अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 227

तापसी-(उभौ विलोक्य) अच्छरीयं अच्छरीयं। (आश्चर्यम् आश्चर्यम्।)
राजा-आर्ये, किमिव।
तापसी-इमस्स बालअस्स असंबद्धे वि भद्दुमुहे संवादिणी आकिदि त्ति विम्हिद म्हि। अवि अ वामसीलो वि भविअ अवरिचिदस्स ण दे पडिलोमो संवृत्तो।
(अस्य बालकस्य असंबद्धे अपि भद्रमुखे संवादिनी आकृतिः इति। विस्मितास्मि। अपि च वामशीलः अपि भूत्वा अपरिचितस्य न ते प्रतिलोमः संवृत्तः।)
राजा-(बालकमुल्लापयन्) आर्ये, न चेन्मुनिकुमारकोऽयं तत्कोऽस्य व्यपदेशः।
तापसी-पोरवो त्ति। (पौरवः इति)
राजा-(स्वगतम्) कथमेकान्वयोऽयमस्माकम्। अतः खलु सम्भाव्यते। (प्रकाशम्) अस्त्येतत्कुलव्रतं पौरवाणाम्।

भवनेषु सुधासितेषु पूर्वं क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम्।
विहितैकयतिव्रतानि पश्चात्तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम्॥7-20॥

कथं पुनरात्मगत्या मानुषाणामेष विषयः।
तापसी-जधा भद्दुमुहो भणादि। अच्छरासम्बन्धेण उण इमस्स बालअस्स जणणी देवगुरुणो तवोवणे पसूदा। (यथा भद्रमुखः भणति। अप्सरःसंबन्धेन पुनः अस्य बालकस्य जननी देवगुरोः तपोवने प्रसूता।)
राजा-(आत्मगतम्) हन्त, द्वितीयमिदमाश्वासनजनम्। (प्रकाशम्) अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी।
तापसी-को तस्स धम्मददारपरिच्चाइणो णामं कित्तइस्यदि। (को तस्य धर्मदारपरित्यागिनः नाम कीर्तयिष्यति।)
राजा-(स्वगतम्) कथमियं कथा मामेव लक्षीकरोति। यदि तावदस्य शिशोर्नामतो मातरं पृच्छेयम्। (विचिन्त्य) अथवा अनार्यः परदारव्यवहारः।

---

अपि च, बालश्रील्पे(शीलो)पि भूत्वापरिचितस्य न ते प्रतिलोमः संवृत्तः। अपरिचितस्य ते वचनेन प्रकृतिस्थोऽयं संवृत्त इति पाठान्तरे।
उल्लापयन् चालयन् व्यपदिश्यते परिचीयतेऽनेनेति व्यपदेशो वंशादिः। पौरव इति।
भवने०।। (7-20) ।। उशन्ति इच्छन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः। नियतमद्वितीयं मुनिव्रतं येषु। यथा भद्रमुखी भणति। अप्सरः सम्बन्धेन पुनरस्य जननी देवगुरोस्तपोवने प्रसूता।।
हन्त हर्षे। कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम कीर्तयिष्यति। परिभाषणं निर्वहणाङ्गमिदम्। तदुक्तम् वदन्ति परिभाषणं परिवादकृतं वाक्यमिति।
सर्वदमन पश्य, शकुन्तलावण्यम्। अथ च शकुन्तलावर्णं रूपम्। कुत्र सा मे आर्या माता।

228 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(प्रविश्य मृन्मय-मयूरहस्ता तापसी) सव्वदमण, पेक्ख सउन्तलावण्णं।

(सर्वदमन, प्रेक्षस्व शकुन्तलावण्यम्।)

बालः- (सदृष्टिविक्षेपम्) कहिं शा मे अय्युआ। (कुत्र सा मे अज्जुका) (उभे प्रहसिते)

प्रथमा- णामसारिस्सेण उवच्छन्दिदो मादिवच्छलो। (नामसादृश्येन उपच्छन्दितः मातृवत्सलः।)

द्वितीया- इमस्स मोरस्स रमणीअत्तणं पेक्ख त्ति भणिदो सि। (अस्य मयूरस्य रमणीयत्वं प्रेक्षस्व इति भणितोऽसि।)

राजा- (स्वगतम्) कथं शकुन्तलेत्यस्य मातुराख्या। अथवा सन्ति पुनर्नामसादृश्यानि। अपि नाम मृगतृष्णिकेव नायमन्ते प्रस्तावो विषादाय कल्पेत।

बालः- अन्तिके लोअदि मे चडुलके एशे मऊलके। (अन्तिके, रोचते मे चटुलः एषः मयूरकः।) (इति क्रीडनकमादत्ते)

प्रथमा- (विलोक्य सावेगम्) अम्मो, रक्खागण्डओ से मणिबन्धे ण दीसदि। (अम्मो, रक्षागण्डकः अस्य मणिबन्धे न दृश्यते।)

राजा- आर्ये, अलमावेगेन। नन्वयमस्य सिंहशावकविमर्दात्परिभ्रष्टः। (इत्यादातुमिच्छति)

उभे- मा खु मा खु। (विलोक्य) कथं गहिदं जेव। (मा खलु मा खलु। कथं गृहीतमेव।) (उभे विस्मयादुरसि निहितहस्ते परस्परमालोकयतः)

राजा- किमर्थं भवतीभ्यां प्रतिषिद्धोऽस्मि।

प्रथमा- सुणादु महाभाओ। महप्पहावा एसा अवराइदा णाम सुरमहोसही इमस्स दारअस्स जादकम्मसमए भव्वदा मारीचेण दिण्णा। एदं किल मादापिदरे अत्ताणं च वज्जिअ अवरो भूमिपडिदं ण गेण्हदि। (शृणोतु महाभागः। महाप्रभावेषापराजिता नाम सुरमहौषधिः अस्य दारकस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता। एतां किल मातापितरौ आत्मानञ्च वर्जयित्वा अपरः भूमिपतितां न गृह्णाति।)

---

अज्जुका शब्दो मातरि देशीय इति शङ्करः। नामसादृश्येन उपच्छिन्दितः प्रलोभितमातृवत्सलः। एतस्य मयूरस्य रमणीयत्वं प्रेक्षस्वेति भणितोऽसि। अन्तिके, रोचते मे चटुलक एष मयूरः। “अन्तिका भगिनी ज्येष्ठा अत्रार्तिकेत्यपि साध्वित्याभिधानिकाः।” अन्तिका धात्रीति शङ्करः। अम्मो कष्टे, रक्षागण्डकोऽस्य मणिबन्धे न दृश्यते। गण्डको वीद इति ख्यातो जातुषभेदः, मणिबन्धे करमूले। मा खलु मा खलु संप्रक्ष्यसीति शेषः। कथं गृहीतमेवानेन। शृणोतु महाभागः महाप्रभावा खल्वेषौपराजिता नाम सुरमहौषधिः, एतस्य दारकस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता, एतां किल मातापितरावात्मनो वर्जयित्वापरा भूमिपतितां न गृह्णाति। सा सर्पो भूत्वा तं दशति। अनेकशः। सहर्षमिति प्रहर्ष नामा नाट्यालङ्कारः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 229

राजा—अथ गृह्णाति।
प्रथमा—तदा सप्पो भविअ तं दंसदि। (तदा सर्पः भूत्वा तं दंसति।)
राजा—अथात्रभवतीभ्यां कदाचिद् अन्यत्र प्रत्यक्षीकृतमिदम्।
उभे—अणेअसो। (अनेकंशः)
राजा—(सहर्षम्) तत्किं खल्विदानीं पूर्णामात्मनो मनोरथं नाभिनन्दामि। (इति बालकं परिष्वजते)
द्वितीया—सुव्वदे, एहि। इमं वृत्तन्तं णिअमवाउलाए सउन्तलाए गदुअ णिवेदेम्ह। (सुव्रते, एहि इमं वृत्तान्तं नियमव्याकुलायै शकुन्तलायै गत्वा निवेदयाव।) (इति निष्क्रान्ते)
बालः—मुञ्च मं। अय्युआशआशं गमिश्शं। (मुञ्च माम्। अज्जुकासकाशं गमिष्यामि।)
राजा—पुत्रक, मयैव सह मातरमभिनन्दयिष्यसि।
बालः—दुश्शन्ते मम तादे ण क्खु तुमं। (दुःषन्तः मम तातः, न खलु त्वम्।)
राजा—(सस्मितम्) एष विवाद एव मां प्रत्याययति।

(ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुन्तला)

शकुन्तला—(सवितर्कम्) विआरकाले वि पडइत्थं सव्वदमणस्स ओसहिं सुणिअ ण मे आसङ्गो अत्तणो भाअधेएसुं। अथवा जधा मिस्सकेसीए मे आचक्खिदं तथा सम्भावीअदि एदं। (विकारकाले अपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्योषधिं श्रुत्वा न मे आसङ्गः आत्मनः भागधेयेषु। अथवा यथा मिश्रकेश्या मे आख्यातं तथा सम्भाव्यते एतत्।)

(इति परिक्रामति)

राजा—(शकुन्तलां दृष्ट्वा सहर्षखेदम्) अये, इयमत्रभवती शकुन्तला—

वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति॥७-२१॥

---

तदुक्तं प्रहर्षः प्रमदाद्वाक्यमिति। सुव्रते, एहि। इमं वृत्तान्तं नियमव्याकुलायै शकुन्तलायै निवेदयावः। मुञ्च मां, आर्या(अज्जुका) सकाशं गमिष्यामि। दुःष्म(ष)न्तो मम तातो। न खलु त्वम्। विकारकालेऽपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्यौषधिं श्रुत्वा न मे आसङ्क आत्मनो भागधेयेषु। आसङ्गमशचुः(शुचः) प्राकृते अश्वासार्थः। अथवा यथा मिश्रकेश्या मे आख्यातं तथा संभाव्यते इदम्। वसने०॥ (7-21) धूसरे मलिने रोलः केशविन्यासः तथा च भरतः अमलास्ववधारणमलकाञ्च कल्पनम्। अनुलेपनसंस्कारं न कुर्यात् पथिकाङ्गना। पाण्डुच्छायाङ्गुशतनुर्वेणीयूतशिरोरुहा। लम्बालकादीना केशाविवर्जित भूषणेति। न खल्वार्यपुत्रोऽयं तव। कः खल्वेष कृतरक्षामङ्गलं मे दारकं गात्रसङ्गेन दूषयति। दारकं बालकम्। आर्ये, एष कोऽपि पुत्रक इत्यालपति। हृदय, समाश्वसिहि। प्रहार्य निवृत्तमात्सर्येण अनुकम्पितास्मि दैवेन। आर्यपुत्र एवैषः।

230 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला–(पश्चात्तापविवर्णं राजानमवलोक्य सवितर्कम्) ण क्खु अज्जउत्तो अअं। ता को णु क्खु एसो किदरक्खामङ्गलं मे दारअं गत्तसङ्गेण दूसेदि। (न खल्वार्यपुत्रोऽयम्। तत् कोऽनु खल्वेषः कृतरक्षामङ्गलं मे दारकं गात्रसङ्गेन दूषयति।)

बालः–(मातरमुपगम्य) अय्युए, एशे के वि पलकेलए मं पुत्तके त्ति आलवेदि। (अज्जुके, एषः कोऽपि परकीयः मां पुत्रकः इति आलपति।)

राजा–प्रिये, क्रौर्यमपि मे त्वयि प्रयुक्तमनुकूलपरिणामं संवृत्तम्। तदहमिदानीं त्वया प्रत्यभिज्ञातमात्मानमिच्छामि।

शकुन्तला–(स्वगतम्) हिअअ, समस्सस समस्सस। पहरिअ णिव्वुत्तमच्छरेण अणुकम्पिद म्हि देव्वेण। अज्जउत्तो ज्जेव एसो। (हृदय, समाश्वसिहि समाश्वसिहि। प्रहार्य निर्वृत्तमात्सर्यैणानुकम्पितास्मि दैवेन। आर्यपुत्रः एवैषः।)

राजा– स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि।
उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम्॥7–22॥

शकुन्तला–जअदु जअदु। (जयतु जयतु।) (इत्यर्धोक्ते बाष्पकण्ठी विरमति)

राजा–प्रिये। बाष्पेन प्रतिषिद्धेऽपि जयशब्दे जितं मया।
यत्ते दृष्टमसंस्कारपाटलोष्ठमिदं मुखम्॥7–23॥

बालः–अय्युए, के एशे। (अज्जुके, कः एषः।)

शकुन्तला–वच्छ, भाअधेआईं पुच्छ। (वत्स, भागधेयानि पृच्छ।) (इति रोदिति)

राजा– सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते
किमपि मनसः संमोहो मे तदा बलवानभूत्।
प्रबलतमसामेवंप्रायाः शुभेष्वपि वृत्तयः
स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया॥7–24॥
(इति पादयोः पतति)

---

स्मृति० ।। (7–22) प्रमुखे सम्मुखे प्रतिवस्तूपमा।
बाष्पे० ।। (7–23) अलकः केशभेदः। लोला अलका यत्र पाटलौष्ठेति च पाठः। आर्ये, क एषः। वत्स, भागधेयानि पृच्छ। भाग्यमेव भागधेयम्।
सुतनु० ।। (7–24) प्रत्याख्यानेति निराकरणं विश्रियं, परिहाराख्य-नाट्यालङ्कारोऽयम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम्    सप्तमोऽङ्कः    231

शकुन्तला—उत्थेदु उत्थेदु अज्जउत्तो। णूणं मम सुहप्पडिबन्धअं पुराकिदं तेसुं दिअसेसुं परिणामसुहं आसि जेण साणुक्कोसो वि अज्जउत्तो तथा संवुत्तो। (उत्तिष्ठतु उत्तिष्ठतु आर्यपुत्रः। नूनं मम सुखप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणामसुखम् आसीत्, येन सानुक्रोशः अप्यार्यपुत्रः तथा संवृत्तः।)

(राजा उत्तिष्ठति)

शकुन्तला—अध कधं अज्जउत्तेण सुमरिदो अअं दुक्खभाई जणो। (अथ कथमार्थपुत्रेण स्मृतः अयं दुःखभागी जनः।)

राजा—उद्धृतविषादशल्यः कथयामि।

मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते
यो बाष्पबिन्दुरधरं परिबाधमानः।
तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य
कान्ते प्रमृज्य विगतानुशयो भवामि॥7-25॥

(इति यथोक्तमनुतिष्ठति)

शकुन्तला—(प्रमृष्टबाष्पाङ्गुलीयकं विलोक्य) अज्जउत्त। तं इदं अङ्गुलीअअं। (आर्यपुत्र, तदिदमङ्गुरीयकम्।)

राजा—अथ किम्। अस्माद् अद्भुतोपलम्भान्मया स्मृतिरुपलब्धा।

शकुन्तला—संपादितं खु अणेण जं तथा अज्जउत्तस्स पच्चअकारणं दुल्लहं मे आसि। (सम्पादितं खल्वनेन यत् तथा आर्यपुत्रस्य प्रत्ययकारणम् दुर्लभं मे आसीत्।)

राजा—तेन हि, ऋतुसमागमशंसि प्रतिपद्यतां लता कुसुमम्।

शकुन्तला—ण से विस्ससामि। अज्जउत्तो ज्जेव णं धारेदु। (न अस्य विश्वसिमि। आर्यपुत्रः एव एतत् धारयतु।)

प्रविश्य मातलिः—दिष्ट्या, धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखसन्दर्शनेन चायुष्मान्वर्धते।

राजा—सुहृत्सम्पादितत्वात्साधुतरफलो मे मनोरथः। मातले, न खलु विदितोऽयम् आखण्डलस्यार्थः।

---

तदुक्तम्-परिहारः परिज्ञेयं कृतानुचितमार्जनमिति। उत्तिष्ठ उत्तिष्ठत्वार्यपुत्र। नूनं मम सुखप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणतमासीत्। येन सानुक्रोशोऽप्यार्यपुत्रस्तथा संवृत्तः। अथ कथमार्थपुत्रेण स्मृतोऽयं दुःखभागिनी जनः।

मोहा०।। (7-25) परिबाधमानः प्री(पी)डयन्। आर्यपुत्र तदिदम् अङ्गुरीयकम्। सम्पादितं खलु(ल्त्व)नेन यत्तदार्यपुत्रस्य प्रत्ययकारणं दुर्लभं मे आसीत्। नास्य विश्वसिमि। आर्यपुत्र एवैनं धारयतु। सुहृदां भवतां सम्पादितत्वात्। लज्जे खल्वार्यपुत्रेण सह गुरुजनसमीपं गन्तुम्।

232
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

मातलिः- (सस्मितम्) किमीश्वराणां परोक्षम्। एहि। भगवान्मारीचस्ते दर्शनमिच्छति।
राजा- प्रिये, अवलम्ब्यतां पुत्रः। त्वामेव पुरस्कृत्य भगवन्तं द्रष्टुमिच्छामि।
शकुन्तला- लज्जामि क्खु अज्जउत्तेण सद्धं गुरुअणसमीवं गन्तुं। (लज्जे खलु आर्यपुत्रेण सार्धं गुरुजनसमीपं गन्तुम्।
राजा- आचरितमेतदभ्युदयकालेषु। तदेहि तावत्। (इति परिक्रामन्ति)
(ततः प्रविशत्यदित्या सहहासनोपविष्टो मारीचः)
मारीचः- (राजानमवलोक्य) दाक्षायणि।

पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी
दुःषन्त इत्यभिहितो भुवनस्य भर्ता।
चापेन यस्य विनिवर्तितकर्म जातं
तत्कोटिमत्कुलिशमाभरणं मघोनः॥ ७–२६॥

अदितिः- सम्भावणीअप्पहावा खु से आकिदी। (सम्भावनीयप्रभावा खल्वस्य आकृतिः।)
मातलिः- भूपते, एतौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां पितरावायुष्मन्तमेवावलोकयतः। तदुपसर्प।
राजा- मातले,

प्राहुर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणं
भर्तारं भुवनत्रयस्य सुषुवे यद्यज्ञभागेश्वरम्।
यस्मिन्नात्मभुवः परोऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं
द्वन्द्वं दक्षमरीचिसंभवमिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम्॥ ७–२७॥

मातलिः- अथ किम्।
राजा- (प्रणिपत्य) उभाभ्यामपि वां वासावनियोज्यो दुःषन्तः प्रणमति।
मारीचः- वत्स, चिरं पृथिवीं पालय।
अदितिः- जाद, अप्पदरधो होहि। (जात, अप्रतिरथः भव।)
(शकुन्तला पुत्रसहिता पादयोः पतति)

---

पुत्रस्य०।। (7-26) कोटिमत् ति(ती)क्ष्णाग्रेशालि आभरणं भूषणमेव, न तु तेन युक्तमाचरतीत्यर्थः। सम्भावनीयप्रभावा आपन्नाकृतिः।

प्राहुः०।। (7-27) द्वादशधेति सूर्यस्येत्यर्थः। यज्ञेति इन्द्रं आत्मभुवो ब्रह्मणः परः पुरुषो नारायणः।

जात भर्तुर्बहुम[ता] भव, यावताराय(?)। अप्रतिहतरथो भव।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 233

मारीचः-वत्से,

आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः।
आशीरन्या न ते योज्या पौलोमीमङ्गला भव॥7-28॥

अदितिः-जाद, भत्तुणो बहुमदा होहि। अअं च दीहाऊ उहअपक्खं अलंकरेदु। ता एध उपविसध। (जात, भर्तुः बहुमता भव। अयं च दीर्घायुः उभयपक्षं अलङ्करोतु। तत् एत उपविशत।)

(सर्वे उपविशन्ति)

मारीचः-एकैकं निर्दिशन्।

दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान्।
श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम्॥7-29॥

राजा-भगवन्, प्रागभिप्रेतसिद्धिः पश्चाद्दर्शनमित्यपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः। पश्यतु भगवान्।

उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं
घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः।
निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधि-
स्तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः॥7-30॥

मातलिः-आयुष्मन्, एवं विश्वगुरवः प्रसीदन्ति।

राजा-भगवन्, इमामाज्ञाकरीं वो गान्धर्वेण विधिनोपयम्य कस्य चित्कालस्य बन्धुभि-
रानीतां स्मृतिशैथिल्यात्प्रत्यादिशन्नपराद्धोऽस्मि तत्रभवतो युष्मद्गोत्रस्य कण्वस्य।
पश्चादेनामङ्गुलीयकदर्शनादूढपूर्वामवगतोऽस्मि। तच्चित्रमिव मे प्रतिभाति।

यथा गजे साधुसमक्षरूपे
कस्मिन्नपि क्रामति संशयः स्यात्।
पदानि दृष्ट्वाथ भवेत्प्रतीति-
स्तथाविधो मे मनसो विकारः॥7-31॥

---

अङ्ग०॥ (7-28) पौलोमीति अविधवा भवेत्यर्थः। शङ्करस्तु भर्ता इन्द्रतुल्यो भवतु, जयन्ततुल्यश्च पुत्रो भवत्वित्याह। आशीर्नाम नाट्यालङ्कारोऽयम्। जात, भर्तुर्बहुमता भव। अयञ्च ते दीर्घायुरुभयपक्षेऽलङ्करोतु। तदत्रोपविशतु।। दिष्ट्या०।। (7-29) दिष्ट्या आनन्दे श्रद्धा प्रसिद्धा वेदबोधिताचरणं विधिः।

उदेति०।। (7-30) प्रियोक्ति नाम नाट्यलक्षणमिदम्। तदुक्तं स्यात् संप्रीणयितुम् पूज्यं(?) प्रियोक्तिर्हर्षभाषणमिति। कस्यचित् कस्मिंश्चिदित्यर्थः। षष्ठी सप्तम्यो(म्य)भावात्।

यथा०।। (7-31) साधु आबाधितं समक्षं विद्यमानं रूपं यस्य। पदानि पदचिह्नानि।

234 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

मारीचः-वत्स, अलमात्मापराधशङ्कया। संमोहोऽपि त्वय्युपपन्न एव। श्रूयताम्।

राजा-अवहितोऽस्मि।

मारीचः-यदैवाप्सरस्तीर्थावतरणात्प्रत्याख्यानविक्लवां शकुन्तलामादाय दाक्षायणीमुपगता मेनका तदैव ध्यानादवगतवृत्तान्तोऽस्मि दुर्वाससः शापादियं तपस्विनी सहधर्मचारिणा प्रत्यादिष्टेति। स चाङ्गुलीयकदर्शनावसानः शापः।

राजा-(सोच्छ्वासमात्मगतम्) एष वचनीयान्मुक्तोऽस्मि।

शकुन्तला-(स्वगतम्) दिट्ठिआ। अकामपच्चादेसी अज्जउत्तो। ण उण सच्चं मं सुमरेदि। अथवा ण सुदो भवे अअं सुण्णहिअआए मए सावो, जदो सहीहिं अच्चादरेण संदिट्ठं भत्तुणो अङ्गुलीअअं दंसेसि त्ति। (दिष्ट्या। अकामप्रत्यादेशी आर्यपुत्रः। न पुनः सत्यं मां स्मरति। अथवा न श्रुतः भवेत् अयं शून्यहृदयया मया शापः, यतः सखीभिः अत्यादरेण संदिष्टं भर्तुः अङ्गुलीयकं दर्शयसि इति।)

मारीचः-वत्से, विदिताथार्सि। तदिदानीं सहधर्मचारिणं प्रति न त्वया मन्युः करणीयः। पश्य-

शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोपरूक्षे
भर्त्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव।
छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे
शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा॥ 7-32॥

राजा-यथाह भगवान्।

मारीचः-वत्स, कच्चिदभिनन्दितस्त्वया विधिवदस्माभिरनुष्ठितजातकमादिक्रियः पुत्र एष शाकुन्तलेयः।

राजा-भगवन्, अत्र खलु मे वंशप्रतिष्ठा।

मारीचः-तथा शौर्यस्वभावेन चक्रवर्तिनमेनमवगच्छतु भवान्। पश्य-

रथेनानुद्धातस्तिमितगतिनोत्तीर्णजलधि :
पुरा सप्तद्वीपां अवति वसुधामप्रतिरथः।

---

दिष्ट्या अकामप्रत्यादेशी आर्यपुत्रः। न पुनः सत्यं मां स्मरति। अथवा न श्रुतो भवेदयं शून्यहृदयया शापः। लकारश्त्रकारौ। यतः सखीभिरत्यादरेण सन्दिष्टं भर्तुरङ्गुलीयकं दर्शयिष्यसीति। शापा० ।। (7-32) रूक्षे कलुषे अत्र हेतुः शापादिति। तमोऽज्ञानं मूर्च्छति स्फुरति।

रथेन० ।। (7-33) सप्तद्वीपां सप्तद्वीपवतीं पुरा अवति पालयिष्यति भविष्यति ल(लृ)ट्। अनया पितृदुहितुर्मनोरथसम्पत्त्या कण्वोऽपि तावद्विज्ञातार्थः क्रियताम्। मेनका पुनरत्र मां परिचरन्ती सुसपिहितेन। मम मनोरथो व्याहतो भवत्या विहायसा आकाशेन।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 235

इहायं सत्त्वानां प्रसभादमनात्सर्वदमनः
पुनर्यास्यत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात् ।। 7-33 ।।

राजा-भगवत्कृतसंस्कारेऽस्मिन्सर्वमाशंसे।

अदितिः-इमाए दुहिदिआए मणोरधसम्पत्तीए कण्णो वि दाव विण्णादत्थो करीअदु। मेणआ उण इध मं परिअरन्ती संणिहिदा जेव चिट्ठदि। (अनया दुहितुः मनोरथसम्पत्त्या कण्वः अपि तावत् विज्ञातार्थः क्रियताम्। मेनका पुनः इह मां परिचरन्ती सन्निहिता एव तिष्ठति।)

शकुन्तला-(स्वगतम्) मम मणोरधो वाहरिदो भअवदीए। (मम मनोरथः व्याहृतः भगवत्या।)

मारीचः-तपः प्रभावात्सर्वमिदं प्रत्यक्षं तत्रभवतः कण्वस्य। (विचिन्त्य) तथाप्यसौ दुहितुः सपुत्रायाः पत्या परिग्रहप्रियमस्माभिः श्रावयितव्यः। कः कोऽत्र भोः।

प्रविश्य शिष्यः-भगवन्, अयमस्मि।

मारीचः-गालव, मद्धचनादिदानीमेव विहायसा गत्वा तत्रभवते कण्ववाय प्रियमावेदय यथा पुत्रवती शकुन्तला दुर्वाससः शापनिवृत्तौ स्मृतिमतो दुष्यन्तेन गृहीतेति।

शिष्यः-यथाज्ञापयति भगवान्। (इति निष्क्रान्तः)

मारीचः-(राजानं प्रति) वत्स, त्वमपि सापत्यदारः सख्युराखण्डलस्य रथमास्थाय स्वां राजधानीं प्रतिष्ठस्व।

राजा-यथाज्ञापयति भगवान्।

मारीचः-सम्प्रति हि-

तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु
त्वमपि विततयज्ञो वज्रिणं प्रीणयालम्।
युगशतपरिवृत्तैरेवमन्योन्यकृत्यै -
र्नयतमुभयलोकानुग्रहश्लाघनीयौ ।। 7-34 ।।

राजा-भगवन्, यथाशक्ति श्रेयसि प्रयतिष्ये।

मारीचः-वत्स, किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि।

---

तव० ।। (7-34) बिडौजा इन्द्रः प्राज्यं प्रचुरम्। किं ते भूय इति निर्वहणाङ्ग काव्यसंहारोऽयम्। तदुक्तं वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यत इति।।

236 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-भगवन्, अतः परमपि प्रियमस्ति। तथाप्येतदस्तु।

प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः
सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्।
ममापि च क्षपयतु नीललोहितः
पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः ।। 7-35 ।।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

।। इति सप्तमोऽङ्कः ।।

---

पुन० ।। (7-35) श्रुतिमतां वेदविदां महीयतां पूजिता भवतु। प्रसन्नेति यावत् नीललोहितः शिखः(वः) आत्मनाम्भावेन परिगता आश्रिता शक्तिः सकलभुवनशासनानुग्रहक्षमं सामर्थ्यं यस्तु नित्यशक्तिरित्यर्थः। यद्वा परिगतशक्तिः सगौरीकः आगमे शक्तिपदेन गौर्याविधानात्। आत्मभूरिति क्वचित् पाठः। प्रशस्ति (?) सामर्थ्यकम् इदं तदुक्तं.......भूपतेः शान्तिरस्तु प्रशस्तिरित्यभिधीयते इति।।

इति महामहोपाध्याय-श्रीविष्णुपण्डित-तनुजन्म
श्रीचन्द्रशेखर-चक्रवर्तिकृतावभिज्ञानशकुन्तलटीकायां
[ज्ञान]सन्दर्भदीपिकायां⁹⁴ सप्तमाङ्कविवरणं समाप्तम्।।

श्रीहरये नमः।। श्रीरामाय नमः।।
शकाब्दाः 1728 ।। ॐ गङ्गायै नमः ।।⁹⁵
।। शुभं भूयात् ।।

---

94. मातृका 4117 इत्यत्रैव ज्ञानसन्दर्भदीपिकेति नाम पठ्यते।
95. मातृका 4118 इत्यत्र लेखनकालो नैव लिखितः।।

परिशिष्ट-1

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
1	अक्लिष्टबालतरुपल्लव०	6	23	210
2	अतः समीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्०	5	27	188
3	अद्यापि नूनं हरकोपवह्नि०	3	3	135
4	अधरः किसलयरागः कोमल०	1	21	108
5	अध्याक्रान्ता वसतिरमुना०	2	15	130
6	अनवरतधनुर्ज्यास्फालन०	2	4	124
7	अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं०	2	11	128
8	अनिर्द्योपभोग्यस्य रूपस्य०	3	30	148
9	अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो०	3	5	135
10	अनुकारिणि पूर्वेषां युक्ति०	2	17	131
11	अनुमतगमना शकुन्तला सा तरुभि०	4	12	167
12	अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा०	1	29	116
13	अनेन कस्यापि कुलांकुरेण०	7	19	226
14	अनेन लीलाभरणेन ते प्रिये०	3	32	149
15	अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं०	7	2	220
16	अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती०	4	3	159
17	अपयास्यति मे शोकः कथं०	4	23	173
18	अपराधमिमं ततः सहिष्ये यदि०	3	24	145
19	अप्यौत्सुक्ये महति दयित०	3	27	147
20	अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये०	4	21	172
21	अभिमुखे मयि संवृतमीक्षितं०	2	12	128
22	अभ्यक्तमिव स्नातः शुचिर०	5	12	180
23	अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा०	3	9	136

238 \hfill चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
24	अमी वेदीं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः०	4	10	166
25	अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको०	3	16	141
26	अयं स ते श्यामलतामनोहरं०	3	35	150
27	अयं स यस्मात् प्रणयावधीरणा०	3	17	141
28	अयमगविवरेभ्यश्चातकैर्नि०	7	7	221
29	अरिहसि मे चुअङ्कुर दिण्णो०	6	3	198
30	अर्थो हि कन्या परकीय एव०	4	24	174
31	अर्धपीतस्तनं मातुरमर्दमक्लिष्ट०	7	14	224
32	अशिशिरतरैरन्तस्तापैर्विवर्ण०	3	15	140
33	असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा०	1	22	110
34	अस्मात् परं बत यथास्मृति०	6	28	214
35	अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमध०	4	19	170
36	अस्यास्तुंगमिव स्तनद्वयमिदं०	6	16	207
37	अहन्यहन्‍यात्मन एव ताव०	6	32	217
38	अहिणवमहुलोहभाविओ०	5	8	177
39	आ जन्मनः शाठ्यमशिक्षितो०	5	28	188
40	आ परितोषाद् विदुषां न साधु०	1	2	97
41	आअम्बहरिअवेण्टं ऊससिअं विअ०	6	2	197
42	आखण्डलसमो भर्ता जयन्त०	7	28	233
43	आचार इत्यधिकृतेन मया०	5	1	175
44	आमूलशुद्धसंततिकुलमेतत्०	6	29	215
45	आलक्ष्यदन्तमुकुलान०	7	17	226
46	इतः प्रत्यादिष्टा स्वजनमनुगन्तुं०	6	10	203
47	इदं किलाव्याजमनोहरं वपु०	1	17	106
48	इदमनन्यपरायणमन्यथा०	3	22	144
49	इदमप्युपकृतिपक्षे सुरभि मुखं०	3	37	152
50	इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्ट०	5	20	184
51	इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना०	1	18	106
52	उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिं०	4	17	170
53	उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनी०	3	26	147

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-१ 239

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
54	उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं०	7	30	233
55	उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः०	3	18	142
56	उपकृत्य हरेस्तस्या भवाल्लंघु०	7	1	220
57	उपहितस्मृतिरङ्गुलिमुद्रया०	6	9	201
58	उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः०	7	10	222
59	उल्ललइ दब्भकवलं मई०	4	14	168
60	एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं०	6	13	205
61	एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना०	7	18	226
62	एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी०	6	33	217
63	एषा कुसुमनिषण्णा तृषिता०	6	22	210
64	औत्सुक्यमात्रमवसादयति०	5	5	176
65	कः पौरवे वसुमतीं शासति०	1	25	111
66	कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं०	1	20	107
67	कथं नु तं कोमलबन्धुरा०	6	14	206
68	कर्कन्धूनामुपरि तुहिनं रञ्जय०	4	4	159
69	का कथा बाणसंधाने ज्या०	3	1	134
70	कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न०	5	34	191
71	कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु०	2	1	121
72	कार्या सैकतलीनहंसमिथुना०	6	20	209
73	किं कृतकार्यद्वेषाद् धर्मं प्रति०	5	19	183
74	किं तावद् व्रतिनामुपोढतपसां०	5	10	179
75	किं शीकरैः क्लमविमर्दिभि०	3	25	146
76	कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां०	5	15	181
77	कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता०	5	31	189
78	कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः०	1	14	103
79	कृतं न कर्णार्पितबन्धनं०	6	21	209
80	कृतः शरव्यं हरिणा तवासुरा०	6	35	218
81	कृतावमर्गामनुमन्यमानः०	5	21	184
82	कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वाद्०	2	18	132
83	कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि०	1	6	100

240 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
84	केयमवगुण्ठनवती नातिपरि०	5	14	181
85	क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृग०	2	19	133
86	क्षणात्प्रबोधमायाति लंघ्यते०	5	2	175
87	क्षामक्षामकपोलमानन०	3	12	138
88	क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा०	4	7	164
89	खणचुम्बिआइँ भमरेहिँ उअह०	1	4	98
90	गच्छति पुरः शरीरं धावति०	1	34	119
91	गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो थ०	3	28	148
92	गाहन्तां महिषा निपानसलिलं०	2	6	125
93	ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु०	1	7	100
94	चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि०	1	24	110
95	चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षत०	3	36	151
96	चित्ते निवेश्य परिकल्पित०	2	10	127
97	चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका०	6	4	198
98	जाने तपसो वीर्यं सा बाला०	3	2	134
99	ज्वलति चलितेन्धनो ग्निर्विप्रकृत०	6	37	219
100	णावेक्खिओ गुरुअणो इमीअ०	5	17	182
101	तदाशु कृतसंधानं प्रतिसंहर०	1	11	102
102	तदेषा भवतः पत्नी त्यज वैनं०	5	29	188
103	तपति तनुगात्रि मदनस्त्वाम्०	3	20	143
104	तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मि०	3	4	135
105	तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टि०	7	34	235
106	तव सुचरितमङ्गुरीय नूनं०	6	12	204
107	तवास्मि गीतरागेण हारिणा०	1	5	99
108	तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता०	3	39	154
109	तस्याग्रभागाद् गृहनीलकण्ठै०	6	31	216
110	तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्ध०	1	33	118
111	तुज्झ ण आणे हिअअं मम०	3	19	142
112	तुज्झे ज्जेव प्रमाणं जाणध०	5	26	187
113	तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटप०	1	32	118

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 241

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
114	त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां०	7	6	221
115	त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं०	3	29	148
116	तन्मतिः केवला तावत् प्रतिपाल०	6	38	219
117	त्वमर्हतां प्राग्रहरः स्मृतो०	5	16	182
118	दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत०	2	13	129
119	दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव०	6	24	211
120	दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी०	7	29	233
121	दीर्घापाङ्गविसारिनेत्र०	6	15	206
122	दुःषन्तेनाहितं तेजो दधानां०	4	6	162
123	धर्म्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः०	1	12	102
124	न खलु न खलु बाणः संनिपात्यो०	1	10	101
125	न तिर्यगवलोकितं भवति चक्षु०	5	24	187
126	न नमयितुमधिज्यमुत्सहिष्ये०	2	3	123
127	नियमयसि विमार्गप्रस्थिता०	5	7	177
128	निराकृतनिमेषाभिर्नेत्रपंक्ति०	2	8	126
129	नीवाराः शुककोटरार्भकमुख०	1	13	103
130	नैतच्चित्रं यदयमुदधि०	2	16	130
131	परिग्रहबहुत्वे पि द्वे प्रतिष्ठे०	3	23	144
132	पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं०	4	11	166
133	पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्ध्नि०	4	5	159
134	पिपासाक्षामकण्ठेन याचितं०	3	33	149
135	पुडइणिवत्तन्तरिअं वाहरिओ०	4	18	170
136	पुत्रस्य ते रणशिरस्ययम०	7	26	232
137	पृष्ट्य जनेन समदुःखसुखेन०	3	13	139
138	प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा०	5	3	175
139	प्रजागरात् खिलीभूत०	6	25	211
140	प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधि०	6	6	200
141	प्रथमं साराङ्गाक्ष्या प्रियया०	6	7	200
142	प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो०	7	16	225
143	प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः०	7	35	236

242 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
144	प्रागेव जरसा कम्पः सविशेषेण०	6	30	216
145	प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता०	7	12	223
146	प्राहूर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो०	7	27	232
147	बाष्पेन प्रतिषिद्धे पि जयशब्दे०	7	23	230
148	भव हृदय साभिलाषं संप्रति०	1	28	116
149	भवनेषु सुधासितेषु पूर्वं क्षिति०	7	20	227
150	भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै०	5	13	180
151	भानुः सकृद्युक्ततुरंग एव०	5	4	176
152	भूत्वा चिराय सदिगन्तमही०	4	22	172
153	मणिबन्धनगलितमिदं संक्रान्तो०	3	31	149
154	मनोरथाय नाशंसे किं बाहो०	7	13	224
155	मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ०	5	25	187
156	महतस्तेजसो बीजं बालो यं०	7	15	225
157	महाभागः कामं नरपतिरभिन्न०	5	11	180
158	मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य०	1	26	115
159	मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्व०	1	8	100
160	मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना०	6	8	201
161	मुहुरङ्गुलिसंवृत्ताधरोष्ठं०	3	38	153
162	मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति०	5	32	189
163	मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्यु०	2	5	124
164	मोहान्मया सुतनु पूर्वं०	7	25	231
165	यतो यतः षट्चरणो भिवर्तते०	1	23	110
166	यथा गजे साधुसमक्षरूपे०	7	31	233
167	यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा०	1	9	101
168	यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा०	5	30	189
169	यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां०	2	14	129
170	यद्यत्साधु न चित्रे स्मिन्०	6	17	207
171	ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता०	4	9	166
172	यस्य त्वया व्रणविरोहरणम्०	4	16	169
173	या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं०	1	1	95

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 243

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
174	यात्येकतो स्ताशिखरं पतिरोषधी०	4	2	159
175	यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं०	4	8	165
176	येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः०	6	26	213
177	यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं०	6	34	218
178	रथेनानुद्धातस्तिमितगतिना०	7	33	234
179	रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिः०	6	5	199
180	रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च०	5	9	178
181	रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभि०	4	13	167
182	रहः प्रत्यासत्तिं यदि सुवदना०	3	40	154
183	ललितोप्सरोभवं किल मुनेरपत्यं०	2	9	127
184	वल्मीकार्धनिमग्नमूर्तिरुरग्०	7	11	223
185	वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाम०	7	21	229
186	वाचं न मिश्रयति यद्यपि०	1	31	118
187	विचिन्तयन्ती यम् अनन्यमानसा०	4	1	156
188	विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां	7	5	221
189	वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनङ्ग०	3	6	135
190	वैखानसं किमनया व्रतमाप्र०	1	27	115
191	व्यपदेशमाविलयितुं समीहसे०	5	22	185
192	शक्योरविन्दसुरभिः कणवाही०	3	8	136
193	शमप्रधानेषु तपोवनेषु गूढं०	2	7	125
194	शशिकरविशदान्यास्तथा०	3	11	137
195	शहये किल ये वि णिन्दिदे०	6	1	193
196	शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति०	1	15	104
197	शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोप०	7	32	234
198	शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रम०	1	16	105
199	शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखी०	4	20	171
200	शैलानामवरोहतीव शिखराद्०	7	8	222
201	संकल्पितं प्रथममेव मया०	4	15	168
202	संदष्टकुसुमशयनान्याशु०	3	21	143
203	संमीलन्ति न तावद् बन्धनकोशा०	3	7	136

244 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०	चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।	अङ्कः	क्रमः	पृष्ठांकः
204	संरोपिते प्यात्मनि धर्मपत्नी०	6	27	214
205	सख्यस्ते स किल शतक्रतोरवध्य०	6	36	218
206	सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां०	5	18	183
207	सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि०	1	19	107
208	सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि०	5	33	190
209	साक्षात् प्रियामुपगतामपहाय०	6	18	207
210	सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते०	3	41	154
211	सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि०	7	4	220
212	सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं०	7	3	220
213	सुतनु हृदयात् प्रत्यादेशव्यलीक०	7	24	230
214	सुभगसलिलावगाहाः पाटलिंसंसर्ग०	1	3	97
215	स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिल०	3	10	137
216	स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वम्०	5	23	187
217	स्निग्धं वीक्षितमन्यतो पि नयने०	2	2	121
218	स्मर एव तापहेतुर्निवापयिता०	3	14	139
219	स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या०	7	22	230
220	स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ०	1	30	117
221	स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो०	6	11	204
222	स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे०	5	6	176
223	स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव०	7	9	222
224	स्विन्नांगुलिनिवेशाद् रेखा०	6	19	208
225	हरकोपाग्निदग्धस्य दैवेनामृत०	3	34	150

परिशिष्ट-2

( सन्दर्भदीपिका में निर्दिष्ट ग्रन्थ एवं ग्रन्थकारों की अ-कारादि क्रम से नामावली )

1. अद्भुतसागरः-(1)-15
2. अनन्तार्णवः-(2)-3
3. अमरः-(1)-4, 7, 8, 12, (2)-2, 8, 12, (3)-6, 15, 25, (4)-9, (5)-9, 14, 19, 28, (7)-11,
4. अमरटीका-(6)-30,
5. आगमः-(7)-35,
6. कविकण्ठहारः-(1)-25,
7. कविकल्पलतिका-(3)-5,
8. कालिदासः-(1)-1,
9. काव्यमीमांसकः-(1)-6,
10. कोषः-(1)-16, 20, (2)-10, (3)-24, (5)-21,
11. गुरवः-(1)-10,
12. चतुर्भुजमिश्रः-(1)-1,
13. तीरभुक्तीयग्रन्थः-(1)-20,
14. त्रिकाण्डशेषः-(4)-6,
15. त्रिलोचनमिश्रः-(1)-1, 23, 24, (3)-5, (6)-33,
16. दर्पणकारः (विश्वनाथः)-(3)-38, (5)-4,
17. दाक्षिणात्यग्रन्थः-(1)-20, (6)-16,
18. दुर्गटीका-(2)-15,
19. देशी-(4)-18, (5)-19,
20. नव्याः-(1)-1, 14,
21. नाट्यलोचनः-(1)-23, 24, (3)-5, (6)-33,
22. पाणिनिसूत्रम्-(1)-15, (2)-1 से पूर्व,
23. पुराणपुस्तकम्-(5)-24,

246 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

24. प्राकृतसूत्रम्-(1)-2, 15, 20, (3)-19, 37, (4)-13, (6)-2, 32, (7)-20,
25. प्राचीनपुस्तकम्-(5)-20,
26. प्राज्ञः (महिमभट्टः)-(2)-6,
27. भरतः-(1)-1, 4, 5, 16, 21, 23, 24, (2)-1, 3, 13, (3)-1, 2, 10, 11, 14, 19, 20, 35, (4)-5, (5)-1, (6)-2,
28. भर्तृहरिमिश्रः-(1)-1,
29. मनुः-(1)-14, (3)-28, (5)-14,
30. मेदिनी-(1)-10, 12, 16, (2)-11, (3)-25, 30, (6)-29,
31. वामदेवमिश्रः-(1)-1,
32. विदेशीयपुस्तकम्-(1)-14, 17, (4)-20, (6)-14, 20, (7)-5,
33. व्याकरणम्-(5)-14, 30,
34. व्याडिः-(1)-1,
35. शङ्करः-(1)-1, 3, 4, 5, 9, 9, 10, 14, 15, 15, 16,17, 17, 20, 21, 21, 23, 24, 24, 24, 25, 25, 27, (2)-1, 3, 4, 4, 4, 5, 6, 7, 7, 7, 10, 11, 14, 17,17, (3)-5, 8, 20, 23, 28, 33, 36,37,37,37, 40, (4) 1, 1, 2, 3, 5, 5, 6, 6, 7,14,18,19, (5)-5,5,9,10, 11, 17,18, 20, 23, (6)-1, 2, 2, 6, 11, 15, 27, 34, (7)-6, 8, 11, 13, 14, 15, 20, 20,
36. शाश्वतः-(1)-12, 12, 14, 26, (3)-9, 23, (4)-15, 20,
37. सामुद्रिकः-(7) -15,
38. साहसांकः-(1)-1,
39. साहित्यदर्पणः-(2)-4,
40. साहित्यरत्नाकरः-(1)-20, 23, (यज्ञनारायण दीक्षितः)
41. हारावली-(4)-18, (6) 1.

---