भारतकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

अहं वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य | मैं अन्तर्यामीरूपसे वृक्ष अर्थात् संसारवृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता- | उच्छेदात्मक संसाररूप वृक्षका प्रेरक ऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्या- | हूँ । मेरी कीर्ति-प्रसिद्धि पर्वतके तिर्गिरेः पृष्ठमिवोच्छ्रिता मम । | पृष्ठभागके समान ऊँची है । मैं ऊर्ध्व- ऊर्ध्वपवित्र ऊर्ध्वं कारणं पवित्रं | पवित्र हूँ—पवित्र—पावन अर्थात् पावनं ज्ञानप्रकाश्यं पवित्रं परं | ज्ञानसे प्रकाशित होने योग्य पवित्र ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सो- | परब्रह्म जिस मुझ सर्वात्माका ऽहमूर्ध्वपवित्रः । वाजिनीव वाज- | ऊर्ध्व यानी कारण है वह वतीव । वाजमन्नं तद्वति सवित- | मैं ऊर्ध्वपवित्र हूँ । 'वाजिनि रीत्यर्थः । यथा सवितर्यमृतमा- | इव'—वाजवान्के समान--वाज अर्थात् त्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुति- | अन्न उससे युक्त सूर्यके समान, स्मृतिशतेभ्य एवं स्वमृतं शोभनं | जिस प्रकार सैकड़ों श्रुति-स्मृतियों- विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । | के अनुसार सूर्यमें विशुद्ध द्रविणं धनं सवर्चसं दीप्ति- | अमृत यानी आत्मतत्त्व प्रसिद्ध है मत्तदेवात्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते । | उसी प्रकार मैं भी सु अमृत अर्थात् ब्रह्मज्ञानं वात्मतत्त्वप्रकाश- | शोभन-विशुद्ध आत्मतत्त्व हूँ । कत्वात्सवर्चसम् । द्रविणमिव | वही मैं आत्मतत्त्व सवर्चस— द्रविणं मोक्षसुखहेतुत्वात् । | दीप्तिशाली द्रविण यानी धन हूँ—इस अस्मिन्पक्षे प्राप्तं मयेत्यध्याहारः | प्रकार यहाँ 'अस्मि (हूँ)' क्रिया- कर्तव्यः । | की अनुवृत्ति की जाती है । अथवा | आत्मतत्त्वका प्रकाशक होनेसे तेजस्वी | ब्रह्मज्ञान, जो मोक्षसुखका हेतु होने- | के कारण धनके समान धन है, | [ मुझे प्राप्त हो गया है ]—इस | पक्षमें [ 'अस्मि' क्रियाकी अनुवृत्ति | न करके ] 'मया प्राप्तम्' ( वह | मुझे प्राप्त हो गया है ) इसका | अध्याहार करना चाहिये ।

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० १० ] शाङ्करभाष्यार्थ ६७


[शाङ्करभाष्यम्][भाष्यार्थ]
सुमेधाः शोभना मेधा सर्व-<br>ज्ञलक्षणा यस्य मम सोऽहं<br>सुमेधाः । संसारस्थित्युत्पत्त्युप-<br>संहारकौशल्योगात्सुमेधस्त्वम् ।<br>अत एवामृतोऽमरणधर्माक्षितो-<br>ऽक्षीणोऽव्ययः, अक्षतो वा; अमृतेन<br>वोक्षितः सिक्तः । “अमृतोक्षितो-<br>ऽहम्” इत्यादि ब्राह्मणम् ।<br><br>इत्येवं त्रिशङ्कोऋर्षेर्ब्रह्मभूतस्य<br>ब्रह्मविदो वेदानुवचनम्; वेदो<br>वेदनमात्मैकत्वविज्ञानं तस्य<br>प्राप्तिमनु वचनं वेदानुवचनम् ।<br>आत्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थं<br>वामदेववत्त्रिशङ्कुनार्षेण दर्शनेन<br>दृष्टो मन्त्राम्नाय आत्मविद्या-<br>प्रकाशक इत्यर्थः ।<br><br>अस्य च जपो विद्योत्पत्त्य-<br>र्थोऽवगम्यते । ऋतं चेत्यादि-सुमेधा—जिस मेरी मेधा शोभन अर्थात् सर्वज्ञत्वलक्षणवाली है वह मैं सुमेधा हूँ । संसारकी स्थिति, उत्पत्ति और संहार—इसका कौशल होनेके कारण मेरा सुमेधस्त्व है । इसीसे मैं अमृत—अमरणधर्मा और अक्षित—अक्षीण यानी अव्यय अथवा अक्षय हूँ । अथवा, [ तृतीयातत्पुरुष समास माननेपर ] अमृतेन उक्षितः अमृतसे सिक्त हूँ । “ मैं अमृतसे उक्षित हूँ” ऐसा ब्राह्मणवाक्य भी है ।<br><br>इस प्रकार यह ब्रह्मभूत ब्रह्मवेत्ता त्रिशङ्कु ऋषिका वेदानुवचन है । वेद वेदन अर्थात् आत्मैकत्वविज्ञानको कहते हैं उसकी प्राप्तिके अनु—पीछेका वचन ‘वेदानुवचन’ कहलाता है । तात्पर्य यह है कि अपनी कृतकृत्यता प्रकट करनेके लिये वामदेवके समान * त्रिशङ्कु ऋषिद्वारा आर्षदृष्टिसे देखा हुआ यह मन्त्राम्नाय आत्मविद्याका प्रकाश करनेवाला है ।<br><br>इसका जप विद्याकी उत्पत्तिके लिये माना जाता है । इस ‘ऋतं

* देखिये ऐतरेयोपनिषद् २ । १ । ५

६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ कर्मोपन्यासादनन्तरं च वेदानु- | च' इत्यादि अनुवाकमें धर्मका वचनपाठादेतदवगम्यत एवं | उपन्यास ( उल्लेख ) करनेके | अनन्तर वेदानुवचनका पाठ करनेसे श्रौतस्मार्तेषु नित्येषु कर्मसु | यह जाना जाता है कि इस प्रकार युक्तस्य निष्कामस्य परं ब्रह्म | श्रौत और स्मार्त नित्यकर्मोंमें लगे विविदिषोराणानि दर्शनानि प्रा- | हुए परब्रह्मके निष्काम जिज्ञासुके प्रति | आत्मा आदिसे सम्बन्धित आर्षदर्शनों- दुर्भवन्त्यात्मादिविषयाणीति॥१॥ | का प्रादुर्भाव हुआ करता है ॥ १ ॥ इति शीक्षावल्ल्यां दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ एकादश अनुवाक वेदाध्ययनके अनन्तर शिष्यको आचार्यका उपदेश वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्य- | ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानसे पूर्व श्रौत प्राग्ब्रह्मविज्ञानात् कर्मविधिः | तोपदेशारम्भः प्रा- | और स्मार्तकर्मोंका नियमसे अनुष्ठान | ग्ब्रह्मविज्ञानान्निय- | करना चाहिये— इसीलिये ‘वेदम- मेन कर्तव्यानि श्रौतस्मार्त- | नूच्य’ इत्यादि श्रुतिसे उनकी | कर्तव्यताके उपदेशका आरम्भ किया कर्माणीत्येवमर्थः। अनुशासनश्रुतेः | जाता है; क्योंकि [ ‘अनुशास्ति’ पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य | ऐसी ] जो अनुशासन-श्रुति है वह | पुरुषके संस्कारके लिये है; क्योंकि जो हि विशुद्धसत्त्वस्यात्मज्ञानमञ्ज- | पुरुष संस्कारयुक्त और विशुद्धचित्त सैवोत्पद्यते । “तपसा कल्मषं | होता है उसे अनायास ही आत्मज्ञान हन्ति विद्ययामृतमश्नुते” ( मनु० | प्राप्त हो जाता है । इस सम्बन्धमें | “तपसे पापका नाश करता है और १२ ! १०४ ) इति स्मृतिः । | ज्ञानसे अमरत्व लाभ करता है” ऐसी वक्ष्यति च-“तपसा ब्रह्म विजि- | स्मृति है । आगे ऐसा कहेंगे भी कि

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६९

ज्ञासस्व" (तै० उ० ३ । २ । ५) | “तपसे ब्रह्मको जाननेकी इच्छा कर” इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठे- | अतः ज्ञानकी उत्पत्तिके लिये कर्म यानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनु- | करने चाहिये । ‘अनुशास्ति’ इसमें शासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि | ‘अनुशासन’–ऐसा शब्द होनेके दोषोत्पत्तिः । | कारण उस अनुशासनका अति- | क्रमण करनेपर दोषकी उत्पत्ति | होगी । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणाम् । | कर्मोंका उपन्यास पहले किया केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं | जानेके कारण भी [ यह निश्चय कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां | होता है कि ये कर्म विद्याकी उत्पत्ति- च ब्रह्मविद्यायाम् “अभयं प्रतिष्ठां | के लिये हैं ] । कर्मोंका उपन्यास विन्दते” (तै० उ० २ । ७ । १) | केवल ब्रह्मविद्याका निरूपण “न बिभेति कुतश्चन” (तै० उ० | आरम्भ करनेसे पूर्व ही किया २।९।१) “किमहं साधु नाक- | गया है । ब्रह्मविद्याका उदय रवम्” (तै० उ० २ । ९ । १) | होनेपर तो “अभय प्रतिष्ठाको प्राप्त इत्येवमादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं | कर लेता है” “किसीसे भी भय दर्शयिष्यति; इत्यतोऽवगम्यते | नहीं मानता” “मैंने कौन-सा शुभ पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण | कर्म नहीं किया” इत्यादि वाक्योंद्वारा विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । | कर्मोंकी निष्किञ्चनता ही दिखलायेंगे । मन्त्रवर्णाच्च—“अविद्यया मृत्युं | इससे विदित होता है कि कर्म पूर्व- तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते” | सञ्चित पापोंके क्षयके द्वारा ज्ञानकी (ई० उ० ११) इति । ऋता- | प्राप्तिके ही लिये हैं । “अविद्या | ( कर्म ) से मृत्यु ( अधर्म ) को | पार करके विद्या ( उपासना ) से | अमरत्व लाभ करता है” इस मन्त्र- | वर्णसे भी यही बात प्रमाणित होती | है । अतः पहले ( नवम अनुवाकमें )

७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ दीनां पूर्वत्रोपदेश आनर्थक्य- | जो ऋतादिका उपदेश किया है वह परिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्य- | उनके आनर्थक्यकी निवृत्तिके लिये है । तथा यहाँ ज्ञानकी उत्पत्तिके र्थत्वात्कर्तव्यतानियमार्थः । | हेतु होनेसे उनकी कर्तव्यताका नियम करनेके लिये है । वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धन- माहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥१॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकँसुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥ २ ॥ नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयासनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७१

संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एव- मुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥ वेदाध्ययन करानेके अनन्तर आचार्य शिष्यको उपदेश देता है— सत्य बोल । धर्मका आचरण कर । स्वाध्यायसे प्रमाद न कर । आचार्यके लिये अभीष्ट धन लाकर [ उसकी आज्ञासे स्त्रीपरिग्रह कर और ] सन्तान- परम्पराका छेदन न कर । सत्यसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । धर्मसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । कुशल ( आत्मरक्षामें उपयोगी ) कर्मसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । ऐश्वर्य देनेवाले माङ्गलिक कर्मोंसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । स्वाध्याय और प्रवचनसे प्रमाद नहीं करना चाहिये ॥ १ ॥ देवकार्य और पितृकार्योंसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । तू मातृदेव ( माता ही जिसका देव है ऐसा ) हो, पितृदेव हो, आचार्य- देव हो और अतिथिदेव हो । जो अनिन्द्य कर्म हैं उन्हींका सेवन करना चाहिये—दूसरोंका नहीं । हमारे ( हम गुरुजनोंके ) जो शुभ आचरण हैं तुझे उन्हींकी उपासना करनी चाहिये ॥ २ ॥ दूसरे प्रकारके कर्मोंकी नहीं । जो कोई [ आचार्यादि धर्मोंसे युक्त होनेके कारण ] हमारी अपेक्षा भी श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं उनका आसनादिके द्वारा तुझे आश्वासन ( श्रमापहरण ) करना चाहिये । श्रद्धापूर्वक देना चाहिये । अश्रद्धापूर्वक नहीं देना चाहिये । अपने ऐश्वर्यके अनुसार देना चाहिये । लज्जापूर्वक देना चाहिये । भय मानते हुए देना चाहिये । संवित्—मैत्री आदि कार्यके निमित्तसे देना चाहिये । यदि तुझे कर्म या आचारके विषयमें कोई सन्देह उपस्थित हो ॥ ३ ॥ तो वहाँ जो विचारशील, कर्ममें नियुक्त, आयुक्त ( स्वेच्छासे कर्मपरायण ), अरूक्ष ( सरलमति ) एवं धर्माभिलाषी ब्राह्मण हों, उस प्रसङ्गमें वे जैसा व्यवहार करें वैसा ही तू भी कर । इसी प्रकार जिनपर संशययुक्त दोष आरोपित किये गये हों उनके विषयमें, वहाँ जो विचारशील, कर्ममें

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ नियुक्त अथवा आयुक्त (दूसरोंसे प्रेरित न होकर स्वतः कर्ममें परायण ), सरलहृदय और धर्माभिलाषी ब्राह्मण हों, वे जैसा व्यवहार करें तू भी वैसा ही कर । यह आदेश—विधि है, यह उपदेश है, यह वेदका रहस्य है और [ ईश्वरकी ] आज्ञा है । इसी प्रकार तुझे उपासना करनी चाहिये—ऐसा ही आचरण करना चाहिये ॥ ४ ॥ वेदमन्नूच्याध्याप्याचार्योऽन्ते- | वेदका अध्ययन करानेके अधीतवेदस्य वासिनं शिष्यमनु- | अनन्तर आचार्य अन्तेवासी—शिष्य- कर्तव्यनिरूपणम् शास्ति ग्रन्थग्रहणा- | को उपदेश करता है; अर्थात् ग्रन्थ- ग्रहणके पश्चात् अनुशासन करता दनु पश्चाच्छास्ति तदर्थं ग्राहयती- | है—उसका अर्थ ग्रहण कराता है । इससे ज्ञात होता है कि वेदाध्ययन त्यर्थः। अतोऽवगम्यतेऽधीतवेदस्य | कर चुकनेपर भी ब्रह्मचारीको बिना धर्मजिज्ञासा किये गुरुकुलसे समा- धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न | वर्तन ( अपने घरकी ओर प्रत्या- गमन ) नहीं करना चाहिये । समावर्तितव्यमिति । "बुद्ध्वा | “कर्मोंका यथावत् ज्ञान प्राप्त करके उनके अनुष्ठानका आरम्भ करे” इस कर्माणि चारभेत्” इति स्मृतेश्च । | स्मृतिसे भी यही सिद्ध होता है । किस प्रकार उपदेश करता है ? सो कथमनुशास्तीत्याह— | बतलाते हैं— सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं | सत्य बोल अर्थात् जो कहने- योग्य बात प्रमाणसे जैसी जानी गयी हो उसे उसी प्रकार कह । वक्तव्यं तद्वद । तद्वद्धर्मं चर । | इसी प्रकार धर्मका आचरण कर । 'धर्म' यह अनुष्ठान करनेयोग्य धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं | कर्मोंका सामान्यरूपसे वाचक है; क्योंकि सत्यादि विशेष धर्मोंका तो सत्यादिविशेषनिर्देशात् । स्वा- | निर्देश कर ही दिया है । स्वाध्याय CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११] शाङ्करभाष्यार्थ ७३


[वाम स्तम्भः / Left Column - शाङ्करभाष्यम्]

ध्यायादध्ययनान्मा प्रमादः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाचार्यर्थं प्रियमिष्टं धनमाहृत्यानीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्, आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दारानृत्य प्रजातन्तुं प्रजासन्तानं मा व्यव- च्छेत्सीः । प्रजासन्ततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या । अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देश- सामर्थ्यात् । अन्यथा प्रजनश्चे- त्येतदेकमेवावक्ष्यत् । सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः । सत्याच्च प्रमदनम- नृतप्रसङ्गः, प्रमादशब्दसामर्थ्यात्। विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्य- मित्यर्थः । अन्यथासत्यवदन- प्रतिषेध एव स्यात् । धर्मान्न


[दक्षिण स्तम्भः / Right Column - भाष्यार्थः]

अर्थात् अध्ययनसे प्रमाद न कर । आचार्यके लिये प्रिय—उनका अभीष्ट धन लाकर और विद्यादानसे उऋण होनेके लिये उन्हें देकर आचार्यके आज्ञा देनेपर अपने अनुरूप स्त्रीसे विवाह करके प्रजातन्तु—सन्तति- क्रमका छेदन न कर । अर्थात् प्रजासन्ततिका विच्छेद नहीं करना चाहिये । तात्पर्य यह है कि यदि पुत्र उत्पन्न न हो तो भी पुत्र-काम्या (पुत्रेष्टि) आदि कर्मोंद्वारा उसकी उत्पत्तिके लिये यत्न करना ही चाहिये । [नवम अनुवाकमें ] प्रजा, प्रजन और प्रजाति—तीनोंहीका निर्देश किया गया है; उसकी सामर्थ्यसे यही बात सिद्ध होती है; अन्यथा वहाँ केवल 'प्रजन' इस एक ही साधनका निर्देश किया जाता । सत्यसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । सत्यसे प्रमादका अभिप्राय है असत्यका प्रसंग, यह प्रमादशब्द- के सामर्थ्यसे बोधित होता है। तात्पर्य यह है कि कभी भूलकर भी असत्य- भाषण नहीं करना चाहिये; यदि ऐसा तात्पर्य न होता तो, यहाँ केवल असत्यभाषणका निषेध ही किया जाता । धर्मसे प्रमाद नहीं

७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ प्रमादितव्यम् । धर्मशब्दस्यानुष्ठे- | करना चाहिये । 'धर्म' शब्द अनुष्ठेय यविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स | कर्मविशेषका वाचक होनेसे उसका न कर्तव्यः । अनुष्ठातव्य एव | अनुष्ठान न करना ही प्रमाद है; धर्म इति यावत् । एवं कुशला- | सो नहीं करना चाहिये । अर्थात् दात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रमदि- | धर्मका अनुष्ठान करना ही चाहिये । तव्यम् । भूतिर्विभूतिस्तस्यै भूत्यै | इसी प्रकार कुशल—आत्मरक्षामें भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणो न | उपयोगी कर्मोंसे प्रमाद न करे । 'भूति' प्रमादितव्यम् । स्वाध्यायप्रवच- | वैभवको कहते हैं, उस वैभवके लिये नाभ्यां न प्रमादितव्यम् । स्वाध्या- | होनेवाले मङ्गलयुक्त कर्मोंसे प्रमाद योऽध्ययनं प्रवचनमध्यापनं | न करे । स्वाध्याय और प्रवचनसे ताभ्यां न प्रमादितव्यम् । ते हि | प्रमाद न करे । स्वाध्याय अध्ययन है नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः ॥ १ ॥ | और प्रवचन अध्यापन, उन दोनोंसे तथा देवपितृकार्याभ्यां न | प्रमाद न करे अर्थात् उनका नियम- प्रमादितव्यम् । दैवपित्र्ये कर्मणी | से आचरण करता रहे ॥ १ ॥ इसी कर्तव्ये । | प्रकार देवकार्य और पितृकार्योंसे भी | प्रमाद न करे, अर्थात् देवता और | पितृसम्बन्धी कर्म अवश्य करने | चाहिये । मातृदेवो माता देवो यस्य स | मातृदेव—माता है देव जिसका त्वं मातृदेवो भव स्याः । एवं | वह तू मातृदेव हो । इसी प्रकार पितृदेव आचार्यदेवो भव । | पितृदेव हो, आचार्यदेव हो, [ अतिथि- देवतावदुपास्या एत इत्यर्थः । | देव हो ] [ इनका अर्थ समझना यान्यपि चान्यान्यनवद्यान्यनि- | चाहिये ] । तात्पर्य यह है कि ये न्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि | सब देवताके समान उपासना कर्माणि तानि सेवितव्यानि | करनेयोग्य हैं । इसके सिवा और कर्तव्यानि त्वया । नो न कर्त- | भी जो अनवद्य—अनिन्द्य यानी | शिष्टाचाररूप कर्म हैं तेरे लिये वे ही | सेवनीय यानी कर्त्तव्य हैं । अन्य

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७५ व्यानीतराणि सावद्यानि शिष्ट- | निन्दायुक्त कर्म-भले ही वे शिष्ट कृतान्यपि । यान्यस्माकमाचा- | पुरुषोंके किये हुए हों-तुझे नहीं र्याणां सुचरितानि शोभनचरि- | करने चाहिये । हम आचार्यलोगोंके तान्याम्नायाद्यविरुद्धानि तान्येव | भी जो सुचरित-शुभ चरित अर्थात् त्वयोपास्यान्यहृष्टार्थान्यनुष्ठेया- | शास्त्रसे अविरुद्ध कर्म हैं उन्हींकी नि, नियमेन कर्तव्यानीति या- | तुझे उपासना करनी चाहिये; अदृष्ट वत् ॥ २ ॥ नो इतराणि विपरी- | फलके लिये उन्हींका अनुष्ठान करना तान्याचार्यकृतान्यपि । | चाहिये अर्थात् तेरे लिये वे ही | नियमसे कर्त्तव्य हैं ॥ २ ॥-दूसरे ये के च विशेषिता आचार्य- | नहीं, अर्थात् उनसे विपरीत कर्म त्वादिधर्मैरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः | आचार्यके किये हुए भी कर्त्तव्य प्रशस्यतरास्ते च ब्राह्मणा न | नहीं हैं । क्षत्रियादयस्तेषामासनेनासनदा- | जो कोई भी आचार्यत्व आदि धर्मोंके नादिना त्वया प्रश्वसितव्यम् । | कारण विशिष्ट हैं, अर्थात् हमसे श्रेष्ठ- प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः । | बड़े हैं तथा वे ब्राह्मण भी हैं-क्षत्रिय तेषां श्रमस्त्वयापनेतव्य इत्यर्थः । | आदि नहीं हैं, उनका आसनादिके तेषां चासने गोष्ठीनिमित्ते समु- | द्वारा अर्थात् उन्हें आसनादि देकर दिते तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वा- | तुझे प्रश्वास-प्रश्वासका अर्थ है सोऽपि न कर्तव्यः केवलं तदुक्त- | आश्वासन यानी श्रमापहरण करना सारग्राहिणा भवितव्यम् । | चाहिये । तात्पर्य यह है कि तुझे | उनका श्रम निवृत्त करना चाहिये । | तथा किसी गोष्ठी ( सभा ) के लिये | उन्हें उच्चासन प्राप्त होनेपर तुझे | प्रश्वास-दीर्घनिःश्वास भी नहीं | छोड़ना चाहिये; तुझे केवल उनके | कथनका सार ग्रहण करनेवाला | होना चाहिये । CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

किं च यत्किंचिद्देयं तच्छ्रद्ध- | इसके सिवा, तुझे जो कुछ दान यैव दातव्यम् । अश्रद्धया अदेयं न | करना हो वह श्रद्धासे ही देना | चाहिये, अश्रद्धासे नहीं । श्री दातव्यम् । श्रिया विभूत्या देयं | अर्थात् विभूतिके अनुसार देना | चाहिये, ह्री-लज्जापूर्वक देना दातव्यम् । हिया लज्जया च | चाहिये, भी-भय मानते हुए देयम् । भिया भीत्या च देयम् । | देना चाहिये तथा संविद् यानी संविदा च मैत्र्यादिकार्येण | मैत्री आदि कार्यके निमित्तसे देना | चाहिये । देयम् ।

अथैवं वर्तमानस्य यदि कदा- | फिर इस प्रकार बर्तते हुए तुझे चित्ते तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि | यदि किसी समय किसी श्रौत या | स्मार्त कर्म अथवा आचरणरूप वृत्ते वाचारलक्षणे विचिकित्सा | वृत्त ( व्यवहार ) में संशय उपस्थित संशयः स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र तस्मिन् | हो ॥ ३ ॥ तो वहाँ उस देश देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कर्मा- | या कालमें जो ब्राह्मण नियुक्त | हों—इस प्रकार 'तत्र' इस पदका दौ युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः | 'युक्ता' इस व्यवधानयुक्त पदसे कर्तव्यः । संमर्शिनो विचार- | सम्बन्ध करना चाहिये—[और जो ] | संमर्शी-विचारक्षम, युक्त-कर्म क्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि | अथवा आचरणमें पूर्णतया तत्पर, वृत्ते वा । आयुक्ता अपरप्रयुक्ताः । | आयुक्त-किसी दूसरेसे प्रयुक्त न | होनेवाले [ अर्थात् स्वेच्छासे प्रवृत्त ], अल्रूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः । | अलूक्ष-अरूक्ष अर्थात् अक्रूरमति धर्मकामा अदृष्टार्थिनोऽकामहता | ( सरलचित्त ) और धर्मकामी- | अदृष्टफलकी इच्छावाले अर्थात् इत्येतत्, स्युर्भवेयुः । ते यथा येन | कामनावश विवेकशून्य न हों, वे प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्क- | ब्राह्मण उस कर्म या आचरणमें जिस

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७७


[संस्कृत-मूल/भाष्य]

र्मणि वृत्ते वा वर्तेरंस्तथा त्वमपि वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु, अभ्याख्याता अभ्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केन- चित्तेषु च यथोक्तं सर्वमुपन- येद्ये तत्रेत्यादि । एष आदेशो विधिः । एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादी- नाम् । एषा वेदोपनिषद्वेदरहस्यं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशा- सनमीश्वरवचनम् । आदेश- वाक्यस्य विधेरुक्तत्वात्सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत् । यस्मादेवं तस्मादेवं यथोक्तं सर्व- मुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमुपास्यमेव चैतन्नानुपा- स्यमित्यादरार्थं पुनर्वचनम् ॥४॥


[हिन्दी-अनुवाद]

प्रकार बर्ताव करें उसी प्रकार तुझे भी बर्ताव करना चाहिये । इसी प्रकार अभ्याख्यातोंके प्रति- अभ्याख्यात-अभ्युक्त अर्थात् जिन- पर कोई संशययुक्त दोष आरोपित किया गया हो उनके प्रति जैसा पहले 'ये तत्र' इत्यादिसे कहा गया है उसी सब व्यवहारका प्रयोग करना चाहिये । यह आदेश अर्थात् विधि है, यह पुत्रादिको पिता आदिका उपदेश है, यह वेदोपनिषद्-वेदका रहस्य यानी वेदार्थ है । यही अनुशासन यानी ईश्वरका वाक्य है । अथवा आदेशवाक्य विधि है-ऐसा पहले कहा जा चुका है इसलिये यह सभी प्रमाणभूत [ उपदेशकों ] का अनुशासन है । क्योंकि ऐसा है इसलिये पहले जो कुछ कहा गया है वह सब इसी प्रकार उपासनीय-करने योग्य हैं । इस प्रकार ही इसकी उपासना करनी चाहिये-यह उपासनीय ही है, अनुपास्य नहीं है-इस प्रकार यह पुनरुक्ति उपासनाके आदरके लिये है ॥ ४ ॥

७८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ ꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤ मोक्ष-साधनकी मीमांसा

अत्रैतच्चिन्त्यते विद्याकर्मणो- | अब विद्या और कर्मका विवेक र्विवेक़ार्थं किं कर्म- [मोक्षकारण-मीमांसायां चत्वारो विकल्पाः] | [ अर्थात् इन दोनोंका फल भिन्न- भ्य एव केवलेभ्यः | भिन्न है—इसका निश्चय ] करनेके परं श्रेय उत वि- | लिये यह विचार किया जाता है द्यासव्यपेक्षेभ्य आहोस्विद्विद्या- | कि ( १ ) क्या परम श्रेयकी प्राप्ति कर्मभ्यां संहताभ्यां विद्याया वा | केवल कर्मसे होती है, ( २ ) अथवा कर्मापेक्षाया उत केवलाया एव | विद्याकी अपेक्षायुक्त कर्मसे, ( ३ ) विद्याया इति ? | किंवा परस्पर मिले हुए विद्या और | कर्म दोनोंसे, ( ४ ) अथवा कर्मकी | अपेक्षा रखनेवाली विद्यासे, ( ५ ) | या केवल विद्यासे ही ?

तत्र केवलेभ्य एव कर्मभ्यः | उनमें [ पहला पक्ष यह है कि ] स्यात् । समस्तवे- [कर्मणां मोक्ष-साधनत्वनिरासः] | केवल कर्मोंसे ही परम श्रेयकी प्राप्ति दार्थज्ञानवतः कर्मा- | हो सकती है; क्योंकि “द्विजातिको धिकारात् । “वेदः कृत्स्नोऽधि- | रहस्यके सहित सम्पूर्ण वेदका ज्ञान गन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना” | प्राप्त करना चाहिये” ऐसी स्मृति इति स्मरणात् । अधिगमश्च | होनेसे सम्पूर्ण वेदका ज्ञान रखने- सहोपनिषदर्थेनात्मज्ञानादिना । | वालेको ही कर्मका अधिकार है और “विद्वान्यजते” “विद्वान्याज- | वेदका ज्ञान उपनिषद्के अर्थभूत यति” इति च विदुष एव कर्म- | आत्मज्ञानादिके सहित ही हो ण्यधिकारः प्रदर्श्यते सर्वत्र | सकता है । “विद्वान् यज्ञ करता “ज्ञात्वा चानुष्ठानम्” इति च । | है” “विद्वान् यज्ञ कराता है” | इत्यादि वाक्योंसे सर्वत्र विद्वान्का ही | कर्ममें अधिकार दिखलाया गया | है; तथा “जानकर कर्मानुष्ठान | करे” ऐसा भी कहा है । कोई-कोई

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

[अनु० ११] \qquad शाङ्करभाष्यार्थ \qquad ७९


[संस्कृत-मूल]

कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते केचित् । कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्यात् ।

न; नित्यत्वान्मोक्षस्य, नित्यो हि मोक्ष इष्यते । कर्मकार्य- स्यानित्यत्वं प्रसिद्धं लोके । कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयो नित्यं स्यात्तच्चा- निष्टम् । "तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते" (छा० उ० ८ । १ । ६) इति न्यायानुगृहीत- श्रुतिविरोधात् ।

काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भा- दारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानाच्च तत्प्रत्यवा- यानुत्पत्तेर्ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् ?

तच्च न; शेषकर्मसंभवात्तन्नि- मित्तशरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नो-


[हिन्दी-अनुवाद]

ऐसा भी मानते हैं कि सम्पूर्ण वेद कर्मके ही लिये हैं; और यदि कर्मोंसे ही परम श्रेयकी प्राप्ति न हुई तो वेद भी व्यर्थ ही हो जायगा ।

सिद्धान्ती—ऐसा कहना ठीक नहीं; क्योंकि मोक्षका नित्यत्व है—मोक्ष नित्य ही माना गया है । और जो वस्तु कर्मका कार्य है उसकी अनित्यता लोकमें प्रसिद्ध है । यदि नित्य श्रेय कर्मोंसे होता है ऐसा मानें तो इष्ट नहीं है; क्योंकि इसका "जिस प्रकार यह कर्मोपार्जित लोक क्षीण होता है [उसी प्रकार पुण्यार्जित परलोक भी क्षीण हो जाता है]" इस न्याययुक्ता श्रुतिसे विरोध है ।

पूर्व०—काम्य और प्रतिषिद्ध कर्मोंका आरम्भ न करनेसे, प्रारब्ध कर्मोंका भोगसे ही क्षय हो जानेसे तथा नित्य कर्मोंके अनुष्ठानके कारण प्रत्यवायकी उत्पत्ति न होनेसे मोक्ष ज्ञानकी अपेक्षासे रहित ही है—यदि ऐसा मानें तो ?

सिद्धान्ती—ऐसी बात भी नहीं है; शेष (सञ्चित) कर्मोंके रह जानेसे उनके कारण अन्य शरीरकी उत्पत्ति सिद्ध होती है—इस प्रकार

८० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

[शीर्षक] ८० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १


[वाम स्तम्भ] तीति प्रत्युक्तम् । कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुप- पत्तिरिति च । यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि, तच्च न; श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य । श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधि- क्रियते नोपासनमपेक्षते । उपा- सनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तरं वि- धीयते । मोक्षफलमर्थान्तरप्रसिद्धं च स्यात् । 'श्रोतव्यः' इत्युक्त्वा तद्व्यतिरेकेण 'मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्यः' इति यत्नान्तरवि- धानात् । मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्त्वम् । एवं तर्हि विद्यासव्यपेक्षेभ्यः [पार्श्व टिप्पणी: ज्ञानकर्मसमुच्चयस्य मोक्षसाधनत्वनिरासः] कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः। विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्या-

[दक्षिण स्तम्भ] हम इसका पहले ही खण्डन कर चुके हैं; तथा नित्यकर्मोंके अनुष्ठानसे सञ्चित कर्मोंका विरोध न होनेके कारण उनका क्षय होना सम्भव नहीं है । और यह जो कहा कि समस्त वेदके अर्थको जाननेवालेको ही कर्मका अधिकार होनेके कारण [ केवल कर्मसे ही निःश्रेयसकी प्राप्ति हो सकती है ] सो भी ठीक नहीं; क्योंकि उपासना श्रुतज्ञान ( गुरु- कुलमें किये हुए वाक्यविचार ) से भिन्न ही है । मनुष्य श्रुतज्ञानमात्रसे ही कर्मका अधिकारी हो जाता है, इसके लिये वह उपासनाकी अपेक्षा नहीं रखता । उपासना तो श्रुतज्ञान- से भिन्न वस्तु ही बतलायी गयी है । वह उपासना मोक्षरूप फलवाली और अर्थान्तररूपसे प्रसिद्ध है; क्योंकि 'श्रोतव्यः' ऐसा कहकर [ मनन और निदिध्यासनके लिये ] 'मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः'--इस प्रकार पृथक् यत्नान्तरका विधान किया है । लोकमें भी श्रवणज्ञानसे मनन और निदिध्यासनका अर्थान्त- रत्व प्रसिद्ध ही है । पूर्व०-इस प्रकार तब तो विद्या- की अपेक्षासे युक्त कर्मोंद्वारा ही मोक्ष हो सकता है । जो कर्म ज्ञान के सहित होते हैं उनमें कार्यान्र्तर-

मपि विषदध्यादीनां मन्त्रशर्क- | ज्वरादि कार्योंके आरम्भमें समर्थ

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ८१

न्तरारम्भसामर्थ्यम् । यथा स्वतो | आरम्भका सामर्थ्य हो सकता है, मरणज्वरादिकार्यारम्भसमर्थाना- | जिस प्रकार कि स्वयं मरण और मपि विषदध्यादीनां मन्त्रशर्क- | ज्वरादि कार्योंके आरम्भमें समर्थ रादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भ- | होनेपर भी विष एवं दधि आदिमें सामर्थ्यम्, एवं विद्यासहितैः | मन्त्र और शर्करादिसे युक्त होनेपर कर्मभिर्मोक्ष आरभ्यत इति चेत् ? | कार्यान्तरके आरम्भका सामर्थ्य हो | जाता है, इसी प्रकार विद्यासहित | कर्मोंसे मोक्षका आरम्भ हो सकता | है—यदि ऐसा मानें तो ? | न; आरभ्यस्यानित्यत्वादि- | सिद्धान्ती—नहीं, जो वस्तु | आरम्भ होनेवाली होती है वह त्युक्तो दोषः । | अनित्य हुआ करती है—इस प्रकार इस | पक्षका दोष बतलाया जा चुका है । | वचनादारभ्योऽपि नित्य | पूर्व०—किन्तु [ 'न स पुनरा- | वर्तते' इत्यादि ] वचनसे तो आरम्भ एवेति चेत् ? | होनेवाला मोक्ष भी नित्य ही होता है ? | न; ज्ञापकत्वाद्वचनस्य । | सिद्धान्ती—नहीं, क्योंकि वचन | तो केवल ज्ञापक है; यथार्थ अर्थको वचनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य | बतलानेवालेका ही नाम 'वचन' है । ज्ञापकं नाविद्यमानस्य कर्तृ । न | वह किसी अविद्यमान पदार्थको | उत्पन्न करनेवाला नहीं होता । हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यत | सैकड़ों वचन होनेपर भी नित्य | वस्तुका आरम्भ नहीं किया जा आरब्धं वाविनाशि भवेत् । | सकता और न आरम्भ होनेवाली वस्तु | अविनाशी ही हो सकती है । इससे एतेन विद्याकर्मणोः संहत- | समुच्चित विद्या और कर्मके मोक्षारम्भ- योर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम् । | कत्वका प्रतिषेध कर दिया गया । तै० उ० ११–१२—

८२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

८२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिबन्ध- | विद्या और कर्म—ये दोनों मोक्षके | प्रतिबन्धके हेतुओंको निवृत्त करने- हेतुनिवर्तके इति चेत्-न, कर्मणः | वाले हैं [ मोक्षके स्वरूपको उत्पन्न | करनेवाले नहीं हैं; अतः जिस फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसं- | प्रकार प्रध्वंसाभाव कृतक होनेपर | भी नित्य है उसी प्रकार उन प्रति- | बन्धोंकी निवृत्ति भी नित्य ही होगी ] स्कारविकाराप्तयो हि फलं | —यदि ऐसा कहो तो यह कथन | ठीक नहीं; क्योंकि कर्मोंका तो कर्मणो दृश्यते । उत्पत्त्यादिफल- | अन्य ही फल देखा गया है । उत्पत्ति, | संस्कार, विकार और आप्ति-ये विपरीतश्च मोक्षः । | कर्मके फल देखे गये हैं । किन्तु | मोक्ष उत्पत्ति आदि फलसे विपरीत है । गतिश्रुतेराप्य इति चेत् । | पूर्व०—गतिप्रतिपादिका श्रुतियों- “सूर्यद्वारेण”, “तयोर्ध्वमायन्” | से तो मोक्ष आप्य सिद्ध होता | है—"सूर्यद्वारसे”, “उस सुषुम्ना (क० उ० २ । ३ । १६) इत्ये- | नाडीद्वारा ऊर्ध्वलोकोंको जानेवाला” वमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष | आदि गतिप्रतिपादिका श्रुतियोंसे इति चेत् । | जाना जाता है कि मोक्ष प्राप्य है । न; सर्वगतत्वाद्गन्तृभिश्चा- | सिद्धान्ती—ऐसी बात नहीं है; नन्यत्वादाकाशादिकारणत्वात्स- | क्योंकि ब्रह्म सर्वगत, गमन करने- | वालोंसे अभिन्न और आकाशादि- र्वगतं ब्रह्म । ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च | का भी कारण होनेसे सर्वगत सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो ना- | है तथा सम्पूर्ण विज्ञानात्मा ब्रह्मसे प्यो मोक्षः । गन्तुरन्यद्धिभिन्नं | अभिन्न हैं; इसलिये मोक्ष आप्य | नहीं है । गमन करनेवालेसे पृथक् देशं प्रति भवति गन्तव्यम् । न | अन्य देशमें ही गमन करने योग्य हुआ हि येनैवाव्यतिरिक्तं यत्तत्तेनैव | करता है । जो जिससे अभिन्न होता

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ८३ गम्यते । तदनन्यत्वप्रसिद्धेश्च । है उसीसे वह गन्तव्य नहीं होता । "तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्" और उसकी अनन्यता तो "उसे (तै० उ० २।६।१) "क्षेत्रज्ञं रचकर वह उसीमें प्रविष्ट हो गया" चापि मां विद्धि" (गीता १३।२) "सम्पूर्ण क्षेत्रोंमें क्षेत्रज्ञ भी तू मुझको इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । ही जान" इत्यादि सैकड़ों श्रुति-स्मृतियोंसे सिद्ध होती है । गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति पूर्व०-[ ऐसा माननेसे तो ] चेत् । अथापि स्याद्यद्यप्राप्यो गति और ऐश्वर्यका प्रतिपादन करने- मोक्षस्तदा गतिश्रुतीनां "स वाली श्रुतियोंसे विरोध होगा—अच्छा, एकधा" (छा०उ०७।२६।२) यदि मोक्ष अप्राप्य ही हो तो भी गतिश्रुति तथा "वह एकरूप होता है", "स यदि पितृलोककामो भवति" "वह यदि पितृलोककी इच्छावाला (छा० उ० ८।२।१) "स्त्री- होता है" "वह स्त्री और यानोंके भिर्वा यानैर्वा" (छा० उ० ८। साथ रमण करता है" इत्यादि १२।३) इत्यादिश्रुतीनां च श्रुतियोंका व्याकोप (बाध) हो कोपः स्यादिति चेत् । जायगा । न; कार्यब्रह्मविषयत्वात्ता- सिद्धान्ती—नहीं, क्योंकि वे तो साम् । कार्ये हि ब्रह्मणि स्त्र्या- कार्य ब्रह्मसे सम्बन्ध रखनेवाली हैं । दयः स्युर्न कारणे । "एकमेवा- स्त्री आदि तो कार्य ब्रह्ममें ही हो द्वितीयम्" (छा० उ० ६।२। सकती हैं, कारण ब्रह्ममें नहीं; जैसा १) "यत्र नान्यत्पश्यति" कि "एक ही अद्वितीय ब्रह्म" "जहाँ (छा० उ० ७। २४। १) कोई और नहीं देखता" "तब "तत्केन कं पश्येत्" (बृ० उ० किसके द्वारा किसे देखे" इत्यादि २।४।१४, ४।५।१५) श्रुतियोंसे सिद्ध होता है । इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

८४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

८४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समु- | इसके सिवा विद्या और कर्मका च्चयानुपपत्तिः । प्रविलीनकर्त्रा- | विरोध होनेके कारण भी उनका दिकारकविशेषतत्त्वविषया हि | समुच्चय नहीं हो सकता । जिसमें विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन | कर्ता-करण आदि कारकविशेषोंका कर्मणा विरुध्यते । न ह्येकं वस्तु | पूर्णतया लय होता है उस तत्त्वको परमार्थतः कर्त्रादिविशेषवत्तच्छू- | ( ब्रह्मको ) विषय करनेवाली विद्या न्यं चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते । | अपनेसे विपरीत साधनसाध्य कर्मसे अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात् । | विरुद्ध है । एक ही वस्तु परमार्थतः अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे | कर्ता आदि विशेषसे युक्त और उस- युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य | से रहित—दोनों ही प्रकारसे नहीं द्वैतस्य मिथ्यात्वम् । “यत्र हि | देखी जा सकती । उनमेंसे एक द्वैतमिव भवति” ( बृ० उ० २ । | पक्ष अवश्य मिथ्या होना चाहिये । ४ । १४ ) “मृत्योः स मृत्यु- | इस प्रकार किसी एकके मिथ्यात्वका माप्नोति” ( क० उ० २ । १ । | प्रसङ्ग उपस्थित होनेपर जो स्वभाव- १०, बृ० उ० ४ । ४ । १९ ) | से ही अज्ञानका विषय है उस “अथ यत्रान्यत्पश्यति......... | द्वैतका ही मिथ्या होना उचित है, तदल्पम्” (छा० उ० ७।२४।१) | जैसा कि “जहाँ द्वैतके समान होता “अन्योऽसावन्योऽहमस्मि” ( बृ० | है” “वह मृत्युसे मृत्युको प्राप्त होता उ० १ । ४ । १० ) “उदरमन्तरं | है” “जहाँ अन्य देखता है वह अल्प कुरुते अथ तस्य भयं भवति” | है” “यह अन्य है मैं अन्य हूँ” “जो (तै० उ० २ । ७ । १) इत्यादि- | थोड़ा-सा भी अन्तर करता है उसे श्रुतिशतेभ्यः । | भय प्राप्त होता है” इत्यादि सैकड़ों | श्रुतियोंसे प्रमाणित होता है ।

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११] शाङ्करभाष्यार्थ ८५

सत्यत्वं चैकत्वस्य “एकधै- | तथा “एक रूपसे ही देखना वानुद्रष्टव्यम्” (बृ० उ० ४ । | चाहिये” “एक ही अद्वितीय” “यह ४ । २०) “एकमेवाद्वितीयम्” | सब ब्रह्म ही है”, “यह सब आत्मा (छा० उ० ६ । २ । १) “ब्रह्मै- | ही है” इत्यादि श्रुतियोंसे एकत्वकी वेद सर्वम्” (मु० उ० २ । २ । | सत्यता सिद्ध होती है। सम्प्रदान ११) “आत्मैवेद सर्वम्” | आदि कारकभेदके दिखायी न देने- (छा० उ० ७ । २५ । २) | पर कर्म होना सम्भव भी नहीं है। इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च संप्रदा- | ज्ञानके प्रसंगमें भेददृष्टिके अपवाद नादिकारकभेदादर्शने कर्मोप- | तो सहस्रों सुननेमें आते हैं। अतः पद्यते । अन्यत्वदर्शनापवादश्च | विद्या और कर्मका विरोध है; इस- विद्याविषये सहस्रशः श्रूयते । | लिये भी उनका समुच्चय होना अतो विरोधो विद्याकर्मणोः । | असम्भव है। ऐसी दशामें पूर्वमें अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः । तत्र | तुमने जो कहा था कि ‘परस्पर यदुक्तं संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां | मिले हुए विद्या और कर्म दोनोंसे मोक्ष इति, अनुपपन्नं तत् । | मोक्ष होता है’ वह सिद्ध नहीं होता। विहितत्वात्कर्मणां श्रुतिवि- | पूर्व०-कर्म भी श्रुतिविहित हैं, | अतः ऐसा माननेपर श्रुतिसे विरोध रोध इति चेत् । यद्युपमृद्य कर्त्रा- | उपस्थित होता है। यदि सर्पादि- | भ्रान्तिजनित ज्ञानका बाध करनेवाले दिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं | रज्जु आदि विषयक ज्ञानके समान | कर्ता आदि कारकविशेषका बाध विधीयते सर्पादिभ्रान्तिविज्ञानो- | करके ही आत्मैकत्वके ज्ञानका | विधान किया जाता है तो कोई पमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानव- | विषय न रहनेके कारण कर्मका त्प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विष- | विधान करनेवाली श्रुतियोंका उन

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri