गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
कण्डिका ३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ ४९९ ७—अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः अभि- प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः—ऋ० ३ । ३८ । १— १०, विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ६ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ कण्डिका ३ ॥ कस्तमिन्द्र त्वावसुं कश्नव्यो अतसीनां कदून्व१स्याकृतं इति कद्वन्तः प्रगाथा अहरहः शस्यन्ते । को वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । यदेव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेव कद्वन्तः, अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै । यद्वे'व कद्वन्तः अथो सुखं वै कम्, अथो सुखस्यावरुद्ध्यै यद्वे'व कद्वन्तः, अथोऽहरहर्वा एते, शान्तान्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जाना यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति तान्येभ्यः शान्तानि कं भवन्ति तान्येताञ्छान्तानि स्वर्गं लोकमभिवहन्ति । त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः, ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । क्षत्रं वै होता, विशो होत्राशंसिनः, क्षत्रस्यैव तद्विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः । पापवस्यसं त्रिष्टुभो म इमा सूक्तप्रतिपद इत्येवं विद्यात्, यथा वै समुद्रं प्रतरेयुः, एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं द्वादशाहं वोपासन्ते, तद्यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः एवं हैवैतास्त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समा- रोहन्ति । न ह वा एतच्छन्दो गमयित्वा स्वर्गं लोकमुपावर्त्तन्ते वीर्य्यवन्तं महिताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दः, अथो नेद् धाय्या करवाणीति । यदेनाः शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैनाः शंसन्ति, इन्द्रमेवैतैरभिह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ अहीन यज्ञ में कद्वत् प्रगाथों का उपयोग और महत्त्व ॥ ( कस्तमिन्द्र त्वावसुं, कश्नव्यो अतसीनां, कद्दू न्वस्याकृतम् इति कद्वन्तः प्रगाथाः अहरहः शस्यन्ते ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्—......ऋ० ७ । ३२ । १४; कश्नव्यो अतसीनाम्.....ऋ० ८ । ३ । १३, कदू न्व१स्याकृतम् ...ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायणभाष्य ५५ ] । यह कत् वा क शब्द वाले प्रगाथ दिन दिन बोले जाते हैं । ( कः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै ) क शब्द प्रजापति [ का वाचक ] है, प्रजापति के पाने के लिये [ यह हैं ] । ( यत् एव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह [ प्रगाथ ] कत् अथवा क शब्द वाले हैं, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और अन्न ही क ३—( त्वावसुम् ) गो० उ० ४ । १ त्वया प्राप्तधनम् ( कत् ) कथम् ( नव्यः ) नव--ईयसुन्, ईकारलोपः । नवीयः । नवतरं कर्म ( अतसीनाम् ) अत्यविचेमि- तमि० ( उ० ३ । ११७), अत सातत्यगमने--असच्, ङीष् । सन्ततगामिनीनां
५०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ है, इसलिये अन्न की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः, अथो सुखं वै कं, अथो सुखस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और सुख ही क है, इसलिये सुख की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अहरहः वै एते शान्तानि अहीनसूक्तानि उपयुञ्जानाः यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, इसलिये दिन दिन यह [ यजमान ] शान्ति वाले अहीन [ बहुत दिन रहने वाले यज्ञ ] के सूक्तों को उपयोग में लाते हुये चलते हैं, उनको वे कत् शब्द वाले प्रगाथों से शान्ति युक्त करते हैं । ( तानि शान्तानि एभ्यः कं भवन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ] इन [ यजमानों ] के लिये सुखकारी होते हैं । ( तानि शान्तानि एतान् स्वर्गं लोकम् अभिवहन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ] इन [ यजमानों ] को स्वर्ग लोक में पहुँचाते हैं । ( त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः ) त्रिष्टुप् [ छन्द वाली ] सूक्त की आरम्भ वाली ऋचाओं को वे बोलें । ( ताः ह एके प्रगाथानां पुरस्तात् शंसन्ति, धाय्याः इति वदन्तः, तत् उ तथा न कुर्यात् ) उन [ त्रिष्टुभों ] को कोई कोई प्रगाथों के पहिले बोलते हैं, यह धाय्या [ अग्नि प्रज्वलित करने के मन्त्र ] हैं—ऐसा कहते हुये, सो वैसा वह [ होता ऋत्विज् ] न करे । ( क्षत्रं वै होता, विशः होत्राशंसिनः, क्षत्रस्य एव तत् विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः ) राजा [ के समान ] होता पुरुष है, प्रजायें होत्राशंसी [ सहायक होता लोग ] हैं, इसलिये [ उन्हें बोलने से ] प्रजा को राजा के प्रतिकूल उद्योग वाली वे करेंगे, ( पापवस्यसम् ) अतिशय पाप वाला व्यवहार [ उससे वे करेंगे ] । ( त्रिष्टुभः मे इमाः सूक्तप्रतिपदः, इति एवं विद्यात् ) त्रिष्टुप् छन्द मेरी यह सूक्त की आरम्भणीय ऋचायें है—ऐसा वह [ होता ] जाने । ( यथा वै समुद्रं प्रतेरेयुः, एवं ह एव एते प्रप्लवन्ते, ये संवत्सरं द्वादशाहं वा उपासन्ते ) जैसे ही लोग समुद्र पार करते हैं, वैसे ही वे पार जाते हैं जो संवत्सर [ वर्ष भर रहने वाले यज्ञ ] अथवा द्वादशाह [ बारह दिन वाले यज्ञ ] को करते हैं । ( तत् यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः, एवं ह एव एताः त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समारोहन्ति ) सो जैसे बहुत अन्न वाली नाव पर पार जाना चाहने वाले लोग चढ़ते हैं, वैसे ही इन त्रिष्टुप् छन्दों पर स्वर्ग चाहने वाले लोग चढ़ते हैं । ( एतन् छन्दः ह वै वीर्य्यवन्तं स्वर्गं लोकं गमयित्वा न उपावर्तन्ते = उपावर्तयते ) यह छन्द वीर्यवान् सृष्टीनाम् ( कत् ) किम् ( उ ) एव ( नु ) इदानीम् ( अकृतम् ) अनाचरितम् ( कद्वन्तः ) कच्छब्दयुक्ताः । कशब्दयुक्ताः ( शान्तानि ) सुखकराणि ( उपयुञ्जानाः ) उपयुक्तानि कुर्वाणाः ( शमयन्ति ) शान्तानि कुर्वन्ति ( अभिवहन्ति ) प्रापयन्ति ( सूक्तप्रतिपदः ) सूक्तस्य प्रारम्भणीया ऋचः ( धाय्या ) दधातेः--ण्यत् । अग्निज्वालनार्था ऋचः । सामिधेन्यः ( क्षत्रम् ) क्षत्रियः । राजा ( विशः ) प्रजाः ( होत्राशंसिनः ) वेदवाणीवाचकाः ( प्रत्युद्यामिनीम् ) प्रतिकूलोद्योगयुक्ताम् ( पाप- वस्यसम् ) पाप+वसु--ईयसुन्, ईकारलोपः । पापवसीयसम् । अतिशयेन पापव्यवहारम् ( प्रतेरेयुः ) परतीरं गच्छेयुः ( प्रप्लवन्ते ) परतीरं गच्छन्ति ( उपासन्ते ) उपासते । अनुतिष्ठन्ते ( सैरावतीम् ) इरा--अण्, इरा अन्नम्, तत्समूहः ऐरम्, तेन सह वर्तत इति सैरम्, मतुप्, ङीप्, आर्षो दीर्घः । पर्याप्तान्नयुक्ताम्
[ बलिष्ठ यजमान ] को स्वर्गलोक में ले जाकर नहीं लौटाता है । ( मंहिताभ्यः न व्याह्वयीत, समानं हि छन्दः, अथो नेत् धाय्याः करवाणि इति ) प्रकाशित [ ऊपर जाने हुये ] त्रिष्टुभों से पहिले [ शंसावोम्-गो० उ० ३ । १६ ] व्याहाव न करे, समान ही [ सूक्तों का ] छन्द है, इससे धाय्या [ अग्नि प्रज्वलित करने की ऋचाओं ] को मैं न करूँ [ ऐसा होता कहे ] । ( यत् एनाः शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो वे इन [ त्रिष्टुभों ] को बोलते हैं वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव एनाः शंसन्ति, इन्द्रम् एव एतैः निह्वयन्ते यथा ऋषभं वासितायै ) जब वे इन [ त्रिष्टुभों ] को बोलते हैं, इन्द्र को ही इन [ छन्दों ] से वे बुलाते हैं, जैसे गतिमान् [ पुरुषार्थी ] को निवास करती हुई प्रजा के लिये [ बुलाते हैं ] ॥ ३ ॥ भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ ३ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को-ऐ० ब्रा० ६ । २१ से मिलाओ ॥ विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—कस्तमिन्द्र त्वावसुमा मत्यों दधर्षति । श्रद्धा इत्ते मघवन् पार्ये दिवि वाजी वाजं सिषासति--ऋ० ७ । ३२ । १४, १५ ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ४ । १ ॥ २-कन्नव्यो अतसीनां तुरो गृणीत मर्त्यः । नहीन्वस्य महिमानमिन्द्रियं स्वगृणन्त आनशुः-ऋ० ८ । ३ । १३, १४ अथर्व० २० । ५० । १, २ ॥ ( अत- सीनाम् ) सदा चलती हुई [ सृष्टियों ] के ( तुरः ) वेग देने वाले [ परमात्मा ] के ( नव्यः ) अधिक नवीन कर्म को ( मर्त्यः ) मनुष्य ( कत् ) कैसे ( गृणीत ) बता सके ? ( नु ) क्या ( अस्य ) उसकी ( महिमानम् ) महिमा को और ( इन्द्रियम् ) इन्द्रपन [ परम ऐश्वर्य ] को ( गृणन्तः ) वर्णन करते हुये पुरुषों ने ( स्वः ) आनन्द ( नहि ) नहीं ( आनशुः ) पाया है ? ॥ ३-कदू न्वस्याकृतमिन्द्रस्यास्ति पौंस्यम् । केनो नु कं श्रोमतेन न शुश्रुवे जनुषः परि वृत्रहा-ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायण भाष्य १५ ] । अथर्व० २० । ६७ । ३, साम० ८ । २ । १३ ॥ ( अस्य ) इस ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले वीर ] का ( नु ) अब ( कत् उ ) कौन सा ( पौंस्यम् ) पौरुष ( अकृतम् ) बिना किया हुआ (अस्ति) है ? (केनो) किस (श्रोमतेन) श्रुति [वेद] मानने वाले करके ( नु ) अब ( जनुषः परि ) जन्म से लेकर ( वृत्रहा ) शत्रुनाशक [ वीर पुरुष ] ( कम् ) सुख से ( न ) नहीं ( शुश्रुवे ) सुना गया है ॥
( पारकामाः ) परतीरगमनेच्छुकाः ( उपावर्तन्ते ) उपवर्तयते ( वीर्यवन्तम् ) सामर्थ्योपेतं यजमानम् ( मंहिताभ्यः ) महि दीप्तौ-क्तः । दीप्ताभ्यः । प्रज्ञाताभ्यः । त्रिष्टुब्भ्यः पूर्वम् ( न ) निषेधे ( व्याह्वयीत ) शंसावोम्-गो० उ० ३ । १६, इति व्याहावं कुर्यात् ( नेत् ) नैव ( ऋषभम् ) गो० उ० ५ । १५ । गतिमन्तं पुरुषार्थिनम् ( वासितायै ) गो० उ० ५ । १५ । निवासितायै प्रजायै ॥
कण्डिका ४॥
५०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ४॥ कण्डिका ४॥ अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति, मैत्रावरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहः शंसति। अपापाचो अभिभूते नुदस्वापोदीचो अप शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेमेति, अभयस्य रूपमभयमिव हान्विच्छेति, ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युन- ज्मीति, ब्राह्मणाच्छंस्येतामहरहः शंसति युक्तवतीं युक्त इवाह्यहीनोऽहीनस्य रूप- मुरुं नो लोकमनुनेषीति, अच्छावाको अहरहः शंसति। अनुनेषीत्येत इवाह्यही- नोऽहीनस्य रूपं नेषीति सत्रायणरूपम्। ओकःसारी हैवैषामिन्द्रो भवति, यथा गौः प्रज्ञातं गोष्ठं, यथा ऋषभं वासितायाः, एवं हैवैषामिन्द्रो यज्ञमागच्छति।¹ न शुनं हुवेम यथाहीनस्य परिदध्यात्। क्षत्रियो ह राष्ट्राच्च्यवते, यो हैव परो भवति, तमभिह्वयति ॥ ४ ॥ कण्डिका ४॥ अहीन यज्ञ में विशेष मन्त्रों का प्रयोग। अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान्—इति मैत्रावरुणः सम्पातानां पुरस्तात् अहरहः शंसति) अपेन्द्र प्राचो मघवन् अमित्रान्—......अथर्व० २०। १२५। १, हे महाधनी इन्द्र ! पूर्व वाले बैरियों को दूर [हटा] यह मन्त्र मैत्रावरुण सम्पात सूक्तों के पहिले दिन दिन बोलता है। (अपापाचो अभिभूते नुद- स्वापोदीचो अप शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेम, इति अभयस्य रूपम्, अभयम् इव हि अन्विच्छ इति) अप अपाचः अभिभूते ···· [उसी मन्त्र के शेष तीन पाद, अर्थ नीचे देखो] यह [वाक्य] अभय का रूप है, अभय को ही तू ढूंढ़। (ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मि इति ब्राह्मणाच्छंसी एतां युक्तवतीम् अहरहः शंसति, युक्तः इव हि अहीनः, अहीनस्य रूपम्) ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मि—अथर्व० २०। ८६। १—इस युक्तवती [युनज्मि इस पद में युज, संयुक्त करना धातु के अर्थ वाली ऋचा] को ब्राह्मणाच्छंसी दिन दिन बोलता है युक्त [मिला हुआ, यज्ञ के दिनों से मिला हुआ] ही अहीन [बहुत दिनों वाला यज्ञ] है, [इसलिये यह मन्त्र] अहीन का रूप है। (उरुं नो लोकम् अनुनेषि, इति अच्छावाकः अहरहः शंसति) उरुं नो लोकम् अनुनेषि—अथर्व० ४—(अप) दूरे (प्राचः) प्र+अञ्चतेः क्विन्, शस् । पूर्वदेशे वर्तमानान् (मघवन्) महाधनिन् (अमित्रान्) पीडकान् वैरिणः (अपाचः) पश्चिमदेशे वर्तमानान् (अभिभूते) हे अभिभवितः (नुदस्व) प्रेरय (उदीचः) उत्तरदेशे वर्तमानान् (अधराचः) दक्षिणदिशि वर्तमानान् (उरौ) विस्तीर्णे (शर्मन्) शर्मणि। शरणे (मदेम) हृष्येम (इव) एव (अन्विच्छ) अन्वेषणेन प्राप्नुहि (ब्रह्मणा) अन्नेन (ते) तुभ्यम् (ब्रह्मयुजा) धनस्य संयोजको संग्राहकौ (युनज्मि) संयोजयामि (युक्तवतीम्) युनज्मि इति श्रवणाद् युजि धात्वर्थ- वतीम् (युक्तः) अह्नां परस्परसम्बन्धवान् (नः) अस्मान् (लोकम्) स्थानम् १. पु. सं. “आगच्छन्ति”· इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ४॥ ३०३ १६। १५। ४, यह मन्त्र अच्छावाक दिन दिन बोलता है। (अनु नेषि इति एतः इव हि अहीनः, अहीनस्य रूपम्) अनु नेषि, [ तू निरन्तर ले चलता है ] इससे एतः [आया हुआ ] ही अहीन यज्ञ है, [ इसलिये यह मन्त्र ] अहीन यज्ञ का रूप है। (नेषि इति सत्रायणरूपम् ) नेषि [ तू ले चलता है ] यह सत्र यज्ञ के अनुष्ठान का रूप है। (एषाम् ओकःसारी ह एव इन्द्रः भवति ) इन [ यजमानों ] के घरों में जाने वाला इन्द्र है। ( यथा गौः प्रज्ञातं गोष्ठं, यथा वासितायाः ऋषभम्, एवं ह एव इन्द्रः एषां यज्ञम् आगच्छति ) जैसे गौ जाने हुये गोट में आती है, और जैसे निवास कराई हुई प्रजायें उद्योगी पुरुष के पास [ आती हैं ], वैसे ही इन्द्र इन [ यजमानों ] के यज्ञ में आता है। (शुनं हुवेम यथा अहीनस्य न परिदध्यात्) शुनं हुवेम ॰ अथर्व० २० । ११ । ११, इस पद वाली ऋचा से जिस प्रकार अहीन यज्ञ की परिधानीया [ समाप्ति विधि ] न करे [ वैसा करे ] । (क्षत्रियः ह राष्ट्रात् च्यवंते, यः ह एव परः भवति, तम् अभिह्वयति ) [ इस मन्त्र की परिधानीया से ] क्षत्रिय [ राजा ] राज्य से गिर जाता है, [ क्योंकि ] जो ही [ इसका ] बैरी है, उस [ बैरी ] को [ इस परिधानीया से ] वह बुलाता है ॥ ४॥ भावार्थ :-कण्डिका १ के समान है ॥ ४ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । २२ से मिलाओ ॥ विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानपाचो अभिभूते नुदस्व । अपोदीचो अप शूराधराच उरो यथा तव शर्मन् मदेम-अथर्व० २० । २५ । १, ऋ० १० । १३१ । १ भेद से ॥ ( मघवन् ) हे महाधनी ! (अभिभूते ) हे विजयी ! ( शूर ) हे शूर ! ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( प्राचः ) पूर्व वाले ( अमित्रान् ) बैरियों को ( अप ) दूर, (अपाचः) पश्चिम वाले [ बैरियों ] को (अप) दूर, (उदीचः) उत्तर वाले [ बैरियों ] को ( अप ) दूर, और ( अधराचः ) दक्षिण वाले [ बैरियों ] को ( अप ) दूर, नुदस्व) हटा, ( यथा ) जिससे ( तव ) तेरी ( उरो ) चौड़ी ( शर्मन् ) शरण में ( मदेम ) हम आनन्द करें ॥ २—ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मि हरी सखाया सधमाद आशु । स्थिरं रथं सुखमिन्द्राधितिष्ठन् प्रजानन् विद्वां उप याहि सोमम्-अथर्व० २० । ८६ । १, ऋ० ३ । ३५ । ४ ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ( ते ) तेरे लिए ( ब्रह्मणा ) अन्न के साथ (ब्रह्मयुजा ) धन के संग्रह करने वाले, ( आशु ) शीघ्र चलने ( अनु ) निरन्तरम् (नेषि) शपो लुक् । नयसि । नय (एतः) आ + इण् गतो-क्तः । प्रवृत्तः (सत्रायणरूपम्) सत्रस्य यज्ञविशेषस्य अयनस्य अनुष्ठानस्य रूपम् (ओकः- सारी) गृहगामी (वासितायाः) गो० उ० ५ । १५ । प्रथमाथॆ षष्ठी । वासिता । निवासिता प्रजा (शुनम् ) सुखप्रदम् । शुनं इति पदयुक्तया ऋचा ( परिदध्यात् ) परिधानीयां समाप्तिविधिं कुर्यात् ( परः ) शत्रुः ( अभिह्वयति ) आह्वयति ॥
कण्डिका ५ ॥
५०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागं प्र० । ६ । क० ५ वाले, ( हरी ) दोनों जल और अग्नि को ( सखाया ) दो मित्रों के तुल्य ( सधमादे ) चौरस स्थान में ( युनज्मि ) मैं संयुक्त करता हूँ, ( स्थिरम् ) दृढ़ ( सुखम् ) सुख देने वाले [इन्द्रियों के लिए अच्छे हितकारी-निरु० ३ । १३] ( रथम् ) रथ पर (अधितिष्ठन्) चढ़ता हुआ (प्रजानन् ) बड़ा चतुर ( विद्वान् ) विद्वान् तू ( सोमम् ) ऐश्वर्य को ( उप याहि ) प्राप्त हो ॥ ३--उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वान्त्स्व॒र्व्यज्ज्योतिरभयं स्वस्ति । उग्रा त इन्द्र स्थविरस्य बाहू उप क्षयेम शरणा बृहन्ता-अथर्व० १९ । १५ । ४, ऋ० ६ । ४७ । ८ भेद से ।। ( विद्वान् ) जानकार तू ( नः ) हमें ( उरुम् ) चौड़े ( लोकम् ) स्थान में ( अनु नेषि ) निरन्तर ले चलता है, ( यत् ) जो ( स्वः ) सुखप्रद, ( ज्योतिः ) प्रकाशमान ( अभयम् ) निर्भय और ( स्वस्ति ) मङ्गलदाता [ अच्छी सत्ता वाला ] है । ( .इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ महाप्रतापी राजन् ] ( स्थविरस्य ते ) तुझ दृढ़ स्वभाव वाले के ( उग्रा ) प्रचण्ड, ( शरणा ) शरण देने वाले, ( बृहन्ता ) विशाल ( बाहू ) दोनों भुजाओं का ( उप ) आश्रय लेकर ( क्षयेम ) हम रहें ॥ ४-शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन् भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्त- मुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सं जितं धनानाम्-अथर्व० २० । ११ । ११, ऋ० ३ । ३० । १२ आदि १४ बार ।। ( शुनम् ) सुख देने वाले ( मघवानम् ) बड़े धनी, ( अस्मिन् ) इस ( भरे ) युद्ध के बीच ( वाजसातौ ) अन्न के पाने में ( नृतमम् ) बड़े नेता, ( शृण्वन्तम् ) सुनने वाले, ( उग्रम् ) तेजस्वी, ( समत्सु ) सङ्ग्रामों में ( वृत्राणि ) शत्रुओं को ( घ्नन्तम् ) मारने वाले, ( धनानाम् ) धनों के ( संजितम् ) जीत लेने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी जन ] को ( ऊतये ) रक्षा के लिये ( हुवेम ) हम बुलावें ॥ कण्डिका ५ ॥ अथातोऽहीनस्य युक्तिश्च विमुक्तिश्च व्यन्तरिक्षमतिरदित्यहीनं युङ्क्ते । एवेदिन्द्रमिति विमुञ्चति । नूनं सा त इत्यहीनं युङ्क्ते । नू ष्टुत इति विमुञ्चति । एष ह वा अहीनं तन्तुमर्हति, य एवं योक्त्रञ्च विमोक्त्रञ्च वेद, तस्य हैवैवं युक्ति- रेष विमुक्तिः । तद्यत् प्रथमेऽहनि चतुर्विंश ऽएकाहिकीभिः परिदध्युः, प्रथम एवाहनि यज्ञं संस्थापयेयुर्नाहीनकर्मं कुर्युः । अथ यदहीनपरिधानीयाभिः परि- दध्युः, तद्यथा युक्तो विमुच्यमानः उत्कृत्येत, एवं यजमाना उत्कृत्येरन्, नाहीन- कर्म कुर्युः । अथ यदुभयीभिः परिदध्युः, तद्यथा दीर्घाध्व उपविमोकं याज्याः, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः । तदाहुः, एकया द्वाभ्यां वा स्तोममतिशंसेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति यत्र बह्वीभिः स्तोमोऽतिशस्यते, अथो क्षिप्रन्देवेभ्योऽन्नाद्यं सम्प्रयच्छामीति, अपरिमिताभिरुत्तरयोः सवनयोः । अपरिमितो वै स्वर्गो लोकः, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । तद्यथा अभिहेषते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत्, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः । सन्ततो हैवेषामारब्धो ऽविस्रस्तो यज्ञो भवति, सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ अहीन यज्ञ की युक्ति और विमुक्ति ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ५ ५०५ कण्डिका ५ ॥ अहीन यज्ञ की युक्ति और विमुक्ति ॥ ( अथ अतः अहीनस्य युक्तिः च विमुक्तिः च ) अब अहीन [ बहुत दिन वाले यज्ञ ] का संयोग और वियोग [ कहा जाता है ] । ( व्यन्तरिक्षमतिरत्, इति अहीनं युङ्क्ते, एवेदिन्द्रम्–इति विमुञ्चति ) व्यन्तरिक्षमतिरत्... अथर्व० २० । २८ । १, इस मन्त्र से वह अहीन यज्ञ को जोड़ता है, और एवेदिन्द्रम्.....अथर्व० २० । १२ । ६, इस मन्त्र से वह [ उसको ] अलगता है। ( नूनं सा ते—इति अहीनं युङ्क्ते, नू ष्टुतः-इति विमुञ्चति ) नूनं सा ते.....ऋ० २ । १२ । २१ आदि इस मन्त्र से वह अहीन यज्ञ को जोड़ता है, और नू ष्टुतः......ऋ० ४ । १६ । २१। इत्यादि, इस मन्त्र से वह [ उसे ] अलगता है। ( एषः ह वै अहीनं तन्तुम् अर्हति यः एनम् योक्त्रं च विमोक्त्रं च वेद ) वह ही निश्चय करके अहीन यज्ञ को फैलाने योग्य है, जो इस [ यज्ञ ] के मिलाव और अलगाव को जानता है। ( तस्य ह एषा एव युक्तिः एषा विमुक्तिः ) उस [ मनुष्य ] की यह ही युक्ति और यह ही विमुक्ति है। ( तत् यत् प्रथमे अहनि चतुर्विंशे एकाहि- कीभिः परिदध्युः, प्रथमे एव अहनि यज्ञं संस्थापयेयुः, अहीनकर्म न कुर्युः) फिर जब पहिले दिन चतुर्विंश यज्ञ में एकाहिकी [ एक दिन वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से पूरा करें, पहिले ही दिन यज्ञ को पूरा करें और अहीन [ बहुत दिन वाले यज्ञ ] के कर्म को न करें। ( अथ यत् अहीनपरिधानीयाभिः परिदध्युः, तत् यथा युक्तः विमुच्यमानः उत्कृत्येत, एवं यजमानाः उत्कृत्येरन्, अहीनकर्म न कुर्युः) फिर जब अहीन यज्ञ की परिधानीयाओं [ समाप्ति क्रियाओं ] से पूरा करें सो जैसे जुता हुआ [ रथादि में जुता हुआ घोड़ा बहुत थकने पर ] छुटा हुआ कतर जावे [ नष्ट हो जावे ], ऐसे ही यजमान लोग कतरे जावें [ नष्ट हो जावें, इसलिये ] अहीन यज्ञ कर्म न करे। ( अथ यत् उभयीभिः परिदध्युः, तत् यथा दीर्घाध्व उपविमोकं याज्याः, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः ) फिर जो दोनों प्रकार वाली [ एक दिन वाले और बहुत दिन वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से समाप्त करें, सो जैसे लम्बे मार्ग में उपविमोक [ जगह जगह विश्राम के समान ] याज्या ऋचायें हैं, उसी प्रकार उस [ कर्म ] को एकसी ऋचाओं से पूरा करें ॥ ( तत् आहुः, एकया द्वाभ्यां वा स्तोमम् अतिशंसेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति, यत्र बह्वीभिः स्तोमः अतिशस्यते ) फिर कहते हैं, एक अथवा दो ऋचाओं द्वारा स्तोम अधिक बोला जावे, [ वहाँ ] बड़े बड़े वन हो जाते हैं, जहाँ बहुत सी ऋचाओं द्वारा [ स्तोम ] बढ़ाकर बोला जाता है। ( अथो क्षिप्रं देवेभ्यः अन्नाद्यं संप्रयच्छामि इति, अपरिमित्ताभिः उत्तरयोः सवनयोः ) फिर शीघ्र विद्वानों को खाने योग्य अन्न देता हूँ— ५—( युक्तिः ) संयोगः ( विमुक्तिः ) वियोगः ( युङ्क्ते ) संयोजयति ( विमुञ्चति ) वियोजयति ( योक्त्रम् ) दाम्नीशसयुयुजस्तु० ( पा० ३ । २ । १८२ ) युजिर् योगे—ष्ट्रन् । बन्धनम् (विमोक्त्रम्) गुध्वीपचिवचि० ( उ० ४ । ६७ ) मुच्ल्ऌ मोचने—त्रः । विमोचनम् (परिदध्युः) समापयेयुः ( संस्थापयेयुः ) समापयेयुः ( युक्तः ) रथयुक्तोऽश्वः ( उत्कृत्येत ) उच्छिद्येत । विनश्येत् ( उत्कृत्येरन् ) विनश्येयुः (दीर्घाध्वे) दूरमार्गे ( उपविमोकम् ) तत्र तत्र विमोचनम् ( अभिहेषते )
५०६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ५ यह [ ब्राह्मण वचन बोलकर ] अपरिमित [ बेगिनती ऋचाओं ] से दोनों पिछले सवनों में [ माध्यन्दिन और तृतीयसवन में स्तोम बढ़ाकर बोला जाता है ] । ( अपरिमितः वै स्वर्गः लोकः, स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ) अपरिमित [ परिमाण रहित ] ही स्वर्ग लोक है, स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [ यह कर्म होता है ] । ( तत् यथा अभिहेषते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत्, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः ) सो जैसे हिनहिनाते हुये, प्यासे [ घोड़े ] को शीघ्र [ जल ] देवे, वैसे ही उस [ यज्ञ कर्म ] को समान ऋचाओं से समाप्त करे । ( एषां ह एव सन्ततः आरब्धः अविस्रस्तः यज्ञः भवति, ऋचा सन्ततं वषट्कृत्यं सन्तत्यै ) इन [ पुरुषों ] का ही फैलाया हुआ, आरम्भ किया हुआ यज्ञ विनाश रहित होता है, ऋचा द्वारा फैलाया हुआ वषट् कर्म [ यजमान के ] फैलाव कें लिए है । ( प्रजया पशुभिः सन्धीयते, यः एवं वेद ) प्रजा और पशुओं से वह संयुक्त होता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ ५ ॥ भावार्थः—यज्ञों के यथाविधि समाप्त होने पर यजमान लोग सुख पाते हैं ॥ ५ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । २३ । से मिलाओ ॥ विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—व्य१ न्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद् वलम् ॥ अथर्व० २० । २८ । १ ॥ इत्यादि ऊपर आ चुका है—गो० उ० ५ । १३ ॥ २—एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुं वसिष्ठासो अभ्यर्चन्त्यर्कैः । स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमद् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः—अथर्व० २० । १२ । ६, ऋग्० ७ । २३ । ६, यजु० २० । ५४ ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ४ । २ ॥ ३—नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः—ऋग्० २ । ११ । २१, २ । १५ । १०, २ । १६ । ६, २ । १७ । ६, २ । १८ । ९, २ । १९ । ९, २ । २० । ९, और निरु० १ । ७ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले वीर] (नूनम्) निश्चय करके ( ते ) तेरी ( सा ) वह ( मघोनी ) बहुत धन वाली ( दक्षिणा ) दक्षिणा [ दानक्रिया ] ( जरित्रे ) स्तुति करने वाले के लिये ( वरम् ) वर [ कामना ] ( प्रति ) प्रत्यक्ष ( दुहीयत् ) पूर्ण करे । ( स्तोतृभ्यः ) स्तुति करने वालों को ( शिक्ष ) शिक्षा दे, ( नः ) हमें ( अति = अतीत्य ) छोड़ कर ( भगः ) [ हमारे ] ऐश्वर्य को ( मा धक् ) मत भस्म कर, ( सुवीराः ) बड़े वीरों वाले हम ( विदथे ) ज्ञान स्थान यज्ञ में ( बृहत् ) बृहत् [ साम आदि विज्ञान ] ( वदेम ) कहें ॥ ४—नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्यो ३ न पीपेः । अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः—ऋ० ४ । १६ । २१, ४ । १७ । २१, ४ । १९ । ११, ४ । २० । ११, ४ । २१ । ११, ४ । २२ । ११, ४ । २३ । ११, हेषृ अश्वशब्दे—शतृ, आर्षं परस्मैपदम् । हेषां कुर्वणाय ( पिपासते ) तृषिताय . ( अविस्रस्तः ) अविनाशितः ( सन्धीयते ) संयुज्यते ॥
कण्डिका ६ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६ ॥ ५०७ ४। २४ । ११ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (नु नु) अब ही (स्तुतः) स्तुति किया गया और (गृणानः) उपदेश करता हुआ तू (नद्यः न) नदियों के समान (जरित्रे) स्तुति करने वाले के लिये (इषम्) अन्न (पीपेः) बढ़ा, (हरिवः) हे उत्तम घोड़ों वाले ! (ते) तेरे लिये (नव्यम्) अधिक नवीन (ब्रह्म) अन्न (अकारि) किया गया है, (धिया) बुद्धि वा कर्म के साथ हम (रथ्यः = रथ्याः) उत्तम रथों वाले और (सद.साः) सेवकों वाले (स्याम) होवें ॥ कण्डिका ६ ॥ तदाहुः, कथं द्वथुक्थो होतैकसूक्त एकोक्था होत्रा द्विसूक्ता इति । असौ वै होता योऽसौ तपति, स वा एक एव, तस्मादेकसूक्तः । स यद्दिध्यातो द्वाविवां भवति, तेज एव मण्डलं भा अपरं शुक्लमपरं कृष्णं, तस्माद् द्वथुक्थः । रश्मयो वाव होत्राः, ते वा एकैकं, तस्मादेकोक्थाः । तद्यदेकैकस्य रश्मेद्वौ द्वौ वर्णौ भवतः, तस्माद् द्विसूक्ताः । संवत्सरो वाव होता, स वा एक एव, तस्मादेकसूक्तः । तस्य यद् द्व्व्यान्यहानि भवन्ति, शीतान्यन्यान्युष्णान्यन्यानि, तस्माद्व्युक्थः । ऋतवो वाव होत्राः ते वा एकैकं, तस्मादेकोक्थाः, तद्यदेकैकस्यर्त्तौ द्वो द्वो मासो भवतः, तस्माद् द्विसूक्ताः । पुरुषो वाव होता स वा एक एव, तस्मादेकसूक्तः । स यत्पुरुषो भवत्य- न्यथैव प्रत्यङ् भवत्यन्यथा प्राङ्, तस्माद् द्वथुक्थः । अङ्गानि वाव होत्राः, तानि वा एकैकं, तस्मादेकोक्थाः । तद्यदेकैकमङ्गं द्युतिर्भवति, तस्माद् द्विसूक्ताः । तदाहुः, यद् द्वयुक्थो होतैकसूक्त एकोक्था होत्रा द्विसूक्ताः, कथं तत् समं भवति, यदेव द्विदेवत्याभिर्यजन्ति अथो यद् द्विसूक्ता होत्रा इति ब्रूयात्, तदाहुः, यदग्निष्टोम एव सति यज्ञे द्वे होतुरुक्थे अतिरिच्येते, कथ ततो होत्रा न व्यवच्छिद्यन्त इति । यदेव द्विदेवत्याभिर्यजन्ति, अथो यद् द्विसूक्ता होत्रा इति ब्रूयात्, तदाहुः, यदग्निष्टोम एव सति यज्ञे सर्वा देवताः सर्वाणि छन्दांस्याप्याययन्ति, अथ कतमेन छन्दसायातया- मान्युक्थानि प्रणयन्ति, कया देवतयेति । गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयेति ब्रूयात् । देवान् ह यज्ञं तन्वानान् असुररक्षांस्यभिचेरिरे यज्ञपर्वणि, यज्ञमेषां हनिष्यामस्तृतीय- सवनं प्रति तृतीयसवने ह यज्ञस्त्वरिष्टो बलिष्ठः प्रतनुमेषां यज्ञं हनिष्याम इति । ते वरुणं दक्षिणतोऽयोजयन्, मध्यतो बृहस्पतिमुत्तरतो विष्णुम् । तेऽब्रुवन् एकैकाः स्मः, नेदमृतुसहामह इति, स्तु [ अस्तु ] नो द्वितीयो येनेदं सह व्यश्नवामहा इति । तानिन्द्रोऽब्रवीत्, सर्वे मद्दितीया स्थेति । ते सर्व इन्द्रं द्वितीयाः, तस्मादैन्द्रा- वारुणमैन्द्राबार्हस्पत्यमैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते । द्वितीयवन्तो ह वा एतेन स्वा भवन्ति, द्वितीयवन्तो मन्यन्ते, य एवं वेद ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ होताओं और होत्रक लोगों के उक्थों का वर्णन और असुरों से यज्ञ की रक्षा ॥ (तत् आहुः, कथं होता द्वयुक्थः एकसूक्तः होत्राः एकोक्थाः द्विसूक्ताः इति) वे कहते हैं—कैसे होता दो उक्थ वाला और एक सूक्त वाला होता है, और होत्रक
५०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ६ [ सहायक होता लोग ] एक उक्थ वाले और दो सूक्त वाले होते हैं। (असौ वै होता यः असौ तपति, सः वै एकः एव, तस्मात् एकसूक्तः) [ उस का उत्तर ] वह ही [सूर्य] होता [ जल का दाता और ग्रहीता ] है जो वह तपता है वह ही [ सूर्य ] एक ही है, इस लिये वह एक सूक्त वाला है। (सः यत् विध्यातः द्वौ इव भवति तेजः एव मण्डलम् भाः अपरं शुक्लम् अपरं कृष्णम्, तस्मात् द्वयुक्थः) वह [ सूर्य ] जब विविध प्रकार ध्यान किया गया, दो के समान तेज होता है, तेज ही मण्डल और किरण है, [ सामने की ओर अथवा किरण में] एक शुक्ल रूप और दूसरा [ पिछली ओर अथवा किरण में ] कृष्ण रूप है इस लिये वह [ होता ] दो उक्थ वाला है। (रश्मयः वाव होत्राः ते वै एकैकम् तस्मात् एकोक्थाः) किरणों [ के सामने ] ही होत्रक लोग हैं, वे [ दोनों किरण और होत्रक ] निश्चय करके एक एक हैं, इस लिये वे [ होत्रक ] एक उक्थ वाले होते हैं। (तत् यत् एकैकस्य रश्मेः द्वौ द्वौ वर्णौ भवतः, तस्मात् द्विसूक्ताः) फिर जो एक एक किरण के दो दो रूप [ शुक्ल और कृष्ण ] होते हैं। इस लिये वे [ होत्रक ] दो सूक्त वाले होते हैं ॥ (संवत्सरः वाव होता, सः वै एकः एव, तस्मात् एकसूक्तः) संवत्सर [ के समान ] ही होता है, वह निश्चय करके एक ही है, इस लिये वह [ होता ] एक सूक्त वाला है। (तस्य यत् द्वयानि [द्व्ययनानि] अहानि भवन्ति अन्यानि शीतानि अन्यानि उष्णानि, तस्मात् द्वयुक्थः) उस [ संवत्सर ] के जो दो अयन [ सूर्य के मार्ग, दक्षि- णायन और उत्तरायण ] वाले होते हैं, एक शीत और एक उष्ण, इस लिये वह [ होता ] दो उक्थ वाला होता है। (ऋतवः वाव होत्राः, ते वै एकैकं, तस्मात् एकोक्थाः) ऋतुओं [ के समान ] ही होत्रक लोग हैं, वे ही एक एक हैं, इस लिये वे [ होत्रक ] एक उक्थ वाले हैं। (तत् यत् एकैकस्य ऋतौ [ =ऋतोः ] द्वौ द्वौ मासौ भवतः, तस्मात् द्विसूक्ताः) सो जो एक एक ऋतु के दो दो महीने होते हैं इस लिये वे [ होत्रक ] दो सूक्त वाले हैं ॥ (पुरुषः वाव होता, सः वै एकः एव तस्मात् एकसूक्तः) पुरुष [ के समान ] ही होता है वह निश्चय करके एक ही है, इस लिये वह [ होता ] एक सूक्त वाला है। ६-(आहुः) कथयन्ति (विध्यातः) वि+ध्यै चिन्तने-क्तः। विविध- चिन्तितः (भाः) किरणः (वर्णौ) शुक्लादिरूपे (द्वयानि) द्व्ययनानि द्वे अयने दक्षिणायनमुत्तरायणं च येषां तानि (ऋतौ) ऋतोः (प्रत्यङ्) प्रति+अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन्। पश्चाद्देशभवः (द्युतिः) कंशम्यां बभ्रयुस्तिस्तुतयसः (पा० ५।२।१३८) द्वि-तिः १ मत्यर्थे, वर्णव्यत्यये सति सम्प्रसारणेन वकारस्य उकारः इकारस्य यकारः। द्वित्वयुक्तम् (अतिरिच्यते) अधिके वर्तते (व्यवच्छि- १-द्वि शब्द से न तो ति प्रत्यय का विधान है, न ही व के स्थान पर उ करने मात्र से द्युति बन सकता है। इस प्रकार अर्थ भी सङ्गत नहीं हो पाता। अतः यह शब्द दीप्ति अर्थ वाली द्युत धातु से औणादिक इन् प्रत्यय करके बनाना समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ६॥ ५०९ ( सः यत् पुरुषः अन्यथा एव प्रत्यङ् भवति, अन्यथा प्राङ् भवति, तस्मात् द्व्युक्थः) सो जो पुरुष एक प्रकार से ही पीछे की ओर होता है और दूसरे प्रकार से सामने की ओर, इसलिये वह [ होता ] दो उक्थ वाला है। ( अङ्गानि वाव होत्राः, तानि वै एकैकं, तस्मात्, एकोक्थाः ) अङ्गों [ के समान ] ही होत्रक लोग हैं, वे [ अङ्ग ] ही एक एक हैं, इसलिये वे [ होत्रक ] एक उक्थ वाले हैं। ( तत् यत् एकैकम् अङ्गं द्युतिः भवति, तस्मात् द्विसूक्ताः ) उस [ पुरुष ] का जो एक एक अङ्ग [ जैसे हाथ और पांव ] दो अवयव वाला होता है, इसलिये वे [ होत्रक ] दो सूक्त वाले होते हैं ॥ ( तत् आहुः, यत् द्व्युक्थः एकसूक्तः होता, एकोक्थाः द्विसूक्ताः होत्राः, कथं तत्,समं भवति ) वे कहते हैं—जो दो उक्थ वाला और एक सूक्त वाला होता है, और एक उक्थ वाले और दो सूक्त वाले होत्रक होते हैं, कैसे यह कर्म समान होता है। ( यत् एव द्विदेवत्याभिः यजन्ति, अथो यत् द्विसूक्ताः होत्राः इति ब्रूयात् ) जब ही दो देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं, और जब दो उक्थ वाले होत्रक हैं, वह यह बतलावे । ( तत् आहुः यत् अग्निष्टोमे एव यज्ञे सति होतुः द्वे उक्थे अतिरिच्येते कथं त : होत्राः न व्यवच्छिद्यन्ते इति ) जब अग्निष्टोम ही यज्ञ होने पर होता के दो उक्थ बढ़ते हैं, कैसे उससे होत्रक लोग नहीं अलग अलग होते। ( यत् एव द्विदेवत्याभिः यजन्ति, अथो यत् द्विसूक्ताः होत्राः इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जब ही दो देवता वाली ऋचाओं से वे यज्ञ करते हैं, फिर जब दो सूक्त वाले होत्रक हैं [ इसलिये वे अलग अलग नहीं होते ]— यह कहे। ( तत् आहुः यत् अग्निष्टोमे एव यज्ञे सति सर्वाः देवताः सर्वाणि छन्दांसि आप्याययन्ति, अथ कतमेन छन्दसा कया देवतया अयातयामानि उक्थानि प्रणयन्ति इति ) वे कहते हैं-जब अग्निष्टोम ही यज्ञ होने पर सब देवताओं और सब छन्दों को वे बढ़ाते हैं, फिर कौन से छन्द से और किस देवता से समय के अनुकूल उक्थों को वे आगे लाते हैं। ( गायत्रेण छन्दसा अग्निना देवतया इति ब्रूयात् ) गायत्री छन्द से और अग्नि देवता से [ समय के अनुकूल उक्थों को वे आगे लाते हैं ]—ऐसा वह कहे। ( यज्ञं तन्वानान् देवान् ह असुररक्षांसि यज्ञपर्वणि अभिचेरिरे, एषां यज्ञं तृतीयसवनं प्रति हनिष्यामः ) यज्ञ फैलाते हुये देवताओं से असुर और राक्षस यज्ञ के उत्सव में अभिचार [ छल प्रयोग ] करने लगे-इनके यज्ञ को तीसरे सवन में हम नष्ट कर देंगे, ( तृतीयसवने ह अरिष्टः यज्ञः तु बलिष्ठः, एषां प्रतनं यज्ञं हनिष्यामः इति ) तीसरे सवन में ही बिना बिगड़ा हुआ यज्ञ अति बलवान् होता है, इनके फैले हुए यज्ञ को हम नष्ट कर देंगे । ( ते दक्षिणतः वरुणं, मध्यतः बृहस्पतिं, उत्तरतः विष्णुम् अयोजयन् ) उन [ देवताओं ] ने दक्षिण ओर वरुण को, बीच में बृहस्पति को और उत्तर च्छन्ते ) विभिद्यन्ते । विनश्यन्ते ( अयातयामानि ) न यातो गतो याम उचितस- मयो येषां तानि । समयानुकूलानि ( अभिचेरिरे ) अभिचारं कपटविचारं चक्रुः ( अरिष्टः ) अहिंसितः । सुरक्षितः ( प्रतनूम् ) विस्तृतम् ( हनिष्यामः ) नाश- यिष्यामः ( स्तु ) अकारलोपः । अस्तु ( व्यश्नवामहै ) प्राप्नुयाम । समश्नयाम ( मद्धितीयाः ) अस्मद्—द्वितीय । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ( पा० ७ । २ । ९८ ) इति
कण्डिका ७ ॥
५१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ में विष्णु को नियुक्त किया । ( ते अब्रुवन्, एकैकाः स्मः इदं न उत्सहामहे इति, स्तु [ अस्तु ] नः द्वितीयः येन सह इदं व्यश्नवामहै इति ) वे [ तीनों ] बोले--हम एक एक हैं, इस काम में हम उत्साह नहीं कर सकते, इसलिए हमारा कोई दूसरा [ सहायक ] हो । जिसके साथ इस काम को हम प्राप्त कर लें । ( तान् इन्द्रः अब्रवीत्, सर्व्वे मद्- द्वितीयाः स्थ इति ) उनसे इन्द्र बोला--तुम सब मुझे दूसरा [ सहायक ] रखने वाले हो । ( ते सर्वे इन्द्र ( = इन्द्रेण ) द्वितीयाः, तस्मात् ऐन्द्रावारुणम्, ऐन्द्राबार्हस्पत्यम्, ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते ) वे सब इन्द्र के साथ सहाय वाले हैं, इसलिए इन्द्र-वरुण वाला, इन्द्र बृहस्पति वाला और इन्द्र-विष्णु वाला सूक्त निरन्तर बोला जाता है । ( द्वितीयवन्तः ह वै एतेन स्वाः भवन्ति, द्वितीयवन्तः [ = द्वितीयवान् ] मन्यते, यः एवं वेद ) इस [ विधान ] से ही दूसरे [ सहायक ] वाले अपने लोग होते हैं, दूसरे [ सहायक ] वाला वह माना जाता है जो ऐसा विद्वान् है ॥ ६ ॥ भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि संसार में सङ्घटन करके कार्य सिद्धि करे ॥ ६ ॥ विशेषः-इस कण्डिका के लिए देखो ऐ० ब्रा० ६ । १३ तथा १४ ॥ कण्डिका ७ ॥ आग्नेयीषु मैत्रावरुणस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा अग्निः, वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्रावारुणमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, क्षत्रं वरुणः, पशव उक्थानि, वीर्येणैव तत् क्षत्रेण चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, ब्रह्म बृहस्पतिः पशव उक्थानि, वीर्येणैव तद्ब्रह्मणा चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्री- ष्वाच्छावाकस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा इन्द्रः, वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्रावैष्णवमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, यज्ञो विष्णुः, पशव उक्थानि, वीर्येणैव तद्यज्ञेन चोभयतः पशून् परिगृह्य क्षत्रेऽन्ततः प्रतिष्ठापयति । तस्मादु क्षत्रियो भूयिष्ठं हि पशूनामीश्ते योऽधिष्ठाता प्रदाता, यस्मै प्रत्ता वेदा अवरुद्धाः तान्ये- तान्यैन्द्राणि । जागतानि शंसन्ति, अथो एतैरेव सेन्द्रं तृतीयसवनमेनैर्जागतं सवनं, घ्राणि ह वा अस्यैतान्युक्थानि भवन्ति, यन्नाभानेदिष्ठो बालखिल्यो वृषाकपि- रेवायामरुत्, तस्मात् तानि सार्द्धमेवोपैयुः, सार्द्धमिदं रेतः सिक्तं समृद्धं, एकधा प्रजनयामेति ये हु वा एतानि नानूपेयुः, यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत कुमारं वा जातमङ्गशो विभजेत् तादृक् तत् । तस्मात्तानि सार्द्धमेवोपैयुः । सार्धमिदं रेतः सिक्तं समृद्धमेकधा प्रजनयामेति । शिल्पानि शंसति, यदेव शिल्पानि, एतेषां वै शिल्पानामनुकृतिर्हि शिल्पंमधिगम्यते, हस्ती कंसो वासो हिरण्यमश्वतरी रथ- शिल्पं, शिल्पं हास्य समधिगम्यते, य एवं वेद, यदेव शिल्पानि शंसति तत् स्वर्गस्य रूपसिद्धिः । अहं द्वितीयः सहायको येषां ते ( इन्द्रम् ) इन्द्रेण । वीर्येण-क० ७ ( अनु ) निरन्तरम् ( मन्यते ) ज्ञायते ॥
कण्डिका ७ ॥ यज्ञ में उक्थों और शिल्पों का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ ५११
लोकस्य रूपम्। यद्वेव शिल्पानि, आत्मसंस्कृतिर्वे शिल्पान्यात्मानमेवास्य तत् संस्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ यज्ञ में उक्थों और शिल्पों का वर्णन ॥ (आग्नेयीषु मैत्रावरुणस्य उक्थं प्रणयन्ति) अग्नि देवता वाली ऋचाओं में मैत्रावरुण ऋत्विज् के उक्थ [स्तोत्र] को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै अग्निः, वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति) वीर्य [पराक्रम] ही अग्नि है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के लिये उस [उक्थ] को आगे लाते हैं। (ऐन्द्रावारुणम् अनुशस्यते) इन्द्र-वरुण देवता वाला [उक्थ] फिर बोला जाता है। (वीर्यं वै इन्द्रः, क्षत्रं वरुणः, पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण एव क्षत्रेण च उभयतः पशून् स्थित्याः अनपक्रान्त्यै परिगृह्णाति) वीर्य ही इन्द्र है, राज्य वरुण है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य के साथ और राज्य के साथ ही दोनों ओर से पशुओं को स्थिति [ठहराव] की अचलता [दृढ़ता] के लिये वह [यजमान] ग्रहण करता है। (ऐन्द्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिनः उक्थं प्रणयन्ति) इन्द्र देवता वाली ऋचाओं में ब्राह्मणा- च्छंसी के उक्थ को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै इन्द्रः, वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति) वीर्य [पराक्रम] ही इन्द्र है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के लिये उस [उक्थ] को आगे लाते हैं। (ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते) इन्द्र-बृहस्पति वाला उक्थ फिर बोला जाता है। (वीर्यं वै इन्द्रः, ब्रह्म बृहस्पतिः, पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण एव ब्रह्मणा च उभयतः पशून् स्थित्याः अनपक्रान्त्यै परिगृह्णाति) वीर्य ही इन्द्र है, ब्रह्म [वेदज्ञान] बृहस्पति है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य के साथ और ब्रह्म के साथ ही दोनों ओर से पशुओं को स्थिति [ठहराव] की अचलता के लिये वह [यजमान] ग्रहण करता है। (ऐन्द्रीषु अच्छावाकस्य उक्थं प्रणयन्ति) इन्द्र देवता वाली ऋचाओं में अच्छा- वाक के उक्थ को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै इन्द्रः, वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति) वीर्य [पराक्रम] ही इन्द्र है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के लिये उस [उक्थ] को आगे लाते हैं। (ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते) इन्द्र-विष्णु वाला उक्थ फिर बोला जाता है। (वीर्यं वै इन्द्रः, यज्ञः विष्णुः पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण एव च यज्ञेन उभयतः पशून् परिगृह्य क्षत्रे अन्ततः प्रतिष्ठापयति) वीर्य ही इन्द्र है, यज्ञ [देव पूजनादि] विष्णु [व्यापक] है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य से साथ और यज्ञ के साथ ही दोनों ओर से पशुओं को ग्रहण करके राज्य पर अन्त में [यजमान को] स्थापित करता है। (तस्मात् उ क्षत्रियः भूयिष्ठं हि पशूनाम् ईशते यः अधिष्ठाता प्रदाता, यस्मै प्रत्ताः वेदाः अव- रुद्धाः, तानि एनानि ऐन्द्राणि) इसलिये ही क्षत्रिय [राजा] बहुत करके ही पशुओं का स्वामी है, जो अधिष्ठाता और बड़ा दाता है और जिसके लिये [ऋषियों को] दिये हुये वेद रक्षित हैं, वह ही यह सब इन्द्र के कर्म हैं ॥ (जागतानि शंसन्ति) जगती छन्द वाले [उक्थों] को वे बोलते हैं। (अथो एतैः एव सेन्द्रं तृतीयसवनम्, एतैः जागतं सवनम्) फिर इन [उक्थों] करके ही ७-(आग्नेयीषु) अग्निदेवताकासु ऋक्षु (प्रणयन्ति) प्रकर्षेण प्राप्नुवन्ति (अनपक्रान्त्यै) अचलतायै (प्रतिष्ठापयति) स्थापयति (ईशते) ईष्टे। ईश्वरो
५१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ ॥ इन्द्र सहित तीसरा सवन है, इन ही करके जागत [ जगत् का उपकारक ] सवन है। (धराणि ह वै अस्य एतानि उक्थानि भवन्ति, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः वृषाकपिः, एवयामरुत्) धारण योग्य ही इस [ सवन ] के यह उक्थ हैं, जो नाभानेदिष्ठ [ इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा, और ये यज्ञेन दक्षिण्या समक्ता..... ऋ० १० । ६१ तथा ६२, यह नाभानेदिष्ठ [ वेद सम्बन्ध में अति समीप ऋषि वाले दो सूक्त ], बालखिल्य [ अभि प्रवः सुराधस..... आदि, ऋ० ८ । ४६ । ५६ यह बालखिल्य [ स्वीकार योग्य के ग्रहण करने वाले नाम के ग्यारह सूक्त ], वृषाकपि [ वि हि सोतोरसृक्षत... ऋ० १० । ८६, यह वृषाकपि [ बलवान् चेष्टा कराने वाले ऋषि वाला सूक्त ] और एवयामरुत् [ प्र वो महे मतयो यन्तु..... ऋ० ५ । ८७ ] यह एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु- नाशक ऋषि का सूक्त ] है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये इन को एक साथ ही वे प्राप्त करें। (इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा प्रजनयाम इति) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इस लिये ] एक प्रकार से [ एक साथ ] हम उत्पन्न करें। (ये ह वै एतानि न अनूपेयुः यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत, कुमारं वा जातं अङ्गजशः विभजेत्, तादृक् तत्) जो [ ऋत्विज् लोग ] इन [ उक्थों ] को न लगातार प्राप्त करें, जैसे वीर्य सींचा हुआ छिन्न भिन्न हो जावे [ तब ] वह कुमार [ गर्भस्थ बालक ] अथवा उत्पन्न हुये बालक को अङ्ग अङ्ग से खण्डित कर देवे, वैसे ही वह [ यज्ञ कर्म खण्डित ] होता है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये उन भवति (अवरुद्धाः) रक्षिताः (धराणि) धारणीयानि । सहचराणि (नाभानेदिष्ठः) नहो भश्च (उ० ४ । १२५) णह बन्धने-इञ्, हस्य भः । सुपां सुलुक्० (पा० ७ । १ । ३६) नाभि-डा । अन्तिक-इष्ठन् । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ (पा० ५ । ३ । ६३) नेदादेशः । नाभौ वेदसम्बन्धे नेदिष्ठोऽतिसमीपः । ऋषिविशेषः । नाभा- दिष्ठेन दृष्टम् उक्थम् (वालखिल्यः) वृञ् वरणे-घञ्, रस्य लः + खल कणश- आदाने-क्यप् । वलं पत्रं वृणोतेः-निरु० ११ । ३१ । वरणीयस्य स्वीकरणी- यस्य ग्राहयिता । वालखिल्यसंज्ञकानि सूक्तानि (वृषाकपिः) कनिन् युवृषितक्षि० (उ० १ । १५.) वृष सेचने पराक्रमे च--कनिन्, यद्वा इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा० ३ । १ । १३५) इति कप्रत्ययः । कुण्ठिकम्प्योर्नलोपश्च (उ० ४ । १४४) कपि चलने-इप्रत्ययः । अन्येषामपि दृश्यते (पा० ६ । ३ । १३०) इति दीर्घः । वृषा- कपिः पदनाम-निघ० ५ । ६ । अथ यद् रश्मिभिरभिकम्पयन्नेति तद्वृषाक- पिर्भवति वृषाकम्पनः-निरु० १९ । २७, हरविष्णू वृषाकपी-अमरः ९३ । १३० । वृषाकपिः = विष्णुः शिवः, अग्निः, इन्द्रः, सूर्यः, - इति शब्दकल्पद्रुमः । वृषा बलवान्, कपिः कम्पयिता चेष्टयिता इन्द्रो जीवात्मा । ऋषिविशेषः । वृषा- कपिदृष्टसूक्तम् (एवयामरुत्) इण्शीभ्यां वन् (उ० १ । १५२) इण् गतौ-वन्
- या प्रापणे-कः, आर्षो दीर्घः । मृग्रोस्तितः (उ० १ । ६४) मृङ् प्राणत्यागे-उतिः । एवयः प्रापणीयस्य प्रापकश्चासो मरुत् शत्रूणां मायिता च । ऋषिविशेषः । एव- यामरुत्संज्ञकेन दृष्टं सूक्तम् (उपेयुः) उप-ईयुः । प्राप्नुयुः (प्रजनयाम) उत्पाद-
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ५१३ [ चार उक्थों ] को एक साथ ही प्राप्त करें । ( इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा प्रजनयाम इति ) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इसलिये ] एक प्रकार से [ एक साथ ] हम उत्पन्न करें ।। (शिल्पानि शंसति) शिल्प [कला कौशल वाले नाभानेदिष्ठ ऋषि के सूक्तों, ऋ० १० । ६१, ६२ ] को वह बोलता है । ( यत् एव शिल्पानि, एतेषां शिल्पानां वै अनु- कृतिः, हि शिल्पम् अधिगम्यते ) जो ही शिल्प सूक्त हैं, वे इन शिल्पों का अनुकरण [ दृष्टान्त ] हैं, क्योंकि [ इनसे ] शिल्प समझा जाता है । ( हस्ती कंसः, वासः, हिरण्यम् अश्वतरी रथशिल्पम् ) हाथी, कंस [ चमकीला द्रव्य वा पात्र ], वस्त्र, सुवर्ण आभूषण और खच्चरी रथ के शिल्प हैं । ( शिल्पं ह अस्य समधिगम्यते, यः एवं वेद ) शिल्प ही उस पुरुष का अच्छे प्रकार समझा जाता है, जो ऐसा विद्वान् है । ( यत् एव शिल्पानि शंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो ही वह शिल्प सूक्तों को बोलता है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव शिल्पानि, वै आत्मसंस्कृतिः, शिल्पानि एव अस्य आत्मानम् तत् संकुर्व्वन्ति ) जो ही शिल्प कर्म हैं, वे ही आत्मा के संस्कार [ शुद्ध वासनायें ] हैं, शिल्प कर्म ही इस [ मनुष्य ] के आत्मा को तब संस्कार युक्त करते हैं ॥ ७ ॥ भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदमन्त्रों को भली भांति विचार कर और शिल्पशास्त्र आदि विद्याओं में निपुण होकर आनन्द भोगें ॥ ७ ॥ विशेषः--इस कण्डिका के लिये देखो ऐ० ब्रा० ५ । १५ तथा ६ । २७ ॥ कण्डिका ८ ॥ नाभानेदिष्ठं शंसति, रेतो वै नाभानेदिष्ठः । रेत एवास्य तत् कल्पयति । तद्रेतो मिश्रं भवति, क्ष्मयां रेतः सञ्जग्मानो निषिञ्चदिति, रेतसः समृद्ध्या एव । तं नाराशंसं शंसति, प्रजा वै नरः, वाक् शंसः, प्रजासु तद्वाचं दधाति । तस्मा- दिमाः प्रजा अदन्त्यो जायन्ते । तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, पुरस्तादाय- तना वागिति वदन्ते, उपरिश्टादेके । उपरिष्टादायतना वागिति वदन्तो मध्य एव शंसेत्, मध्यायतना वा इयं वाग्, उपरिष्टान्नेदीयसीव तं होता रेतोभूतं शस्त्वा मैत्रावरुणाय सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्राणान् कल्पयेति बालखिल्यः शंसति, प्राणा वै बालखिल्याः, प्राणानेवास्य तत् कल्पयति । ता विहृताः शंसति, विहृता वै प्राणाः प्राणेनापानो अपानेन व्यानः । स पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्द्धर्चशो याम ( विलुम्पेत ) लुप्ल छेदने । विनाशयेत् (विभजेत्) विभक्तं कुर्यात् (शिल्पानि) ऋष्पशिल्पशष्पवाष्प० ( उ० ३ । २८ ) शील समाधौ-पः, ह्रस्वत्वम् । कौशलानि । शिल्पसूक्तानि ( अनुकृतिः ) अनुकरणम् । सदृशीकरणम् ( कंसः ) वृतृवदिवचिविसिह- निकमिकषिभ्यः सः ( उ० । ३ । ६२ ) कमु कान्तौ--सः । तैजसद्रव्यं पात्रम् ( हिरण्यम् ) सुवर्णभूषणम् ( आत्मसंस्कृतिः ) आत्मनः शुद्धवासना ( संकुर्व्वन्ति ) शोधयन्ति ॥ ३३
कण्डिका ८ ॥ नाभानेदिष्ट, नाराशंस, बालखिल्य, प्रगाथ,
५१४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ८ द्वितीये, ऋक्शस्तृतीये । स यत् प्रथमे सूक्ते विहरति, वाचं चैव तन्मनश्च विहरति । यद् द्वितीये चक्षुश्चैव तच्छ्रोत्रं च विहरति । यत्तृतीये प्राणं चैव, तदात्मानं च विहरति । तदुपाप्तो विहरेत्, कामः, अन्ये तु वै प्रगाथाः कल्पयन्तेऽतिमर्शं समेव विहरेत् । तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते । यदेवातिमर्शं, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्देवातिमर्शं, आत्मा वै बृहती, प्राणाः सतोबृहती, स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ सतोबृहतीं, ते प्राणा अथ बृहतीमथ सतोबृहतीं, तदात्मानं प्राणैः परिवृहन्नेति । यद्देवातिमर्शं, आत्मा वै बृहती, प्रजाः सतोबृहती स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ सतोबृहतीं ते प्रजा अथ बृहतीमथ सतोबृहतीं तदात्मानं प्रजया परिवृहन्नेति । यद्देवातिमर्शं आत्मा वै बृहती पशवः सतोबृहती, स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ सतोबृहतीं, ते पशवो थ बृहतीं, अथ सतोबृहतीं तदात्मानं पशुभिः परिवृहन्नेति । तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्रजनयेति, सुकीर्त्तिं शंसति, देवयोनिर्वे सुकीर्त्तिः तद्यज्ञियायां देवयोन्यां यजमानं प्रजनयति । वृषाकपिं शंसति, आत्मा वै वृषाकपिः, आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । तं न्युङ्खयति, अन्नं वै न्युङ्खः, अन्नाद्यमेवास्मै तत् सम्प्रयच्छति, यथा कुमाराय जाताय स्तनम् । स पाङ्क्तो भवति, पाङ्क्तो ह्ययं पुरुषः पञ्चधा विहितः लोमानि त्वगस्थिमज्जामस्तिष्कम् । स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमानं संस्कृत्याच्छावाकाय सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्रतिष्ठां कल्पय, इत्येवयामस्तं शशंसति, प्रतिष्ठा वा एवयामस्त प्रतिष्ठाया एवैनमन्तः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यमेवास्मै तत् प्रयच्छति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ नाभानेदिष्ट, नाराशंस, बालखिल्य, प्रगाथ, बृहती, सतोबृहती, वृषाकपि, न्युङ्ख, एवयामरुत् और याज्या का विनियोग ॥ (नाभानेदिष्ठं शंसति) नाभानेदिष्ठ [नाभानेदिष्ट ऋषि वाले सूक्त-क० ७] को वह [ होता ] बोलता है। (रेतः वै नाभानेदिष्ठः, अस्य रेतः एव तत् कल्पयति ) वीर्यं ही नाभानेदिष्ठ [ वेद सम्बन्ध में अति समीप पदार्थ ] है, इस [ यजमान ] के वीर्य को ही उस से वह समर्थ करता है। (तत् रेतः मिश्रं भवति, क्ष्मया सञ्जग्मानः रेतः निष्षिञ्चत् इति, रेतसः समृद्धयै एव ) फिर वीर्य [ रज के साथ ] मिला हुआ होता है. [ जैसे ] पृथिवी के साथ संगति करता हुआ [ सूर्य ] जल सींचता रहता है [ वैसे ही ] वीर्य की सफलता के लिए ही [ यह कर्म है ] । (तं नाराशंसं शंसति) उस नाराशंस [ नाभानेदिष्ठ ऋषि वाले सूक्त-ऋ० १० । ६२ । १-११] को वह बोलता है। (प्रजाः वै नरः वाक् शंसः, प्रजासु तत् वाचं दधाति ) प्रजायें ही नर हैं, और वाणी शंस है [ अर्थात् नर+शंस=नाराशंस ] प्रजाओं में उससे वाणी [ जिह्वा ] को वह स्थापित ८-( कल्पयति ) • समर्थयति ( मिश्रम् ) रजसा मिश्रितम् ( क्ष्मया ) भूम्या-निघ० १ । १ (रेतः) वीर्यम् । उदकम्-निघ० १ । १२ (सञ्जग्मानः)
करता है। (तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्त्यः जायन्ते) इस लिए यह प्रजायें बिना दांत वाली उत्पन्न होती हैं [क्योंकि जीभ बिना दांत की है]। (तं ह एके प्रगाथानां पुर- स्तात् शंसन्ति, पुरस्तादायतना वाक् इति वदन्ते) उस [नाराशंस सूक्त] को ही कोई २ ऋषि प्रगाथों [दो दो मन्त्रों के समूहों] के पहिले बोलते हैं, [मुख में] पहिले स्थान वाली वाणी है · ऐसा वे कहते हैं। (एके उपरिष्टात्, उपरिष्टादायतना वाक् इति वदन्तः) कोई कोई [प्रगाथों के] पीछे [बोलते हैं], पीछे [मुख के मूर्धा आदि] स्थान वाली वाणी है-ऐसा वे कहते हैं। (मध्ये एव शंसेत्, मध्यायतना वै इयं वाक्) [प्रगाथों के] मध्य में ही [नाराशंस] बोले, मध्य [शरीर में नाभि हृदय आदि] स्थान वाली ही यह वाणी है। (उपरिष्टात् नेदीयसि इव तं रेतोभूतं शस्त्वा होता मैत्रावरुणाय संप्र- यच्छति) उपरान्त अत्यन्त निकट वाले [नाभानेदिष्ठ के सूक्त के अन्त के अत्यन्त समीप भाग] में ही उस वीर्य रूप सूक्त को बोल कर होता मैत्रावरुण को [यजमान को] देता है—(एतस्य प्राणान् त्वं कल्पयं इति) इसके प्राणों को तू समर्थ कर ॥ (बालखिल्याः शंसति) बालखिल्य ऋचाओं को [क० ७] वह [मैत्रावरुण] बोलता है। (प्राणाः वै बालखिल्याः अस्य प्राणान् एव तत् कल्पयति) प्राण ही बाल- खिल्य [स्वीकार योग्य के ग्रहण कराने वाले] हैं, इस [यजमान] के प्राणों को ही उससे वह समर्थ करता है। (ताः विहृताः शंसति, विहृताः वै प्राणाः, प्राणेन अपानः, अपा- नेन व्यानः) उन्हें आपस में मिली हुई वह बोलता है, आपस में मिले हुये ही प्राण [श्वास मात्र] हैं, प्राण [भीतर जाने वाले श्वास] के साथ अपान [बाहर निकलने वाला श्वास], और अपान के साथ व्यान [समस्त शरीर में फैला वायु मिला हुआ है]। (सः पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्धर्चशः द्वितीये, ऋक्शः तृतीये) वह पाद पाद करके पहिले सूक्त में [बालखिल्य ऋचाओं को] बोलता है आधी आधी ऋचाओं से दूसरे में ऋचा ऋचा से तीसरे में। (सः यत् प्रथमे सूक्ते विहरति, तत् वाचं च एव मनः च विहरति) वह जो पहिले सूक्त में [बालखिल्य ऋचाओं को] संयुक्त करता है उस से वाणी और मन को ही संयुक्त करता है। (यत् द्वितीये, तत् चक्षुः च एव श्रोत्रं च विहरति) वह जो दूसरे में [संयुक्त करता है।] उससे आंख और कान को ही संयुक्त करता है। (यत् तृतीये, तत् प्राणं च एव आत्मानं च विहरति) वह जो तीसरे [सूक्त] में [जोड़ता है], उससे प्राण को और आत्मा को ही वह जोड़ता है। (तत् उपाप्तः कामः, विहरेत्) उससे कामना प्राप्त हुई, वह [वैसा ही] जोड़े। (अन्ये तु वै प्रगाथाः कल्पयन्ते, अतिमशंम् एव सं विहरेत्) कोई कोई तो प्रगाथाओं को मानते सङ्गं प्राप्तः (निषिञ्चत्) निषिञ्चति (अदन्त्यः) नञ्+दन्त—ङीप्। दन्त- शून्याः (पुरस्तादायतना) पूर्वभागस्थाना (उपरिष्टादायतना) उपरिष्टात् मूर्ध्नि आयतनं स्थानं यस्याः सा (मध्यायतना) शरीरमध्ये नाभ्यादौ स्थानं यस्याः सा (उपरिष्टान्नेदीयसि) उपरिष्टात् नाभानेदिष्ठसूक्तस्यावसानभागस्यात्यन्तसमीपवर्तिनि भागे (इव) एव (विहृताः) परस्परव्यतिषिक्ताः। परस्परसंगताः (पच्छः) पद्—शः। पादेन पादेन (विहरति) योजयति। शंसति (उपाप्तः) प्राप्तः
५१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ८ हैं, अतिमशं [ मन्त्रों के अत्यन्त संयोग ] को ही वह बोले- (तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते ) इस प्रकार से ही वे प्रगाथाओं को मानते हैं । ( यत् एव अतिमर्शम्, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो ही अतिमर्श [ मन्त्रों का मिलान ] है, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव अतिमशंम्, आत्मा वै बृहती, प्राणाः सतोबृहती ) जो ही अतिमर्श [ मिलान ] हैं, आत्मा ही बृहती छन्द है और प्राण सतोबृहती छन्द हैं । ( सः बृहतीम् अशंसीत्, सः आत्मा, अथ सतोबृहतीम्, ते प्राणाः अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं तत् आत्मानं प्राणैः परिवृहन् एति) [ जो ] वह बृहती छन्द बोलता है, वह आत्मा है, फिर सतोबृहती छन्द को, वे प्राण हैं, फिर बृहती फिर सतोबृहती को [ बोलता है ], उससे आत्मा को प्राणों के साथ बढ़ाता हुआ वह चलता है । (यत् उ एव अतिमशंम्, आत्मा वै बृहती, प्रजाः सतोबृहती) क्योंकि यह ही अतिमर्श [मिलान] है, आत्मा ही बृहती है, और प्रजायें सतोबृहती । ( सः बृहतीम् अशंसीत् सः आत्मा, अथ सतोबृहतीं, ते [=ताः], प्रजाः, अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं तत् आत्मानं प्रजया परिवृहन् एति) वह जो बृहती को बोलता है वह आत्मा है, फिर जो सतोबृहती को, वे प्रजायें हैं, फिर जो बृहती को फिर सतोबृहती को [ मिला कर बोलता है ], उस से आत्मा को प्रजा के साथ बढ़ाता हुआ वह चलता है । ( यत् उ एव अति- मशंम्, आत्मा वै बृहती, पशवः सतोबृहती ) क्योंकि यह भी अतिमर्श [ अत्यन्त विचार ] है—आत्मा ही बृहती है और पशु सतोबृहती हैं । ( सः बृहतीम् अशंसीत् सः आत्मा, अथ सतोबृहतीम्, ते पशवः, अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं, तत् आत्मानं पशुभिः परिवृहन् एति ) [ जो ] वह बृहती छन्द बोलता है वह आत्मा है फिर सतोबृहती को, वे सब पशु हैं, फिर बृहती को फिर सतोबृहती को [ बोलता है ], उससे आत्मा को पशुओं के साथ बढ़ाता हुआ वह चलता है ॥ ( मैत्रावरुणः तस्य प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने सम्प्रयच्छति-त्वम् एतस्य प्रजनय इति ) मैत्रावरुण इस [ यजमान ] के प्राणों को समर्थ करके [ उसे ] ब्राह्मणाच्छंसी को देता है—तू इस का उत्तम जन्म कर । ( सुकीर्त्तिं शंसति, देवयोनिः वै सुकीर्त्तिः, तत् यज्ञियायां देवयोन्यां यजमानं प्रजनयति ) वह [ ब्राह्मणाच्छंसी ] सुकीर्ति [ सुकीर्ति ऋषि के देखे हुये सूक्त—अप प्राच इन्द्र विश्वां—ऋ० १० । १३१ । १-७ ] को बोलता है, देवों [ दिव्य गुणों ] की उत्पत्ति स्थान सुकीर्त्ति [ उत्तम बड़ाई ] है, तब पूजनीय दिव्य गुणों की उत्पत्ति स्थान में यजमान को उत्तम जन्म देता है । ( वृषाकपिं शंसति, आत्मा वै वृषाकपिः अस्य आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) वृषाकपि [ वृषाकपि के देखे सूक्त—क० ७ ] को वह बोलता है आत्मा ही वृषाकपि [ बलवान् चेष्टा कराने वाला ] है, उस के आत्मा को ही तब वह समर्थ करता है । (तं न्यूह्नयति ) उस [ वृषाकपि सूक्त ] को न्यूह्न युक्त करता है [ क० १ ] । ( अन्नं वै न्यूह्नः, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् ( कल्पयन्ते ) रचयन्ति ( अतिमशंम् ) संयोगम् ( परिवृहन् ) परिवर्धयन् ( एति ) गच्छति । प्रवर्तते ( सुकीर्त्तिम् ) सुकीर्तिनामकेन ऋषिणा दृष्टं सूक्तम्— ऋ० १० । १३१ (तं न्यूह्नयति ) तं वृषाकपिं न्यूह्नयुक्तं करोति ( पाङ्क्तः) पङ्क्तिविंशति० ( पा० ५ । १ । ५६ ) पञ्चन्—तिप्रत्ययः, टिलोपः, पङ्क्ति—
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ५१७ सम्प्रयच्छति, यथा जाताय कुमाराय स्तनम् ) अन्न ही न्यूङ्ख है, खाने योग्य अन्न ही उस [यजमान] को तब वह देता है, जैसे उत्पन्न हुये बच्चे को स्तन [माता देती है]। (सः पाङ्क्तो भवति, पाङ्क्तः हि अयम् पुरुषः पञ्चधा विहितः, लोमानि त्वक् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम्) वह न्यूङ्ख पाङ्क्त [ पङ्क्ति छन्द पांच पाद वाला ] है, पाङ्क्त [ पाँच परिमाणं वाला ] ही यह पुरुष है [ जो ] पाँच प्रकार से विधान किया गया है—लोम, त्वचा, हड्डी, मज्जा और मस्तिष्क [ भेजा ] ॥ ( यावान् एव पुरुषः, सः तावन्तं यजमानं संस्कृत्य अच्छावाकाय सम्प्रयच्छति त्वम् एतस्य प्रतिष्ठां कल्पय इति ) जितना ही पुरुष है, वह [ ब्राह्मणाच्छंसी ] उतना यजमान को शुद्ध करके अच्छावाक को देता है—तू इस [ यजमान ] की प्रतिष्ठा कर । ( एव- यामरुतं शंसति ) वह [ अच्छावाक ] एवयामरुत् सूक्त [ क० ७ ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा वै एवयामरुत्, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ गौरव ] ही एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु नाशक ] है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस [ यजमान ] को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) वह याज्या [ऋचा] से यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् प्रयच्छति ) अन्न ही याज्या है, खाने योग्य अन्न ही इस [ यजमान ] को वह उससे देता है ॥ ८ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य वेद मन्त्रों के तत्त्व को समझकर आत्मपुष्टि करते हैं, वे ही अपनी और दूसरों की उन्नति करते हैं ॥ ८ ॥ विशेषः—इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । २७, २८, २६, ३० ॥ कण्डिका ९ ॥ तानि वा एतानि सहचरणीत्याचक्षते, यन्नाभानेदिष्ठो बालखिल्यः, वृषाकपिरैवयामरुतानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत् । यदेषामन्तरियात् तद्यजमानस्यान्तरियात् । यदि नाभानेदिष्ठं रेतोस्यान्तरियात्, यदि बालखिल्याः प्राणानस्यान्तरियात्, यदि वृषाकपिमात्मानमस्यान्तरियात्, यदेवयामरुतं प्रतिष्ठा वा एवयामरुत्, प्रतिष्ठाया एवैनन्तंछ्र श्रावयेत्, देव्याश्च मानु१ष्याश्च तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् । स ह बुडिल आश्वितरा स्युर्विश्वजितो होता सत्रो२क्षाञ्चक्रे, एतेषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके द्वे होतुरुक्ये माध्यन्दिनमभिप्रच्यवेते । हन्ताहमिच्छमेवयामरुतं शंस३यानीति, तद्ध तथा शंस- याञ्चक्रे । तद्ध तथा शंसमाने गोशूल आजगाम । स होवाच, होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवत इति, किं ह्यभूदित्येवयामरुदयमुत्तरतः शस्यत इति । स होवाच, इन्द्रो वै माध्यन्दिनः, कथेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीकसीति, नेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीषा- अण् । पञ्चपरिमाणयुक्तः । पञ्चधाविहितः ( संस्कृत्य ) संशोध्य । अन्यद् गतम्—क० ७ ॥ १. पू. सं. 'मनुष्याश्च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'सदीक्षाञ्चक्रे इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'शस्ययानि' इति पाठः ॥ सम्मा० ॥
कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत्
५१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ॥ मिति । स होवाच, छन्दस्त्विदमु माध्यन्दिनं, सातिजागतं वातिजागतं वा स उ मारुतो मैवं संसृष्टेति [ शंसिष्टेति ] । स होवाच, अरमच्छावाकेत्यथा- स्मिन्ननुशासनमीषे । स होवाच, इन्द्रमेष विष्णू न्व्यङ्गानि शंसति, अथ त्वं होतु- रुपरिष्टाद्रौद्रिया धाय्या, या पुरस्तान्मारुतस्य सूक्तस्याप्यस्यधा इति । तथेति । तदप्येतर्हि तथैव शस्यते, यथा षष्ठे पृष्ठ्याहनि । कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यज- मानस्य प्रजापतिः, कथमत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ बालखिल्याः शंसति, रेतो वा अग्रेऽथ प्राणाः एवं ब्राह्मणाच्छंस्यशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ वृषाकपिं शंसति, रेतो वा अग्रेऽथात्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजापतिः, कथं प्राणा अवरुद्धा भवन्तीति । यजमानं वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति, स यथा गर्भो योन्यामन्तरेव१ सम्भवच्छेते, न ह वै सकृदेवाग्रे सर्वं सम्भवति, एकैकं वाऽङ्गं सम्भवति । सर्वाणि चेत्समानेऽहनि क्रियेरन्, कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यजमानस्य प्रजापतिः । अथ हैव एवयामरुतं होता शंसेत्, तस्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥ कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत् सहचरणों का वर्णन तथा बुडिल और गोश्रल के प्रश्नोत्तर ॥ -.. (तानि वै एतानि सहचरणानि इति आचक्षते, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः, वृषाकपिः एवयामरुत्, तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् ) वे ही यह सहचरण [एक दिन में बोले गये सूक्त] हैं, ऐसा वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं, जो नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत् [ क० ७] हैं, उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक साथ न बोले । ( यत् एषाम् अन्तरीयात्, तत् यजमानस्य अन्तरीयात् ) जो इनमें से कुछ वह छोड़ दे, उससे यजमान का नाश करे । ( यदि नाभानेदिष्ठम्, अस्य रेतः अन्तरीयात् ) यदि नाभानेदिष्ठ को [ छोड़े ], इस के वीर्य को वह नष्ट करे, ( यदि बालखिल्याः, अस्य प्राणान् अन्तरीयात् ) यदि बालखिल्यों को [ वह छोड़े ! ] इस के प्राणों को वह नष्ट करे । ( यदि वृषाकपिम्, अस्य आत्मानम् अन्तरीयात् ) यदि वृषाकपि को [ वह छोड़े ] वह इस के आत्मा को नष्ट करे । ( यत् एवयामरुतम्, प्रतिष्ठा वै एवयामरुत्, दैव्याः च मानुष्याः च प्रतिष्ठायाः एव एनं तं श्रावयेत् ) यदि एवयामरुत् को वह छोड़े प्रतिष्ठा ही एवयामरुत् है, दैवी [ दिव्य गुण वाली ] और मानुषी [ मननशीलों वाली ] प्रतिष्ठा से ही इस [ यजमान ] को वह निकाल देवे । ( तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् ) उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक साथ न बोले ॥ ६-(सहचरणानि) एकस्मिन् दिने सह शंसनीयानि शिल्पसूक्तानि (अन्तरीयात्) विच्छेदो भेदो भवेत् । विनाशयेत् (श्रावयेत्) श्रु गतौ । गमयेत् । च्यावयेत् (दैव्याः) देवसंबन्धिन्याः (मानुष्याः) मनुष्यसम्बन्धि- १. योन्यामन्तरेव इत्यस्यानन्तरं जर्मनसंस्करणे “प्राणानस्यान्तरियाद्यदि वृषाकपि- मात्मानमस्यान्तरियाद्यद्येव वा” इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥