आल्हा-खण्ड / परमाल रासो (महाकवि जगनिक - ५२ लड़ाइयों का ऐतिहासिक वीरगाथा महाकाव्य)
Alha-Khand (Parmal Raso) of Mahakavi Jagnik
महाकवि जगनिक द्वारा
१२ \qquad आल्हाखण्ड । ३२८ पूत हमारे के मारन को \qquad ऊदन मेला गये लिवाय ११६ बातें सुनिकै ये आल्हा की \qquad द्यावलि ठाढ़ि रही शिरनाय ॥ ऊदन ठाकुर को आल्हा ने \qquad कोड़न चर्सा दीनउड़ाय ११७ औ ललकारा फिरि ऊदन को \qquad आल्हा दाँतन ओठ चबाय ॥ धिक धिक तेरी रजपूती का \qquad इन्दल बिना पहुँचे आय ११८ दशहरिपुरवा अब आये ना \qquad नहिंहानिदरौं खङ्ग के घाय ॥ जहँ मनभावै तहँ चलिजावै \qquad साँची शपथ शारदामाय ११९ सुनिकै बातें ये आल्हा की \qquad ऊदन चला बहुत घबड़ाय ॥ सुनवाँ फुलवा द्यावलि तीनों \qquad पृथ्वी गिरीं पछारा खाय १२० देवा ऊदन दोऊ ठाकुर \qquad सिरसागढ़ै पहुँचे जाय ॥ खबरि पायकै मलखाने ने \qquad फाटकबन्दलीन करवाय १२१ यह गति देख्यो उदयसिंहने \qquad ठाढ़ो लाग तहाँ पछिताय ॥ कोऊ साथी नहिं विपदा में \qquad यह देवाते कह्यो सुनाय १२२ \qquad\qquad सवैया ॥ जाकि सुता हरिके गृह शोभित चन्द्रललाट महेश प्रवीनो । इन्द्र गयन्द दयो हय रबिको देवन धेनु द्रुमादिक दीनो ॥ शिरी मुनिरायजू कोपकियो तब गण्डकधारि सबै जलपीनो । एते बड़ेको विपत्तिपरी तब सिंधुकि काहु सहाय न कीनो १२३ इतना सुनिकै देवा बोला \qquad साँची सुनो लहुरवा भाय ॥ साथ तुम्हारो हम छाँड़व ना \qquad चहुतनधजीधजीउड़िजाय १२४ पै हम बांचे बहु पुराण हैं \qquad देखी कथा अनेकन भाय ॥ विपतिमें साथी कोउ विरलाहै \qquad साँची सुनो बनाफरराय १२५
[Page Header] इन्दलहरण । ३२६ १३
सवैया ॥ रागवही ज्यहि रामबसै अरुध्यान वही जो धनी के घेरेका । प्रीति वही जो सदा निबहै अरु दाग वही कटु बचनकहेका ॥ सुखसम्पत्ति अनेक भरी पर आवै नहीं कोउ काम परेका । काहेकोआदम शोचतहै कोउ मित्रनहीं है विपत्ति परेका १२६ ठाकुर वही जो दुख सुख बूझै सेवक वो मनलाग रहेका । भाई वही जो भारहि खैंचत पुत्र वही परिवार बढ़ेका ॥ नारी वही जो जरै पियके सँग शूर वही सनमुखखलड़ेका । सम्पत्तिमेंतो अनेकमिलैं पर मित्रवही जो विपत्ति परेका १२७
इतना सुनिकै ऊदन बोले साँची कही समय की बात ॥ अब मन भाई यह हमरे है नरवर चलैं आजहीतात १२८ यह मन भाय गई देवाके दोऊ भये बेगि तय्यार ॥ सात रोजकी मैजलि करिकै नरवर पहुँचिगये सरदार १२६ यह सुधि पहुँची जब मोहबे में आल्हा तजा लहुरवाभाय ॥ बारहु रानिन सों परिमालिक महलन गिरे मूर्च्छाखाय १३० तुरत पालकी को मँगवायो दशहरिपुरै पहुँचे जाय ॥ औधिरकात्यो भल आल्हा को रहिगा चुप बनाफरराय १३१ कायल हैगे आल्हाठाकुर राजा लौटि परा पछिताय ॥ ऊदन बैठे ह्याँ कुँवना पर हिरिया गई तहाँ परआय १३२ देखिकै सूरति बघऊदन कै हिरिया गई तुरत पहिंचान ॥ हँसिकै हिरिया बोलन लागी साँचीसुनोबनाफरज्वान १३३ कौनि मुसीबत तुमपर परिगै जो तजि दियो ढालतलवार ॥ इतना सुनिकै ऊदन बोले मालिनिठीककहैयहिवार १३४
१४ आल्हखण्ड । ३३० परी मुसीबत हमरे ऊपर पृथ्वी मोहबा लीन लुटाय ॥ छोड़ बेंदुला फुलवा सुनवाँ लीन्ह्यो जीति पिथौराराय १३५ करब नौकरी हम मकरँद कै महलन खबरि जनावै जाय ॥ इतना सुनिकै हिरियामालिनि महलन अटी तुरतही आय १३६ जहँ पर माता मकरन्दाकी ऊदन कथा गई तहँ गाय ॥ आवन सुनिकै बघऊदन का माता मकरँद लीन बुलाय १३७ जो कछु गाथा मालिनि भाषी माता मकरँद गई सुनाय ॥ इतना सुनिकै मकरँद चलिभा कुँवना ऊपर पहुँचा आय १३८ कुशल प्रश्न करि सब आपस में मकरँद बोला अतिघबड़ाय ॥ हाल बताओ ऊदनठाकुर हमरे धीर धरा ना जाय १३६ हिरियामालिनि की बातें सुनि माता बैठि महलं पछिताय ॥ इतना सुनिकै ऊदन बोले मालिनि बात दिल्लगी भाय १४० सुनिकै बातें बघऊदन की मकरँद घरका चला लिवाय ॥ ऊदन पहुँचे रनिवासे में देवा टिका द्वार पर आय १४१ हाल बतायो सब महलन में जैसे इन्दल गये हिराय ॥ मारा पीटा जस आल्हा ने सोऊ कथा गये सबगाय १४२ बनी रसोई फिरि महलन में संध्याकाल पहुँचा आय ॥ मकरँद ऊदन भोजन करिकै सोये विकट नींदको पाय १४३ चले दिवाकर घर अपने को पक्षिन लियो बसेरा धाय ॥ लिहे अञ्जली दोउ हाथन में सुरजन अर्ध देयँ द्विजराय १४४ खेन छूटिगा दिननायक सों झंडा गड़ा निशाको आय ॥ तारागण सब चमकन लागे सन्तन धुनी दीन परचाय १४५ परे आलसी निजनिज शय्या घों घों करठ रहे घर्राय ॥ गुरू पिता दोऊ पद जिनके तिनके चरणन शीशनवाय १४६
इन्दलहरण । ३३१ १५ करौं तरंग यहाँ सों पूरण तवपद सुमिरि भवानीकन्त ॥ शम रमा मिलि दर्शन देवो इच्छा यही मोरि भगवन्त १४७ इति श्रीलखनऊनिवार्सि ( सी, आई, ई ) मुंशीनवलकिशोरात्मजबाबू प्रयागनारायणजीकीआज्ञानुसार उन्नामदेशान्तर्गतपँड़रीकलां निवासिमिश्रवंशोद्भव बुधकृपाशङ्करसूनुपण्डितललिताप्रसाद कृतऊदननरवरगमनवर्णनोनामप्रथमस्तरंगः १ ॥ सवैया ॥ कौनफली सबकाल बली यहि पुण्यथलीमनमाँझ बिचारा । निंदिकै काहि बखानकरौं क्यहि कौनसों बैरकरौं यहिब्वारा ॥ याहि लियों ठहराय मनै प्रभु एकसों एक हैं देव उदारा । बेद पुराण बतावत हैं ललिते सब ते बढ़िकै ॐकारा १ सुमिरन ॥ इकलो अक्षर ॐकार को अब हम शिरसों करें प्रणाम ॥ ब्रह्मा विष्णू औ शिवशंकर दुर्गा केर ताहि में धाम १ एक मात्रा में शिवशंकर दुर्गा अर्द्ध करें विश्राम ॥ एक मात्रा में ब्रह्माजी एक म रहें हमारे राम २ इकलो अक्षर यहु जो ध्यावै पूरण होयँ तासु के काम ॥ यहिते बढ़िकै हिन्दूमत में दूसर नहीं बेद में नाम ३ अज अविनाशी घट घट वासी पूरण ब्रह्म चराचर राम ॥ बेद व्याकरण दोउ साखी हैं खण्डनकरै कौन यह नाम ४ नाम न रहै जब दुनियाँ मा तब सब होइहैं पशू समान ॥ कीरति गावों बघऊदन कै सुनिये खूब ध्यान धरिज्ञान ५ अथ कथाप्रसंग ॥ उदयदिवाकर भे पूरब में किरणनकीन जगत उजियारा। सोयकै जागे बघऊदन तब प्रातःकृत्य कीन सरदार १
१६ आल्हदण्ड । ३३२ ऊदन देवा मकरँद ठाकुर तीनों एक जगा भे आय ॥ ऊदन बोले तब देवा ते दादा शकुन देउ बतलाय २ भाई भौजी माता बेटी फुलवा ऐसि छूटिगै नारि ॥ पता लगाये बिन घर जावैं दादा डरै जानसों मारि ३ माता तलफति घरमा होई भौजी होई हाल बिहाल ॥ मल्हना रानी रोवति होई होइहैं दुखी रजापरिमाल ४ हाल बतावों का फुलवा के मुर्दासरिस होयगी बाल ॥ जेठ दशहरा दुशमन द्वैगा कहिये काह करैं यहिकाल ५ इकलो बेटा म्वरे भैया के सबविधि रूपशील गुणवान ॥ क्षमा न करिहैं सो बेटा बिन यह हम ठीक कीन अनुमान ६ इतना सुनिकै देवा बोला भैया उदयसिंह सरदार ॥ प्रश्न हमारो यह बोलत है योगी बनो फेरि यहिवार ७ यह मनभाई उदयसिंह के मकरँद साथ भयो तय्यार ॥ तिलकलगायो फिरिकेशरिका गेरुहा वस्त्र पहिरि सरदार ८ गुदरी डारी फिरि कांधेमाँ त्यहिमाँपरी ढाल तलवार ॥ डमरू लीन्ह्यो मकरन्दा ने बँसुरी उदयसिंह सरदार ६ खँझड़ी लीन्ह्यो देवाठाकुर मकरँद बोलिउठा त्यहिबार ॥ महल हमारे पहिले चलिये पाछे अनत चलेंगे यार १० सम्मत करिकै तीनों योगी पहुँचे जाय राजदरवार ॥ बैठ सिंहासन नरपति राजा देवा कीन्ह्यो राम जुहार ११ पै पहिंचाना जब नरपति ना मकरँद हाथ जोरि शिरनाय॥ जितनी गाथा बघऊदन की सो राजा को दीन बताय १२ हाल जानिकै महाराजा ने तुरतै हुकुम दीन फर्माय ॥ तहँते चलिभे मकरँद ऊदन माता पास पहुँचे आय १३
इन्दलहरण । ३३३ १७ मर्म जानिकै महतारी ने आशिर्वाद दीन हरषाय ॥ मकरँदचलिभा निजमहलनको पहुँचा नारिपास सो जाय १४ कही हकीकति सब रानी सों कुसुमा बोली शीश नवाय ॥ पहिले जैयो तुम झुन्नागढ़ तहँपर पता लगैयो जाय १५ घर घर जादू है झुन्नागढ़ कन्ता सत्य कहौं समुझाय ॥ तुमहूं जावो ऊदन सँग में हमरो चित्त बहुतघबड़ाय १६ इतना कहिकै कुसुमारानी पुरिया चारि दीन पकराय ॥ रखिहौ मुखमाँ यह पुरिया जब जादूसकी निकट नहिंआय १७ लैकै पुरिया मकरन्दा फिरि तहँ ते कूच दीन करवाय ॥ देवा ऊदन जहाँ ठाढ़े थे मकरँद तहाँ पहुँचा आय १८ सम्मत करिकै तीनों योगी झुन्नागढ़ै चले फिरिधाय ॥ सातरोजकी मैजलि करिकै झुन्नागढ़ै पहुँचे आय १६ बाजा डमरू मकरन्दा का खँझड़ी मैनपुरी चौहान ॥ बाजी बँसुरी तहँ ऊदन की गावनलाग राग कल्यान २० तान कान में ज्यहिके जावे त्यहिके जाय प्रान पर आन ॥ मोहित हैगे नरनारी सब लागे हृदय तान के बान २१ भा खलभल्ला औ हल्लाअति लल्ला छांड़ि चलीं तब बाल ॥ होश बहुल्ला ना छल्ला का ✪अल्लाध्यानकरैत्यहिकाल२२ भये दुपल्ला उरपल्ला तब कङ्कन कल्ला दीन भिड़ाय ॥ प्राणन तल्ला तज्यो इकल्ला लल्ला जौनु बनाफरराय २३ बड़ी भीर भै गलियारे में नाचै देशराज का लाल ॥ बाजै डमरू जस मकरँद कै देवा देय तैसही ताल २४ रूप देखिकै तिन योगिन का जादू करें अनेकन नारि ॥ ✪ ( अल्ला ) देवी का नाम है ॥
१८ आल्हखण्ड । ३३४ कुसुमारानी की पुरिया सों जादू गईं तहां सब हारि २५ रूप उजागर सब गुण आगर नागर देशराज का लाल ॥ विषय उमण्डी बलवण्डी जी रण्डी कुलै विडम्बी बाल २६ ती सब देखें बघऊदन को नैनन बैनन सैन चलाय ॥ धर्म न छाँड़ै यहु क्षत्री का ज्यहिका कहैं उदयसिंहराय २७ दीख कुदृष्टी ज्यहि ऊदन का त्यहिका डाटिदीन ततकाल ॥ नैनन सैनन अरु बैनन में डिगैन सिद्धपुरुष यिहु काल २८ हम नहिं भोगी नर योगी हैं रोगी विषय भरी तू बाल ॥ माना भगिनी अरु कन्यासम देखैं तीनिभाव सबकाल २६ तपै बिवण्डी पररण्डी है झण्डी नरक केरि अधिकाय ॥ यह हम जानतहैं नीकी विधि तुमते साँच देयँ बतलाय ३० बातें सुनिकै ई योगी की नारिन मूड़ लीने औंधाय ॥ बोलि न आवा क्यहु नारी ते घर घर चलन लगीं शर्माय ३१ खबरि पायकै कान्तामल ने योगिन द्वार लीन बुलवाय ॥ योगी आये जब द्वारे पर आसन तुरतदीन बिछवाय ३२ लैकै गडुवा दौरति आवा तुरतै पाँय पखारोसि आय ॥ पैर धोयकै तिन योगिन का लै जलधाम छिनाकाजाय ३३ पदै मनुस्मृति भलकान्तामल जानै अतिथिभाव अधिकाय ॥ पै पहिंचानत त्यहि योगीथे मकरँद बार बार सुसुकाय ३४ यह गति दीख्यो मकरन्दाकै बोल्यो तुरत बनाफरराय ॥ तुम पहिंचान्यो नहिंमकरँदको तुमको देखि देखिमुसुकायँ ३५ पाय इशारा यहु ऊदन का मुख तन दीख खूब धरिध्यान ॥ देवा ऊदन मकरन्दा का निश्चय फेरिलीन पहिंचान ३६ किह्यो खातिरी तब पहुनन कै लै रनिवास पहुँचा जाय ॥
इन्दलहरण । ३३५ १६ ऊदन मकरँद को रानी लखि खातिरफेरिकीनअधिकाय ३७ रानी पूछा फिरि मकरँद ते योगी बन्यो पूत कस आय ॥ इतना सुनिकै मकरँद ठाकुर इन्दलहरण गयोसबगाय ३८ सुनिकै बातें सब मकरँद की रानी बार बार पछिताय ॥ लिखी विधाता की मेटै को औ दैवागतिकही न जाय ३९ पूत सपूतौ इन्दल खोयो मातै पितै दुःख अधिकाय ॥ विधिना डारे अस बिपदा ना कोउ न सहै पुत्रका घाय ४० भरे घुचघुचा सुनि ऊदन के नैनन नीर परे दिखराय ॥ उठिकै ऊदन रनिवासे ते देबी धाम पहुँचे आय ४१ बैठिकै मठियामा बघऊदन सुमिरयो तहाँ शारदामाय ॥ ध्यान लगायो जगदम्बा का सब अवलम्बा दीनभुलाय ४२ शोच भूलिगा तब ऊदन का मनमाँ खुशीभई अधिकाय ॥ तहँते चलिकै बघऊदन फिरि महलन अतातुरतही आय ४३ बनी रसोई रनिवासे में भोजन कीन सबन सुखपाय ॥ राति अँधरिया फिरि आवत भै सोये बिकट नींदको पाय ४४ बलखबुखारे निशि स्वप्ना माँ पहुँचा देशराजका लाल ॥ सोयकै जाग्यो बघऊदन जब लाग्यो सबतेकहनहवाल ४५ बलखबुखारे के जैबे को तीनों वीर भये तय्यार ॥ कान्तामल्हू सँग में हैगा चारों चलतभये सरदार ४६ अटक उतरिकै काबुल हैकै पहुँचे बलखबुखारे जाय ॥ शहर पनाहै चौगिर्दा ते बड़बड़महलपरै दिखलाय ४७ साँचे योगी चारो बानिकै पहुँचे शहर बीच में आय ॥ बाजी खँझड़ी तहँ देवा की मकरँद डमरु रहा बजाय ४८ कर इकतारा कान्तामल के ऊदन बाँसुरी रहा बजाय ॥
२० आल्हखण्ड । ३३६ ता ता थेई ता ता थेई थिरकनलाग लहुरवाभाय ४६ टप्पा ठुमरी भजन रेखता धुर्पद सरंगीत कल्यान ॥ राग विहगरो जयजयवन्ती तूरै गजल पर्जपर तान ५० कमर झुकावै भाव बनावै लाला देशराज का लाल ॥ रूप देखिकै तिन योगिन का अबलनसबलखड़ीतहँमाल ५१ कोऊ अँशिया पहिरति आवै जूरा कोऊ सँवारति बाल ॥ कोऊ दुश्ट्टा गलसों ओढै कोऊ चली मोरकी चाल ५२ कोऊ महाउर लिये हाथ में कोऊ चली छाँड़ि कै बाल ॥ कोऊ मेंहदी तजिकै दौरी बौरी भई तहाँपर बाल ५३ ऐसी बंशी प्यारी बाजै राजै ऊदन ओठ विशाल ॥ गाजै छाजै ध्वनि उपराजै लाजैं देखि देखि मनवाल ५४ हेला मेला अलबेला भा ठेला ठेल गैल में भाय ॥ कोऊ चमेला कोऊ बेलाका वारन तेल लगावत जाय ५५ बड़ी भीर भय गलियारन में कहूँ तिलडरा भूमि ना जाय ॥ नचै बँदुला का चढ़वैया आल्हा केर लहुरवा भाय ५६ दावति आयें नृप ड्योढ़ी को चागें रूप शील अधिकाय ॥ जायकै पहुँचे जब फाटकपर बाँदिन भीरभई अतिआय ५७ खबरि सुनाई रनिवासै में रानिन महलन लीनबुलाय ॥ झूठ लफोड़ा अस नाहीं थे जसकुछ आजपरै दिखलाय ५८ तबै जमाना कुछ साँचा था जाँचा चता भाग को जाय ॥ ब्राह्मण साधु न पर परतीती नीती यही सदाकी आय ५६ चलै अनीती तजि रीती जो ताको देश देय धिकार ॥ नृप अभिनन्दन के महलन में योगी पहुँचिगये त्यहिवार ६० कहाँते आयो औ कहँ जैहौ अपनो हाल देउ बतलाय ॥
इन्दलहरण । ३३७ २१ सुनिकै बानी महरानी कै बोला तुरत बनाफरराय ६१ हमतो योगी बंगाले के जावैं हरद्वार को माय ॥ भिक्षावृत्ती करि हम खावैं तुमते साँच दीन बतलाय ६२ रानी बोली फिरि योगिन ते बारे डारयो मूड़ मुड़ाय ॥ कौनि व्यवस्था तुमपर परिगै सोऊ साँच देउ बतलाय ६३ सुनिकै बानी यह रानी कै बोला मैनपुरी चौहान ॥ गीता गायो जो अर्जुन ते स्वामी कृष्णचन्द्र भगवान ६४ पढ़ि पढ़ि गीता बैरागी है हम सब लीन योग को धार ॥ लिखी विधाता की मेटै को रानी मानो कही हमार ६५ इतना सुनिकै रानी बोली अब तुम भजन सुनावोगाय ॥ बातें सुनिकै महरानी की नाचनलाग लहुरवा भाय ६६ बेटी आई अभिनन्दन कै देखै सोऊ तमाशा धाय ॥ बाजै खँझड़ी तहँ देवा कै मकरँद डमरू रहा बजाय ६७ भैरोंवाली पुरिया डारी सबकी सुधिबुधि गई हिराय ॥ ऊदन बोले तब बेटी ते भोजन हमै देउ करवाय ६८ कीनि तयारी जब ब्यारी कै लाग्यो चित्त तबै मचलाय ॥ कलके भूखे हम गावत हैं आरी भयन पेटके घाय ६९ सुनिकै बातें ये ऊदन की बेटी चलि भै साथ जिवाय ॥ जायकै पहुँची पँचमहलापर पीड़ा तहाँ दीन डरवाय ७० ऊदन बोले तब बेटी ते तुमको मंत्र देयँ बतलाय ॥ सुनिकै बातें ई योगी की बेटी बाँदिन दीन हटाय ७१ ऊदन बोले तब बेटी ते हमसे साँच देउ बतलाय ॥ इन्दलठाकुर तुम्हरे घर में ठहरे कौन जगहपर आय ७२ जो अभिलाषा फिरि तुम्हरीहो अबहीं पूरी देयँ करवाय ॥ २२
[Header] २२ आल्हखण्ड । ३३८
मोहिं तपस्या को बल पूरो तुमहूँ राख्यो नाहिं छिपाय ७३ भूत भविष्यत बर्त्तमान की गाथा सबै सकैं बतलाय ॥ बातें सुनिकै ई योगी की बेटी पिंजरा लई उठाय ७४ करिकै बाहर फिरि पिंजराके तुरतै मानुष दीन बनाय ॥ यही तरासों नित प्रति बेटी निशि में पास लेय पौढ़ाय ७५ इन्दल दीख्यो जब ऊदन को तब यह बोल्यो बचन सुनाय ॥ धोखे भूले ना योगी के चाचा यहाँ पहुँचे आय ७६ बातें सुनिकै ये इन्दल की बेटी मूड़ लीन निहुराय ॥ ऊदन बोले तब बेटी ते तुम्हरो ब्याह देब करवाय ७७ सुवा बनावो तुम इन्दल को हम को मंत्र देउ बतलाय ॥ परो उदासी है मोहबे में करिवे ब्याह वहाँते आय ७८ बेटी बोली तब ऊदन ते चाचा साँचेयँ बतलाय ॥ डोला हमरो पहिले जाई तौ हम मानुष देब बनाय ७६ नहीं तो कन्ता अब जैहैंना रैहैं सदा हमारे पास ॥ वारा बरसै जब तप कीनी तब विधि पूरिकीन मम आश ८० कैसे जीवे बिन स्वामी के चाचा कहैं छोड़िकै लाज ॥ इतना सुनिकै ऊदन बोले बेटी धरो धीर मनआज ८१ चोरी चोरा म्वहिं भावै ना तुमने साफ देयँ बतलाय ॥ कौन डसरिहा उदयसिंहको रोंकी ब्याह यहाँपर आय ८२ बांधिकै मुशकें अभिनन्दनकी भौंरी तुरत लेव करवाय ॥ देश देश औ जगमें जाहिर नामी सबै बनाफरराय ८३ महिनाभर के फिरि अर्सा में ह्याँपर ब्याह करब हम आय ॥ इन्दल बोले चितरेखा ते यहही ठीकठाक ठहराय ८४ कहा न टारो तुम चाचाको तौ विधि फेरि मिलै हैं आय ॥
इन्दलहरण । ३३६ २३ जो कछु कहैं चाचा हमरे सो नहिं टरै भूमिटरिजाय ८५ बेटी बोली फिरि ऊदन ते चाचा साँच देयँ बतलाय ॥ किरिया करलो तुम आवनकी तौ फिरि जाबो इन्हेंलिवाय ८६ सुनिकै बातें चितरेखा की ऊदन गङ्गालीन उठाय ॥ सुवा बनायो तब बेटी ने पिंजरा तुरत दीन बैठाय ८७ मन्त्र बतायो फिरि ऊदन को औ लै पिंजरा दीन गहाय ॥ ऊदन चलिभे फिरि महलन ते पहुँचे फेरि द्वार में आय ८८ पिंजरा दीख्यो जब देवाने तब मन खुशीभयोअधिकाय ॥ गीत बंदभे फिरि योगिन के तहँते कूच दीन करवाय ८६ चारो योगी चलि मारग में बैठे एक बृक्षतर जाय ॥ बाहर पिंजरा के सुवना करि ऊदन मानुष दीन बनाय ६० मानुष हैगे बघइन्दल जब तब सब खुशीभये अधिकाय ॥ विदाममांगि कै कान्तामल फिरि कुन्नागढ़ै पहुँचा जाय ६१ ऊदन देवा इन्दल मकरँद चारो चले तहाँते ज्वान ॥ आयकै पहुँचे सिरसागढ़ में जहँपर बसै वीरमलखान ६२ मलखे दीख्यो जब ऊदन को भेंट्यो बड़े प्रेमसों आय ॥ देवा बोल्यो मलखाने ते तुम सुनिलेउ बनाफरराय ६३ विपदा आई जब ऊदन पर फाटक बन्द लीन करवाय ॥ यहु दिन लायो नारायण जब तब तुम मिले बनाफरराय ६४ कोऊ विपदामा साथी ना साँचो साँच परा दिखराय ॥ मलखे बोले तब देवा ते तुमको साँच देयँ बतलाय ६५ लषण राम की तुम गाथा को जानो भलीभांति सरदार ॥ छोटेभाई हम आल्हा के यह सब जानिगयो संसार ६६ करें लड़ाई बड़भाई ते तौ सब क्षत्रीधर्म नशाय ॥
२४ आल्हखण्ड । ३४० धर्म न छाँड़्यो भीमसेन ने बनमाँ रह्यो मूलफलखाय ९७ किह्यो दुर्दशा दुर्योधन ने योधन भीमसेन अधिकाय ॥ हुकुम युधिष्ठिर का पायो ना आयो धन बल सबै गवाँय ९८ अब बतलाओ तुम इन्दल को पायो खोज कहाँपर भाय ॥ इतना सुनिकै बघऊदन ने सबियाँ कथा दीन बतलाय ९९ मलखे बोले फिरि ऊदन ते दशहरिपुरै चलो तुम भाय ॥ ऊदन बोले मलखाने ते दादा साँच देयँ बतलाय १०० हमहूँ मकरँद नरवर जैबै इन्दल जावो आप लिवाय ॥ कसम जो खाई चितरेखा ते करिबेब्याह तुम्हारो आय १०१ कहि समुझायो तुम दादा ते नरवर मिली उदयसिंहराय ॥ इतना सुनिकै इन्दल बोले चाचा सुनो बनाफरराय १०२ तुम ना जैहौ दशहरिपुर को तौ इन्दल कै जाय बलाय ॥ कौन बुलाई घर इन्दल का जैवो वच्छ तड़ाका आय १०३ सुनिकै बातें बघइन्दल की ऊदन कहा बहुत समुझाय ॥ मलखे दादा के सँग जावो नरवर मिलवतुम्हैं हम आय १०४ इतना कहिकै बघऊदन ने तहँ ते कूच दीन करवाय ॥ मकरँद ऊदन सिरसागढ़ ते नरवर गढ़ै पहुंचे जाय १०५ मलखे देवा इन्दल ठाकुर इनहून कूच दीन करवाय ॥ लागि कचहरी परिमालिक कै तीनों तहां पहुंचे आय १०६ राजा दीख्यो जब इन्दल को तब मन खुशी भयो अधिकाय ॥ मलखे बोले तब राजा ते दोऊ हाथ जोरि शिर नाय १०७ सवैया ॥ आज जो काज कियो बघऊदन लाजरही औ बढ़ी प्रभुताई । राजन आपके पुण्य प्रकाशते भासरही जग में ठकुराई ॥
इन्दलहरण । २४१ २५ पारसहै जिनके घरमा तिनकी लघुता कहि कोन दिखाई । राजनराज समाजबढ़्यो औचढ़योललिते यशसिंधुउफाई १०८ इतना कहिकै मलखाने ने औरो हाल दीन बतलाय ॥ बिदामांगिकै परिमालिक ते दशहरिपुरै पहुँचे आय १०६ मलखे देवा इन्दल सँगमाँ महलन गये बनाफरराय ॥ रूप देखिकै इन तीनों का आल्हा ठाढ़ भये हर्षाय ११० बड़ी खुशहाली मन अन्तरभै औ यह बोले बचन सुनाय ॥ कहाँ बनाफर बयऊदन हैं हमरे परम सनेही भाय १११ नेही गेही नरदेही को इनसोंअधिक कौनदिखलाय ॥ परम सनेही यहि देही का नेही टिका कहाँपर जाय ११२ डाटा डपटा नहीं ऊदन का पाला प्रीति रीति अधिकाय ॥ गुणही प्यारे हैं मानुष के जानौयुगनयुगनतुमभाय ११३ होय निर्गुणी जो दुनिया मा जहँ तहँ बैठै पेट खलाय ॥ यहु यश गैहैं जे आगे नर खैहैं पुवा कचौरी भाय ११४ कलियुग आवाहै दुनियामा सब सों कलह देय करवाय ॥ भूप युधिष्ठिर यहि डरिभागे गलिगैशैलहिमालयजाय११५ क्षण क्षण बुद्धी उलटै पुलटै पण्डित मूर्ख बनावैभाय ॥ उड़ै सुहारा सम परदारा आरा चलै पेट में भाय ११६ बश नहिं इन्द्री अब काहूकी कलियुग नीच मीच सुखदाय ॥ ऋषी कहावैं जे मनइनमा तिनहुनकामदेय बहँकाय११७ यहु परितापी अरु पापी अति व्यापीभयो जगत में आय ॥ हाय रुपैया यहि समया में दैया बापू रहा कहाय ११८ बिना कन्हैया के ध्याये ते विपदा कौन हटावै आय ॥
२६ आल्हखण्ड । ३४२ यहु सब जानतहैं अपने मन कलियुगअधिकरलपटाय ११९ खायँ पछारा मन कलियुग में जप तप पुण्य देयँ बिसराय ॥ कोऊ ज्ञानी अरु ध्यानी ना रघुवर पार लगावैं भाय १२० यह संजीवनि जबतक रहिहै रघुवर नाम चिंतवन् भाय ॥ यहि परितापी अरु पापी ते कोउकोउबचीसमरमें आय१२१ कलह करायो यहि कलियुगने ऊदन नहीं परै दिखराय ॥ इतना सुनिकै मलखे बोले दोऊ हाथजोरि शिरनाय १२२ गये बनाफर हैं नरवरगढ़ मकरँद ठाकुर गये लिवाय ॥ किह्यो शिकायत नहिं ऊदनने यहसब भाग्य करावै भाय १२३ पूर शनैश्वर माहिल मामा सोना लखत ल्वाह द्वैजाय ॥ आय हकीकी यहु मल्हना का फीकीकहै रातदिन भाय १२४ पै अरसान्यो त्यहि ऊदन ना क्षत्री रूप लहुरवा भाय ॥ तुम कछु शोचो अब दादा ना होनी मेटि कौनपै जाय १२५ यह अनहोनी शुभदाई भै इन्दल ब्याह करो अबभाय ॥ ऊदन मिलि हैं नरवरगढ़ माँ साँचो मिलनदीनबतलाय १२६ बहु शिरनाई यह गाई है दादै आप बुझायो जाय ॥ मोरि ढिठाई जड़ताई को करि हैं क्षमा बनाफरराय १२७ कसम जो खाई चित्ररेखा सँग करि वै ब्याह तुम्हारो आय ॥ आयसु पावैं जो दादाकी राजन न्यवतदेयँ पठनाय १२८ आल्हा बोले मलखाने ते पहिले हाल देउ बतलाय ॥ कौन देश को इन्दल हरिगे मिलिगे कौनरीतिसों भाय १२६ कछू हकीकति तुम गाई ना अबहीं न्यवत पठावो भाय ॥ इतना सुनिकै मलखे ठाकुर दोऊ हाथ जोरि शिरनाय १३० जितनी कीरति बघऊदन की सो आल्हा को गये सुनाय ॥
इन्दलहरण । ३४३ २७ हाल जानि के आल्हा ठाकुर मनमें सोचिसाचिअधिकाय १३१ आयसु दीन्हो मलखाने को भावै करो तौन तुम भाय ॥ इतना सुनिकै मलखे चलि भे सुनवाँ महल पहुँचे जाय १३२ सुनवाँ दीख्यो मलखाने को आदर भाव कीन चाधिकाय ॥ हाथ पकरिकै फिरि इन्दल का मलखे भाभीदीन गहाय १३३ यह गति जानैं नारायण फिरि कितनी खुशीभई अधिकाय ॥ पूँछन लागी जब ऊदन का मलखेगये कथा सब गाय १३४ अब सुखदाई दिन आवा है भौजी पूत विवाहब जाय ॥ कायल द्वैकै बड़भाई ने हमते हुकुमदीन फरमाय १३५ यही महीना मा भौंरी हैं पण्डित साइति दीन बताय ॥ करो तयारी अब ब्याहे की नरवर मिली बनाफरराय १३६ नाम बनाफर का सुनतैखन फुल्लवा तहाँ पहुँची आय ॥ जितनी गाथा बघऊदन की बाँदिनतहां दीनवतलाय १३७ बड़ी खुशहाली भै फुल्लवा के द्यावलि बार बार बलिजाय ॥ तहँते चलिकै मलखे ठाकुर पण्डिततुरतलीनबुलवाय १३८ पूँछिकै साइति मलखे ठाकुर राजन न्यवन दीन पठवाय ॥ ब्याह नगीचे न्यवतहरी सब दशहरिपुरै पहुंचेआय १३६ माँय मन्तरा कै बयरिया मै पण्डित अटा तड़ांका आय ॥ रानी आई मोहबे वाली भारी भीर भई अधिकाय १४० करि अवलम्बा जगदम्बा का अम्बा बार बार शिरनाय ॥ भई तयारी फिरि व्याहे की इन्दलचढ़ापालकी जाय १४१ बाजे डंका अहलंका के हाहाकार शब्द गा छाय ॥ कुँवाँ विवाह्यो फिरि इन्दल ने सुनवाँ पैर दीन लटकाय १४२ यहो नेग जब पूरा द्वैगा इन्दल चढ़ा पालकी आय ॥
[Header] २८ आल्हाखण्ड । ३४४
[Text] सजे बराती तहँ ठाढ़े थे आल्हा कूचदीनकरवाय १४३ चलिकै पहुँचे फिरि नरवरगढ़ ऊदन मिले तहां पर आय ॥ लैके फौजै मकरन्दा मिलि आल्हा सहितचलेहर्षाय १४४ अटक उतरिकै काबुल ह्वैकै पहुँचे मास अन्त में जाय ॥ रहो बुखारो आठ कोस जब तब टिकिरहे बनाफरराय १४५ टिकिगा लश्कर राजपूतन का क्षत्रिन छोरि घरे हथियार ॥ आल्हा ठाकुर के तम्बू माँ बैठे बड़े बड़े सरदार १४६ बोले पण्डित तब आल्हा ते तुम सुनि लेउ बनाफरराय ॥ ऐपनावारी की विरिया है रूपन बारी देउ पठाय १४७ इतना सुनिकै रूपन बोला दोऊ हाथ जोरि शिरनाय ॥ हम नहिं जैहैं बलखबुखारे अबकी आनदेउपठवाय १४८ इतना सुनिकै मलखे बोले रूपन साँच देउ बतलाय ॥ जौने घोड़ा का जी चाहै तौनै देयँ तुरत मँगवाय १४६ घोड़ करलिया रूपन् माँग्यो मलखे तुरत दीन कसवाय ॥ ऐपनावारी बारी लैके बैठा घोड़ पीठि में जाय १५० ढाल खङ्ग लै मलखाने ते रूपन कूच दीन करवाय ॥ डेढ़ पहर के फिरि अर्सा मा पहुँचाराराजद्वार पर जाय १५१ हुकुम दर्रै हुकुम दरर्रै नाहर घोड़े के असवार ॥ कहाँ ते आये औ कहँ जैहै कहँ है देश रावरे क्यार १५२ इतना सुनिकै रूपन बोला तुमते साँच देयँ बतलाय ॥ नगर महोबाते आयन हम इन्दलब्याहकरनको भाय १५३ ऐपनावारी हम लै आये रूपन बारी नाम हमार ॥ खबरि जनावो महराजा को हमरो नेग देयँ अबदार १५४ इतना सुनिकै द्वारपाल कह रूपन बारी बात सुनाय ॥
[Header] इन्दलहरण । ३४५ २६
काह नेग द्वारे को चहिये सोऊ देयँ आप बतलाय १५५ रूपन बोला द्वारपाल सों यह तुम खबरि सुनाबो जाय ॥ एक पहर भर चलै सिरोही यहही नेग देयँ पठवाय १५६ सुनिकै बातैं ये बारी की आरी द्वारपाल अधिकाय ॥ शोचि समझिकै महराजा सों रूपन कथा सुनाई जाय १५७ इतना सुनिकै अभिनन्दन ने हंसामल को लयो बुलाय ॥ पकरिकै लावो त्यहि बारी को द्वारे जौन रहा बराय १५८ इतना सुनिकै हंसामल ने अपनी लई ढाल तलवार ॥ औरो क्षत्री चलि ठाढ़े भे अपने बाँधि बाँधि हथियार १५९ द्वारे देखें जब बारी को आरी भये सिपाही ज्वान ॥ भीर देखिकै रूपन बारी लाग्योकरन घोरघमसान १६० चली सिरोही भल द्वारे पर औ बहिचली रक्त की धार ॥ रूपन बारी के मुर्चा पर अंधा धुंध चलै तलवार १६१ रूपन मारे तलवारी सों घोड़ा करै टाप की मार ॥ बड़े लड़ैया काबुल वाले मनसों गये तहाँपर हार १६२ धर्म बनाफर का जाहिर है जिनके जपै तपै का काम ॥ विजय अधर्मिन की दीखी ना रावण कीन बहुतसंग्राम १६३ कंस सुयोधन जरासंध अरु अधरम रूप मरा शिशुपाल ॥ काल कलेवा सबको कीन्ह्यो रहिगा धर्मएक सबकाल १६४ ताते धर्मी आल्हा ठाकुर रूपन खूब करै तलवार ॥ देखि वीरता यह रूपन की हंसा कहा बचनललकार १६५ सँभरिकै बैठै अब घोड़ा पर बारी भली मचाई रार ॥ जियत न जैहै दरवाजे ते हमरी देखि लेय तलवार १६६ इतना सुनिके रूपन बोला क्षत्री गानो कही हमार ॥
३० आल्हखण्ड । ३४६ नेग आपनो हम भरिपावा राजन आय आपके द्वार १७७ दायज लेहैं आल्हा ठाकुर अब हम जान चहत सरदार ॥ इतना कहिकै रूपन बारी फाटक निकरिगयो वा पार १७८ मारु मारु कहि क्षत्री दौरे रूपन घोड़ दीन दौराय ॥ आयकै पहुँच्यो त्यहि तम्बू में ज्यहि में बैठ बनाफरराय १७६ खबरि सुनाई ह्याँ आल्हा को हाँपर शूर लागि पछिताय ॥ तब अभिनन्दन सब लरिकनते बोला दोऊ भुजा उठाय १८० बाजै डङ्का अहसङ्का के लश्कर सबै होय तय्यार ॥ जान न पावैं मोहबे वाले मारो ढूँढ़ि ढूँढ़ि सरदार १८१ हुकुम पायकै महाराजा को सातो पुत्र भये तय्यार ॥ झीलम बख्तर पहिरि सिपाही हाथम लई ढालतलवार १८२ अंगद पंगद मकुना भौंरा सजिगे श्वेतवरण गजराज ॥ धरिगे हौदा तिन हाथिनपर क्षत्री चढ़े समरके काज १८३ को गति बरणै तहँ घोड़न कै जिनपर चढ़े शूर शिरताज ॥ सजिगा हाथी अभिनन्दन का तापर बैठिगयो महराज १८४ सुमिरि भवानी सुत गणेशको राजा कूच दीन करवाय ॥ खर खर खर खर कै रथ दौरे चहचह धुरीरहीं चिल्लाय १८५ मारु मारु करि मौहरि बाजीं बाजीं हाय हाय करनाल ॥ मारू बाजा सुनि बोलत भा बेटा देशराज का लाल १८६ जनु अभिनन्दन चढ़िआवत है लक्षण जानि परै यहिकाल ॥ हँसिकै बोला मलखाने ते बेटा देशराज का लाल १८७ सजिये दादा मलखाने अब देवा होउ आप तय्यार ॥ और सिपाही जे मोहबे के तेऊ बाँधि लेयँ हथियार १८८ सुनिकै बातें बघऊदन की सतियाँ शूर भये तय्यार ॥
इन्दलहरण । ३४७ ३१ रणकी मौहरि बाजन लागी रणका होनलाग व्यवहार १७९ बलखबुखारे का अभिनन्दन सोऊ गयो समर में आय ॥ प्रथम लड़ाई भै तोपन कै धुवना रहा सरगमें छाय १८० लागै गोला ज्यहि हाथी के मानो ब्यार सेंधिकैजाय ॥ जउने ऊँट के गोला लागै तुरतै गिरै समर अललाय १८१ गोला लागै ज्यहि क्षत्री के धुनकत रुई सरिरो काड़ि जाय ॥ लागै गोला ज्यहि घोड़ाके मानों गिरह कबूनरखाय १८२ जौने रथमा गोला लागै पहिया धुरी अलग है जाय ॥ गिरैं कगारा जस नदिया में तैसे गिरैं ऊँट गजधाय १८३ सन् सन् सन् सन् गोलीछूटैं लोटैं शूर पछारारखाय ॥ छाँड़ि आसरा जिंदगानी का खेलन लागे ल्वाह अघाय १८४ भाला बलछी छूटन लागे कहुँ कहुँ कड़ाबीन की मार ॥ मारैं तेगा बर्दवानका ऊना चलै विलाइति क्यार १८५ चलै कटारी बूँदी वाली अंधाधुंध चलै तलवार ॥ मुएडन केरे मुड़चौरा भै औ रुण्डन के लगे पहार १८६ बड़ी लड़ाई अभिनन्दन की नदिया बही रक्तकी धार ॥ फिरि फिरि मारै औ ललकारै नाहर उदयसिंह सरदार १८७ सातौ लड़िका अभिनन्दन के जामाझार करै तलवार ॥ चढ़ा चौंड़िया इकदन्तापर बकशीजौनु पिथौराक्यार १८८ हनि हनि मारै रजपूतन का चौंड़ा समरधनी मैदान ॥ कागति बरणौं मैं देवाकै ठाकुर मैनपुरी चौहान १८६ हंसा ठाकुर के मुर्च्चापर पहुँचा समरधनी मलखान ॥ घोड़ी कबूतरी टापन मारै घायल होयँ अनेकन ज्वान १६० को गति बरणे मलखाने कै बेटा बच्छराज का लाल ॥