६ ऽवरुन्धे मनुष्यलोकमुतरया भूयसो यज्ञक्रतूनामुपैत्येषा ह वै सुमनानामेष्टिर्ये मध्ये याने पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदियादस्मा अस्मिन् लोक आध्र्नु॒कं भवति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ दोनों पौर्णमासी और अमावस में से एक एक ही यज्ञ के आरम्भ और समाप्ति के लिये रहे ॥ ( द्वे न यजेत ) दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यत् पूर्वया सम्प्रति यजेत उत्तरया छं वषट् कुर्यात् ) जो पहिली [ तिथि अनुमति—क० १० ] से अब यज्ञ करे, पिछली [ तिथि राका ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( यत् उत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वया छं वषट् कुर्यात् ) जो पिछली [ तिथि राका ] से अब यज्ञ करे, पहिली [ तिथि अनुमति ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( तत् अनु न इष्टिः भवति न यज्ञः ) उसके पीछे न इष्टि होती है न यज्ञ । ( होता मुख्यम् उपगल्भः जायते ) होता [ पीछे यज्ञ करने से ] मुख्य करके निरुत्साही हो जाता है । ( एकाम् एव यजेत, प्रगल्भः ह वै जायते ) वह एक [ तिथि ] में ही यज्ञ करे, वह उत्साही ही होता है । ( दृष्ट्यन्त द्वे न यजेत ) भयस्वभावी होकर दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यजतः यज्ञमुखम् एव पूर्वया आलभते, उत्तरया देवताः ) यजमान यज्ञमुख को ही पहिली [ तिथि ] से प्राप्त करता है और पिछली से देवताओं [ दिव्यगुणों ] को । ( एवं पूर्वया इन्द्रियम् आप्नोति, उत्तरया देवलोकम् ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से इन्द्रपन [ परम ऐश्वर्य ] और पिछली से देवलोक [ विद्वानों का स्थान ] पाता है । ( एव पूर्वया मनुष्यलोकम् अवरुन्धे उत्तरया यज्ञक्रतूनां भूयसः उपैति ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से मनुष्यलोक [ मननशीलों का स्थान ] पाता है और पिछली से यज्ञ कर्मों के बीच बहुत से [पदार्थों को] पाता है । ( एषा ह वै सुमनानामा इष्टिः ) यह ही सुमन [ सुबोधा ] नाम वाली इष्टि है । ( ये याने मध्ये पश्चात् चन्द्रमाः अभ्युदियात्, अस्मै अस्मिन् लोके आध्र्नु॒कं भवति ) जो यज्ञ प्रवृत्ति के मध्य होने पर ११—( सम्प्रति ) इदानीम् । तत्कालम् ( छं वषट् ) शं पूर्वकं वषट्कारम् ( तदनु ) तत्पश्चात् ( मुख्यम् ) मुख्येन ( उपगल्भः ) उप हीने + गल्भ धाष्टर्च्ये प्रागल्भे च--अच् । निरुत्साही ( प्रगल्भः ) उत्साही ( दृष्ट्यन्त ) दृणातेर्ह्रस्वः ( उ० ४ । १८४ ) दृ भये--तिप्रत्ययः । हसिमृग्रिण्व्वामिदमि० ( उ० ३ । ८६ ) अम गतो--तन् । विभक्तिलोपः । भयस्वभावः ( आलभते ) गृह्णाति । स्वीकरोति ( यजतः ) भृमृदृशियजि० ( उ० ३ । ११० ) यजतेः--अतच् । ऋत्विक् । यजमानः ( इन्द्रियम् ) इन्द्रत्वम् । ऐश्वर्य्यम् । धनम्--निघ० २ । १० ( देवलोकम् ) विदुषां स्थानम् ( एव ) एवम् ( मनुष्यलोकम् ) मननशीलानां स्थानम् ( भूयंसः ) बहु-- ईयसुन् । बहुतरान् पदार्थान् ( सुमनानामा ) सु + मन ज्ञाने--अप्, टाप्+नामन् । सुबोधा इति नामयुक्ता ( ये ) यत् ( मध्ये ) यज्ञमध्ये ( याने ) गमने । यज्ञप्रवृत्तौ ( अस्मै ) यजमानाय ( आध्र्नु॒कम् ) त्रसिगृधिधृषिक्रिपेः क्नुः ( पा० ३ । २ । १४० ) आ + ऋधु वृद्धौ--क्नुः स्वार्थे--कन् । प्रवर्धनम् ॥
कण्डिका १२ ॥
२८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १२ ॥ पीछे चन्द्रमा उदय होवे, इस [ यजमान ] के लिये इस लोक में बहुत बढ़ती होती है ॥ ११ ॥ भावार्थः--यज्ञ का प्रारम्भ और समाप्ति यथाविधि होनी चाहिये ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ अग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद् दर्शपूर्णमासावारिप्समाणोऽग्निर्वै सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव यज्ञं चारभत ऋद्ध्या ऋध्नोत्येवोभौ सहारम्भा- वित्याहुरुदिनु शृङ्गे श्रितो मुच्यत इति दर्शो वा एतयोः पूर्वः पौर्णमास उत्तरोऽथ यत् परस्तात्पौर्णमास आरभ्यते तथया पूर्वं क्रियते तद्यत्पौर्णमासमारभमाणः सरस्वत्यै चरुं निर्वपेत्सरस्वते द्वादशकपालममावास्या वै सरस्वती पौर्णमासः सरस्वानित्युभावेवैतौ सहारभत ऋद्ध्या ऋध्नोत्येव ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ दर्शपूर्णमास यज्ञ पर अग्नि और विष्णु तथा सरस्वती और सरस्वान् को चरु ॥ ( दर्शपूर्णमासौ आरिप्समाणः आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर्वपेत् ) अमावास्या और पूर्णमासी के यज्ञ को आरम्भ करना चाहने वाला पुरुष अग्नि और विष्णु देवता वाले [ पार्थिव अग्नि और सूर्य की किरणों को शुद्ध करने वाले ] ग्यारह पात्रों में घरे हुये [ चरु ] को होम करें । ( अग्निः वै सर्वाः देवताः विष्णुः यज्ञः ) [ क्योंकि ] अग्नि ही सब देवताओं [ का रूप ] है और विष्णु यज्ञ है । ( देवताः च एव यज्ञं च आरभते, ऋध्या एव ऋध्नोति ) वह देवताओं को ही और यज्ञ को आरम्भ करता है और समृद्धि के साथ बढ़ता है । ( उभौ सहारम्भौ इति आहुः ) दोनों [अग्नि और विष्णु] साथ साथ आरम्भ होने वाले होते हैं--ऐसा कहते हैं । ( उदिनु, शृङ्गे श्रितः मुच्यते इति ) [ इसलिये ] तू ऊंचा चल, दोनों सींगों का आश्रय लिये हुये [ बैल विघ्न से ] छुट जाता है । ( एतयोः दर्शः वै पूर्वः पौर्णमासः उत्तरः ) इन दोनों में अमावास्या यज्ञ पहिले और पूर्णमासी यज्ञ पीछे है । ( अथ यत् परस्तात् पौर्णमासः आरभ्यते तत् यथा पूर्वं क्रियते ) फिर जब पौर्णमास यज्ञ पीछे से आरम्भ किया जाता है, तब पहिले के समान [ कर्म ] किया जाता है । ( तत् यत् पौर्णमासम् आरभमाणः द्वादशकपालं चरुं सरस्वत्यै सरस्वते निर्वपेत् ) सो पौर्णमास यज्ञ आरम्भ करता हुआ पुरुष बारह पात्रों में घरे हुये चरु को सरस्वती [ गतिशीला ] के लिये और सरस्वान् [ गतिशील ] के लिये होमे । ( अमावास्या वै सरस्वती, पौर्णमासः सरस्वान् इति उभौ एव एतौ १२-( अग्नावैष्णवम् ) अग्निविष्णुदेवताकम् । अग्निसूर्यदेवताकम् ( निर्वपेत् ) जुहुयात् ( आरिप्समाणः ) आ + रभ राभस्ये--सन्--शानच् । सनि मीमाघुरभलभ० ( पा० ७ । ४ । ५४ ) सनि परतः इस् इत्यादेशः । आरब्धुमिच्छन् ( ऋद्ध्या ) सम्पत्त्या ( ऋध्नोति ) वर्धते (उदिनु) उत्+इण् गतौ-लोट्, आर्षरूपम् । उदिहि । उद्गच्छ ( श्रितः ) आश्रितः ( मुच्यते ) मुक्तो बन्धनशून्यो भवति ( परस्तात् ) पश्चात् ( सरस्वत्यै ) गतिशीलायै ( सरस्वते ) गतिशीलाय ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १३;१४ २८१ सह आरभते, ऋद्ध्या एव ऋध्नोति ) अमावास्या [ इष्टि ] सरस्वती और पौर्णमास [ यज्ञ ] सरस्वन् है, इसलिए इन दोनों को ही साथ साथ वह आरम्भ करता है और समृद्धि से ही वह बढ़ता है ॥ १२ ॥ भावार्थ :-मनुष्य दर्शेट्टि और पूर्णमास यज्ञ यथाविधि करके पदार्थों की शुद्धि से यथावत् लाभ उठावें ॥ १२ ॥ कण्डिका १३ ॥ अग्नये पथिकृतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्य प्रज्ञानेष्टिरिति पद्यते बहिष्पथं वा एष एति यस्य प्रज्ञातेष्टिरिति पद्यते अग्निर्वैदेवानां पथिकृत्तमेव भागधेयेनोपासरत्स एनं पन्थानमपिनयत्यनङ्गा दक्षिणा स हि पन्थानमभिव इति ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ मार्गकर्ता अग्नि के लिए अष्टाकपाल चरु ॥ ( पथिकृते अग्नये अष्टाकपाल निर्वपेत्, यस्य प्रज्ञाता इष्टिः पद्यते इति ) मार्ग करने वाले अग्नि के लिए आठ पात्रों में धरे हुए [ चरु ] को वह पुरुष होमे, जिसकी अच्छे प्रकार जानी हुई इष्टि चले [ प्रवृत्त हो ] । ( एषः वै वहिष्पथम् एति यस्य प्रज्ञाता इष्टिः पद्यते इति ) वह ही बाहिर वाले मार्ग को पाता है जिसकी अच्छी प्रकार जानी हुई इष्टि चलती है। (अग्निः वै देवानां पथिकृत्, तम् एव भागधेयेन उपासरत्) अग्नि ही देवों का मार्ग करने वाला है, उसको ही भाग दान से वह [ यजमान ] प्राप्त करे । ( सः एनं पन्थानम् अपनियति : वह [ अग्नि ] इस [ यजमान ] को मार्ग से ही ले चलता है । ( अनङ्गा दक्षिणा ) बिना अङ्गों वाली [ सम्पूर्ण ] दक्षिणा [ प्रतिष्ठा ] दक्षिणा है ? [ दक्षिणा के विषय में क० ५ भी देखो ] । ( सः हि पन्थानम् अभिवः इति) वह ही [ यजमान ] मार्ग को सब ओर से स्वीकार करता है ॥ १३ ॥ भावार्थ :-जैसे यज्ञ में अग्नि की स्थापना मुख्य कर्म है, वैसे ही शरीर में अग्नि वा बल की स्थिति आवश्यक है ॥ १३ ॥ कण्डिका १४ ॥ अग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालं निर्वपेद् य आहिताग्निः १सन् प्रवसेद् बहु वा एष व्रतमतिपातयति य आहिताग्निः सन् प्रवसति व्रत्येऽहनि स्त्रियं वोपैति मांसं वाश्नात्यग्निर्वै देवानां व्रतपतिरग्निमेतस्य व्रत मगात्तस्मादेतस्य व्रतमालम्भयते ॥१४॥ कण्डिका १४ ॥ व्रतपालक अग्नि के लिये अष्टाकपाल चरु, और व्रत में स्त्रीगमन और मांसभक्षण का निषेध ॥ ( व्रतपतये अग्नये अष्टाकपाल निर्वपेत् यः आहिताग्निः सन् प्रवसेत् ) १३-( पथिकृते ) मार्गकर्त्रे । मार्गदर्शकाय ( प्रज्ञाता ) प्रकर्षेण ज्ञाता ( पद्यते ) गच्छति । प्रवर्त्तते ( भागधेयेन ) भागदानेन ( उपासरत् ) उपगच्छति । प्राप्नोति ( अनङ्गा ) अङ्गरहिता । सम्पूर्णा (अभिवः) अभिवृणोति । स्वीकरोति ॥ १. पू. सं. 'सम्पवसेत्' इति पाठः ॥ समा० ॥