अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः। न्द्रियस्योभयमारम्भणमालम्बनं विकारो नामधेयं च । विकारोऽभिधेयोत्पत्तिस्तदभिधानं नाम- धेयम्, उभयमालम्ब्य वाग्व्यवहारः प्रवर्तते। घटेन जलमाहरेति, मृण्मयमित्येतत्सेदं व्याख्यानम् । ननु यदि कार्यं व्यवहारहेतुर्न, तर्हि कार्यकारणयोरनन्यत्वमित्याशङ्क्याह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । कारणमेव हि कार्यात्मना नटवदवतिष्ठते । मृत्समन्वितं हि त्रिष्वपि कालेषु कार्यं, नाश्वमहिष- वद्देशतः कालतो वा व्यतिरिक्तमुपलभ्यते । कारणावस्थामात्रं व्यतिरिक्ताविरिक्तं शुक्तिरजत- वदागमापायधर्मत्पादनृतमनित्यमिति च व्यपदिश्यते । तदर्थमेव मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तम् । प्रत्यक्षमेव हि सत्यत्वमत्रानूद्यते, न तु विधीयते । दृष्टान्तत्वेनोपादानात् । तथाच न्यायसूत्रम् । 'लौकिकपरीक्षकाणां यत्र बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः' इति । अपागादग्नेरग्नित्वमिति तु कारणात्मना निरीक्ष्यमाणं कार्यमतिरिक्तं नोपलभ्यते, कारणात्मन्येव च तिरोहितं भवतीत्यभिप्रायेणोक्तम् । आदिपदेनैतदात्म्यमिदं सर्वमित्येवंजातीयकं वचनं गृह्यते । तथा च श्रुत्यन्तरमात्मव्यतिरिक्तस्य प्रपञ्चस्य सत्यतां दर्शयति । अथ नामधेयं 'सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इति । यदि चानृतत्वमभिप्रेयात् प्राणा असत्यमिति ब्रूयादिति । रामानुजाचार्यास्तु तस्मात् परमकारणादनन्यत्वं जगतस्तदनन्यत्वम्, आरम्भणशब्दादि- भ्यः पूर्वोक्ताभ्यः श्रुतिभ्योऽवगम्यत इत्येवं सूत्रं व्याख्याय वाचारम्भणवाक्यमेवं व्याकुर्वन्ति आरभ्यते आलम्ब्यते स्पृश्यत इत्यारम्भणम् । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति कर्मणि ल्युट् । वाचा वाक्पूर्वकेण व्यवहारेण हेतुनेत्यर्थः । घटेनोदकमाहरेत्यादिवाक्पूर्वको मृदुदाहरणादिव्यवहारस्त- त्सिद्धये तेनैव मृद्द्रव्येण पृथुबुध्नोदराकारत्वादिलक्षणो विकारः संस्थानविशेषस्तत्प्रयुक्तं च घट रश्मिः। रित्याहुः अभिधेयोत्पत्तिरिति । मृण्मयमिति । ते हि 'यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारः' इत्यादि दृष्टान्तवाक्यमुपाददुः । तद्धटकं मृण्मयमिति । व्यवहार- हेतुनेति । कार्यं तु व्यवहारहेतुरित्युक्तमिति भावः । तथाच कथमनन्यत्वमिति प्रश्नः । भेदा- भेदावाहुः कारणमेव हीति । अश्वमहिषवदिति कार्यकारणभावरहिताश्वमहिषवदिति । देशो राजकीयप्रासादादिः । आभीरपल्ल्यादिश्चोभयोः । कालश्चैककालव्यतिरिक्तोत्पत्तिकालः । ननु पिण्डावस्थायां कार्याभावात् कारणं कार्याद्व्यतिरिक्तं कार्यजननोत्तरमेवाव्यतिरिक्तमिति चेत्तत्राहुः कारणावस्थेति । ननु घटादि कार्यं चेन्नित्यं भवेन्मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यत्रैवकारव्यावर्त्यं किं स्यादित्यत आहुः शुक्तिरजतेति । व्यपदिश्यते इति विकारशब्देन व्यपदिश्यते । तदर्थमिति । तादृशधर्मत्वसूचनार्थमेव । प्रत्यक्षमेवेति दार्ष्टान्तिकप्रत्यक्षमेव । एवकारेणान्य- प्रत्यक्षव्यवच्छेदः । बुद्धिसाम्यमिति दार्ष्टान्तिकबुद्धिसाम्यम् । तच्च तदा यदा दार्ष्टान्तिकादौ विहितं दृष्टान्तादौ साम्यार्थं स्यादिति दृष्टान्तेऽनूद्यत एव । कारणात्मनेति । ननु कथं तर्हि दृष्टान्तोऽ- पागादिति विधिलौके लुङ् तत्राहुः अपागादिति । कारणात्मनेति त्रीणि रूपाण्येव सत्यमिति रूपत्रयरूपकारणात्मना । इत्यभिप्रायेणेति । तथा चोदाहरणमिदं विवक्षितं दृष्टान्तेनुवादे । आद्येति । आरम्भणशब्दादिभ्य इत्यात्रादिपदेन । एष सत्यमिति । एष समीप- तरवर्ती । पूर्वोक्ताभ्य इति । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं' 'नेह नानास्ति किंचन' 'मृत्योः स मृत्यु- 1138

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१

भाष्यप्रकाशः ।

इत्यादिनामधेयं सृज्यते। उदकाऽऽहरणादिव्यवहारसिद्ध्यर्थं द्रव्यमेव संस्थानान्तरनामान्तर- भाग् भवति। अतो घटादपि मृत्तिकेत्येव सत्यं मृत्तिकाद्रव्यमित्येव सत्यं प्रमाणेनोपलभ्यते, न तु द्रव्यान्तरत्वेनेत्यर्थ इति। ये पुनः कार्यकारणयोरनन्यत्वं कार्यस्य मिथ्यात्वाभ्युपगमेन वर्ण- यन्ति तेषां कार्यकारणयोरनन्यत्वं न सिद्ध्यति। सत्यमिथ्यार्थयोरैक्यानुपपत्तेः। तथा सति ब्रह्मणो मिथ्यात्वं जगतः सत्यत्वमिति वैपरीत्यापत्तेश्चेत्याहुः। काणादमतदूषणं तु प्रागेवोक्तम्। मायावादिमतोपरि दूषणान्तराणि बहूनि वदन्ति तानि विस्तरभयान्नानूद्यन्ते।

तन्मतचौरस्तु विकारो नामधेयं च वाचाया अभिलापार्थव्यवहारस्य आरम्भणं निष्पाद- कं भवति। मृद्द्रव्यस्यैव घटाद्यवस्था घटादिनामधेयं चार्थक्रियाया अभिलापस्य च निष्पत्तये

रश्मिः ।

रश्मिः । प्राप्नोति' 'य इह नानेव पश्यति' इत्यादिभ्यः। द्रव्यमिति मृत्पिण्डादि। प्रमाणेनेति प्रत्यक्षेण। तथा सतीति। सत्यमिथ्यार्थयोरैक्ये सति। प्रागेवेति तदनन्यत्वसूत्रात्प्रागेव। तथाच भाष्यं। न तु दृष्टान्तभावादिति सूत्रस्थं। पुनरप्यसामञ्जस्यमेव तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वादित्यादिषु कारणभूताद्ब्रह्मणः कार्यभूतस्य जगतोऽनन्यत्वमभ्युपगम्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुपपादितम्। इदानीं तदेवानन्यत्वमाक्षिप्य समाधीयते। तत्र काणादाः प्राहुः। न कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं संभवति विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वात्। न खलु तन्तुपटमृत्पिण्ड- घटादिषु कार्यकारणविषया बुद्धिरेकरूपेत्यादि पूर्वं भाष्यप्रकाशे काणादैर्हि भेदवादो जीवन- मित्यादिनोक्तं भाष्यम्। अन्यदप्युक्त्वा भाष्यं। अत्राहुः कारणादनन्यत्वं कार्यस्य न हि परमार्थतः कारणव्यतिरिक्तकार्यतद्व्यवहारयोः यथा कारणभूतात् मृद्द्रव्यादि घटादिषु विकारेषूपलभ्यमानाद् व्यतिरिक्तं घटशरावादि कार्यं व्यवहारमात्रालम्बनं मिथ्याकारणभूतं मृद्द्रव्यमेव सत्यं तथा निर्विशेष- सन्मात्रकारणभूताद्ब्रह्मणोऽन्योऽहंकारादिव्यवहारालम्बनः कृत्स्नः प्रपञ्चो मिथ्याकारणभूतं सन्मात्रं ब्रह्मैव सत्यम्। तस्मात्कारणव्यतिरिक्तं कार्यं नास्तीति कारणादनन्यत्कार्यम्। नच वाच्यं शुक्तिका- रजतादीनामिव घटादिकार्याणामसत्यत्वाप्रसिद्धेर्दृष्टान्तानुपपत्तिरिति। यतस्तत्रापि युक्त्या मृद्द्रव्यमेव सत्यतया व्यवस्थाप्यते तदतिरिक्तं तु बाध्यते इत्यादि तन्मतमनूद्य सिद्धकथनम्। तस्मादेकमेव नित्यमुक्तस्वप्रकाशस्वभावमविद्यावशाज्जगदाकारेण विवर्तत इति परमार्थतो ब्रह्मव्यतिरिक्ता- भावात्तदनन्यत्वं जगत इति भाष्येणोक्तम्। अग्रे तानि तु ये पुनरित्यादिनोक्तदूषणाभ्यामन्यानि अत्रोच्यते इत्यादिभाष्योक्तादिति। तथाहि। अत्रोच्यते। निर्विशेषप्रकाशमात्रं ब्रह्माऽनाद्यविद्या- तिरोहितस्वस्वरूपं स्वगतनानात्वं पश्यतीत्येतत्प्रकाशस्वरूपस्य निरंशस्य प्रकाशनिवृत्तिरूप- तिरोधाने स्वरूपनाशप्रसङ्गेन तिरोधानासंभवादित्यादिभ्यः सकलप्रमाणविरुद्धं स्ववचनविरुद्धं चेति पूर्वमेवोक्तमित्यादीनि। आतदनन्यत्वसूत्रं। तन्मतचौरैस्तु भगवांञ्छैवाचार्यः। वाचाया इत्यस्य व्याख्यानं अभिलापेत्यादि। अभिलापोऽयं घटोऽयं पट इत्यादि तदर्थं व्यवहारोहं देवदत्तः ममायं घटो ममायं पट इत्याद्या मतिः। व्यवहारः सन्निपात इत्यादि वाक्यम्। अनेन घटादिना जल- माहरेत्यादि अभिलापार्थो व्यवहारः। अर्थक्रिया जलाहरणादिः। अभिलापः अनेन पटेनेत्यादिः।

1139

७२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०१ अ० ८ सू०१४. भाष्यप्रकाशः। भवतीति यावत् । वस्तुतो घटाद्यपि मृत्तिकेत्येव सत्यं प्रामाणिकं मृद्व्यतिरेकेण घटाभावदर्शनात् । अथवा । विकारो घटो वाचारम्भणं घटोऽयमिति वाचारम्भविषयमात्रम् मृद्द्रव्यमेव व्यवहारसिद्ध्यर्थमवस्थान्तरमापन्नं न तु मृदो द्रव्यान्तरम् । मृत्तिकेत्येव नामधेयं सत्यम् । घटादिकं मृत्तिकेति कृत्वैव तत्र सर्वं मृत्पिण्डादिनामधेयं सत्यं, सति प्रामाणिकेऽर्थे साधु, न तु द्रव्यान्तरमिति कृत्वा यतो घटो मृदेवात: कारणादनन्यदेव कार्यम् । अर्थक्रियादिव्यवहार- भेदस्त्ववस्थाभेदात् । एवमेव ब्रह्मप्रपञ्चयोरपि व्याप्यव्यापकभावादनन्यत्वं द्रष्टव्यम् । तथा च पुराणवाणी 'शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । तेनैकेन तु तद्व्याप्तं मृदा कुम्भा- दिकं यथा' इति । ननु मृदयं घट इत्यत्र यथा मृद्व्याप्तिर्घटे दृश्यते तथा ब्रह्मेदं जगदिति व्याप्तिर्न दृश्यते इति चेन्न । सन् घटः सन् पट इति सर्वत्र सद्द्रूपस्य ब्रह्मणो व्याप्तिदर्शनात् । यदि हि सद्द्रूपेण व्याप्तं जगन्न स्यात् सत्तास्फूर्तिभ्यां विना कृतम्, अस्तीति स्फुरतीति न भासेत । तथा सत्यवस्त्वेव भवेत् । अतो मृदा घटादिकमिव कारणेन शिवेन सर्वं जगद् व्याप्तं तदनन्यभूतं वेत्याह । विज्ञानभिक्षुस्तु, लोकवदिति पूर्वसूत्रादनुकृष्येदं सूत्रमेवं व्याचख्यौ । तस्य भोक्तुः सोपकरणस्य प्रकृतब्रह्मानन्यत्वं, नदीनां समुद्र इव कारणे ब्रह्मण्यविभागो मन्तव्यो, न तु भोक्तु- रत्यन्तं ब्रह्मत्वं, न वा प्रलयादावभावः । कुतः आरम्भणशब्दादिभ्यः । आरम्भणश्रुत्या- दिभ्यः । सा श्रुतिस्तु 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति । अस्यां श्रुतौ पूर्वसर्गीय- विद्याकर्मप्रज्ञानां जीवारम्भकत्वश्रवणात् प्रलयेपि ब्रह्मभेदेन जीवस्य सत्त्वं सिद्ध्यति । ब्रह्मणः कर्माद्यसंभवात् । प्रलये जीवविनाशे च, तं पूर्वप्रज्ञा समन्वारभत इत्यस्यानुपपत्तेः । तच्च प्रलये जीवावस्थानं ब्रह्माविभागेनैव संभवति । अन्यथा, 'सदेव सोम्येदमग्र आसीद्' इत्यादीनामा- दिक्सन्दगृहीतानामद्वैतश्रुतीनामनुपपत्तेरिति । अतः पूर्वसूत्रीयदृष्टान्तसाम्याद्दाष्ट्रान्तिकस्य च नेतरेतरवैषम्यमिति भाव इति । तदसङ्गतम् । उक्तश्रुतेरुपसर्गद्वयघटितत्वेन तस्या विषय- वाक्यत्वस्यायुक्ततया सर्वप्रसिद्धस्यारम्भणवाक्यस्य त्यागायोगात् । शुद्धाद्वैतानङ्गीकारोप्युक्तः। अविभागाद्वैतस्यावान्तरप्रलये सत्त्वेपि प्राकृतिके केवलाद्वैतस्यैव वक्तव्यत्वात् । अन्यथा, 'शतं५ शुक्लाणि यत्रैकं भवन्ति सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति सर्वे होतारो यत्रैकं भवन्ति' इति, 'यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्न चासन् शिव एव केवलः' इत्यादिश्रुतीनां विरोधापत्तेः । ब्रह्मणः कर्माद्यभावोपि तथा । सृष्टिकरणस्य श्रुत्यैवोक्तत्वात् । पूर्वप्रज्ञाया जीवविनाश- साधकत्वमप्यसङ्गतम् । 'प्रज्ञा च तस्मात् प्रसुता पुराणी' इति श्रुत्युक्ताया ब्रह्मप्रज्ञाया अपि रश्मिः। नन्वयं घट इत्यादिः प्रमा सापि तद्ग्राहकेण प्रमाणेन गृह्यते इति प्रामाणिकमेवेत्यन्तं पक्षान्तरमाह । अथवेति । घटादिकमिति । आदिना मृत्पिण्डकपालग्रहणम् । तत्रेति घटादिके । सतीत्यस्य विवरणं प्रामाणिकेर्थ इत्यादि । तत्र साधुरिति यत् । द्रव्यान्तरमिति । कारणाद्घटादिकं द्रव्यान्तरम् । ऽव्याप्येति । कार्यं व्याप्यं कारणं व्यापकम् । शक्त्यादिकमिति । व्यामोक्षकशक्त्यादिकम् । नेति । कार्यात्मना भेदादिति भावः । इत्याहेति तन्मतं 'त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपि- णमि'ति गीतायाः सच्चिदानन्दरूपस्य चिदंशप्राधान्येन वर्णनं युक्तमिति न किंचिदुक्तं दूषणम् । अविभाग इति । मधुकृद्भक्षितानां नानावृक्षरसानां मधुन्यविभागो यथा । जीवाविनाश इति । 1140

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७३ भाष्यप्रकाशः । तत्र ग्रहीतुं शक्यत्वेन जीवप्रज्ञाया एव ग्रहणे नियामकाभावात् । 'न जायते न म्रियते' इति श्रुतेस्तद्विनाशशङ्काया एवानुदयाच्च । न च नास्तिकनिरासाय तत्साधनमिति वाच्यम् । तदर्थ श्रुतेरवक्तव्यत्वात् । 'सदेव' इति श्रुतेरविभागाद्वैतसाधकत्वमपि यथा । तथासत्यद्वितीयपदकोपस्य प्रागेव दर्शितत्वात् । न च, 'न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तम्' इति, 'पृथग्विभक्ता प्रलये च गोप्ता' इति, 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः समन्वयसूत्र एवाद्वितीयपदस्याविभागपरताया विचारितत्वान्न तत्कोप इति वाच्यम् । आद्यश्रुतेः सृष्टिदशायां विभागे सत्यपि मूलविचारेण दर्शनादर्शनयोरुपपादकतयोपन्यासस्य प्रकरणादेवावगमेन सृष्टि- रश्मिः । ब्रह्मणानन्यैक्ये तु तथा । अनुपपत्तेरिति । ब्रह्मण आरम्भासंभवात्तथा । सदेवेति इदं जगत्सदेव ब्रह्मैव आरम्भणशब्दादिभ्य इत्यादिशब्दगृहीतानाम् । पूर्वेति । लोकवदिति दृष्टान्तः । ब्रह्मणानन्यत्वं दार्ष्टान्तिकम् । वैषम्यमिति । सालोक्यवत्तदनन्यत्वमित्यत्र । उपसर्गेति सूत्रस्य शब्दतोतिरिक्त- समनूपसर्गद्वयघटितत्वेन । अवान्तरेति दैनन्दिनप्रलये । यदा तम इति तमःशिवपदेऽनभिव्यक्ते कल्याणे च रूढे समाकर्षात् । न च न विरोधापत्तिरविभागाद्वैतेऽप्यर्थसङ्गतेरिति वाच्यम् । अवान्तरस्फुरण- विषयत्वात् । ननु 'यथा मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति' इत्याद्युपदेश इति चेन्न । नानावादानुरोधित्वात् । 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' इति श्रुतिविरोधोऽप्यत एव न । अधिकारभेदाच्च । तथा च स्वमतप्रति- पिपादयिषिताद्वैतस्य 'शत ऽमृक्ताणि' इत्यत्राभावात् स्वमते श्रुतीनां विरोधापत्तेरित्यर्थः । किंचादिपदेन 'मनसैवावाप्तव्यम्' 'नेह नानास्ति किंचन' इत्युक्त्वा तदेकवाक्यतया 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' 'मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम्' इत्याहृतम् । सृष्टीति । न चेच्छामात्रेण सृष्टिकरणम् । इच्छाया अपि क्रियावाचिभ्वादिनिष्पन्नत्वेन क्रियात्वात् । तद्विनाशोति जीव- विनाशशङ्कायाः । तत्साधनमिति विनाशसाधनम् । तदर्थमिति प्रतियोगिज्ञानार्थं पूर्वोक्तायाः श्रुतेः प्रामाणिकत्वार्थमेवकारो बाह्यमतव्यवच्छेदकः । सदेवेति श्रुतेरिति षष्ठ्यन्तं पदम् । तथा सतीति नानात्वब्रह्मरसेषु कारणाभेदप्रयुक्तेनानात्वे सति । प्रागेवेति समन्वयसूत्रे । सृष्टिभेदवादोक्तरीत्याहुः आद्यश्रुतेरिति । यथा नैयायिकैः कपालद्वयादिसंयोगाद्यादिसृष्टिसिद्धविभागस्यसृष्टिवादे साधिता तादृशविभागे सत्यपि । मूलेति द्वितीयनिषेधत्वेन मूलविचारत्वेन कार्यकारणभावः । दर्शनविभागसादर्शनं च । पूर्वश्रुतौ विभागाविभागोपपादकतयोपन्यासस्य । न तु द्वितीयमस्ती- त्यविभागः । अन्यद्विभक्तमिति विभागः । प्रकरणाद्धीति । प्रकरणं सुषुप्तेः । बृहदारण्यके ज्योति- र्ब्राह्मणे 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तद् ( द्रष्टव्यं ) न पश्यति । नहि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविना- शित्वािन्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति श्रूयते । सुषुप्तौ तद्ब्रह्म न वै नैव पश्यतीति यज्ञानासि तत्पश्यन्नेव द्रष्टव्यं न पश्यति यतो जीवस्य द्रष्टुर्दृष्टेर्ज्ञानस्य विपरिलोपोऽदर्शनं न विद्यते- ऽविनाशित्वात् । पश्यन्नेव न पश्यतीत्यत्र हेतुः न त्विति । जीवाद्वितीयं प्रमातृस्वरूपम् । अन्यच्च- क्षुरादिकं विभक्तं स्वरूपाच्चास्तीति सुषुप्तिविचारात् । न च प्रकरणमविभागमात्रस्येति कुतो विभागस्यावगम इति वाच्यम् । तर्हि प्रकरणादेव नावगमे सति किंतु ह्यविभागमात्रस्यावगमे इत्यर्थः । सृष्टीति । सृष्टेः प्राक्कालो ययोर्विभागाविभागयोः तौ सृष्टिप्राक्कालो तयोर्दृष्टान्तोपभोक्तृतायाः । १० ब्र० सू० भा० 1141

७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः। ष्ट्राकालवृत्तान्तबोधकतायाः स्फुटत्वेन तदानींतनाविभागासाधकत्वात् । द्वितीयस्यास्त्वेवान्तर- प्रलयवृत्तान्तबोधकत्वम् । स्मृतेस्तु सृष्टिकालविषयत्वमिति तदसाधकत्वात् । अन्यथा, 'सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्', 'विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रम्' इत्यादिश्श्रुतिस्मृतिविरोधस्य दुर्वारत्वादिति । यत् पुनः समन्वयसूत्रे वाचारम्भणश्रुतिरेवं व्याख्याता विकारो वाचारम्भणं नामकार्यः पश्चाच्च नाममात्रावशेषो भवति । 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' 'नामैवैनं न जहाति' इति स्मृतिश्रुतिभ्याम् । अतो विकारो मृत्तिकेत्येव कारणरूपेणैव सत्यं नित्यम् । न तु विकारत्वेनेति । तथा चानेनानित्यत्वमात्रबोधनान्न विवर्तवादः सिद्ध्यति, किंतु परिणामवाद एवेति । तत्र फलं

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४५४ भावे चोपलब्धेः ॥ १५ ॥ भाव एव विद्यमान एव घटे घटोपलब्धिः । नाभावे । चकारान्मृत्सिकेत्येव श्रुतिः परिगृहीता । वाङ्मात्रेण चोपलम्भे मिथ्यैवात्र घटोऽप्यस्तीत्युक्ते उपलभ्येत । भाष्यप्रकाशः । किं तर्हि । अयमाक्षेपः । स चाधिष्ठानाद्याक्षिपन् भगवतस्तन्निरपेक्षत्वे पर्यवस्यति । आदि- शब्दाद् युक्तयः । परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्षते । साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः ॥ इत्याद्यास्ताम्य इत्यर्थः । सोयं न सूत्रकारानुशयगोचरो हेतुरिति प्रतिभाति । यदि स्याच्- चाधिष्ठानशब्दादिभ्य इति वदेत् । तस्यागे बीजाभावात् । अथ व्यक्तस्तथासत्यधिष्ठानसापेक्षत्वात् साध्यासिद्धिः । किंचैवमनन्यत्वसाधनं भेदसिद्धान्तभञ्जकम् । अधिष्ठानानपेक्षावदुपादान- पेक्षाया अप्यसादेव वाक्यात् सिद्धेः । आरम्भणशब्दस्य कर्मार्थकल्युटापि सिद्धेः । व्युत्पत्त्यन्तरा- ङ्गीकारेऽनपेक्षत्वहानेश्च । अतस्तन्मतं चिन्त्यमेव । वाचारम्भणवाक्यं तु न विचारितम् । तत्र बीजं च न पश्यामः ॥ १४ ॥ भावे चोपलब्धेः ॥ १५ ॥ एवमेकेन श्रुतिविप्रतिषेधं परिहृत्य कार्यस्य कारणादन- न्यत्वे सत्त्वे च युक्तिमाह भावे चेति सूत्रेण । तद् व्याकुर्वन्ति भाव एवेत्यादि । तथा च रश्मिः । किं तर्हीति प्रश्नः । उत्तरयन्ति स अयमिति । किंस्विदित्यादेराक्षेपेपि प्रयोगात् । अधिष्ठानादीति अधिष्ठानं किंस्विदासीच्च किमपि कतमदारम्भणं किंस्विदासीन्न किमपीत्याक्षिपन् भगवतोऽधिष्ठानादि- निरपेक्षत्वे पर्यवस्यतीत्यर्थः । इत्याद्या इति । आद्यपदेन यदि कालो न स्यात्तर्हि 'कालोस्मि लोकक्षय- कृत्प्रवृद्धः' इति न वदेदिति । अनुशयेति । 'भवेदनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयोः' इति विश्वात्सूत्रका- रानुबन्धविषय इत्यर्थः । अथ व्यक्त इति । अधिष्ठानशब्दस्त्यक्तः सूत्रकृता । स्वतन्त्रेच्छत्वात् । नन्वार- म्भणशब्दोक्तश्रुतिनिष्ठसादिरधिष्ठानं तदारम्भणशब्दादि तेभ्यः पदेभ्य इति व्याख्यानं तत्त्यागे बीज- मिति चेत्तत्राहुः किं चैवमिति । वाक्यादेवेति । तथा च स्वयमुपादानमित्युपादानस्य कार्या- भेदाद्भेदसिद्धान्तभङ्गः । ननु नोपादानापेक्षारम्यतेऽसिद्धित्यारम्भणमिति व्युत्पत्तेरिति चेत्तत्राहुः आरम्भणेति । व्युत्पत्त्यन्तरमुक्तम् । चिन्त्यमेवेत्येवकारः प्रसिद्धश्रुतित्यागात् । न पश्याम इति तथा चारम्भणशब्दघटितत्वेन प्रसिद्धं वाक्यं विचारणीयमेवेति भावः ॥ १४ ॥ भावे चोपलब्धेः ॥ १५ ॥ श्रुतिविप्रतीति श्रुत्योः कारणान्यत्वकारणानन्यत्वप्रति- पादकयोः प्रतिज्ञादृष्टान्तप्रतिपादकयोर्विप्रतिषेधम् । एवेति कारणादन्याभावरूपानन्यत्वस्याभेद- रूपानन्यत्वस्य वा स्वसम्मतप्रतिपन्नानन्यत्वस्य व्यवच्छेदक एवकारः । यथा माध्वानां कारणान्त- रानपेक्षत्वरूपं तदनन्यत्वम् । भाव एवेत्यादीति । 'भाष्ये विद सत्तायां । दि. आत्म. अ. शानचि मुकि च रूपं विद्यमान इति । घटोपलब्धिरिति । अन्यथा खपुष्पोपलब्धिः स्यात् । विवर्तत्वे तु घटोपलम्भिर्न स्यात्तच्च योग्यानुपलब्धिरूपस्य सत्त्वाभावाभावादिरूपशक्यतावच्छेदक- 1143

७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १६. इदं सूत्रं मिथ्यावादिना न ज्ञातमेव । अत एव पाठान्तरकल्पनम् ॥ १५ ॥ सत्त्वाच्चावरस्य ॥ १६ ॥ अवरस्य प्रपञ्चस्य सत्त्वात् त्रैकालिकत्वाद् ब्रह्मत्वम् । 'सदेव सौम्येदमग्र

भाष्यप्रकाशः। श्रुत्यनुगृहीतस्य प्रत्यक्षस्य प्रमाणत्वात् ततोऽपि मिथ्यात्वबाध इत्यनन्यत्वं कारणादभिन्नत्व- मेवेत्यर्थः । साधकयुक्तिं व्याख्याय परमतबाधिकां तामाहुः वागित्यादि । तथा च युक्ति- द्वयबाधितो वाङ्मात्रत्ववाद इत्यर्थः । सूत्रविरोधमप्याहुः इदमित्यादि । न ज्ञातमिति एवमर्थकतया न ज्ञातम् । नन्वस्मिन् सूत्रे कार्यस्य कारणादनन्यत्वाय कारणसद्भावे कार्योपलम्भः प्रतिपाद्यत इति व्याख्यायत एवेति कथं न ज्ञातमित्युच्यत इत्याशङ्कायां तदज्ञाने हेतुं स्फुटी- कुर्वन्ति अत एवेत्यादि । पाठान्तरकल्पन

आसीत् । यदिदं किंच तत् सत्यमित्याचक्षते' इति श्रुतेः ॥ १६ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे अष्टमं तदनन्यत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥ (२-१-९) 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति श्रुत्या प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वं बोध्यते भाष्यप्रकाशः। सदेवेत्यादि । श्रुतौ तु प्रपञ्चसत्त्वबोधकमिदं पदम् । सूत्रे चकारस्तु, 'विश्वं वै ब्रह्मत्तन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । यथेदानीं तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीदृशम्' इति । 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनि- वराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्' इत्यादि श्रीमद्भागवतविष्णुपुराणादिवाक्य- संग्राहकः । एवं चास्मिन्नधिकरणे छान्दोग्यसत्प्रतिज्ञावाक्यस्य दृष्टान्तवाक्येन सह यो विरोधः स परिहृतः । कार्योपलब्ध्या कार्यसत्तासाधनेन तत्सत्तया कार्यस्य ब्रह्मत्वसाधनेन कार्यस्य कारणा- भिन्नत्वं दृढीकतम् ॥ १६ ॥ इति अष्टमं तदनन्यत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ एवमनेनाधिकरणेन कार्यमिथ्यात्ववादं निराकृत्य असत्कार्यवादं निराकर्तुं 'असद्वा' इति श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारायाधिकरणमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्ति । असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥ व्याकुर्वन्ति असद्वा रश्मिः। सत्त्वाच्चावरस्य ॥ १६ ॥ सिद्धमाहुः एवं चेति । द्वितीयसूत्रार्थमाहुः । कार्योप- लब्ध्येति । तृतीयसूत्रार्थमाहुः कार्यस्येति । शंकराचार्यास्तु उक्तार्थमाहुः । कारणसत्त्वं भाव- पदार्थमाहुर्द्वितीयसूत्रे । रामानुजानां प्रथमसूत्रार्थ उक्तः, द्वितीयस्तु कार्यसत्त्वमाहुः । तथा च भाष्यम् । कुण्डलादिकार्यसद्भावे च कारणभूतस्य हिरण्यस्योपलब्धेः । इदं कुण्डलं हिरण्यमिति हिरण्यत्वेन प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थ इति । तृतीये कारणे कार्यसत्त्वमाहुः । अग्रे 'पटवच्च' इति सूत्रेऽधि- करणं समापयन्ति । माध्वानां पूर्वसूत्रार्थ उक्तः तत्रान्यनिरपेक्षकारणत्वमुक्तम् । तत् स्तम्भ- साधनभावे प्रमाणैकलभ्यमेवेति द्वितीयसूत्रार्थः । तृतीयस्तु 'अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्च' इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमपलब्धिरित आह सत्त्वाच्चेति । अवरस्य तदधीनसाधनस्य सत्त्वादित्यर्थः । 'काल आसीत्पुरुष आसीत्परम आसीत्तददासीत्तदधीनमासीदिति काठ्ठायनश्रुतिः । भास्कराचार्यास्तु कारणभावे कार्यस्योपलब्धेः । तन्तुषु पटो मृत्पिण्डे घटो न देशान्तरे कालान्तरे चोपलभ्यत इति द्वितीयसूत्रे । तृतीयसूत्रेऽवरस्त्वावरकालीनस्य कार्यस्य कारणे सत्त्वा- दनन्यत्वं कथं गम्यते । सामानाधिकरण्यात् । तदेतेऽर्थाः स्वस्वमतानुसारेण द्वैतादिप्रतिपादकप्रति- पाद्याः, सूत्राणां सर्वतोमुखत्वात् । अत्र समन्वयो विषयः । तत्र मिथ्याकार्यकर्तृत्वसमन्वयः उत कारणाभिन्नकार्यसमन्वय इति संशयः । तत्र मिथ्याकार्यकर्तृत्वसमन्वयः । 'नेह नानास्ति किञ्चन' इति श्रुतेः । युक्तिश्च परस्परोपमर्दामकयोर्भेदामेदयोरेत्रासंभवादिति पूर्वपक्षेऽभिधीयते । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमबाधात् प्रकरणविरोधाच्च कारणाभिन्नकार्यसमन्वयः । एतावतापि न 'नेह नानास्ति' इति श्रुतिविरोधः । कारणभेदात्कार्यस्य । तेनैव मुख्यभावो ज्ञेयः ॥ १६ ॥ इति अष्टमं तदनन्यत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥ असत्कार्येति । 1145

(visarga)?? Wait! There is a 'पि' with an 'i' matra! Then line 23 starts with: 'तु' 'र्वि' 'धे' 'ना' 'न्य' 'था' 'सि' 'द्धा' ! OH! "कुलालपितुर्विधेनान्यथासिद्धा" or "कुलालपितुः... "? Wait, let's read Nyaya fourth anyathasiddhi: "चतुर्थ्यन्यथासिद्धिः कुलालपितुः... " YES! The classic example of चतुर्थ्यन्यथासिद्धि (fourth anyathasiddhi) in Nyaya (Bhashapariccheda / Muktavali) is: "अन्यथासिद्धिः पञ्चधा... कुलालपितुः..."! Let's look at the letters with this knowledge! Line 22 end: "कु" "ला" "ल" "पि-" Wait, is it "कुलालपि-"? Look at line 22: "...चतुर्थ्यन्यथासिद्धिः कुलालो-" Wait, why is there an 'ओ' matra? Wait, look at line 22: "च" "तु" "र्थ्य" "न्य" "था" "सि" "द्धिः" Then: "कु" "ला" "ल" "पि" "तु" "र्न्या" "य" "सि" "द्धा"? Wait, let's re-

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७९ 'तदात्मानꣳ स्वयमकुरुत' इति स्वस्यैव क्रियमाणत्वात् । इदमासीत्पदप्रयो- गाच्च ॥ १७ ॥ भाष्यप्रकाशः । स्फुटीकुर्वन्ति तदात्मानमित्यादि । तथा चासद्वेति वाक्यस्य शेषे आत्मपदात् तेनैव रूपेण सत्त्वम्, न तु व्याकृतेनेति बोध्यते । अतो नास्यासत्कार्यवादसाधकत्वम् । इदं चासदिति सूत्रस्य प्रस्थानान्तरीयव्याख्यानशेषत्वेन प्रागेव मया व्युत्पादितमिति नात्रोच्यते । एवं निवृत्ते तस्मिन् श्रुत्यभिप्रेतत्वाद्गौण्यपि न दोषाय । तथासति समाकर्षेऽपीदमेव बीजमतः पूर्वोक्तं सर्वं सुस्थम् । वस्तुतस्तु नात्र गौणी । सर्वेषां शब्दानां भगवद्वाचकतायाः स्वारसिकत्वस्य प्रागेव साधित- त्वात् । समाकर्षसूत्रस्य वादिबुद्ध्यनुसारित्वादिति । एवं चात्रेदंशब्दोऽपि न परिदृश्यमानत्व- रश्मिः । विचाराप्रसक्तेस्तादृशब्रह्मजिज्ञासायाः प्रतिज्ञातत्वात् । क्रियमाणत्वादित्यन्तभाष्यस्य भावमाहुः तथा- चेति । आत्मपदादिति नञ्घटितादात्मपदान्नात्मत्वेनापि तु तेनैवाव्याकृतत्वेनैव रूपेण सत्त्वं नञ्- घटितत्वादित्यर्थः । न तु व्याकृतेनेति । इदमुपलक्षणं सत्त्वब्रह्मवादीनामुक्तानाम् । असत्कार्येति । अयमर्थः असदेवेति वाक्यस्य शेषस्तत्सदासीदिति शंकरभाष्ये पूर्वव्याख्याने तत्तैत्तिरीयेपि 'तदात्मानꣳ स्वयम्' इत्यत्र न तु पूर्वव्याख्याने दोष उक्तः । भास्करभाष्ये तु पूर्वव्याख्यानमुक्तम् । तत्तु असदिति चेन्नेत्यनेनैव सिद्धम् । भाष्ययोरत्यन्तासत्कार्यवादो निराकृतः । परंतु 'सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतम्' इत्यत्र 'ऐन्द्रजालिकपक्षेऽपि तत्कर्तृत्वं नटे यथा' इति निबन्धे चासत्कार्यमुक्तम् । तत्र भाष्य- द्वयोक्तातिक्रमे बीजाभावमाशङ्क्य स्वभाष्ये 'स्वस्यैव क्रियमाणत्वात्' इत्यनेनात्मनः कर्मकर्तृव्यपदेशः कृतः । तेनासत्कारणवादो निराकृतः । तेनाविर्भावतिरोभावावत्रत्यन्तासत्त्वाभावे तथा चोभयवाक्यशेषसंभ- वादनेन वाक्यशेषेण सत्कार्यवादः सिद्धः किं त्वव्याकृतात्मवादसाधकत्वम् । सत्त्वं ज्ञानमित्येकदेशः । ब्रह्माक्षरम् । कृष्णाजिनमाधिभौतिकम् । ब्रह्मेति बाह्यात्मा । अग्निराधिदैविक आत्मा इति । कृष्णाजिने सर्पी- कृते आध्यात्मिकः । सर्पे जाठराग्निसत्त्वात् । अत आत्मवादसाधकत्वं अव्याकृतत्वरूपेण । इदं चेति । प्रागेवेति तस्मिन्नेव सूत्रे । इदं चासत्पदशब्दयोरुभयत्र दर्शनेन रभसात् । छान्दोग्यतैत्तिरीयवाक्य- रूपविषयभेदात् । संज्ञाभेदात् । वाक्यशेषपदभावकृतनिर्णयभेदाद्विन्ने एवाधिकरणे इति । तस्मि- न्निति असद्व्यपदेशादिति चेदिति सौत्राक्षेपे । श्रुत्यभिप्रेतत्वादिति वाक्यशेषश्रुत्यभिप्रेतत्वात् । गौण्यपीति असत्पदस्य मृत्यौ शक्तिर्बृहदारण्यके । तैत्तिरीयेऽसद्ब्रह्मेति वेत्तरि शक्तिः । गीतायामश्रद्ध- या कृतयागादौ शक्तिः । तद्गुणयोगादव्याकृतात्मनि गौणी । इदमेवेति अनन्यत्वाक्षेपणम् । वाक्यशेष- श्रुत्यभिप्रेतत्वं वा । पूर्वोक्तमिति । सन्नेति यदुक्तं तन्नेत्यादिनोक्तम् । प्रागेवेति तल्लिङ्गाद्यधिकरणेषु । ननु कथमेवं यावता ह्यसत्पदमन्यवाचकं ब्रह्मबोधाय स्वार्थादाकृष्टं 'आकृष्यते स्वस्थानाच्च्याव्यते इत्याकर्षः' इति भाष्यात्तत्राहुः समाकर्षेति । वादिबुद्धीति । 'संभवति चैकवाक्यत्वेऽज्ञानान्निराकरणं चायुक्तम्' इति भाष्ये तथा सूचनात् । इदमासीदिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं चात्रेति । अत्रेति श्रुतौ । नन्विदमस्तु प्रत्यक्षगे रूपमिति व्यावहारिकसत्त्वेऽपीदमित्युपपन्नम् । शंकरभाष्ये स्मृत्या- त्मकत्वं जगत इतीत्याशङ्क्याहुः न परीति । स्मृत्यात्मकज्ञानविषयत्वमात्रपरः । मात्रशब्देनात्मसृष्टि- व्यवच्छेदः । आन्तरालिकसृष्टिसंग्रहायोक्तम् । अन्यथा तु परिदृश्यमानत्वं नेति ब्रूयुः । ननु 'वीक्षितं विभ्रममिद'मित्यादिवाक्येभ्यो भ्रमविषयस्य शिष्यवैराग्याय वक्तव्यत्वात् कथमेवमिति चेत्तत्राहुः 1147

• "इति" = "स्वबुद्धिस्थेति"! AHA! "स्वबुद्धिस्थ" + "इति" = "स्वबुद्धिस्थेति"! In line 4, it says: "स्वबुद्धिस्थपरः" (or स्वबुद्धिस्थविषयः or something, followed by 'परः')! Wait, in line 4, what is after द्धि? It is "स्थ" (or "रूप") and then "परः"! Wait, if line 8 quotes "स्वबुद्धिस्थेति" (or "स्वबुद्धिरूपेति"), then: If it's "स्वबुद्धिस्थेति", then line 4 has "स्वबुद्धिस्थ-". Wait, does line 4 say "स्वबुद्धिस्थपरः"? Yes: "किंतु स्वबुद्धिस्थपरः ।" Wait, look at line 8: Is it "स्वबुद्धिस्थेति" or "स्वबुद्धिरूपेति"? In line 8, between द्धि and ति: There is a letter with an 'e' matra: 'स्थे'! Yes, "स्वबुद्धिस्थेति यथा 'सिद्धान्तकौमुदीयम्' इत्यत्र ।" Just as "सिद्धान्तकौमुदी" is in the author's own mind (स्वबुद्धिस्थ), so the author says "स्वबुद्धिस्थपरः"! That makes 100% perfect sense! "स्वबुद्धिस्थे

किं प्रतियोगिस्वरूपनिरूप्यो न वा । अन्ते सर्वत्र तुल्यत्वात् सर्वतः सर्वं भवेत् ।" Does Rashmi have a pratika "सर्वत्रेति"? Yes, "सर्वत्रेति". Then what follows? Could it be: "मृत्तिकेति"? Wait, look at: "सर्वत्रेति मृत्तिकेपि"? Wait! Look at the first letter: Could it be 'मृ'? Look at 'मृ' in 'मृदोपि' (line 23): In 'मृदोपि': 'म' has a top loop? No, in Devanagari, 'म' has a top bar, goes down, loops to the left, goes right, goes down. Now look at the word in question: Top bar. Left part goes down, loops left... WAIT! Is it 'मृ'? Look at the bottom hook: it curves to the right, exactly like 'ऋ' kāra! And what is the middle letter? It has 'ष' or 'त्स्'? Wait! Could it be "मृत्स्ना"? Could the word be "मृत्स्नेऽपि"? Wait, "मृत्स्ना" means clay/earth! Does "मृत्स्ना" have 'त्स्'? Wait, how is 'त्स्' written? 'त' + 'स' conjunct! Wait, look at 'त्स्' in "उत्पत्स्य

विवृण्वन्ति: स्म (sma) किं (kiṃ) च (ca) स (sa) इ (i) ति (ti) -> wait, 'स' then 'इति'? There is a space: "स्म किंच स इति ।" or "स्म किंच सेति ।"? Wait, look at line 31: "स्म किंच स इति ।" - no, the character after 'स' is 'इ' or is it 'का'? Wait! In Prakash line 15: "किंच । सकारणे..." Could it be "किंच सकारणेति"? Let's look at the letters after "किंच": स (sa) then: there is an anusvara? No: Let's trace: क (ka)? No. Wait, let's look at: "किंच सेति ।" Letters: किं - च - से - ति । Wait, look at 'से': it has an e-matra! Wait, is there a letter between 'स' and 'इति'? Ah! "किंच सेति" = "किंच" + "स" (from "स कारणे") + "इति" -> "सेति"! Like "किंच समिति" in line 30 was "किंच" + "सं" + "इति" = "किंच समिति"! Here: "किंच" + "स" + "इति"

[भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ८३]

नित्यत्वाच्च कारणान्तरेणापि परंपरया संबन्धः । असंबद्धोत्पत्तौ तु मिथ्या- त्वमेव । प्रवृत्तिस्त्वभिव्यक्त्यर्थमिति ।

भाष्यप्रकाशः ।

अथ यथान्येषां सत्तासंबन्धात् सत्त्वम् । सत्ता तु सत एव सती । तथाऽन्येषां कार्याणां समवायेन संबन्धित्वम् । समवायस्तु स्वत एव संबन्धित्वमिति विभाव्यते, तदा स नित्य इति तस्यापि साधारण्यापत्त्या सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गः । किंच । निमित्तासमवायिनोरपि तस्य सत्त्वात् तत्समवेतत्वेनापि घटाद्युत्पत्तिप्रसङ्गः । अथ विद्यमानेऽपि निमित्तासमवायिनोः समवाये तदसंबद्धमेवोत्पद्यत इत्युच्यते, तर्हि समवायिनाप्यसंबद्ध एवोत्पद्यताम् । नियामकाभा- वात् । ततश्च मिथ्यात्वमेव कार्यस्यापद्येत । शुक्तिकारजतवत् । नियामकाङ्गीकारे तु कार्या- तिरिक्तस्य नियामकत्वा

Here is the line-by-line transcription of the text in Markdown:

८४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ९ सू० १८. भाष्यप्रकाशः। घटार्थेन कारकव्यापारेण करकादेरप्यभिव्यक्तिप्रसङ्ग इत्यसत्कार्यवादिन आक्षेपे, उत्पत्तेरपि नित्यत्वे सदैवोत्पद्यमानतया सत्कार्यवादप्रसङ्गादसत्कार्यसिद्धान्तहानिरनित्यत्वे चानवस्थेति तं प्रति दोषं प्रदर्श्योत्पत्तिविनाशादीनां कारणावस्थाविशेषत्वमुपगम्य तत्तदवस्थस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास्तानि तानि कार्याणीति द्रव्यस्य तत्तदवस्थापादनेन कारकव्यापारस्य सार्थक्यमाहुः । परमेता युक्तयः प्रतिबन्दित्वादनुत्तरभूता एव । अवस्थास्वपि नित्यानित्यविकल्पस्य शक्य- क्रियत्वात् । अतः श्रुतिरेव शरणीकरणीया । अत एव व्यासचरणैरपि, शब्दान्तरादिति हेतु- रेतत्सम्भव्याहारेणोक्तः । एतावान् परं विशेषः । असत्कार्यवादिनों कार्यस्य नियतावधिक- [L

शब्दान्तरं सच्छब्दादात्मशब्दः । 'आत्मानँ स्वयमकुरुत' इति ॥ १८ ॥ भाष्यप्रकाशः। अत्र सर्वदा वर्तमानत्वमेवोद्भूतं तिष्ठत्विति नियमात् । यत्र च नायं नियमो यथा गीतायां, 'केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः' इति, श्रीभागवते च, 'मयेमा रंस्यथ क्षपाः' इति, तस्य तस्य तेषु तेषु तत्तद्धर्मानुभवादप्यविरोधेनेति न कोऽपि क्वापि दोषोऽप्रामा- णिकत्वं वा । इदं यथा तथा विद्वन्मण्डने प्रभुचरणैर्निपुणतयोपपादितं मया च तद्विवृत- मिति ततोऽवगन्तव्यम् । एवं च सर्वस्य ब्रह्मकार्यत्वेऽपि इदं नित्यत्वेन लोके व्यवह्रियतामिद- मनित्यत्वेनेति तदिच्छयैव विभागोऽपि बोध्यः । तथा साधुत्वासाधुत्वादिव्यवहारोऽपि । प्रजायेयेतीच्छाशरीरे प्रविष्टस्य प्रकर्षख्यातितिपिण्डिलत्वेन सर्वसमाधानसमर्थत्वात् । एवमन्या

८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ९ सू० २०. पटवच्च ॥ १९ ॥ यथा संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते, विस्तृतस्तु गृह्यते, तथाऽविर्भावाना- विर्भावेन जगतोऽपि ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ यथा प्राणापानानां नियमने जीवनमात्रम्, अनियमने आकुञ्चनादि । नैतावता प्राणभेदः । पूर्वमसत्त्वं वा । तथा जगतोऽपि । ज्ञानक्रियाभेदात् सूत्रद्वयम् ॥ २० ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे नवममसद्व्यपदेशाधिकरणम् ॥ ९ ॥ भाष्यप्रकाशः । पटवच्च ॥ १९ ॥ ननु कारणे कार्यसत्ता तदा वक्तुं शक्या यदि कथंचिदपि कार्यं प्रतीयेत । अन्यथा तु कारणमेव स्यान्न कार्यमित्यत आह पटवदिति । तद् व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि । आविर्भावानाविर्भावेनेति । सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवतीत्येकवद्भावः । तथा चाग्रहणेऽपि यथा पटसत्ता तथा कार्यसत्तापीत्यदर्शनं न कार्याऽसत्तासाधकमित्यर्थः ॥१९॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ ननु कार्यसत्त्वे तेनार्थक्रिया तु काचित् क्रियेत । यथा अदृश्येनापि भूतेन परदुःखोत्पादनम् । अत्र तु तदभावात् कथं तत्सत्तेत्यत इदं सूत्रं प्रवृत्तम् । तद् व्याकुर्वन्ति यथा प्राणेत्यादि । अवतारणिकाया अनुक्तत्वात् सूत्रप्रयोजनं स्फुटीकुर्वन्ति ज्ञानेत्यादि । तन्मयैतत्सूत्रद्वयावतारणिकायां विवृतमेव । एवमनेनाधिकरणेन सत्कार्यवादे श्रुते- रश्मिः । द्धेत्वन्तरे व्याख्यानं कृत इति वाच्यम् । वाक्यशेषादित्यत्र वाक्यस्यासदेवेत्यस्य धर्मान्तरात्मकत्वादघटितस्य शेष इत्यर्थे आत्मानमित्यस्याव्याकृतत्वेन हेत्वन्तरेण व्याख्यानात् । शंकररामानुजभास्कराचार्याः शब्दान्तरम्, असतः सदिति चक्रुः । तत्तु 'असद्दिति चेन्न' इति सूत्रविषयम् । माध्वास्तु तम आसी- दिति पूर्वमुक्त्वा ऐश्वर्यद्वारा सृष्टिं युक्त्या नाम, 'साधनानां साधनत्वं यदात्माधीनमिष्यते, तदा साधनसंपत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्' इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्तेत्याहुः । अम्ब्वारा शब्दान्तराच्चेत्यत्र 'अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यग्रौ' इति श्रुतौ शब्दान्तराच्चेत्याहुः । तमोऽपामवान्तरप्रलयविषयत्वं समाकर्षो वेत्यन्यदेतत् । ऐश्वर्यद्वारा सृष्टिनिर्बन्धे 'कचिदन्यथा' इत्युक्तेति स्पष्टा ॥ १८ ॥ पटवच्च ॥ १९ ॥ वाक्यशेषसाव्याकृतत्वप्रयोजकत्वाक्षेपेण समाधायकं भाष्यमित्याशयेनाव- तारयन्ति ननु कारण इति । तथा चाव्याकृतत्वं न जीव इति । वाक्यस्य शेषत्वं नेति भावः । इत्यर्थ इति । तथा च सत्तात्मकाव्याकृतत्वसत्त्वान्नाव्याकृतत्वप्रयोजकत्वाभाव इति भावः ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ पुनः प्रकारान्तरेणाव्याकृतत्वाक्षेपेण समाधायकं भाष्यमित्या- शयेनावतारयन्ति ननु कार्येति । तथा चाव्याकृतत्वं न जीव इति वाक्यस्य शेषत्वं नेति भावः । यथा प्राणेत्यादीति भाष्ये नियमन इति । प्राणापानादिवायुर्थ्या नाभिनासिकादिस्थानेषु प्राणा- यामेन निरुद्धः रन्ध्ररूपेण खकारणकाशाकार्यरूपेण वर्तते खकारणे लयात् । तस्मिन्सति जीवनमात्रं 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ' इति श्रुतेः । लोक 1154

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ८७ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ (२-१-१०) ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे इतरस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात् तद्धितं कर्तव्यम्। भाष्यप्रकाशः। युक्तेश्च विरोधः परिहृतः। युक्त्या कार्यस्य कारणाद् भेदश्च निराकृतः ॥ २० ॥ इति नवममसद्व्यपदेशाधिकरणम् ॥ ९ ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ चेतनकारणत्वे प्राप्तदोष- परिहारायाधिकरणान्तरमारभते । संशयस्तद्बीजं च पूर्वपक्षादेव स्फुटति । इदं पूर्वपक्ष- रश्मिः। आहुरनियमन,इति । आदिपदेन प्रसारणगमने । उत्क्षेपणापक्षेपणे तु नोक्ते प्राणापानोत्क्षेपणाप- क्षेपणयोरुपासनाविषयत्वेनालौकिकत्वात् । नैतावतेति अर्थक्रियाकारित्वेन भेदेऽपि न प्राणत्वेन भेदो न वा प्राणादीनां पूर्वमसत्त्वमित्यर्थः । तथेति । तथोत्पत्तेः पूर्वं जगतोऽर्थक्रियाकारित्वराहित्येऽपि न सत्त्वरूपत्वाभाव इत्यर्थः । प्रकाशे पदार्थं संगमयन्ति एवमिति । श्रुतेः असद्वेत्यस्याः । युक्तेः समवेतमेव कार्यं सदुत्पद्यत इत्यस्याः । विरोधः सदसद्विरोधः । असदर्थस्याव्याकृतस्य सत्त्वात्परि- हृतः । ननु कथं व्याकृताभावस्याव्याकृतस्य सत्त्वं सत्ताया द्रव्यगुणकर्मवृत्तत्वादिति चेन्न । नाम- रूपैर्व्याकृतत्वाभावस्य ब्रह्मधर्मत्वेन सत्तासामानाधिकरण्येन प्रकारेण सत्त्वात् । 'एकं रूपं रसात्पृथक्' इतिवत् । तेन पूर्वाधिकरणेन निर्वाहकसंगतिरिति सूचितम् । प्रसंगसंगतिः स्वमतप्रतिपन्ना स्पष्टैव । युक्त्येति उक्तयैव । शंकरभास्कराचार्यमतेऽर्थः समानकः । रामानुजाचार्यास्तु यथा तन्तव एव व्यतिषङ्गविशेषभाजः पट इति नामरूपकार्यान्तरादिकं भजन्ते तद्वद्ब्रह्मापि । द्वितीयसूत्रे । यथा वायुरेवैक एव शरीरे वृत्तिविशेषं भजमानः प्राणापानादि- रूपकार्यान्तराणि भजते तद्वद्ब्रह्मैकमेव विचित्रस्थिरचररूपं जगद्भवतीति परमकारणात्परस्माद्ब्रह्मणो- नन्यत्वं जगतः सिद्धमित्याहुः । माध्वास्तु-साधनान्तरेण पटादिसृष्टिर्दृष्टा । द्वितीयसूत्रे 'तच्च साधनजातं तेनानुप्रविष्टमेव यथा शरीरेन्द्रियादिः' । 'प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास भगवान्सृष्ट्यर्थे जगतः प्रभुः' इति कौर्मे इत्याहुः । तत्त्वमतानुसारेण युक्तमेव । सूत्राणां सारवद्विश्वतोमुखत्वात् । अत्र समन्वयो विषयः । स च 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इत्यत्र प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वमङ्गीकृत्योत रूपान्तरमङ्गी- कृत्यॆति संशयः । श्रुत्याऽसत्त्वं बोध्यते तेन रूपेण न रूपान्तरेणेति पूर्वपक्षेऽभिधीयते । अव्याकृतत्वेन धर्मान्तरेण कार्यस्यासत्त्वम् । 'असद्वा' इति श्रुतेः 'तदात्मानम्' इति श्रुतिविरोधात् धर्मान्तर- बोधकासञ्छन्दघटितत्वादिति सिद्धान्तः ॥ २० ॥ इति नवममसद्व्यपदेशाधिकरणम् ॥ ९ ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ भक्तिमार्गे भोगैरात्मानमात्म- नीत्येकोनविंशाध्याये परमं भक्तिसाधनमात्मयागः स्मर्यते । 'मय्यर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च' इत्यपि । तत्रैव तन्नात्मयागे भोगसुखसाधनत्यागो गौण इति शङ्कापाकरणाय सुखभोगत्यागप्राधान्यमपि प्रतिपादितं भविष्यति । चेतनेति सच्चिदानन्दसृष्टौ चेतनकारणत्वे । पूर्वपक्षादिति । सूत्रे संशय- 1155

तन्न करोतीति तदकरणादिदोषप्रसक्तिः । 'तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति तस्यैव जीवव्यपदेशात् ॥ २१ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यदि ब्रह्म तावन्मात्रं भवेत् तदायं दोषः । तत् पुनर्जिवाज्जगतश्चाधिकम् । कुतः । भेदनिर्देशात् । द्रष्टव्यादिवाक्येषु कर्मकर्तृ- भाष्यप्रकाशः सूत्रम् । तत्र पूर्वाधिकरणे सर्वस्य जगतो ब्रह्मानन्यत्वे जीवस्यापि तदनन्यत्वं जगद्विलक्षणत्वं च सिद्धम् । तत्र किंचिदाशङ्कत इत्याहुः ब्रह्मण इत्यादि । इतरव्यपदेशात् । तत् सृष्ट्वेति श्रुतौ सृष्टावनुप्रवेशः श्राव्यते । स च, अनेनेति श्रुत्या जीवे निश्चीयते । तस्यात्मत्वेन कार्य- विलक्षणतया ब्रह्मत्वं च बोध्यते । अत इतरस्यात्मत्वेन व्यपदेशात् सिद्धे तस्य शुद्धब्रह्मत्वे तद्धितं कर्तव्यम् । सर्वोऽपि स्वहितं करोतीति । तच्च सर्वानर्थदुःखनिकरहेतुभूतायां सृष्टौ तस्यानुप्रवेशनान्न करोतीति हिताकरणस्याहितकरणस्य च प्रसक्तिः । सा च प्रत्यक्षसिद्धा न निह्नोतुं शक्यते । अतः सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः स्वाहितादिकरणादसङ्गत्या ब्रह्मणः कारणतेति जीवानां नित्यभिन्नत्वमेवाङ्गीकार्यं न तु ब्रह्मत्वम् । अथ ब्रह्मत्वमङ्गीकार्यं तदोक्तदोषप्रसक्तिः । तस्मा- ज्जगद्व्यापित्वाधिकरणे यद् ब्रह्मणो जडजीवकर्तृत्वमङ्गीकृतं तदसङ्गतमित्यर्थः ॥ २१ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ परिहरतीत्याहुः तुशब्द इत्यादि । 'स्वयमेवा- त्मानात्मानं वेत्सि' इत्यादावेकस्यापि कर्मकर्तृव्यपदेशदर्शनाद्धेतोः साधारणत्वमित्यरुच्या व्याख्या- नन्तरमाहुः विज्ञानेत्यादि । तथा च यथैक्यं बोध्यते तथा ज्ञेयत्वेनानन्दरूपत्वेन च भेदोऽपि बोध्यतेऽतोऽयं भेदो ब्रह्मण आधिक्ये पर्यवस्यति । आधिक्यं चांशित्वाद् भूमविद्यायां निरवध्या- रश्मिः । स्तावत् तत्सृष्ट्वा तदेवेत्यादिश्रुत्योर्जीवेनात्मनेति सामानाधिकरण्याज्जीव एवात्मा तेनेत्यर्थं वात्मनांशेन जीवेनेति संशयः । उभयथार्थः संशयबीजं तस्यैव जीवव्यपदेशाद्धिताकरणादिनात्मयागपरिच्छेदः । एतदादिदोषप्रसक्तिः इति पूर्वपक्षादित्यर्थः । तदाहुः पूर्वपक्षेति । हिते नञन्वयं मत्वाहुः अहितेति । तथा च छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति हिता इति नञ्विशिष्टाः । तस्य हितः हितस्य करणं तस्येत्यप्यर्थः । प्रयोजनं तु 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय' इत्यादिभिः सृष्टिरेषोत्तरोत्तरेति । अयं माध्व- भाष्येऽपि 'जीवकर्तृत्वपक्षे हिताकरणमहितकरणं च न स्यात्' इतीतरव्यपदेशसूत्रस्य ॥ २१ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ इत्यादीति । आदिपदेन 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिः सहत्वात्स्मृतिनिर्देशः । हेतोरिति ब्रह्म अधिकमतिरिच्यते कर्मकर्तृव्यपदेशात् । पटं देवदत्तः करोतीत्यत्र यथा । अत्र कर्मकर्तृव्यपदेशो ब्रह्मवत्, साध्याभाववति जीवेपीति साधारण्यम् । ऐक्य- मिति कर्मकर्तोरैक्यं स्मृत्या बोध्यते । ज्ञेयत्वेनेति 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यत्र 'यो वेद निहितं गुहाया- म्'इति वेदनविषयत्वेनाक्षरमुक्तम् । तथा च योग्यार्थकप्रत्ययान्ते पदे विषयतद्योग्यं ज्ञेयम् । आनन्द- रूपत्वेन परः । अयमिति कर्मकर्तृभेदः । आधिक्य इति आनन्दत्वेनैक्येपि गणितानन्दे पर्यवसति । कथमित्यत आहुः आधिक्यं चेति पूर्णानन्दत्वे सतीत्यर्थः । नहींत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म

व्यपदेशाद् विज्ञानानन्दव्यपदेशाद्वा । न हि संपूर्णांशस्य हितं नियमेन करोति । सर्वेन्द्रियव्यापाराभावप्रसङ्गात् । स्वलीलयैकं तु करोत्येव ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ पार्थिवत्वाविशेषेऽपि हीरमाणिक्यपाषाणानां पलाशचम्पकचन्दनानामु- च्चनीचत्वमेवं जीवस्यांशत्वाविशेषेऽपि ब्रह्मादिस्थावरान्तानामुच्चनीचत्वम् । कार्य- वैलक्षण्यं तदनुरोधश्च दर्शितः ॥ २३ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे दशममितरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १० ॥ भाष्यप्रकाशः। नन्वेवं ज्ञेयत्वस्य पर्यवसानाच्च पूर्णत्वे । पूर्णांशस्य हितं न नियमेन. करोति । स्वदेहेऽपि नखनिकृन्तनकेशप्रसाधनादेर्दर्शनात् । अन्यथा सर्वेन्द्रियव्यापाराभावप्रसङ्गात् । किं तु स्वलीलया हिताहितयोरेकं तु करोत्येवेति लोके दृश्यते । तथाचांशांशिभावेनोक्तश्रुतिविरोधा- भावादात्मत्वेऽपि हिताकरणादेरदोषत्वादसङ्गतयेमाशङ्केत्यर्थः ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति पार्थिवेत्यादि । आदि- पदसार्थः पलाशेत्यादि । त्रयाणां दृष्टान्तानामुक्तिः 'त्रयाः प्राजापत्याः' 'उत्पन्नास्त्रिविधा जीवाः' इति श्रुतिस्मृत्युक्तत्रैविध्यस्मारणाय । तथा चैकजातीयेष्वपि स्वभावभेदेनैवमुच्चनीच- भावस्य लोके दृष्टत्वाज्जीवेष्वपि स्वभावभेदस्य विद्यमानतया तत एव समाधिः संभवतीति लोकन्यायेन प्रत्यवस्थाय यो दोष उद्भाव्यते तस्य तन्न्यायेनैवानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु पूर्व- सूत्रेणैव सिद्धे समाधावस्य सूत्रस्य किं प्रयोजनमत आहुः कार्येत्यादि । ब्रह्मणश्चेतनाचेतन- रश्मिः। पूर्णांशेति । नन्वेति यत्किंचित्क्लेशजनकत्वेनाहितस्य । आनन्दस्य क्लेशाभावमाशङ्क्योक्तम् । अन्यथे- त्याद्यभाववति सुखं केन हेतुना दुःखं भवेत् । वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये सुखमीर्ष्यासूयादिवशाद्दुःखं भवतीत्युक्तत्वात् । सर्वेन्द्रियेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति अन्यथेति । स्वहिताकरणे यत्किंचित्क्लेश- संभवात्तथेत्यर्थः । तथा च 'सर्वेन्द्रियगुणाभासम्' इति वाक्यं विरुध्येत । स्वलीलयैत्यादि विवृण्वन्ति किं त्विति । एकं त्विति । यत्र यथा लीला तत्र तद्देहेनैकं हितं वाऽहितं वा करोतीत्यर्थः । लोक इति । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रात्तथात्रापीति बोध्यम् । इयमिति पूर्वसूत्रोक्ता । शंकर- भास्कराचार्यास्त्वाधिक्यं जगत्स्रष्टृत्वमाहुः । रामानुजास्तु जीवाधिकमर्थान्तरभूतं ब्रह्मेत्याहुः । माध्वास्तु ब्रह्माधिकमधिकशक्तीत्याहुः । सर्वथापि पूर्णानन्दत्वे पर्यवसानम् । आनन्दार्थं भजनात् । शंकराचार्यमतं तु विद्वन्मण्डने 'अभेदस्यानुपाधित्वात्' इति कारिकाव्याख्याने निरस्तम् ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ श्रुतिस्मृतीति श्रुतिर्बृहदारण्यके । स्मृतिस्तु भाष्यपाठक्रमेणाधिभौतिकादिभावः । लोकन्यायेनेति हिताहितकरणन्यायेन । उक्त- भाष्यप्रकाशात् । तन्न्यायेनेति हीरकेत्याद्युक्तसौत्रलोकन्यायेन । तेन तदनुपपत्तिरिति सौत्रपदं, दोषा- नुपपत्तिवाचकमित्युक्तम् । तेषां दोषाणामनुपपत्तिस्तदनुपपत्तिः । शंकरभास्कररामानुजाचार्या एवमेव व्याकुर्वन्ति स्वपक्षं तु समर्थयन्ति । सूत्राणां सारवद्विश्वतोमुखत्वादुपपन्नम् । क्रीडावैचित्र्यात् । माध्वास्तु अधिकसूत्रे 'न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिदोषप्रसक्तिः । अधिकशक्तिकत्वात्' । अश्मसूत्रे १२ ब्र० सू० २० 1157