अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 207

कर्कन्धूद्युतिपाटलोष्ठरुचिरं तस्यास्तदेतन्मुखं
चित्रेऽप्यालपतीव विभ्रमलसत्प्रोद्भिन्नकान्तिद्रवम्॥६-१५॥

[ तथा हि-

अस्यास्तुङ्गमिव स्तनद्वयमिदं, निम्नेव नाभिः स्थिता
दृश्यन्ते विषमोनताश्च वलयो भित्तौ समायामपि।
अङ्गे च प्रतिभाति मार्दवमिदं स्निग्धप्रभावाच्चिरं
प्रेम्णा मन्मुखमीषद्रीक्षत इव स्मेरा च वक्तीव माम्॥६-१६॥]$^{82}$

विदूषकः- (विलोक्य) भो, भावमहुरा रेहा। खलदि विअ मे दिट्ठि णिण्णुण्णदप्पदेसेसुं। किं बहुणा। सत्ताणुप्पवेससङ्काए आलवणकोदुहलं मे जणेदि। (भोः भावमधुरा रेखा। स्खलति इव मे दृष्टिः निम्नोन्नतप्रदेशेषु। किं बहुना। सत्त्वानुप्रवेशशङ्कया आलपनकौतूहलं मे जनयति।)

मिश्रकेशी- अहो राएसिणो वत्तिआरेहाणिउणदा। जाणे पिअसही मे अग्गदो वट्टदित्ति। (अहो राजर्षेः वर्तिकारेखानिपुणता। जाने प्रियसखी मे अग्रतः वर्तते इति।)

राजा- वयस्य,

यद्यत्साधु न चित्रेऽस्मिन्क्रियते तत्तदन्यथा।
तथापि तस्या लावण्यं रेखया किंचिद् अन्वितम्॥६-१७॥

मिश्रकेशी- सरिसं पच्छादावगुरुणो सिणेहस्स। (सदृशं पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्य।)

राजा- (निःश्वस्य)

साक्षात्प्रियामुपगतामपहाय पूर्वं
चित्रार्पितामहमिमां बहु मन्यमानः।
स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य
जातः सखे प्रणयवान्मृगतृष्णिकायाम्॥६-१८॥

---

दीर्घेति०।। (6-15)। लीला शृङ्गारचेष्टा। अञ्चितं चञ्चलं पूजितं वा। कर्कन्धूः पक्व-कर्कन्धूरित्यमरः। तत्रैव पाटलता संगच्छते। रुचिरं सुन्दरं ओष्ठाभ्यां रुचिरं कान्तिजनकमिति शाङ्करः पाठः। आलपतीव मामर्थात्। विभ्रमो विलासः।। तस्याः०।। (6-16) तुङ्गमिव रेखानिपुणतया तथा भानात्। एवमग्रेपि। पद्यमिदमनतिमधुरं दाक्षिणात्य-पुस्तकेष्वेव दृश्यते।। भो भावमधुरा रेखा। भावोऽभिप्रायः। स्खलतीव मे दृष्टिर्निम्नोन्नत-प्रदेशेषु। आलिखितप्रदेशे इति च पाठः। किं बहुना, सत्त्वानुप्रवेश-शङ्कयालपनकौतुकं मे जनयति। अहो राजर्षेर्वर्त्तिकारेखानिपुणता। जाने प्रियसखी मेऽग्रतो वर्तत इति। यद्यदिति०।। (6-17)।। -अन्यथा क्रियते यद्यपीत्यर्थः। लावण्यं सौन्दर्यम्।। सदृशं पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्य।

साक्षादिति०।। (6-18)-स्रोतोवहां नदीम्। मृगतृष्णा मरीचिका। निदर्शनालङ्कारः।।

---

82. अंशोऽयं रिचार्ड पिशेलेन सम्पादिते बंगदेशीयपाठे न स्वीकृतः।

208 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

विदूषकः—तिण्णि आइदीओ दीसन्ति। सव्वाओ ज्जेव दंसणीआओ। ता कदमा तत्थभोदी सउन्तला। (तिस्रः आकृतयः दृश्यन्ते। सर्वैव दर्शनीयाः। तत् कतमा तत्रभवती शकुन्तला।)

मिश्रकेशी—अणहिण्णो एस तवस्सी सहीए रूवस्स। मोहचक्खुणो इअं ण गदा से पच्चक्खदं। (अनभिज्ञः एषः तपस्वी सख्याः रूपस्य। मोघचक्षुषः इयं न गतास्य प्रत्यक्षताम्।)

राजा—त्वं तावकतमां तर्कयसि।

विदूषकः—(निर्वर्ण्य) तक्केमि जा एसा अवसेअसिणिद्धपल्लवं असोअलदिअं संसिदा सिढिलकेसबन्धुव्वम्मन्तकुसुमेण बद्धसेदबिन्दुणा वअणेण विसेसणमिदसाहाहिं बाहालदिआहिं ऊससिदणीविणा वसणेण ईसिपरिसन्ता विअ आलिहिदा सा तत्थभोदी सउन्तला सेसाओ सहीओ त्ति। (तर्कयामि या एषा अवसेकस्निग्धपल्लवाम् अशोकलतिकां संश्रिता शिथिलकेशबन्धोद्द्मत्कुसुमेन बद्धस्वेदबिन्दुना वदनेन विशेषनमितशाखाभ्यां बाहुलतिकाभ्याम् उच्छ्वसितनीविना वसनेन ईषत्परिश्रान्तेवालिखिता सा तत्रभवती शकुन्तला, शेषे सख्यौ इति।)

राजा—निपुणो भवान्। अस्त्यत्र ममापि भावचिह्नम्।

स्विन्नाङ्गुलीनिवेशारेखा प्रान्तेषु दृश्यते मलिना।
अश्रु च कपोलपतितं लक्ष्यमिदं वर्णकोच्छ्वासात्॥6-19॥

चतुरिके, अर्धलिखितमेतद्विनोदस्थानमस्माभिः। तद्गच्छ। वर्तिकास्तावद् आनय।

चेटी—अज्ज माधव्व। अवलम्बसु चित्तफलं जाव गच्छामि। (आर्य माधव्य, अवलम्बस्व चित्रफलकं यावत् गच्छामि।)

राजा—अहमेवैनमवलम्बे। (इति यथोक्तं करोति, चेटी निष्क्रान्ता)

विदूषकः—भो। किं एत्थ अवरं आलिहिदव्वं। (भोः किमत्रापरमालिखितव्यम्।)

---

भोस्तिस्र आकृतयो दृश्यन्ते। सर्वा एव दर्शनीयाः। तत्कतमा तत्रभवती शकुन्तला। अनभिज्ञ एव तपस्वी सख्या रूपस्य। मोघचक्षुषोऽस्य इयं न गता प्रत्यक्षताम्। मोघत्वं शकुन्तलारूपादर्शनात्। निर्वर्ण्य दृष्ट्वा, तर्कयामि यैषा शिथिलकेशोद्गमत्कुसुमेन बद्धस्वेदबिन्दुना वदनेन विशेष-नमितं शाखाभ्यां बाहुलतिकाभ्यां उच्छ्वसित-नीविना वसनेनावसेकस्निग्धपल्लवामशोककलतिकां संश्रिता ईषत् परिश्रान्तेवालिखिता सा तत्रभवती, शेषे सख्याविति।

स्विन्नेति०।। (6-19) प्रान्तभागे मलिना रेखा दृश्यते। अश्रु सात्त्विकम्। वर्णको हरितालादिः। उच्छ्वास उन्नत-तनुम्⁸³।। आर्य माधव्य अवलम्बस्व चित्रफलकं यावद् गच्छामि। भोः किमत्रापरमभिलिखितव्यम्। यो यः प्रियसख्या अभिमतप्रदेशस्तमालिखितुकाम इति तर्कयामि।

---

83. मैथिलीयपाठे (पुस्तके) - उन्नतत्वम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 209

मिश्रकेशी—जो जो पिअसहीए अहिमदो पदेसो तं तं आलिहिदुकामो त्ति तक्केमि। (यः यः प्रियसख्याः अभिमतः प्रदेशः तं तमालिखितुकाम इति तर्कयामि।)

राजा—सखे, श्रूयताम्।

कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी
पादस्तामभितो निषण्णचमरो गौरीगुरोः पावनः।
शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छाम्यधः
शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम्॥ 6–20॥

विदूषकः—(अपवार्य) जधा मन्तेदि तथा तक्केमि पूरिदो अणेण चित्तफलओ आइदीहिं कुच्चाणदाणं तावसाणं ति। (यथा मन्त्रयते तथा तर्कयामि पूरितः अनेन चित्रफलकः आकृतिभिः कूर्चानतानां तापसानाम् इति।)

राजा—अन्यच्च शकुन्तलायाः प्रसाधनमभिप्रेतमत्रालिखितुं विस्मृतमस्माभिः।

विदूषकः—किं विअ। (किमिव।)

मिश्रकेशी—वणवासस्स कण्णआभावस्स च सरिसं भविस्सदि। (वनवासस्य कन्यकाभावस्य च सदृशं भविष्यति।)

राजा—

कृतं न कर्णापिर्तबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बिकेसरम्।
न वा शरश्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे॥ 6–21॥

विदूषकः—किं णु क्खु तत्थभोदी रत्तकुवलअसोहिणा अग्गहत्थेण मुहं ओवारिअ चकिदचकिदा विअ ठिदा। (दृष्ट्वा) आं एसो दासीएपुत्तो कुसुमरसपाडच्चरो धिट्ठमहुअरो तत्थभोदीए वअणकमलं अहिलसदि। (किन्नु खलु तत्रभवती रक्तकुवलयशोभिना अग्रहस्तेन मुखमपवार्य चकितचकितेव स्थिता। आम्। एषः दास्याःपुत्र कुसुमरेस-पाटच्चरः धृष्टमधुकरः तत्रभवत्याः वदनकमलमभिलषति।)

---

कार्येति०॥ (6–20)—सैकतं वालुकातटम्। पादः प्रत्यन्तपर्वतः कार्य इत्यनुषङ्गः। तामभितः मालिनीसमीपे गौरीगुरोर्हिमालयस्य। कृष्णमृगस्य⁸⁴ कृष्णसारस्य॥ यथा मन्त्रयति तथा तर्कयामि। पूरितोऽनेनेति चित्रफलक आकृतिभिः कूर्चानतानां तापसानाम्। कूर्चः श्मश्रुः। कूर्चो विकत्थने मध्ये भ्रुवोः श्मश्रूणि केतव इति विश्वः। किमिव, इव शब्दो वाक्यालङ्कारे। वनवासस्य कन्यकाभावस्य च सदृशं भविष्यति।

कृतमिति०॥ (6–21)॥ बन्धनं वृन्तम्। कोमलं रम्यम्॥ किं न खलु तत्रभवती रक्तकुवलयशोभिनाग्रहस्तेन मुखमपवार्य चकितेव स्थिता।

---

84. मैथिलीयपाठे (पुस्तके) शब्दोऽयमस्ति।

210 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- ननु वार्यतामेष धृष्टः।

विदूषकः- तुमं जेव अविणीदसासणे पहवसि। (त्वमेवाविनीतशासने प्रभवसि।)

राजा- युज्यते। अयि भोः कुसुमलताप्रियातिथे। किमितः परिपतनखेदमनुभवसि।

  एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती भवन्मनुरक्ता।
  प्रतिपालयति भ्रमरी न खलु मधु त्वां विना पिबति॥६-२२॥

मिश्रकेशी- अहिजादं खु वारिदो। (अभिजातं खलु वारितः।)

विदूषकः- पडिसिद्धवामा खु एसा जादी। (प्रतिषिद्धवामा खल्वेषा जातिः।)

राजा- (सकोपम्) भोः। न मे शासने तिष्ठसि। श्रूयतां तर्हि संप्रति-

  अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं
  पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु।
  बिम्बाधरं दशसि चेद् भ्रमर प्रियाया-
  स्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्॥६-२३॥

विदूषकः- भो। एवं तिक्खदण्डस्स दे कधं ण भाइस्सदि। (प्रहस्यात्मगतम्) एसो दाव उम्मत्तओ अहं पि एदस्स सङ्गेण ईदिंसो ज्जेव संवृत्तो। (भोः एवं तीक्ष्णदण्डस्य ते कथं न भेष्यति। एषः तावदुन्मत्तोऽहमप्येतस्य सङ्गेन ईदृशः एव संवृत्तः।)

राजा- कथं निवार्यमाणोऽपि स्थित एव।

मिश्रकेशी- धीरं पि जणं रसो विआरेदि। (धीरमपि जनं रसः विकारयति।)

विदूषकः- (प्रकाशम्) भो चित्तं खु एदं। (भोः चित्रं खल्वेतत्।)

---

ही ही भो हास्योक्तौ। एष दास्याः पुत्रः कुसुमरसपाटच्चरो मधुकरोऽत्रभवत्या वदनकमल-मभिलषति। पाटच्चरश्चौरः। त्वमेवाविनीतशासने प्रभवसि।।

एषेति०।। (6-22)।। अथ च चन्द्रमरीचिप्रिया(?) शकुन्तलेति सूच्यत इति शङ्करः।। अभिजातमुचितं खलु वारितः। खल्वस्य व्याहृतमिति वा पाठान्तरे। प्रतिषिद्धवामा खल्वेषा जातिः।।

लोभनीयं०।। (6-23)।। रम्यम्। बिम्बेति मध्यमपदलोपी समासः।। भो एवं तीक्ष्णदण्डस्य ते कथं न भेष्यति। प्रहस्य हसित्वा। तदुक्तम् “सावष्टम्भं साश्रुनेत्रं विकृष्टस्वरसंयुक्तम्। करोपगूढपार्श्वं च उच्चप्रहसितं⁸⁵ भवेदिति”।। एष तावदुन्मत्तः। अहमप्येतस्य सङ्गेन ईदृश एव संवृत्तः। धीरमपि जनं रसो विप्रलम्भः व्याकुलयति। असंबद्धमधम् आलापादित्यर्थः। भोश्चित्रं खल्वेतत्। अहम् अपीदानीम् एव गृहीतार्थः(र्था), किं पुन-र्यथाचिन्तितानुभावी एषः।

दर्शन०।। (6-24)।। तन्मयेन शकुन्तलामयेन। इयं पञ्चमी कामावस्था। तदुक्तं-पञ्चमे तन्मयत्वं

---

85. मैथिलीयपाठे (पुस्तके) - तत्प्रहासं।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 211

राजा— कथं चित्रम्।

मिश्रकेशी— अहं पि दाणिं जेव अवगदत्था, किं उण जधाचिन्तिदाणुभावी एसो। (अहमप्यदानीमेवावगतार्था, किं पुनः यथाचिन्तितानुभावी एषः।)

राजा— किमिदमनुष्ठितं पौरोभाग्यम्।

दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन।
स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता॥६-२४॥
(इति बाष्पं विसृजति)

मिश्रकेशी— अम्मो, पुव्वावरविरुद्धो एसो विहिणो मग्गो। (अम्भो, पूर्वापरविरूद्धः एषः विधेः मार्गः।)

राजा— वयस्य, कथमविश्रामं दुःखमनुभवामि।

प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्नसमागमः।
बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि॥६-२५॥

मिश्रकेशी— सव्वधा वअस्स संमज्जिदं तए पच्चादेसदुक्खं पिअसहीए सउन्तलाए पच्चक्खं जेव सहीअणस्स। (सर्वथा वयस्य संमार्जितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं प्रियसख्याः शकुन्तलायाः प्रत्यक्षमेव सखीजनस्य।)

प्रविश्य चतुरिका— भट्टा, वत्तिआकरण्डअं गेण्हिअ इदो अहं पत्थिद म्हि। (भर्तः, वर्तिकाकरण्डकं गृहीत्वा इतः अहं प्रस्थितास्मि।)

राजा— किं ततः।

चेटी— सो मे पिङ्गलिआदुदिआए देवीए वसुमतीए अहं जेव अज्जउत्तस्स उवणइस्सं ति भणिअ सबलक्कारं गहिदो। (सः मे पिङ्गलिकाद्वितीयया देव्या वसुमत्य अहम् एवार्थपुत्रस्य उपनेष्यामिति भणित्वा सबलात्कारं गृहीतः।)

विदूषकः— तुमं कधं विमुक्का। (त्वं कथं विमुक्ता।)

चेटी— जाव लदाविडवलग्गं देवीए परिचारिआ अञ्चलं मोआवेदी ताव णिण्हुविदो मए अप्पा।

---

चेति।। अम्मो विस्मये। पूर्वापरविरुद्ध एष विधेर्मार्गः।। प्रजागरादिति०।। (6-25) ।। खिलीभूतो दुर्लभः।।

सर्वथा वयस्य मार्जितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं प्रियसख्याः शकुन्तलायाः प्रत्यक्षेण स सखीजनस्य, न ममेत्यर्थात्।। भट्टारक वर्तिका-करण्डिकां गृहीत्वा इतोऽहं प्रस्थितास्मि। करण्डिका पुष्पाद्याहार-पात्रविशेषः। सा च पिङ्गलिका-द्वितीयाया देव्या वसुमत्य अहमेवार्यपुत्रस्योपनेष्यामीति भणित्वा सबलात्कारं गृहीता सा करण्डिका।। पिङ्गलिका सखी। वसुमती देवी नाम। त्वं कथं विमुक्ता।

212	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(यावत् लताविटपलग्नं देव्याः परिचारिका अञ्चलं मोचयति तावत् निह्नुतः मया आत्मा।)

(नेपथ्ये) एदु एदु भट्टिणी। (एत्वेतु भर्त्री।)

विदूषकः—(कर्ण दत्त्वा) भो अहिधावन्ती एसा अन्तेउरवग्घी मेधाविणिं मइं विअ कवलिदुं उवत्थिदा। (भोः अभिधावन्ती एषा अन्तःपुरव्याघ्री मेधाविनीं मृगीमिव कवलयितुमुपस्थिता।)

राजा—वयस्य, उपस्थिता देवी बहुमानगर्विता। तद्भवानिमां प्रतिकृतिं रक्षतु।

विदूषकः—अत्ताणअं पि किं ति ण भणसि। (चित्रफलकमादाय उत्थाय च) जइ भवं अन्तेउरवाउरादो मुच्चिस्सदि तदो मं मेहच्छण्णप्पासादे सहावेसि। एदं च तहिं गोवेमि जहिं पारावदं उज्झिअ ण को वि अण्णो पेक्खदि। (आत्मानमपि किं न भणसि। यदि भवानन्तःपुरवागुरातः मोक्ष्यते ततः मां मेघच्छन्नप्रासादे शब्दयसि। एतत् च तत्र गोपयामि यत्र पारावतमुज्झित्वा न कोऽप्यन्यः प्रेक्षते।)

(इति द्रुतपदं निष्क्रान्तः)

मिश्रकेशी—अम्मो, अण्णसंकन्तहिअओ वि पढमसंभावणं रक्खदि। थिरसोहिदो दाव एसो। (अम्मो अन्यसंक्रान्तहृदयः अपि प्रथमसम्भावनाम् रक्षति। स्थिरसौहृदः तावदेषः।)

प्रविश्य पत्रहस्ता प्रतीहारी—जअदु जअदु देवो। (जयतु जयतु देवः।)

राजा—वेत्रवति, न खल्वन्तरे दृष्टा त्वया देवी वसुमती।

प्रतीहारी—देव, दिट्ठा पत्तहत्थं मं पेक्खिअ पडिणिउत्ता। (देव, दृष्ट्वा, पत्रहस्तां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता।)

राजा—कालज्ञा देवी कार्योपरोधं मे परिहरति।

प्रतीहारी—देव, अमच्चो विण्णवेदि। अत्थजादस्स बहुलदाए एक्कं मए पोरकज्जं पच्चवेक्खिदं। तं देवो पत्तारोविदं पच्चक्खीकरेदु त्ति। (देव, अमात्यः विज्ञापयति। अर्थजातस्य बहुतया एकं मया पौरकार्यं प्रत्यवेक्षितम्। तद्देवः पत्रारोपितं प्रत्यक्षीकरोतु इति।)

राजा—इतः पत्रं दर्शय। (प्रतीहारी तथा करोति)

---

यावल्लताविटपलग्नं देव्याः परिचारिका अञ्चलं मोचयति तावन्निर्वाहितो मयात्मा। आत्मानमपि किमिति न भणसि। वयस्य, यदि भवानन्तःपुरकूटवागूरातो मोक्ष्यते ततोऽहं मेघच्छन्दप्रासादे आह्वयस्यते। मेघेति प्रासाद नाम। इदं चार्थान्चित्रफलकं तत्र गोपयामि यत्र पारावतं वर्जयित्वा न कोऽप्यन्यः प्रेक्षते।। अम्मो विस्मये। अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि प्रथमसंभावनां रक्षति। स्थिरसौहृदस्तावदेषः। जयति जयति देवः। अन्तरे मध्ये। देवं दृष्ट्वा(दृष्ट्य)। पत्रहस्तं मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता। उपरोधं प्रत्यूहम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 213

राजा-(वाचयति) विदितमस्तु देवपादानाम्। धनवृद्धिनामा वणिग्वारिपथोपजीवी नौव्यसनेन विपन्नः। स चानपत्यस्तस्यानेककोटिसंख्यं वसु। तदिदानीं राजार्थताम् आपद्यते। इति श्रुत्वा देवः प्रमाणमिति।

राजा-(सविषादम्) कष्टं खल्वनपत्यता। वेत्रवति, महाधनत्वादबहुपत्नीकेनानेन भवितव्यम्। तदन्विष्यतां यदि काचिद् आपन्नसत्त्वा तस्य भार्या स्यात्।

प्रतीहारी-इदाणिं जेव साकेदअपुरस्स सेट्ठिणो दुहिदा णिव्वुत्तपुंसवणा तस्स जाआ सुणीअदि। (इदानीमेव साकेतकपुरस्य श्रेष्ठिनः दुहिता निर्वृत्तपुंसवना तस्य जाया श्रूयते।)

राजा-ननु स गर्भः पित्र्यम् रिक्थमर्हति। गत्वैवममात्यं ब्रूहि।

प्रतीहारी-जं देवो आणवेदि। (यद्देवो आज्ञापयति।) (इति प्रस्थिता।)

राजा-एहि तावत्।

प्रतीहारी-(निवृत्य) एस म्हि। (एषास्मि।)

राजा-अथवा किमनेन संततिरस्ति नास्ति वा।

येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना।
स स पापादृते तासां दुःषन्त इति घुष्यताम्॥6-26॥

प्रतीहारी-इदं णाम घोसइदव्वं। (निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य) देव, काले पवुट्ठं विअ सासणं अहिणन्दिदं महाजणेण देवस्स।
(इदं नाम घोषयितव्यम्। देव, काले प्रवृष्टमिव शासनमभिनन्दितं महाजनेन देवस्य।)

राजा-(दीर्घं निःश्वस्य) एवं भोः संततिविच्छेद्निरवलम्बना मूलपुरुषावसाने संपदः परमुपतिष्ठन्ते। ममाप्यन्ते पुरुवंशश्रिय एष वृत्तान्तः।

प्रतीहारी-पडिहदं अमङ्गलं। (प्रतिहतम् अमङ्गलम्।)

राजा-धिक् मामुपतन्श्रेयोऽवमानिनम्।

मिश्रकेशी-असंसअं पिअसहिं जेव हिअए कदुअ णिन्दिदो अणेण अप्पा भविस्सदि।
(असंशयं प्रियसखीमेव हृदये कृत्वा निन्दितः अनेनात्मा भविष्यति।)

---

देवामात्यो विज्ञापयति एकं मया पौरकार्यं प्रत्यवेक्षितं तद् देवः पत्रारोपितं प्रत्यक्षीकरोतु। नाविति⁸⁶ नाविकवृत्तिः। राजात्मजां राजसुताम्। आपन्नसत्त्वा गर्भवती। देव, इदानीं साकेतकपुरस्य श्रेष्ठिनो दुहिता निर्वृत्तप्रसवा (निर्वृत्तपुंसवना) तस्य जायेति श्रूयते। श्रेष्ठी वणिगादिकुलमुख्यः। रिक्थं धनम्। यद्देव आज्ञापयति। इयमस्मि।। येनेति०।। (6-26)।। प्रजा लोकाः। पापात् पापिष्ठात् ऋते विना।। एवं इदं वा नाम घोषयितव्यम्। देव काले प्रवृष्टमिव शासनमभिवर्धितं जनेन देवस्य। प्रतिहतममङ्गलम्। संशयं प्रियसखीमेव हृदये कृत्वा निन्दितोऽनेनात्मा भविष्यति।।

---

86. प्रकाशिते मैथिलपुस्तके वारिपथोपजीवी नाविकवृत्तिरिति पठ्यते।

214 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा। कल्पिष्यमाणा महते फलाय वसुन्धरा काल इवोप्तबीजा।।6-27।।

मिश्रकेशी-अपरिच्चत्ता दाणिं दे भविस्सदि। (अपरित्यक्ता इदानीं ते भविष्यति।)

चेटी-(जनान्तिकम्) अज्जे, एदं पत्तं पेसअन्तेण दिउणाणुदावो किदो भट्ठा अमच्चेण। ता मेहच्छण्णावद्विदं संतावणिव्वावइत्तअं अज्जमाधव्वं गेण्हिअ आअच्छ। (आर्ये, एतत्पत्रं प्रेषयता द्विगुणानुतापः कृतः भर्ता अमात्येन। तन्मेघच्छन्नावस्थितं संतापनिर्वापयितारम् आर्यमाधव्यं गृहीत्वा आगच्छ।)

प्रतीहारी-सुट्ठु दे भणिदं। (सुष्ठु ते भणितम्।) (इति निष्क्रान्ता)

राजा-अहो, दुःषन्तस्य संशयमारूढाः पिण्डभाजः। अस्मात्परं बत यथास्मृति संभृतानि को नः कुले निवपनानि करिष्यतीति। नूनं प्रसूतिविकलेन मया प्रसिक्तं धौताश्रुसेकमुदकं पितरः पिबन्ति।।6-28।।

मिश्रकेशी-सदि क्खु दीवे ववधानदोसेण अन्धआरं अणुभवदि राएसी। (सति खलु दीपे व्यवधानदोषेणान्धकारमनुभवति राजर्षिः।)

चेटी-भट्ठा, अलं संताविदेण। वअत्थो ज्जेव पहू अवरासुं देवीसुं अणुरूवपुत्तजन्मेण पुव्वपुरिसाणं अरिणो भविस्सदि। (आत्मगतम्) ण मे वअणं पडिच्छदि भट्ठा। अथवा अणुरूव जेव ओसधं आदङ्कं णिअत्तेदि। (भर्तः, अलं संतापितेन। वयःस्थः एव प्रभुः अपरासु देवीषु अनुरूपपुत्रजन्मना पूर्वपुरुषाणामनृणः भविष्यति। न मे वचनं प्रतीच्छति भर्ता। अथवा- अनुरूपमेवौषधम् आतङ्कं निवर्तयति।)

---

संरोपित इति।। (6-27)।। आत्मनि संरोपितेऽर्थात् तस्या गर्भे जाते इत्यर्थः। यदुक्तम् “आत्मा वै जायते पुत्र” इति। काले वर्षासु।। अपरित्यक्तेदानीं ते भविष्यति। आर्ये इदं पत्रं प्रेषयता द्विगुणानुतापः कृतो भर्तामात्येन। तन्मेघच्छन्नावस्थितं संतापनिर्वापकमार्य-माधव्यं गृहीत्वा गच्छ। श्रेष्ठं प्रशस्तं यत्त्वया भणितम्। पिण्डभाजः पितरः।।

अस्मात्०।। (6-28)।। दुष्म(ष्य)न्तात्। निवपनानि जलाञ्जल्यादीनि। मृतेद्देश्यकोदकदानं निवापः। प्रसिक्तं दत्तम्। धौतेति क्रियाविशेषणम्। विन्यासो नाम नाट्यालङ्कारः। तदुक्तं-“निर्वेद-वाक्यवचनं विन्यासस्तु प्रकीर्तितः“ इति शङ्करः।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 215

राजा- (शोकनाटिकेन) सर्वथा—

आमूलशुद्धसंततिकुलमेतत्पौरवं प्रजावन्ध्ये।
मय्यस्तमितमनार्ये देश इव सरस्वतीस्रोतः॥६-२९॥

(इति मोहमुपागतः)

चेटी- (संसभ्रमम्) समस्ससदु समस्ससदु भट्टा। (समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता।)

मिश्रकेशी- किं इदाणिं जेव णं णिव्वुदं करइस्सं। अथवा सुदं मए सउन्तलं संभावअन्तीए देवजणणीए मुहादो जण्णभाअसमूसुआओ देवदाओ ज्जेव तथा करइस्सन्ति जधा सो भत्ता तुमं अइरेण धम्मवत्तिं अहिणन्दिस्सदि त्ति। ता ण जुत्तं मम एत्थ विलम्बिदुं। जाव इमिणा वुत्तन्तेण पिअसहिं सउन्तलं समस्ससेमि। (किमिदानीमेवेनं निर्वृतं करिष्यामि। अथवा श्रुतं मया शकुन्तलां संभावयन्त्याः देवजनन्याः मुखात् यज्ञभागसमुत्सुकाः देवताः एव तथा करिष्यन्ति। यथा सः भर्ता त्वामचिरेण धर्मपत्नीम् अभिनन्दिष्यतीति। तन्न युक्तं ममात्र विलम्बितुम्। यावदनेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं शकुन्तलां समाश्वासयामि।

(इत्युद्भ्रान्तकेन निष्क्रान्ता।)

नेपथ्ये- भो, अव्वम्हण्णं अव्वम्हण्णं। (भोः अब्रह्मण्यम् .....। अब्रह्मण्यम्।)

राजा- (प्रत्यागतचेतनः कर्णं दत्त्वा) अये माधव्यस्येवार्तनादः।

चेटी- भट्टा, मा णाम सो माधव्वतवस्सी पिङ्गलियामिस्सिआहिं चित्तफलअहत्थो पाविदो भविस्सदि। (भर्तः, मा नाम सः माधव्यतपस्वी पिङ्गलिकामिश्राभिः चित्रफलक-हस्तः प्राप्तः भविष्यति।)

राजा- चतुरिके, गच्छ। मद्वचनादनिषिद्धपरिजनां देवीमुपालभस्व।

चेटी- जं देवो आणवेदि। (यद्देवो आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्ता)

---

सति खलु दीपे व्यवधानदोषेणान्धकारमनुभवति राजर्षिः। भट्टारक अलं संतापितेन। वयःस्थ एव प्रभुः, अपरासु देवीष्वनुरूपपुत्रजन्मना पूर्वेषाम् अनृणो भविष्यामि। न मे वचनं प्रतिगृह्णाति भर्ता अथवानुरूपमेवौषधमातङ्गं निवर्तयति।।

आमूलेति०।। (6-29)।। प्रजापत्यं तद् वन्ध्ये अत एवानार्ये पापिष्ठे। यथानार्येऽधमदेशे सरस्वतीनदीस्रोतः।। समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता। किमिदानीमेवैनं निर्वृतं करिष्यामि। अथवा मया श्रुतं शकुन्तलां संभावयन्त्या देवजनन्या मुखात् यज्ञभागसमुत्सुका देवा एव तथा करिष्यन्ति यथा भर्ता त्वामचिरेण धर्मपत्नीमभिनन्दिष्यति। तन्न युक्तं ममात्र विलम्बितुम्। यावदेतेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं शकुन्तलां समाश्वासयामि। उद्भ्रान्तकेन ऊर्ध्वगतिभेदेन। भो अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम्। अवध्योऽहमित्यर्थः। “अब्रह्मण्यम् अवध्योक्तावि” त्यमरः।

216 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

नेपथ्ये—भो, अब्बम्हण्णं अब्बम्हण्णं। (भोः अब्रह्मण्यं अब्रह्मण्यम्।)
राजा—परमार्थतो भीतिभिन्नस्वरो ब्राह्मणः। कः कोऽत्र भोः।
प्रविश्य कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः।
राजा—निरूप्यतां किमेवं माधव्यमाणवकः क्रन्दतीति।
कञ्चुकी—यावदालोकयामि। (इति निष्क्रम्य ससंभ्रमं पुनः प्रविष्टः)
राजा—पार्वतायन। न खलु किं चिदत्याहितम्।
कञ्चुकी—एवम्।
राजा—तत्कुतोऽयं वेपथुः। तथा हि—

प्रागेव जरसा कम्पः सविशेषेण सम्प्रति।
आविष्करोति सर्वाङ्गमश्वत्थमिव मारुतः॥६-३०॥

कञ्चुकी—परित्रायतां सुहृदं महाराजः।
राजा—कस्मात्परित्रातव्यः।
कञ्चुकी—महतः कृच्छ्रात्।
राजा—अयि, भिन्नार्थमभिधीयताम्।
कञ्चुकी—योऽसौ दिगवलोकनप्रासादो मेघच्छन्नो नाम।
राजा—किं तत्र।
कञ्चुकी—

तस्याग्रभागाद्गृहनीलकण्ठैरनेकविश्रामविलङ्घ्यशृङ्गात्।
सखा प्रकाशेतरमूर्त्तिना ते केनापि सत्त्वेन निगृह्य नीतः॥६-३१॥

---

भट्टारक, मा नाम स माधव्यतपस्वी पिङ्गलिका-मिश्रिताभिश्चित्रफलकहस्तः प्राप्तो भविष्यति। ताभिः स हन्यत इति भावः। नाम संभावनायाम्। मा काकौ। मा नामेत्यव्ययसमुदायः संभावनार्थ इति केचित्। भो अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम्। “माणवको हावभेदे बाले कुपुरुषेऽपि च” इति मेदिनी। अत्याहितं महाभीतिरित्यामरः।

प्रागेवेति०।। (6-30)।। स कम्पः सम्प्रति विशेषेणाविष्करोति प्रकटयति च तमेवेत्यर्थः। आविष्करोति चालयतीत्यन्यः।। परित्रायतां रक्षतु। अत्र पर्याप्नोत्विति पाठोऽमरटीकाकृद्भिर्धृतः। पर्याप्नोतु परित्रायताम्। स्यात् पर्याप्तिः परित्राणमित्यमरः। भिन्नार्थं व्यक्तार्थम्।।

तस्येति०।। (6-31)।। प्रकाशेति गुप्तशरीरेण अदृश्येनेत्यर्थः। सत्त्वेन प्राणिना।।

ममापीति गर्वाख्यो नाम नाट्यालङ्कारः। तदुक्तं “गर्बोऽवलेपजं वाक्यमिति”।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 217

राजा- (सहसोत्थाय) आः। ममापि सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः। अथ वा बहुप्रत्यवायं नृपत्वम्।

अहन्यहन्यात्मनः एव ताव- ज्ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम्। प्रजासु कः केन पथा प्रयाती- त्यशेषतः कस्य पुनः प्रभुत्वम्॥6-32॥

नेपथ्ये- अविद अविद भो। (अविद अविद भोः।)

राजा- (आकर्ण्य गतिभेदं रूपयन्) सखे, न भेतव्यं न भेतव्यम्।

नेपथ्ये- भो। कधं ण भाइस्सं। एसो मं को वि पच्छामोडिअ सिरोधरं इक्खुं विअ भग्गगन्ठिं करिदुं इच्छदि। (भोः कथं न भेष्यामि। एषः मां कोऽपि पश्चान्मोट्य शिरोधरम् इक्षुमिव भग्नग्रन्थिं कर्तुमिच्छति।)

राजा- (सदृष्टविक्षेपम्) धनुर्धनुस्तावत्।

प्रविश्य धनुर्हस्ता यवनी- भट्टा, एदं ससरं सरासणं हत्थावाओ अ।

(भर्ता, एतत् सशरं शरासनं हस्तावापः च। (राजा सशरं अनुरादत्ते)

नेपथ्ये-

एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी शार्दूलः पशुमिव हन्मि चेष्टमानम्। आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा दुःषन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम्॥6-33॥

राजा- (सक्रोधम्) कथं मामेवोद्दिशति। आः। तिष्ठ तिष्ठ कौणपापसद। अयमिदानीं न भवसि। (चापमारोप्य) पार्वतायन, सोपानमार्गमादेशय।

कञ्चुकी- इत इतो देवः। (सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति)

राजा- (समन्तादवलोक्य) अये, शून्यमिदम्।

नेपथ्ये- परित्ताहि परित्ताहि। अहं भवन्तं पेक्खामि तुमं ण मं पेक्खसि। मज्जारगहिदो विअ उन्दुरो णिरासो म्हि जीविदे।

---

अहनीति०।। (6-32)।। प्रभुत्वं ज्ञातृत्वम्।। अभिधावेति अभिधावनं गतिभेदः। अतिशीघ्रं गच्छेत्यर्थः। भोः कथं न भेष्यामि। एष मां कोऽपि पश्चान्मोटित-शिरोधरभिक्षुमिव भग्नास्थिं कर्तुमिच्छति। मोटितं पाटितम्। उच्छुमिति उद्विक्षुवृश्विकयोरिति प्राकृतसूत्रात्।

भट्टारक इदं सशरं शरासनं हस्तावापश्च।।

एष०।। (6-33)।। चेष्टमानं करचरणादिप्रसारणशीलम्।।

218	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(परित्राहि परित्राहि। अहं भवन्तं प्रेक्षे, त्वं न मां प्रेक्षसे। मार्जारगृहीतः इव उन्दुरः निराशः अस्मि जीविते।)

राजा–भोस्तिरस्करिणीगर्वित, किं मदीयमस्त्रमपि त्वां न पश्यति। स्थिरो भव। मा च ते वयस्यसम्पर्काद् विश्वासोऽभूत्। एष तमिषुं संदधे–

यो हनिष्यति वध्यं, त्वां रक्ष्यं रक्षिष्यति द्विजम्।
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥६-३४॥

(इति शस्त्रं संधत्ते)
(ततः प्रविशति मातलिर्विदूषकश्च)

मातलिः–आयुष्यमन्

कृताः शरव्यं हरिणा तवासुराः
शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम्।
प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने
पतन्ति चक्षूंषि न दारुणाः शराः ॥६-३५॥

राजा–(ससंभ्रममस्त्रमुपसंहरन्) अये, कथं मातलिः। स्वागतं देवराजसारथे।

विदूषकः–भो, मणं म्हि इमिणा अहं पसुमारणेण मारिदुं ण पारिदो। भवं उण इमं साअदेण अहिणन्ददि। (भोः मनाक् अस्मि अनेन अहं पशुमारणेन मारयितुं न पारितः। भवान् पुनः इमं स्वागतेन अभिनन्दति।)

मातलिः–(सस्मितम्) आयुष्मन्, श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा त्वत्सकाशं प्रेषितः।

राजा–अवहितोऽस्मि।

मातलिः–अस्ति कालनेमिप्रसूतो दुर्जयो नाम दानवगणः।

राजा–श्रुतपूर्वो मया नारदात्।

मातलिः–

सख्युस्ते स किल शतक्रतोरवध्य-
स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता।

---

कौणपाः राक्षसाः। मृत्यावयं न भवसीति नाट्योक्तौ त्रिलोचनमिश्राः। सोपानमारोहणम्। परित्राहि। अहं भवन्तं प्रेक्षे। त्वं मां न प्रेक्षसे। तस्मान्मार्जारगृहीत इवोन्दुरुर्निराशोऽस्मि जीविते।। यः०।। (6-34) ।। शरः। अपो जलानि। हंसस्वभावोऽयम्।। कृतेति०।। (6-35)।। शरव्यं लक्ष्यम्। हरिणा इन्द्रेण। शरव्या इति शङ्करधृतः पाठः।। भो मनागस्मि एतेन पशुमारणेन मारितुं न पारितः। भवान् पुनरिमं स्वागतेनाभिनन्दति। मनागल्पेन।। सख्युरिति०।। (6-36) ।। अपाकरोति व्यसनयति। प्रतिवस्तूपमा।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 219

उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्ति- स्तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः ।। 6-36 ।।

स भवानात्तचाप एवेदानीं देवरथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठताम्।

राजा—अनुगृहीतोऽस्म्यनया मघवतः संभावनया। अथ भवद्भिर्माधव्यं प्रति किमेवं प्रयुक्तम्।

मातलिः—एतदपि कथ्यते। किंनिमित्तादपि मनस्तापादायुष्मान्विकलवो दृष्टः। पश्चात्कोपयितुम् आयुष्मन्तं तथा कृतवानस्मि। कुतः—

ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।
तेजस्वी संक्षोभात्प्रायः प्रतिपद्यते तेजः ।। 6-37 ।।

राजा—वयस्य, अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा। तद्गच्छ। परिगतार्थं कृत्वा मद्वचनाद् अमात्यपिशुनं ब्रूहि।

त्वन्मतिः केवला तावत्प्रतिपालयतु प्रजाः।
अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः ।। 6-38 ।।

विदूषकः—जं भवं आणवेदि। (यदभवानाज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तः)

मातलिः—रथमारोहतवायुष्मान्। (राजा तथा करोति)

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

।। षष्ठोऽङ्कः ।।

---

संभावना आदरः। अथ प्रश्ने। आयुष्मान् भवान्।।
ज्वल० ।। 6-37 ।। विप्प(प्र)कृतः पीडितः। संक्षोभात् भयनिमित्तात्।।
व्यापृतं० ।। (6-38) ।। व्यापृतिः(तं) व्यावृतम्।। यद् भवान्⁸⁷ आज्ञापयति। रथमिति परालंकारः(?) ।।

।। इति षष्ठाङ्क-विवरणम् ।।

---

87. मातृका 4117 इत्यत्र यन्न वानाज्ञा० इति पठ्यते।

॥ सप्तमोऽङ्कः॥

(ततः प्रविशत्याकाशवर्त्मना रथारूढो राजा मातलिश्च)

राजा—मातले, अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवतः सत्क्रियाविशेषादनुपयुक्तमिवात्मानं समर्थये।

मातलिः—आयुष्मन्, उभयत्राप्यसंतोषमवगच्छ। कुतः—

उपकृत्य हरेस्तथा भवाल्लँघु सत्कारमवेक्ष्य मन्यते।
गणयत्यवदानसंमितां भवतः सोऽपि न सत्क्रियामिमाम्॥7-1॥

राजा—मा मैवम्। स खलु मनोरथानामप्यतिदूरवर्ती विसर्जनावासरे सत्कारः। मम हि दिवौकसां समक्षमधार्धासनोपविष्टस्य

अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन।
प्रमृज्य वक्षो हरिचन्दनाङ्कं मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा॥7-2॥

मातलिः—किमिव सुरेशादायुष्मान्नार्हति। पश्य—

सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्धृत-दानवकण्टकम्।
तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः॥7-3॥

राजा—अत्र खलु शतक्रतोरेव महिमा। पश्य—

सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः
सम्भावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम्।
किं प्राभविष्यदरुणस्तमसां वधाय
तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत्॥7-4॥

---

॥ अथ सप्तमाङ्क-विवरणम्॥

अयुक्तमनुपकारकम्⁸⁸। समर्थयेऽवगच्छामि। उभयत्र स्वविषये इन्द्रविषये च। उप०। (7-1) ।। तवोपकृत्य लघु मन्यते। अवदानमसाधारणं कर्म, तत्तुल्यं न गणयति।। विसर्जनं प्रस्थापनम्। अन्तर्गतति० (7-2)।। तन्माना नोथापनमित्यर्थः। हरिचन्दनेन, चन्दनभेदेन। वक्षः प्रमृज्य उपलिप्य। मयेति मस्तकस्थेनान्वयः। पारिजातमाला पिनद्धा। हरिचन्दनाङ्कमिति क्वचित्।। अथ नतेति० (7-3)।। पक्वता(?) सूचनार्थम्। पुरुषेति नृसिंहस्य।। सिध्यन्ति (7-4)।। कृतकृत्या भवन्ति। नियोज्याः सेवकाः। धुरि रथाग्रे।।

---

88. मातृका 4117 इत्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 221

मातलिः–सदृशं तवैतत्। (स्तोकमन्तरं गत्वा) आयुष्मन्! इतः पश्य नाकपृष्ठप्रस्थितस्य सौभाग्यमात्मयशसः।

विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतान्तरेषु।
संचिन्त्य गीतिक्षममर्थतत्त्वं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति॥७–५॥

राजा–मातले, असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युरधिरोहता न लक्षितोऽयं प्रदेशो मया। तत्कतमस्मिन्पथि वर्तामहे मरुताम्।

मातलिः–
त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां
ज्योतींषि वर्तयति चक्रविभक्तरश्मिः।
तस्य व्यपेतरजसः प्रवहस्य वायो-
र्मार्गो द्वितीयहरिविक्रमपूत एषः॥७–६॥

राजा–अतः खलु मे सबाह्याकरणोऽन्तरात्मा प्रसीदति। (रथाङ्गमवलोक्य) शङ्के मेघपदवीमवतीर्णाः स्मः।

मातलिः–आयुष्मन्, कथमवगम्यते।

राजा–
अयमगविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि -
र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः।
गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां
पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः॥७–७॥

मातलिः–अथ किम्। अन्यच्च। क्षणादूर्ध्वमायुष्मानातमाधिकारभूमौ वर्तिष्यते।

---

विच्छि० (7-5) ।। विच्छित्तिरङ्गरागः। “विच्छित्तिरङ्गरागेऽपि हारविच्छेदयोरपीति” विश्वः। वर्णैश्चन्दनादिभिः। कल्पलतावस्त्रेषु लिखन्ति गीतिक्षमं गने(गान)योग्यम् अर्थतत्त्वं अर्थजातम् वा।।
तिस्रो० (7-6) ।। ति(त्रि)स्रोतसं गङ्गाम्। गगनेति आकाशस्थाम्। ज्योतींषि⁸⁹ सूर्यादीनि। वर्तयति दधातीत्यर्थः। चक्रेति-चक्रकोषेण ज्योतिषा विभक्ता रश्मयो येन। त्वत् स्यन्दनप्रान्तासन्नकिरणं यथा स्यादिति तु शङ्करः। रजो गुणः प्रवहनाम्नो वायोर्द्वितीयेन हरेः विक्रमेण विशिष्टपादक्षेपेण पूतः। विक्रमः पाद इत्यन्यः।। करणम् इन्द्रियम्।
अयमिति० (7-7) ।। अगाः पर्वताः। हरिभिरिन्द्राश्वैः। अचिरभासां विद्युताम्। जलगर्भमुदरं येषाम्।।

---

89. मातृका 4117 इत्यत्र ज्योतींषि इति पठ्यते।

222 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- (अधोऽवलोक्य) मातले, वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संपद्यते मनुष्यलोकः।
तथाहि-

शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मज्जतां मेदिनी
पर्णाभ्यन्तरलीनतां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः।
सन्धानं तनुभागनष्टसलिलव्यक्त्या व्रजन्त्यापगाः
केनाप्युत्क्षिपतेव पश्य भुवनं मत्पार्श्वमानीयते॥७-८॥

मातलिः-आयुष्मन्, साधु दृष्टम्। (सबहुमानमवलोक्य) अहो, उदग्ररमणीया पृथ्वी।
राजा-मातले, कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढः कनकरसनिष्यन्दी सांध्य इव मेघः सानुमान् अवलोक्यते।
मातलिः-आयुष्मन्, एष खलु हेमकूटो नाम किंपुरुषपर्वतः परं तपस्विनां सिद्धिक्षेत्रम्।
पश्य-

स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः।
सुरासुरगुरुः सोऽस्मिन् सपत्नीकस्तपस्यति॥७-९॥

राजा-(सादरम्) तेन ह्यनतिक्रमणीयानि श्रेयांसि। प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं गन्तुमिच्छामि।
मातलिः-आयुष्मन्, प्रथमः कल्पः।
(रथावतरणं नाटयित्वा) एताववतीर्णौ स्वः।
राजा-(सविस्मयम्) मातले,

उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः
प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः।
अभूतलस्पर्शंतया निरुद्धति-
स्तवावतीर्णोऽपि न लक्ष्यते रथः॥७-१०॥

मातलिः-एतावानेवायुष्मतः शतक्रतोश्च रथस्य विशेषः।
राजा-कतमस्मिन्प्रदेशे मारीचाश्रमः।

---

शैला० (7-8)।। शैलशिखरादवरोहतीव। पर्णेति पर्णसमूहलीनतामैक्यम्। कृशभागे नष्टस्य सलिलस्य भक्त्या तनुभावनष्टसलिला {व्यक्तमिति}। तनुभावः कृशता। व्यक्तं स्फुटमिति शङ्करः।।
उदग्रम् (7-9)।। अत्यर्थम्⁹⁰। सानुमान् पर्वतः। मरीचेर्मरीचिनाम्नो यो जातः कश्यप इत्यर्थः।।
उपो०। 7-10।। रथाङ्गं चक्रम्। नेमिः प्रान्तः।

---

90. उदग्रमत्यर्थात् इति 4।18 इत्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 223

मातलिः-(हस्तेन दर्शयन्) पश्य, वल्मीकार्द्धनिमग्नमूर्तिरुरगत्त्वग्ब्रह्मसूत्रान्तर : कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनात्यन्तसंपीडितः। अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः॥7-11॥

राजा-(विलोक्य) नमोऽस्मै कष्टतपसे।

मातलिः-(संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा) एतावदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षकं प्रजापतेराश्रमपदं प्रविष्टौ स्वः।

**राजा-**अहो, स्वर्गादिदमधिकतरं निर्वृतिस्थानम्। अमृतह्रदमिवावगाढोऽस्मि।

मातलिः-(रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्यमान्।

राजा-(साभिनयमवतीर्य) भवान् कथमिदानीम्।

**मातलिः-**समययन्त्रित एवायमास्ते रथः। तदयमप्यवतरामः। (तथा कृत्वा) आयुष्मन्, इतो दृश्यन्तामत्रभवतां सिद्धमुनीनां तपोवनभूमयः।

**राजा-**ननु विस्मयादुभयमप्यवलोकयामि। प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यद्वाञ्छन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥7-12॥

**मातलिः-**उत्सर्पिणी खलु महतां प्रार्थना। (परिक्रम्याकाशे) वृद्धशाकल्य, किंव्यापारो भगवान्मारीचः। (आकर्ण्य) किं ब्रवीषि। एष दाक्षायण्या पतिव्रतापुण्यमधिकृत्य पृष्टस्तदस्यै कथयतीति। प्रतिपाल्यावसरः खलु प्रस्तावः।

(राजानमवलोक्य)

अस्यामशोकच्छायायामास्ताम् आयुष्मान् यावत्वामहमिन्द्रगुरवे निवेदयामि।

**राजा-**यथा भवान्मन्यते। (इति निष्क्रान्तो मातलिः।)

---

वल्मी०।। (7-11) सर्पकञ्चुक एव यज्ञोपवीतान्तरमस्य यज्ञोपवीती। यज्ञमृगेव यज्ञोपवीतं तदन्तरं यस्येति शङ्करः। "अन्तरम-वकाशा-वधि-परिधाना-न्तर्धि-तादर्थ्ये" इत्यमरः। नीडः कुलायः। स्थाणुः शाखादिशून्यवृक्षः। अभ्यर्कबिम्बं सूर्यमण्डलस्याभिमुखम्।। कथमिदानीमिति “अवतरिष्यामी"ति शेषः। तदा रथानवेक्षणादिति भावः। उभयं सुखं दुःखं चेत्यन्यः(?)।

प्राणा०।। (7-12) सत्कल्पवृक्षे०। विद्यमानकल्पतरौ। उत्सर्पिणी यथोत्तरवृद्धेति सुभेदः। दाक्षायण्यादित्या।

224 चंद्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- (निमित्तं सूचयित्वा)

मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे मुधा। पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते॥7-13॥

(नेपथ्ये) मा खु मा खु चवलत्तणं करेहि। जहिं तहिं जेव अत्तणो पइदिं दंसेसि। (मा खलु मा खलु चपलत्वं कुरु। यत्र तत्रैव आत्मनः प्रकृतिं दर्शयसि।)

राजा- (कर्णं दत्त्वा) अभूमिरियमविनयस्य। तत्को नु खल्वेवं निषिध्यते। (शब्दानुसारेणावलोक्य सविस्मयम्) अये, अयम् अनुरुध्यमानस्तापसीभ्याम् अबालसत्त्वो बालः।

अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेसरम्। विलम्बितं सिंहशिशुं करेणाहत्य कर्षति॥7-14॥

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो बालस्तापस्यौ च)

बालः- यिम्भ ले सिंहशावआ यिम्भ। दन्ताईं दे गणइश्शं। (जृम्भस्व रे सिंहशावक, जृम्भस्व। दन्तान् ते गणयिष्यामि।)

प्रथमा- अविणीद, किं ति णो अपच्चणिव्विसेसाईं सत्ताइं विप्पकरेसि। संपहरदि विअ दे संरम्भो। ठाणे क्खु मुणिअणेण सव्वदमणो त्ति किदणामधेओ सि। (अविनीत, किं इति नः अपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि। सम्प्रहरति इव ते संरम्भः। स्थाने खलु मुनिजनेन सर्वदमन इति कृतनामधेयः असि।)

राजा- किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे हृदयम्। (विचिन्त्य) आम्। नूनमनपत्यता मां वत्सलायति।

द्वितीया- एसा तुमं केसरिणी लङ्घेदि जइ से पुत्तअं ण मुञ्चेसि। (एषा त्वां केसरिणी लङ्घयति यद्यस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि।)

---

मनो०।। (7-13) ।। परिवर्ततेऽद्येति शेषः। श्रेयो यत्तत्पूर्वमवज्ञातम् इदानीं दुःखमेवेति भावः। यद्वा पूर्वावज्ञात-कल्याणं दुःखं यथा स्यात्तथा परिवर्तते दुःखेनेति शङ्करः।।

“मा खलु मा खलु चपलतां कुरु”। यत्र तत्रैवात्मनः प्रकृतिं स्वभावं दर्शयसि। युवानस्तरुणाः।

[ अर्धपीतस्तनम०।। (7-14) ] अर्द्धवक्लिष्टे विपर्यस्तः केसरः। खलु बालः, विलम्बितं लम्बमानम्।।

जृम्भस्व रे सिंहशावक जृम्भस्व। मुख-व्यादानं विधेहि। दन्तांस्ते गणयिष्यामि। अविनीत किमिति नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकुरुषे, सोदरनिर्विशेषेषु एषु अस्मिन् वा दुःखं ते (?) संरम्भः। स्थाने खलु मुनिजनेन “सर्वदमन” इति कृतनामधेयोऽसि।

एषा त्वां केसरिणी लङ्घयति, भविष्यदर्थे लट्, यद्यस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि। अम्मो विस्मये। बलवत् खलु भीतोऽस्मि। “बलिकम्” अव्ययमप्यर्थवाचीति शङ्करः।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 225

बालः- (सस्मितम्) अम्मो, बलिअं खु भीदे स्मि। (अम्मो, बलीयः खलु भीतोऽस्मि।) (इत्यधरं दशति)

राजा- (सविस्मयम्) महत्तस्तेजसो बीजं बालोऽयं प्रतिभाति मे।
स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधःक्षय इव स्थितः॥7-15॥

प्रथमा- वच्छ, मुञ्च इमं बालमइन्दअं। अण्णं दे कीळणअं दाइस्सं। (वत्स, मुञ्चेमं बालमृगेन्द्रम्, अन्यं ते क्रीडनकं दास्यामि।)

बालः- कहिं शे। देहि मे। (कुत्र एषः, देहि मे।) (इति हस्तं प्रसारयति)

राजा- (हस्तं विलोक्य) कथं चक्रवर्तिलक्षणमनेन धार्यते। तथा हि-
प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो
विभाति जालग्रथिताङ्गुलिः करः।
अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया
नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम्॥7-16॥

द्वितीया- सुव्वदे, ण एसो सक्को वाआमेत्तकेण समइदुं। ता गच्छ, मम केरए उडए मङ्कणअस्स इसिकुमारअस्स केरओ वण्णअचित्तिदो मट्टिआमोरो चिट्ठदि। तं से उवहर।
(सुव्रते, नैषः शक्यः वाङ्मात्रेण शमयितुम्। तद्गच्छ। मदीये उटजे मङ्कणकस्य ऋषिकुमारकस्य वर्णकचित्रितः मृत्तिकामयूरः तिष्ठति। तमस्मै उपहर।)

प्रथमा- तथा। (तथा) (इति निष्क्रान्ता)

बालः- ताव इमिणा येव कीळ्इशं। (तावत् अनेनैव क्रीडिष्यामि।)

---

बीजं०।। (7-15)।। महतः कारणम्। शङ्करस्तु अयं बालो नोऽस्माकं तेजसः क्षत्रिय-रूपस्याहितमर्पितं बीजं रेतः प्रतिभातीत्याह। एधः क्षत्रिये काष्ठे क्षयार्थम्। एधः काष्ठे इति शङ्करः।।

मुञ्चेमं बालमृगेन्द्रम्। अन्यते क्रीडनकं दास्यामि। कुत्र मे देहि। चक्रवर्तिलक्षणं अङ्कुशादिरेखारूपम्। तदुक्तम्-अङ्कुशं कुण्डलं चक्रं यस्य पाणितले भवेत्। चक्रवर्ती भवेन्नित्यं सामुद्रकवचो यथा।। इति⁹¹।।

प्रलोभ्य ०।। (7-16)।। प्रणयः प्रार्थनम्। संहताङ्गुलिः संश्लिष्टाङ्गुलिः करवत्तापि महापुरुषत्व सूचिका नवो यदापि जले पदे भुजारिति नरनारा[य]ण विशेषणमुक्तम्। जलेति करे आवर्तभेद इत्यन्यः। अलक्ष्यमदृश्य पत्रमभ्यन्तरं उषसा सन्ध्या उषः प्रत्यूषसि क्लीबं पितृप्रस्वान्तेयोषितीति कोषः। मुञ्चते मुञ्चैनं। न एवं शक्यो वाङ्मात्रेण शमयितुम् तद् गच्छ मदीये उटजे मङ्कणकस्य⁹² ऋषिकुमारस्य वर्णकचित्रितो मृत्तिकामयूरस्तिष्ठति, तमस्मै उपहर। तावदेतेनैव क्रीडिष्यामि। मुञ्चैनम्।

---

91. मैथिलपाठे शङ्करस्य टीकायाम् इतस्तः गृहीतोऽयम् [[कोष्ठे निवेशितः]] अंशः अत्र समाप्यते।
92. देवनागरी-वाचनायां मार्कण्डेयस्येति पाठो दृश्यते।

226
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

तापसी-(विलोक्य हसन्ती) मुच्च णं। (मुञ्चैनम्।)
राजा-स्पृहयामि खलु दुर्ललितायास्मै। (निःश्वस्य)

आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासै-
रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् ।
अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयानवहन्तो
धन्यास्तदङ्गरजसा परुषीभवन्ति ॥ 7-17 ॥

तापसी-(साङ्गुलितर्जनम्) भो, णं मं गणेसि। (पार्श्वमवलोकयन्ती) को एत्थ इसिकुमारआणं मज्झे। (राजानं दृष्ट्वा) भद्दमुह, एहि। मोआवेहि दाव इमिणा दुम्मोअहत्थग्गहेण डिम्भएण बाधीअमाणं बालमइन्दं।
(भोः न मां गणयसि। कोऽत्र ऋषिकुमाराणां मध्ये। भद्रमुख, एहि मोचय तावदनेन दुर्मोचहस्तग्रहेण डिम्भकेन बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम्।)
राजा-तथा। (इत्युपगम्य सस्मितम्) अयि भो महर्षिपुत्रक।

एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना संयमी किमिति जन्मदस्त्वया।
सत्त्वसंश्रयसुखोऽपि दूष्यते कृष्णसर्पशिशुनेव चन्दनः ॥ 7-18 ॥

तापसी-भद्दमुह, ण क्खु एसो इसिकुमारओ। (भद्रमुख, न खल्वेषः ऋषिकुमारकः।)
राजा-आकारसदृशं चेष्टितमेवास्य कथयति। स्थानप्रत्ययात्तु वयमतर्किणः।
(यथाभ्यर्थितमनुतिष्ठन्बालकस्य स्पर्शमनुभूयात्मगतम्)

अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण
स्पृष्टेषु गात्रेषु सुखं ममैवम्।
कां निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्
यस्यायमङ्गात्कृतिनः प्रसूतः ॥ 7-19 ॥

---

दुर्लङ्घं ललितमीप्सितं यस्य। आलक्ष्य० ॥ (7-17) अङ्के क्रोडे य आश्रयोऽवस्थानं तत्र प्रणयिणः प्रार्थकाः स्पृहा नाम नाट्यालंकारोऽयमिति शङ्करः। भो न मां गणयसि। कोऽत्र ऋषिकुमाराणां मध्ये तिष्ठतीति शेषः। भद्रमुख, एहि तावत्। मोचय एतेन दुर्मोचहस्तग्रहेण बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम्।

एवं० ॥ (7-18) वृत्तिर्व्यवहारः संयमी व्रती जन्मदः पिता, पुण्याश्रमे⁹³ सुखं यस्य, पुण्याश्रमं सुखं यस्मादिति वा। कण्वस्य ते मलिनीक्रियते। भद्रमुख, न खल्वेष ऋषिकुमारकः।

अनेन० ॥ (7-19) ॥ कृतिनो भाग्यवतः॥

आश्चर्यमाश्चर्यम्। अस्य बालस्यासन्न(?)पि भद्रमुखे सम्वादिनी आकृति(तिः), विस्मितासि।

---

93. पुण्याश्रमेण इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।