ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

११४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

तत्र भूतिगुणं प्रशंसति— तं भूतिरिति देवा उपासांचक्रिरे ते बभूवुस्तस्मा- द्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसिति, इति ।

तं प्राणदेवं जीवात्मसद्भावहेतुत्वेन भूतिगुणयुक्तोऽयमित्युपास्य वागाद्यभिमानिनो देवा बभूवुर्भूतिमैश्वर्यं प्रापुः । यस्माद्भूतिगुणयुक्तोऽयं प्राणस्तस्मादेव कारणादिदानीमपि सुप्तः पुमान्भूतिगुणद्योतकं भूशब्दस्यानुकरणरूपं ध्वनिं पुनः पुनः कुर्वन्प्रकर्षेण श्वासं करोति ।

अभूतिगुणं निन्दति— अभूतिरित्यसुरास्ते पराबभूवुः, इति ।

प्राणनिर्गमनेन जीवस्यात्र योऽयमभावः सोऽयमभूतिशब्देनोच्यते । तद्गुणं प्राणमुपास्यासुराः पराभूता विनष्टाः । अत एव च श्रुत्यन्तरं पठ्यते—"तं यथा यथोपायते तदेव भवति" इति ।

भूत्यभूतिगुणद्वयध्यानस्य फलं दर्शयति— भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन्पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद, इति ।

अयं प्राणदेवः स्वस्य सद्भावहेतुर्वैरिणामभावहेतुरित्येवं यः पुमानुपास्ते स पुमानात्मना भवति स्वयं चिरजीवी भवति । शत्रुश्च पराभवति । नन्वभूतिगुणः पूर्वं निन्दितः कथमङ्गी क्रियत इति चेत्प्रकारभेदादिति ब्रूमः । त(स्व)स्यैवाभावहेतुरित्येवमसुराणां यदुपासनं तन्निन्दितं वैरिणामभावहेतुरित्युपासनं त्वङ्गी क्रियते ।

गुणान्तरं विधत्ते— स एष मृत्युश्चैवामृतं च, इति ।

स्वनिर्गमनेन देहमरणात्प्राणस्य मृत्युत्वम् । स्वावस्थानेन देहमरणाभावादमृतत्वम् । एतद्गुणद्वयं ध्यायेत् ।

यथोक्तगुणोपेतं प्राणं प्रशंसितुं मन्त्रमुदाहरति— तदुक्तमृषिणा, इति ।

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः— "अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्" इति । [ ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ३८ ] तस्यायमर्थः—अयं प्राणवायुर्देहमध्ये स्वधया गृभीतः । स्वधाशब्दोऽन्नवाची । भुक्तेनान्नेन परिगृहीतोऽवस्थापितः सन्नध ऊर्ध्वं च संचरति । मलमूत्रापनयनार्थमधोभागेऽञ्चति गच्छतीत्यपाङ् । श्वासार्थ

अध्या० १। ख० ८] ऐतरेयारण्यकम् । ११५

प्रकृष्टे मुखेऽञ्चति गच्छतीत्यपाङ् । एवंविधः सन्नेति गच्छति सर्वदा संचरति । स च प्राणः स्वयममर्त्यो मरणरहितः सन्मर्त्येन मरणोपेतेन शरीरेण सह (स)योनिः समानस्थान एकत्रावस्थितः । जतुकाष्ठवद्देहप्राणयोरत्यन्तं संश्लेष एकत्रावस्थानम् । प्राणस्य निर्गमे देहस्य मरणान्मर्त्यत्वम् । प्राणस्य तु मरणशब्दवाच्यप्राणवियोगासंभवादमर्त्यत्वम् । ता शश्वन्ता तौ देहप्राणौ शाश्वतिकौ । प्राणस्य विनाशाभावेन तत्सहचारिणो देहस्यापि च्छत्रिणो गच्छन्तीतिवच्छाश्वतिकत्वमुपचर्यते । कीदृशौ तौ—विषूचीना विष्वक्सर्वततोऽञ्चतस्तो विषूचीनौ, विविधव्यापारयुक्तौ । प्राणो देहेन्द्रियादींश्चालयति, देहस्तु प्राणेन्द्रियाणामाधारत्वेनावतिष्ठते । पुनरपि कीदृशौ— वियन्ता परस्परविरोधेन गच्छन्तौ । देहो मृतः सन्भूमौ गच्छति, तद्वैपरीत्येन प्राण ऊर्ध्वं लोकान्तरे गच्छति । तयोरुभयोर्मध्येऽन्यतरं देहं निचिक्युः । अन्नपानाभ्यां मनुष्यादयो निचयं वृद्धिं प्रापितवन्तः । अन्यं तु प्राणं न निचिक्युः, न ह्यन्नपानाभ्यां प्राणो वर्धत इति ।

तस्य मन्त्रस्य प्रथमं पादं व्याचष्टे—

अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीत इत्यपानेन
ह्ययं यतः प्राणो न पराङ्भवति, इति ।

यतो यस्मात्कारणादयं प्राणोऽपानेनाधोवृत्तिनाऽपरेणान्तराकृष्टः सन्पराङ्बहिर्गतो न भवति । यद्यपानवृत्त्या नाऽऽकृष्येत तर्हि श्वासरूपेण बहिर्निर्गत्य तथैव गच्छेत् । न पुनर्देहे प्रत्यागच्छेत् । अस्यार्थस्यानुभवप्रसिद्धयर्थो हिशब्दः ।

द्वितीयपादं व्याचष्टे—

अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिरित्येतेन हीदं सर्वं सयोनि
मर्त्यानि हीमानि शरीराणी ३ँ अमृतेषा देवता, इति ।

एतेन प्राणेन सहेदं सर्वं शरीरजातं समानस्थानकमित्येतत्प्रसिद्धम् । शरीराणि मर्त्यानीत्येतदत्यन्तं प्रसिद्धमिति द्योतयितुं हिशब्दः श्रुतिश्च । प्राणदेवता त्वमृता ।

उत्तरार्धं व्याचष्टे—

ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं

---

अपाङ्प्राङेति०—ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ३८ । अमर्त्यो मर्त्येना०—ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ३८ । ता शश्वन्ता०—ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ३८ ।

---

१ क. ग. ॰ष्वगञ्चनौ, विवि॰ । २ क. ख. ग. एतस्य । ३ ख. ग. ॰पारान्तरे॰ । ४ क. ख. ग. ॰सिद्धार्थो । ५ क. ख. ग. ॰सिद्धौ । श॰ ।

११६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

चिक्युर्न निचिक्युरन्यमिति निचिन्वन्ति हैवे- मानि शरीराणी३ँ मृतैवैषा देवता, इति ।

शरीराणामन्नादिना वृद्धिरत्यन्तप्रसिद्धा । प्राणदेवता त्वमृतैव न तु जन्मवृद्ध्यादि- विकारस्तस्या अस्ति ।

अमृतत्वगुणध्यानेफलमाह—

अमृतो ह वा अमुष्मिँल्लोके संभवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमा- ध्यायेऽष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

उपासकः स्वर्गलोके हिरण्यगर्भत्वं प्राप्य मरणरहितो भवति । ततः सर्वप्राण्युपका- रार्थमादित्यमण्डले सर्वैर्दृश्यमानो भवति । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्यायेऽष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणा- रण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः । (नवमः )

उक्थे ध्यातव्यस्य प्राणस्य परस्परविलक्षणा बहव उपास्यगुणाः प्रथमेऽध्याये दर्शिताः । द्वितीये तु प्रथममण्डलद्रष्टृमुनिरूपत्वादयो बहवो गुणा वक्तव्याः । तत्रैकं गुणं विधत्ते—

एष इमं लोकमभ्यार्चत्पुरुषरूपेण य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत्प्राणो ह्येष य एष तपति तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत्तस्मा- च्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति तं

---

१ क. ॰नस्य फ॰ ।

अध्या० २ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ११७

यच्छतं वर्षाण्यभ्यार्चत्तस्माच्छतर्चिनस्तस्मा-
च्छतर्चिन इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

य एष आदित्यो मण्डले तपति स एष पुरुषरूपेणोपासकजीवरूपेणेमं लोकमवलोक्यमानमिममुपासकदेहमभ्यार्चत्स्वप्रवेशेनाभितोऽर्चनीयमकरोत् । पुरुषरूपाभावे हि शवरूपो देहोऽयमपूज्यः स्यात् । न च प्रस्तुतं प्राणं परित्यज्य किमित्यादित्यो वर्ण्यते इति शङ्कनीयम् । यस्मादादित्यरूपेण प्राण एव तच्छरीरमर्चनयोग्यमकरोत् । य एष मण्डलस्थोऽस्माभिर्दृश्यमानस्तपति स एष प्राणो हि । न खल्वादित्यप्राणयोर्भेदोऽस्ति, अध्यात्ममधिदैवं चेत्येवं स्थानभेदमात्रम् । अत एव—“आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णीते ” [ प्रश्नो० ३ । ८] इति श्रुत्यन्तरे पठ्यते । एक एव पदार्थो देहं प्रवर्तयितुमन्तः स्थितो दृष्टिमनुग्रहीतुं बहिः स्थित इत्येतावदेव द्वयोर्वैषम्यम् । स प्राणस्तं मनुष्यदेहं शतसंख्याकान्संवत्सरान्पूजनीयमकरोत् । तस्मात्कारणात्पुरुषायुषो मनुष्याणामायूंषि शतसंख्याकाः संवत्सरा भवन्ति । यस्मादयं प्राणस्तं मनुष्यदेहं वर्षशतमर्चितवांस्तस्मात्तथैव व्युत्पत्त्या प्राणस्यावतारभूताः प्रथममण्डलद्रष्टारो मुनयः शतर्चिसंज्ञकाः संपन्नाः । यस्मात्प्राणनिष्पादितार्चनीयवशाच्छतर्चिनामका मुनयस्तस्मात्तदुपासका एतमेव प्राणरूपं सन्तं शतर्चिनामका मुनय इत्याचक्षते । प्राणस्य तन्मुनिरूपत्वं ध्यायेदित्यर्थः ।

द्वितीयं गुणं विधत्ते—

स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किंच स यदिदं
सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किंच तस्मान्माध्यमास्त-
स्मान्माध्यमा इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् , इति ।

प्राणदेवो यत्किंचिद्देहजातमस्ति तदिदं सर्वं स्वयं मध्यतोऽवस्थाय धारितवांस्तस्मात्प्राणावतारविशेषाः केचिदृषयो माध्यमनामकाः संपन्नाः । तद्रूपत्वं प्राणस्य ध्यायेत् ।

तृतीयं गुणं विधत्ते—

प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मा-
द्गृत्समदस्तस्माद्गृत्समद इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् , इति ।

यः प्राणोऽस्ति स एव स्वापकाले वागादीनां निगरणाद्गृत्स इत्युच्यते । अपानश्च रेतोविसर्गकारकमदहेतुत्वान्मद इत्युच्यते । तदुभयावतारो मुनिर्गृत्समदनामकः ।

---

१ क. ख. ॰स्माथे(दे)तथैव । २ क. घ. ङ. ॰ता अर्चं॰ । ३ क. ख. ग. ॰र्चनव॰ । ४ ख. ॰स्मादु॰ । घ. ङ. ॰स्मादेतदु॰ । ५ ग. प्राणपुरुषं ।

११८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

चतुर्थं विधत्ते— तस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच तस्माद्विश्वामित्र- स्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

तस्य प्राणदेवस्य भोक्तुरिदं विश्वं भोग्यत्वेन मित्रमासीत् ।

पञ्चमं विधत्ते— तं देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वाम- देवस्तस्माद्वामदेव इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

वागादयो देवाः सर्वे तं प्राणमुद्दिश्य परस्परमब्रुवन् । अयं वै प्राण एव नोऽस्माकं सर्वेषां मध्ये वामो वननीयो भजनीय इति । देवेषु मध्ये वाम इति व्युत्पत्त्या वामदेवनाम संपन्नम् ।

षष्ठं विधत्ते— स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किंच स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किंच तस्माद्- त्रयतस्तस्मात्त्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (९)

यत्किंचिदिदं मनुष्यजातमस्ति तत्सर्वं स प्राणः पाप्मनः सकाशादत्रायत रक्षितवान् । तस्मादत्रायतेत्यत्रिरिति निर्वचनं संपन्नम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (९)

अथ द्वितीयः खण्डः । ( दशमः )

पूर्वत्र शतर्चिंप्रभृतिमुनिस्वरूपलक्षणाः षड्गुणा अभिहिताः, अथ भरद्वाजस्वरू- पत्वादयो दश गुणा उच्यन्ते । तत्र प्रथमं गुणं विधत्ते—

एष उ एव बिभ्रद्वाजः प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति यदिबिभर्ति तस्माद्भरद्वाजस्त- स्माद्भरद्वाज इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

अध्या० २ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । २१९

॰ यः प्राणोऽस्ति स एष एव बिभ्रद्वाजनामकः । वजिधातुर्गत्यर्थः । गतिमत्त्वात्प्रजानां देहो वाजशब्देनोच्यते । अथवा श्रुतौ—"अन्नं वै वाजः" इत्युक्तेरन्नसंबन्धाद्वाजशब्देन प्रजा विवक्षिताः । तं प्रजारूपं वाजमेष प्राणः स्वप्रवेशेन बिभर्ति पोषयतीति बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाज इत्यादिना भरद्वाजनामनिर्वचनमुक्तम् ।

द्वितीयं गुणं विधत्ते—

तं देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तं
यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्मा-
द्वसिष्ठस्तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

अयमेव प्राणोऽस्माकं सर्वेषां स्वप्रवेशेनात्यन्तं निवासहेतुः सन्चसिष्ठ इति च देवा अब्रुवन् ।

तृतीयं विधत्ते—

स इदं सर्वमभिपागायद्यदिदं किंच स यदिदं
सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किंच तस्मात्प्रगाथास्त-
स्मात्प्रगाथा इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

स प्राण इदं सर्वं शरीरजातं स्वानुप्रवेशेनाभिप्रागात्सर्वतः प्रगतवांस्तस्मात्प्राणदेवताया मूर्तिविशेषप्रतिपादका ऋग्द्वयात्मकसूक्तरूपा मन्त्रविशेषाः प्रगाथा इत्युच्यन्ते । तन्मन्त्रद्रष्टारो महर्षयोऽपि प्रगाथनामकाः ।

चतुर्थं विधत्ते—

स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किंच स यदिदं
सर्वमभ्यपवयत यदिदं किंच तस्मात्पावमान्य-
स्तस्मात्पावमान्य इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

लोके क्षुद्रं यत्किंचिदस्ति तत्सर्वं प्राणोऽभ्यपवयतामितः पूतं शुद्धमकरोत्ततस्तन्मूर्तिविशेषप्रतिपादिका ऋचस्तद्द्रष्टारो महर्षयश्च पावमान्य इत्युच्यन्ते ।

पञ्चमं विधत्ते—

सोऽब्रवीदहमिदं सर्वमसानि यच्च क्षुद्रं यच्च महदिति
ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन्महासूक्ताश्च तस्मात्क्षुद्रसूक्तास्त-
स्मात्क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

लोके क्षुद्रं पिपीलिकादिरूपं यदस्ति महत्त्वं गजाश्वादिरूपं यदस्ति तत्सर्वमहमेव भवानीत्येवं स प्राणदेवः कदाचिदब्रवीत्ततस्तत्प्राणप्रतिपादकमन्त्रसंघाः क्षुद्रसू-

---

१ ख. ग. ॰त्मक सू॰ । २ क. ख. ग. ॰ष्टारोऽपि म॰ ।

१२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

क्तमहासूक्तनामानोऽभवन् “जातवेदसे” [ ऋ० सं० म० १ सू० ९९ ऋ० १ ] इति सूक्तमेकऋक्त्वात्क्षुद्रसूक्तरूपम् । “अस्य वामस्य” [ ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० १ ] इत्येतत्सूक्तं द्विपञ्चाशदृक्त्वान्महासूक्तम् । एवमुदाहरणान्तराणि द्रष्टव्यानि । तत्तत्सूक्तद्रष्टारो महर्षयश्च क्षुद्रसूक्तमहासूक्तनामभ्यामुच्यन्ते । तस्मात्क्षुद्रसूक्ता इति वाक्यं महासूक्तानामप्युपलक्षणम् ।

षष्ठं विधत्ते—

सूक्तं बतावोचतेति तत्सूक्तमभवत्तस्मात्सूक्तं
तस्मात्सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

कदाचिदयं प्राणदेवः स्वमहिमप्रतिपादकस्य मन्त्रजातस्य वक्तारं कंचिन्महर्षिं दृष्ट्वा तमुवाचायं महर्षिः सूक्तं शोभनं वचनमवोचताऽऽश्चर्यमेतदिति । बतशब्द आश्चर्यवाची । यस्मादयं देवो मन्त्रजातं सूक्तशब्देन व्याजहार तस्मान्मन्त्रजातं सूक्तनामकमभवत् । तद्द्रष्टाऽपि सूक्तनामकोऽभूत् ।

सप्तमं विधत्ते—

एष वा ऋगेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत
स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत तस्मादृ-
क्तस्मादृगित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

योऽयं प्राणदेवोऽस्त्येष एवर्क्शब्देनाभिधीयते । यस्मादेष प्राणः सर्वभूतार्थं तं तं देहमर्चत स्वप्रवेशेन पूजितमकरोत्तस्मात्प्राणप्रतिपादको मन्त्रस्तद्द्रष्टा चकर्क्शब्देनाभिधीयते ।

अष्टमं विधत्ते—

एष वा अर्धर्च एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत
स यदेभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत तस्मादर्धर्च-
स्तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

ऋचो भागोऽर्धर्चः सोऽप्येष प्राण एव । अर्धर्चशब्दः स्थानवाची । देवमनुष्यादीनां लोकविशेषरूपाणि यानि स्थानानि सर्वाणि तदर्थमयं प्राणोऽर्चत तत्स्थानवासिप्राणिजातं पूजितमकरोत्तस्मात्तादृशप्राणमहिमवाची मन्त्रभागस्तद्द्रष्टा चार्धर्चशब्देनोच्यते ।

नवमं विधत्ते—

एष वै पदमेष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि

---

१ क. ख. ‘चायमृषिः सू’।

अध्या०२ख०२(१०)] ऐतरेयारण्यकम् । १२१

स यदिमानि सर्वाणि भूतानि पादि तस्मा-
त्पदं तस्मात्पदमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

पदशब्देन सुबन्ततिङन्तादिरूपः कस्यचिदर्थस्य वाचकः शब्दो विवक्षितः । तथैवार्थर्चस्य भागः पादशब्दाभिधेयोऽपि विवक्षितः । तदुभयमेष प्राण एव । यस्मा-त्सर्वाणि भूतान्यसौ प्राणः पादि स्वप्रवेशेन प्राप्तवांस्तस्मात्तन्महिमप्रतिपादकोऽर्धर्च-भागः शब्दविशेषस्तद्दृष्ट्या च पदशब्देनोच्यते ।

दशमं विधत्ते—

एष वा अक्षरमेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः
क्षरति न चैनमतिक्षरन्ति स यदेभ्यः सर्वेभ्यो
भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरन्ति तस्माद्-
क्षरं तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।

अकारादिरूपं यदक्षरं लोकप्रसिद्धं तदेष प्राण एव । यस्मादेष सर्वभूतानामनुष्ठा-तॄणामर्थे क्षरति क्षरणं फलप्रदानरूपं करोति । प्राणवदन्ये पुरुषा एनं नैवातिक्षरन्ति प्राणमविलङ्घ्य क्षरणे फलप्रदाने स्वयं न समर्थाः । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति — “ प्राणः प्राणाय ददाति ” [ छान्दो० ७ । १९ । १ ] इति । न खलु प्राणर-हितः शवदेहोऽन्यस्मै शवदेहाय यत्किंचिद्गवादिकं दातुं प्रभवति, अतोऽयं प्राणमति-लङ्घ्य क्षरणं नास्ति तस्य प्राणस्य वाचकं वर्णजातं तद्दृष्ट्या वाऽक्षरशब्देनोच्यते । तदेवं सर्वमन्त्रसर्वमहर्षिस्वरूपत्वं प्राणस्य ध्येयमिति तात्पर्यार्थः ।

तमिमं संक्षिप्य दर्शयति—

ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव
व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १० )

“ अग्निमीळे पुरोहितम् ” [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यारभ्य “ यथा वः सुसहा सति ” [ ऋ० सं० म० १० सू० १९१ ऋ० ४ ] इत्यन्ताः समाम्नाता ऋचो याः सन्ति ता एताः सर्वा अप्येकैव व्याहृतिरेकशब्दात्मिकाः । तथो चर्ग्वेदयजुर्वेदादयो वेदाः सन्ति ये च घोषा झभघढादयो घोषयुक्ता वर्णाः सन्ति ते सर्व एकैव व्याहृतिः । कोऽसावेकः शब्द इति स उच्यते—प्राण एव प्राणशब्देनैव सर्वं शब्दजातं संगृहीतम् । प्राणशक्त्यैव सर्वेषामुच्चार्यमाणतया प्राणेऽ-

---

१ घ. ङ. 'था ऋग्वेद' । २ क. ख. ग. 'षसंयु' ।
१६

१२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

न्तर्भावात् । तस्मात्प्राण ऋच ऋगुपलक्षितं सर्वं शब्दजातं महर्षिजातं च प्राणस्वरूप- मित्येवोपासितव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ (१०)

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( एकादशः )

प्राणस्य कृत्स्नशब्दार्थरूपध्यानमभिधाय शस्त्रगतासु तृचाशीतिष्विन्द्रसंबन्ध्यन्नत्व- दृष्टिं विदधान उपाख्यानमाह—

विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनि- षससाद स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीस- हस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति ।

कदाचिन्महाव्रताख्ये कर्मणि विश्वामित्रो महर्षिर्होता सन्नेतनमहाव्रताख्यमहः शंसिष्यति शंसितुमुपक्रमं करोति तदानीमिन्द्रोऽन्नार्थी सन्संतं विश्वामित्रमुपनिषससादोपेत्य समीपे स्थितवान् । अधिकः सकारश्छान्दसः । स च विश्वामित्र इन्द्रस्याभिप्रायं ज्ञात्वा तवान्नभूतमेव तन्मन्त्रजातमितीन्द्रस्याग्रे कथयित्वा बृहतीच्छन्दस्कं मन्त्रसहस्रं शंसित्वा तेन शंसनेनेन्द्रस्य यत्प्रियं स्थानं स्वर्गरूपं तत्प्राप्तवान् । अत्र महाव्रताख्ये कर्मणि माध्यंदिनसवने निष्केवल्याख्यं किंचिच्छस्त्रं पठ्यते । तस्य च शस्त्रस्य पक्षिरूपतां परिकल्प्य तदवयवरूपाः शस्त्रभागविशेषाः क्रमेण पठ्यन्ते । पक्षिणश्च मध्यदेहो ग्रीवा शिरः पक्षमूलं दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः ⁺पुच्छमुदरस्थानमुदरमूरू इत्येवं दशावयवाः सन्त्यतः शस्त्रेऽपि दशावयवरूपत्वेन "तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठम्" [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्यादिका बहुविधाः सूक्तविशेषाः प्रथमारण्ये—[ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ४] विहिताः । ते च पञ्चमारण्यके शौनकेन सम्यग्विस्तृत्योदाहृताः [ऐ० आ० ५ अ० १ ख० ६] । यद्यपि तेषु सर्वेषु नानाविधच्छन्दस्का मन्त्रा आम्नातास्तथाऽपि तेषु सर्वेष्वक्षराणि गणयित्वा षट्त्रिंशदक्षरोपेतानां बृहतीनां सहस्रं द्रष्टव्यम् ।

पुनरपि पूर्ववदाख्यानमाह—

तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे

---

⁺ पुच्छमुदरमूरू इत्येव पठितुं योग्यम् ।
१ क. ˚प्रद˚ । २ क. ख. ग. ˚दृष्टिविधान ।

अध्या० २ ख० ३ (११)] ऐतरेयारण्यकम् । १२३

द्वितीयं शंसेति स हान्नमित्येवाभिव्याहृत्य बृहती- सहस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति ।

विश्वामित्रं प्रतीन्द्र एवमुवाच, हे महर्षे त्वं मदीयान्नबुद्ध्या शंसित्वा मदीयं प्रियं स्थानं प्राप्तवानसि हे महर्षे स तादृशस्त्वं शस्त्रं पुनरपि द्वितीयं शंसेति । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् । ननु कृत्स्नेऽपि निष्केवल्ये शस्त्रेऽक्षरगणनया बृहतीसहस्रमेकमेव संपद्यते न तु द्वितीयमस्ति तत्कथं द्वितीयं शंसेत्यभिधीयते, नायं दोषः । अत्र बृहतीसहस्रशब्देन तदवयवानां विवक्षितत्वात् । तृचाशीतयोऽन्नत्वेनाभिहिताः “अन्नमशीतयः” इत्युक्तत्वात् । अत्रापि त्रिवारमन्नत्वेनोपन्यस्यन्ते । अतो बृहतीसहस्रशब्देनात्र प्रथमपर्याये गायत्री तृचाशीतिर्विवक्षिता । द्वितीयपर्याये बार्हती तृचाशीतिः ।

तृतीयं पर्यायमाह—

तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंसेति स हान्नमित्येवाभिव्याहृत्य बृहती- सहस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति ।

औष्णिही तृचाशीतिरत्र बृहतीशब्देन विवक्षिता । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

तृचाशीतिष्विन्द्रान्नत्वदृष्टिं विधाय प्राणस्य सर्वात्मत्वं दर्शयन्नाख्यायिकामुपसंहरति—

तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागा वरं ते ददामीति स होवाच त्वामेव जानीयामिति तमिन्द्र उवाच प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि प्राणो ह्येष य एष तपति स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणं तद्वैश्वामित्रमेष तपन्नेवास्मीति होवाच, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ (११)

इन्द्रो हि यथोक्तप्राणात्मध्यानेन तत्साक्षात्कारं प्राप्य स्वानुभवसिद्धं सर्वात्मत्वमुपदिश्य सर्वात्मनः स्वस्य तृचाशीतिरूपं यदन्नं ध्यातव्यं तन्मित्रादिविशेषणैः प्रशशंस । लौकिकमित्रवत्प्रीतिजनकत्वादन्नस्य मित्रत्वम् । अभिवृद्धिहेतुत्वाद्वदक्षिणत्वम् । “दक्ष वृद्धौ” [ भ्वा० ग० प० ] इति धातुः । विश्वामित्रेण शंसनकाले संपादितत्वादिदं

---

१ ख. ग. स्वस्वत्ृ ।
२ ग. 'दिभिर्विशे' ।

१२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

वैश्वामित्रम्। तादृगन्नं प्राप्याऽऽदित्यरूपेण सर्वदा लोके तपन्नेष एवास्मीत्येवं ध्यानदृष्टिसिद्धं स्वकीयं रूपमिन्द्रः प्रोवाच ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ११ )

---

अथ चतुर्थः खण्डः । ( द्वादशः )

तिसृषु तृचाशीतिष्वन्नदृष्टिं विधाय वर्णविशेषेषु शरीरादिदृष्टिं विधत्ते—

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छ- रीरं यो घोषः स आत्मा य ऊष्माणः स प्राणः, इति ।

"तदिदास भुवनेषु" [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिकं यन्मन्त्रजातं निष्केवल्यशस्त्रे विहितं तदेवेदमक्षरगणनारूपेण बुद्धिकौशलेन बृहतीसहस्रं संपाद्य ध्योतव्यम् । तस्य बृहतीसहस्रस्य मध्ये यानि ककारादीनि व्यञ्जनानि सन्ति तेषु शरीरदृष्टिं कुर्यात् । ककारादीनां हलिति पाणिनीयसंज्ञा । व्यञ्जनमिति श्रौतसंज्ञा । तामेवोपजीव्य कौमारव्याकरणे—“कादीनि व्यञ्जनानि” इति सूत्रितम् । यो घोषो घर्कारादिवर्णः स आत्मा मध्यशरीरम् । ये तूष्माणः शषसहास्ते प्राणवायुस्वरूपाः । घोषोष्मादिसंज्ञाऽपि कौमारे सूत्रिता—“वर्गप्रथमद्वितीयाः शर्षसाश्चाघोषा घोषवन्तोऽन्ये” “शषसहा ऊष्माणः” इति ।

तदेतच्छरीरादिध्यानं प्रशंसति—

एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव तत एतन्नामधेयं लेभे, इति ।

वसिष्ठनामको यो महर्षिरस्ति सोऽयं तदेतद्व्यञ्जनादीनां शरीरादिरूपत्वं विद्वान्वसिष्ठशब्दस्याभिधेयो बभूव । अतिशयेन निवासहेतुत्वमाच्छादयितृत्वं वा वसिष्ठत्वम् । प्राणो हि स्वप्रवेशेन निवासहेतुर्भवति । स्वव्याप्त्या सर्वमाच्छादयति । तादृशं प्राणात्मत्वं ध्यानेन प्राप्तवान्मुनिरप्यर्थद्वयवत्त्वेन वसिष्ठनामकत्वं लब्धवान् ।

पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति—

एतदु हैवेंद्रो विश्वामित्राय प्रोवाचैतदु हैवेंद्रो भरद्वाजाय प्रोवाच तस्मात्स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते, इति ।

---

१ क. ॰शल्येन । २ ख. ग. ध्यातवान् । ३ ख. ग. सूत्रम् । ४ ख. ग. ॰कारभकारा॰ । ५ क. ॰षसहाश्चा॰ । ख. घ. ङ. ॰षसहाश्च घो॰ । ६ ख. ङ. ॰दिरूपं ध्या॰ । ७ क. ॰दकत्वं ।

अध्या० २ ख० ४ (१२)] ऐतरेयारण्यकम् । १२५

एतदेव व्यञ्जनादिषु शरीरत्वादिदर्शनमिन्द्रो विश्वामित्रभरद्वाजाभ्यामुपदिष्टवान् । तस्मात्स इन्द्रस्तेन शिष्यरूपेण बन्धुना सोमयागेषु सुब्रह्मण्यायामिन्द्राऽऽगच्छ हरिव आगच्छेत्येवं समाहूयते । महतेन्द्रेण महच्यामुपदिष्टत्वात्प्रशस्तमित्यर्थः ।

पुनरपि व्यञ्जनानि स्वरांश्र विभज्य तत्र रात्रिध्यानमहर्ध्यानं च विधत्ते—

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य संपन्नस्य षट्त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्वां सहस्राणि भवन्ति व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति स्वरैरहानि , इति ।

विशेषविधिसंबन्धार्थं तद्वा इत्यादेः पुनः पुनरनुवादः । षट्त्रिंशदक्षरा बृहती । तस्यां च सहस्रगुणितायामक्षराण्युपि षट्त्रिंशत्संख्याकैः सहस्रैर्युक्तानि भवन्ति । संवत्सरश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयदिनात्मकः । तस्मिन्संवत्सरे शतगुणितानि दिनान्यपि षट्त्रिंशत्सहस्रसंख्याकानि भवन्ति । ततः संख्यासाम्ये सत्यक्षरगतेषु तावत्संख्याकेषु व्यञ्जनेषु तावत्संख्याकारात्रिदृष्टिं कुर्यात् । तथा स्वरेष्वहर्दृष्टिं कुर्यात् । अकारमारभ्य मातृकायामौकारपर्यन्ता वर्णाः स्वराः । अत एव कुमारेणैवं सूत्रितम्—"सिद्धो वर्णसमाम्नायः" "तत्र चतुर्दशाऽऽदौ स्वराः" इति ।

यथोक्तसर्वविशेषणविशिष्टस्य प्राणदेवध्यानस्य प्रधानफलं दर्शयति—

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य संपन्नस्य परस्तात्प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति य एवं वेद, इति ।

प्रज्ञामयत्वादिगुणचतुष्टयेन फलेन च संबन्धार्थं तद्वा इदमित्याद्यनुवादः । बुद्धिविशेषसंपादितस्य बृहतीसहस्रस्य स्वरूपभूतः प्राणदेवः प्रज्ञामयश्चित्स्वरूपः सर्वज्ञ इत्यर्थः । देवतामयोऽग्निवाय्वादिसर्वदेवतासमष्ट्यात्मकः । ब्रह्ममयः सर्ववेदात्मकः । अमृतमयस्तत्त्वज्ञानोत्पादनेन मोक्षहेतुत्वान्मुक्तिरूपः । यः पुमानेवमुपास्ते स पुमानेव ता अग्निवाय्वादिकाः संभूय सर्वा अप्येकीकृत्याप्येति तद्देवतासमष्टिरूपं हिरण्यगर्भं प्राप्नोति ।

---

१ घ. ङ. °भजते । त° । २ क. ख. ग. °नि च भ° । ३ क. तस्मिंश्च सत्रे श° । ४ ख. ग. °स्मिन्सङ्ग्रहे श° । ५ क. ख. ग. °णिते सति दि° । ६ क. ख. °णैव सू° । ७ घ. ङ. °त्रिताः—"सिं° । ८ ग. °द्देश स्व° । ९ ख. ग. °दः । बुद्धि° । १० घ ङ. °शेषेकसं° । ११ क. °स्य संपन्नस्य स्व° ।

१२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् — [२द्वितीयारण्यके-

तस्य चोपासकस्याध्यात्ममधिदैवं च व्यतिहारेण ध्यानं विधत्ते— तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्, इति । तत्तस्मिन्सर्वात्मके प्राणदेवतास्वरूपे योऽहमुपासकशरीरवर्ती सोऽसौ स एवाऽऽ- दित्यमण्डलस्थः पुरुषः । तथा योऽसावधिदै(दै)वमादित्यमण्डलस्थो यैः पुरुषः सोऽहं स एवोपासकशरीरस्थोऽहमस्मीत्येवमन्योन्यतादात्म्यं ध्यायेत् । अध्यात्ममधिदैवं च ध्येयवस्तुन एकत्वे संवादार्थं मन्त्रमुदाहरति— तदुक्तमृषिणा—सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति, इति । कृत्स्नमन्त्रस्य प्रतीकदर्शनाय चतुर्थपादः पठितः । स च मन्त्रः संहितायामेव- माम्नातः— “चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च” इति । [ऋ०सं०म०१सू०११९ऋ०१] अनीकशब्दो मुखवाची सैन्यवाची वा। यदेतदादि- त्यमण्डलं तदेतद्देवानां मुखं सर्वव्यवहारहेतुत्वात् । देवानां मध्ये मुख्यमित्यर्थः । सैन्यपक्षे बहुविधरश्मिसमूहरूपमिति व्याख्येयम् । तच्च मण्डलं चित्रं चायनीयं पूजनीयम् । यद्वा सर्वदिक्षु रश्मिप्रसारणेन विचित्रम् । देवानां मुखमित्येतदेव चक्षुरित्यादिना प्रपञ्च्यते—मित्रवरुणादीनां चक्षुःस्थानीयमिदं मण्डलम् । एतदीयेन हि प्रकाशेन सर्वे देवाः पश्यन्ति । तच्च मण्डलं लोकत्रयमाप्राः सर्वतः पूर्णं सद्दृर्तते । तन्मण्डलस्थः सूर्यो जगतो जङ्गमस्य तस्थुषश्च स्थावरस्यापि प्राणिजातस्याऽऽत्मा प्रत्यक्स्वरूपमिति मन्त्रस्यार्थः । एतद्विज्ञानमुपसंहरति— एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १२ ) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ एतदेव सर्वात्मकमादित्यस्वरूपं गुरुमुखादुपेक्षेत साक्षात्कुर्यात् । अभ्यासोऽध्या- यसमाप्त्यर्थः ।

---

सूर्य आत्मा जगतः०—[ ऋ० सं० म० १ सू० ११९ ऋ० १ ] १ घ. ङ. ॰देव आदि॰ । २ क. ॰लस्थोऽयं पु॰ । ३ ग. ध्येयः ।

अध्या० ३ ख० १ (१३) ऐतरेयारण्यकम् । १२७

तद्योऽहमित्यत्र यो व्यतिहार उक्तः सोऽयं तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितः—

“व्यतिहारे स्वात्मरन्योरेकधा धीरुत द्विधा ।
वस्त्वैक्यादेकधैव स्याद्दाढ्याय व्यतिहारधीः ॥
ऐक्येऽपि व्यतिहारोक्त्या धीर्द्वैधेशस्य जीवता ।
युक्तोपास्ये वाचनिकी मूर्तिर्वैद्यार्थ्यार्थिकम् ॥

ऐतरेयके पठ्यते—“तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्” इति । तस्यायमर्थः—य एष देहेन्द्रियसाक्षी जीवात्मा स एवाऽऽदित्यमण्डलवर्ती परमात्मा, यो मण्डलवर्ती स एवास्मद्देहादिवर्तीति । तत्र स्वदेहरविमण्डलयोरन्योन्यव्यतिहारे श्रूयमाणेऽपि जीवब्रह्मैक्यलक्षणस्य वस्तुन एकत्वादेकधैव बुद्धिः कर्तव्या । न च व्यतिहारपाठवैय्यर्थ्यमेकस्यापि वस्तुनो दाढ्याय तदुपपत्तेः, इति प्राप्ते ब्रूमः—न खल्विदं तत्त्वावबोधप्रकरणं येनैकत्वप्रतिपत्तिर्दाढ्यमपेक्षते । किं तर्हि सगुणोपास्तिप्रकरणम् । उपास्तिश्च यथावचनमनुष्ठेया । तयोर्व्यतिहारेण द्वेधा बुद्धिः कर्तव्या । नन्वेवं सति जीवस्य ब्रह्मैक्यमुत्कर्षाय कल्पते । ब्रह्मणस्तु जीवैक्यमपकर्षाय स्यादिति चेन्नायं दोषः । यथा देहादिरहितस्याप्युपासकचित्तस्थैर्यार्थं चतुर्भुजाष्टभुजादिमूर्तिव्यपदेशेऽपि नापकर्षः, तथा वचनबलादीश्वरस्य जीवत्वोपासने का तव हानिः । यद्युपासनाय व्यतिहारेऽनुष्ठीयमानेऽर्थाज्जीवब्रह्मणोरेकत्वप्रतिपत्तिर्दृढा भवेत्तर्हि चरितार्थाः संपद्यामहे । तस्माद्व्यतिहारेण द्विधा बुद्धिः कर्तव्या ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ (१२)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

---

अथ द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः । (त्रयोदशः)

द्वितीये महर्षिमन्त्ररूपत्वादिगुणा उक्ताः । तृतीये पञ्चविधत्वादीनि गुणान्तराण्युच्यन्ते । तत्रोक्थस्य भूतपञ्चकरूपत्वं विधत्ते—

यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद यस्मा-

---

१ क. ख. ग. 'धैकस्य दाढ्यर्यां' । २ क. ख. ग. 'पास्तौ वा' । ३ ख. ग. यद्यप्युपा' ।

१२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

दिदं सर्वमुत्तिष्ठति स संप्रतिवित्पृथिवी वायुरा- काश आपो ज्योतींषीत्येष वा आत्मोक्थं पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद, इति ।

यस्मात्प्राणदेवस्य प्रतीकभूतादुक्थादिदं सर्वमुत्तिष्ठति । उक्थानुष्ठानतदुपासन- फलभूतत्वाज्जगदुत्पत्तेः । तादृशमुक्थं निष्केवल्‍याख्यं शस्त्रं पञ्चविधमात्मानं वक्ष्यमा- णपृथिव्यादिपञ्चप्रकारेणोपासकस्य स्वरूपभूतं यः पुमानुपास्ते स पुमान्संप्रतिवित्स- म्यगभिज्ञः । के ते पञ्च प्रकारा इति चेदुच्यते—पृथिव्यादीनि यानि पञ्च भूतानि सन्ति तद्रूप उपासकस्याऽऽत्मा पञ्चविधमुक्थम् । एतस्मात्पञ्चभूतात्मकादुक्थादेव सर्वमिदं शरीरजातमूत्पद्यते । पुनरप्येतमेवोक्थमप्येति संहारकाले प्रविशति । न ह्युक्थस्वरूपत्वेन प्रतिपादितानि पञ्च भूतानि विहाय भौतिकस्य शरीरस्योत्पत्तिर्लयो वा संभवति । यः पुमानेवमेतस्योक्थस्य पञ्चविधत्वमुपास्ते स पुमान्समानानां ज्ञाती- नामयनमाश्रयो भवति ।

तेषामुक्थस्वरूपाणां पञ्चभूतानामन्नान्नादिरूपत्वध्यानं विधत्ते—

तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यानमपाञ्च पृथिवी चान्नमेत- न्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ज्योतिश्च वायुश्चा- न्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद, इति ।

तस्मिन्पञ्चभूतात्मक उक्थे यः पुमानिदमन्नं भोग्यमिदं चान्नादं भोक्तृरूपमिति विभज्योपास्तेऽस्मिन्नुपासकेऽन्नादो भोक्तुं समर्थो रोगरहितः पुत्रो जायते । अस्य चोत्पन्नस्यान्नमपेक्षितं सर्वं संपद्यत एव । किं तदन्नं किं वाऽन्नादमिति चेत्तदुच्यते— पञ्चभूतेषु मध्य आपश्च पृथिवी चेत्युभयमन्नम् । यस्माद्व्रीहियवादीन्यन्नानि भूम्युदक- विकाररूपाणि भवन्ति तस्माद्भूम्‍युदकयोरन्नत्वं युक्तम् । तेजश्च वायुश्चेति भूतद्वयं भोक्तृरूपम् । प्राणवायुना जाठराग्नौ प्रदीपिते सत्येताभ्यामग्निवायुभ्यां सर्वमिदमन्न- जातं जनो भक्षयति । तस्माज्ज्योतिर्वाय्वोरन्नादत्वं युक्तम् । न च भूतचतुष्टयस्यैवोपा- योगो न त्वाकाशस्येति शङ्कनीयम् । आकाशस्याऽऽवपनरूपत्वात् । यस्मादाकाशे

---

१ ख. ग. सर्वं जगदुत्ति॑। २ घ. ङ. ॰च्यन्ते। पृ॑ । ३ क. ख. ग. पुत्र आजा॑। ४ घ. ॰मपि क्षिप्रं सं॑।

अध्या० ३ ख० १ (१३)] ऐतरेयारण्यकम् । १२९

सर्वमिदं भोक्तृभोग्यजातं समोप्यते सम्यगा समन्तात्प्रक्षिप्यते तस्मादाकाशस्याऽऽवप- नत्वम्। यः पुमानेवमाकाशस्यावकाशप्रदानेन भोक्तृभोग्याधारत्वमुपास्ते स पुमान्स- मानानां ज्ञातीनामावपनमाधारो भवत्येव ।

उक्थस्वरूपेषु भूतेषु भोक्तृभोग्यध्यानं विधाय भौतिकेषु तद्ध्यानं विधत्ते—

तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽ- न्नादमोषधिवनस्पतीन्हि प्राणभृतोऽदन्ति, इति ।

ओषधिवनस्पतीनामन्नत्वं प्राणभृतां मनुष्यगवाश्वादीनां भोक्तृत्वं च लोके प्रसिद्ध- मिति द्योतयितुं हिशब्दः ।

अथ प्राणभृत्स्वेव भोक्तृभोग्यविभाग^३ध्यानं विधत्ते—

तेषां य उभयतोदन्ताः पुरुषस्यानुविधा विहि- तास्तेऽन्नादा अन्नमितरे पशवस्तस्मात्त इतरान्पशू- नधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति, इति ।

तेषां प्राणभृतां मध्ये ये केचिदश्वादय उभयतोदन्ता अधोभागे चोर्ध्वभागे च दन्तपङ्क्तियुक्ताः पुरुषस्यानुविधा मनुष्यस्य प्रकारमनुसृत्य विहिता उत्पादिताः । यथा मनुष्यस्योभयतो दन्तपङ्क्ती विद्येते तद्वदश्वादीनामपि ते मनुष्याश्वादयो भोक्तृरू- पेभ्य इतरेऽधोभाग एव दन्तपङ्क्तियुक्ता गोमहिषादयः पशवो ये सन्ति तेऽन्नरूपाः । यस्मादेवं तस्माल्लोके उभयतोदन्ता मनुष्याश्वादय इतरान्गोमहिषादीन्प्रत्यधीव चरन्ति, अधिका इव वर्तन्ते । अश्वादीनां मूल्यबाहुल्याद्यत्नातिशयेन रक्ष्यमाणत्वौ- घ्याऽऽधिक्यम् । यस्माल्लोकेऽपि व्रीहियवादिका येऽन्ने पात्रे प्रक्षिप्ते सत्यन्नादो भोक्ता मनुष्योऽधिक इव भवति । तत्र मनुष्यस्य स्वातन्त्र्यादधिकत्वमन्नस्य पारतन्त्र्यान्न्यूनत्वम्।

भोक्तुराधिक्यध्यानस्य फलमाह—

अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

---

^१ ख. ग. ॰पेण भू॰ । ^२ ख. ग. अतः । ^३ ख. ग. ॰विधानं विधीयते । ते॰ । ^४ ख. ग. ॰त्वादाधि॰ ।

१३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

अथ द्वितीयः खण्डः । ( चतुर्दशः )

अन्नादिध्यानमुक्त्वा पुरुषस्योक्थस्वरूपस्याऽऽत्मचैतन्याविर्भावातिशययुक्तत्वध्यानं विधत्ते—

तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदाश्नुते हाऽऽविर्भूयः, इति ।

तस्योक्थरूपस्य पुरुषस्य शरीरे वर्तमानं चिद्रूपमात्मानमाविस्तरामतिशयेन प्रकटं यः पुमानुपास्ते स पुमान्भूय आविरातिशयेन प्रकटत्वमश्नुते ह व्याप्नोत्येव । विद्यैश्वर्यादिकीर्तिं बहुलां प्राप्नोतीत्यर्थः ।

चैतन्यस्योपाधिविशेषेषु तारतम्येनाऽऽविर्भावं दर्शयितुमादावेकमुपाधिमुदाहरति—

ओषधिवनस्पतयो यच्च किंच प्राणभृत्स आत्मानमाविस्तरां
वेदौषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते चित्तं प्राणभृत्सु, इति ।

सच्चिदानन्दरूपस्य जगत्कारणस्य परमात्मनः कार्यभूताः सर्वेऽपि पदार्था आविर्भावोपाधयः । तत्राचेतनेषु मृत्पाषाणादिषु सत्तामात्रमाविर्भवति न चाऽऽत्मनो जीवरूपत्वम् । ये¹ त्वोषधिवनस्पतयो जीवरूपाः स्थावरा ये च श्वासरूपप्राणधारिणो जीवरूपा जङ्गमास्तदुभयमतिशयेनाऽऽविर्भावे स्थानमिति यो निश्चिनोतीत्यध्याहारः । स पुमानात्मानमतिशयेनाऽऽविर्भूतमुपास्ते । कथं स्थावरजङ्गमजीवयोराविर्भावातिशय इति चेदुच्यते । ओषधिवनस्पतिषु स्थावरजीवशरीरेषु रस आर्द्रत्वं तदेतज्जीवात्मनो लिङ्गम् । न हि काष्ठपाषाणादिषु रसोऽस्ति । यदपि प्राणभृत्सु जङ्गमजीवशरीरेषु चित्तमन्तःकरणं तदपि जीवात्मनो लिङ्गम् । तच्च मृत्पाषाणादिषु न दृश्यते । अतो रसचित्तयोर्जीवलिङ्गयोर्दर्शनादोषध्यादिष्वतिशयेनाऽऽविर्भावः सिद्धः ।

उदाहृतोपाधावपि स्थावरेभ्यो जङ्गमेष्वाविर्भावातिशयं दर्शयति—

प्राणभृत्सु त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा तेषु हि
रसोऽपि दृश्यते न चित्तमितरेषु, इति ।

तुशब्द ओषधिवनस्पतिव्यावृत्त्यर्थः । प्राणभृत्सु मनुष्यगवादिष्वेव चिदात्मन आविर्भावातिशयो न त्वोषध्यादिषु । तत्र हेतुरुच्यते—तेषु प्राणभृच्छरीरेषु रक्तरूपो रसो दृश्यते । अपिशब्देन पूर्वोक्तं चित्तं समुच्चिनोति । अतो लिङ्गद्वयसद्भावादाविर्भावातिशयः । इतरेष्वोषधिवनस्पतिशरीरेषु चित्तं न दृश्यते किं तु रसरूपमेकमेव लिङ्गं तस्मान्नास्त्यतिशयः ।

प्राणभृदुपाधिष्वपि तारतम्यं दर्शयति—

पुरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो

---

¹ ख. ग. ये चौष° ।

अध्या०३ख०२(१४)] ऐतरेयारण्यकम् । १३१

विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नः, इति ।

मनुष्या गवाश्वादयश्च प्राणभृतस्तेषां मध्ये पुरुषे मनुष्य एवातिशयेनाऽऽत्मा- विर्भावो न तु गवादिषु । यस्मात्स मनुष्योऽत्यन्तं प्रकृष्टज्ञानेन संपन्नः । तदेव कथमिति चेत्तदुच्यते—पूर्वेद्युर्वस्तु विज्ञातं तत्सर्वमद्य स्मृत्वा ममेदं विदितमिति जनानामग्रे वदितुं समर्थः । तथा पूर्वेद्युर्यद्वस्तु समीचीनं विज्ञातं तदद्य स्मृत्वा तस्मि- न्देशे गत्वा द्रष्टुं समर्थः । यद्यपि गवादीनां दर्शने सामर्थ्यमस्ति तथाऽपि विवेकाभा- वान्न साकल्येन दर्शनम् । किंच यथाऽतीतस्य कथनं तथा श्वस्तनं भविष्यत्कर्तव्य- मपि जानाति । तथा लोकालोकावृत्तमं स्वर्गलोकमधमं नरलोकं च शास्त्रेण विविच्य जानाति । तथा मर्त्येन विनश्वरेण ज्ञानकर्मरूपसाधनेनामृतमविनश्वरं मुक्ति- पदमीप्सति प्राप्तुमिच्छति । एवमनेन प्रकारेण मनुष्योऽत्यन्तविवेकेन संपन्नः ।

गवादिपशूक्तवैपरीत्यं दर्शयति—

अथेतेरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानं न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोका- लोकौ त एतावन्तो भवन्ति यथाप्रज्ञं हि संभवाः, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १४ )

मनुष्यवैलक्षण्यद्योतनार्थोऽथशब्दः । तदेव वैलक्षण्यं प्रपञ्च्यते—अशनाशब्देनाशि- तुमिच्छोच्यते । अशनायेति पदे यैकारस्य लुप्तत्वात् । येयं बुभुक्षा या च पिपासा ते एवोभे अभिलक्ष्य पशूनां विज्ञानमस्ति, न तु मनुष्यवत्पूर्वविज्ञातकथनादिकम् । ते गवाश्वादिपशव एतावन्त एतावन्मात्रविज्ञानास्तात्कालिकक्षुधादिज्ञानमात्रोपेता भवन्ति । तत्र हेतुरुच्यते—यथाप्रज्ञं पूर्वस्मिञ्ज्ञानकर्मानुष्ठानाधिकारयुक्ते जन्मनि यादृशी प्रज्ञा शास्त्रीया लौकिकी वाऽभ्यस्ता । कर्मणोऽप्येतदुपलक्षणम् । कर्मापि विहितं प्रतिषिद्धं वा यादशमनुष्ठितं तादृशीं प्रज्ञां तादृशं कर्म चानतिक्रम्य यस्मा- त्संभवाः प्राणिनां जन्मानि भवन्ति । तस्माज्ज्ञानकर्मानुसारेण पशूनां बुद्धिमात्रं युक्तम् । एतदेवाभिप्रेत्य परलोकगामिनं जीवं प्रति वाजसनेयिन आमनन्ति—“तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च” [बृह० ४ । ४ । २] इति। “पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन” [बृह० ४ । ४ । ५] इति च। तदेवं मनुष्यदेहस्योत्तमोपाधि- त्वात्तस्मिन्नेवाऽऽत्मन आविर्भावातिशयं ध्यायेत् । यद्यपि देवादिदेहा इतोऽप्युत्तमोपाध- यस्तथाऽपि मनुष्यस्यैव प्रायेण शास्त्राधिकारित्वात् “पुरुष एवोक्थमयमेव महान्प्रजा-

---

१ ख. ग. °त्सर्वं स्मृत्वाऽयेमं ममे° । २ क. ग. घ. ङ. यकारस्य । ३ क. ख. ग. °ज्ञानेकं° ।

१३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

पतिः” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इति प्रस्तुतत्वादेतस्मिन्नेव ध्यानमुचितम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १४ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( पञ्चदशः )

पूर्वत्राऽऽत्माविर्भावध्यानमुक्तमत्र समुद्ररूपत्वादिव्यानमुच्यते । तत्राऽऽदौ पुरुषस्य समुद्ररूपत्वध्यानं विधत्ते—

स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किंवा-
श्रुतेऽत्येनं मन्यते यद्यन्तरिक्षलोकमश्रुतेऽत्येनं
मन्यते यद्यमुं लोकमश्रुवीतात्येवैनं मन्येत, इति ।

“पुरुष एवोक्थम्” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इति शस्त्रस्वरूपत्वेन यः पुरुषः प्रकृतः स एष पुरुषः समुद्ररूपः । यथा समुद्रस्तटाकनद्यादिकं सर्वमति- क्रम्य प्रौढो वर्तते तथाऽयं पुरुषोऽपि सर्वं लोकमतिक्रम्य वर्तते । स एवातिक्रमः कथमिति चेत्तदुच्यते—यद्ध किंच भूलोके यत्किंचिद्भोग्यजातमश्रुते व्याप्नोति तमेनं भोग्यपदार्थमतिक्रम्य मन्यतेऽन्तरिक्षलोकगतमपि भोग्यं मे भूयादिति कामयते । यदा त्वन्तरिक्षलोकगतं प्राप्नोति तदानीमेनपि भोग्यपदार्थमतिक्रम्ये मन्यते स्वर्गभोगोऽपि मे भूयादिति कामयते । तस्यापि प्राप्तौ तमतिक्रम्य सत्यलोकादिभोगोऽपि मे भूयादिति कामयेतैव । एतदेवाभिप्रेत्य शाखान्तरे मन्त्रब्राह्मण एवमाम्नायते—“काम५ समुद्रमा- विशेत्याह । समुद्र इव हि कामः । नैव हि कामस्यान्तोऽस्ति । न समुद्रस्य” [ तै० ब्रा० का० २ प्र० २ अनु० ९ ] इति । अतः समुद्रसमानत्वात्पुरुषे समुद्रध्यानं युक्तम् ।

पुरुषशरीरावयवेषु पञ्चभूतध्यानं विधत्ते—

स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि
खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपो
यच्छरीरं सा पृथिवी यः प्राणः स वायुः, इति ।

उष्णं जाठराग्न्यादिरूपम् । खानि मुखनासिकादिच्छिद्राणि । शरीरशब्देन काठिन्यं विवक्षितम् “यत्कठिनं सा पृथिवी” [ गर्भोप० १ ] इति श्रुत्यन्तरात् ।

पुरुषशरीरगतस्य प्राणवायोः पञ्चवृत्तिभेदध्यानं विधत्ते—

स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समा-
नस्ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं

---

१ ख. ग. 'मयेत् । य' । २ क. ख. ग. 'म्य स्वर्गलोके भो' । ३ क. ख. ग. 'श्रतद्ब्राह्म' ।

अध्या० ३ ख० ३ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३३

मनो वागिति प्राणस्य ह्यन्वपायेमेता अपियन्ति, इति ।

हृदयादूर्ध्वं मुखनासिकयोः संचरन्वायुः प्राणः । अधोद्वारे संचरन्नपानः । सर्वासु नाडीषु व्याप्य वर्तमानो व्यानः । जीवोत्क्रान्त्यादिकं कर्तुमूर्ध्वभागे कण्ठेऽवस्थित उदानः । अन्नपाने साम्येन कृत्स्नशरीरे नेतुं नाभिसमीपेऽवस्थितः समानः । तदे- तद्वायोः पञ्चविधत्वं ध्यायेत् । चक्षुःश्रोत्रमनोवागादिदेवता अप्यत्र पृथग्ध्यातव्या इति न शङ्कनीयम् । तासां देवतानामूर्ध्वाधोभागवर्तिनोः प्राणापानयोरेवान्तर्भावात् । तदेव कथमिति चेत्तदुच्यते—यस्मात्प्राणस्यापायं देहादपगमनमनु सर्वा एताश्चक्षुरादिदे- वता अपियन्ति लीयन्ते न देहे तिष्ठन्ति, तस्मादन्तर्भूतत्वान्न पृथग्ध्यानम् । यज्ञस्यावान्तरभेदरूपेण ध्यानं विधत्ते—

स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरिक्रमो यद्यज्ञः स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः स एष यज्ञानां संपन्नतमो यत्सोम एतस्मि- न्ध्येताः पञ्च विधा अधिगभ्यन्ते यत्प्राक्सवनेभ्यः सैका विधा त्रीणि सवनानि यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १६ )

वाचो मन्त्रोच्चारणादिर्व्यापारस्तथाचित्तस्य शास्त्रविहितार्थपर्यालोचनव्यापारस्तस्यान्तः- करणस्य चोत्तरोत्तरिक्रमः । एकस्मादितरस्योत्तरत्वं तस्मादप्यन्यस्योत्तरत्वमित्येव- मुत्तरोत्तरभावो यस्य क्रमस्यास्ति सोऽयमुत्तरोत्तरिक्रमः । क्रमेण व्यापार इत्यर्थः । तूष्णीमवस्थानादुत्तरभावी मनसा शास्त्रार्थपर्यालोचनव्यापारस्ततोऽप्युत्तरभावी वाचा मन्त्रोच्चारणव्यापारस्तदुभयव्यापाररूपो यज्ञ इति यदस्ति स एष उक्थात्मकपुरुषरूपः प्राणदेवः । स च यज्ञात्मकः प्राणाग्निहोत्रादिभेदैः पञ्चविध इति ध्यायेत् । न च सोमादप्यधिकं किंचित्कर्मान्तरं कुतो नोच्यत इति वाच्यम् । अधिकस्य कर्मान्तरस्या- भावात् । सोमयाग इति यदस्ति स एष यज्ञानां मध्येऽतिशयेन संपन्नः । यस्मादेत- स्मिन्सोमयागे पञ्चप्रकारमनुष्ठानं दृश्यते । सुत्यादिनेऽनुष्ठेयेभ्यः सवनेभ्यः प्राचीनं दीक्ष- णीयादिकं यदस्ति सोऽयमेकः प्रकारः । प्रातःसवनं माध्यंदिनं सवनं तृतीयसवनं चेति प्रकारत्रयम् । सवनेभ्य ऊर्ध्वमवभृथमारभ्योदैवसानीयान्तं यत्कर्मजातमस्ति सोऽयं पञ्चमः

---

१ ख. ग. 'ङ्गतदवा' । घ. ङ 'ङ्गस्य तदवा'। २ क. 'दिरूपादिब्या' । ३ घ. ङ. 'व्यावृता'। ४ ङ. 'व्यावृत' । ५ क. 'त्तरित्वं । ६ क. ख. ङ. क्रमणं । ७ ख. ग. शास्त्रीयपं । घ. शास्त्रविहितार्थं । ८ ख. ग. 'चनं व्या'। ९ क. 'त्मकः पु' । १० क. ख. ग. ध्यानम् । ११ ग. अत्यधिं । घ. ङ. अभ्यधिं । १२ क. ख. घ. ङ. 'वसानी' ।