अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

६८ परिशिष्टम् । 'स्ववंशे स्थापिताशेषस्वमाहात्म्य' इति सर्वोत्तमे श्रीमदाचार्यनामः सर्वेषां तद्वंशजानां वैराग्यसंभवात् । कृपयेति श्रीमद्गवतः साधनत्वायैतत्पूर्वमुक्तम् । अत्र 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति यशोदानन्दादि- भाववता देवासुरेति वाक्यार्थमनुसन्दधता श्रीकृष्ण एव संबोधितः बलस्तु गोपीवल्लभभोगापसरणा- नन्तरमाकार्यः । सेवार्थं नन्दादयश्च तत्रैवाकार्यन्ते स्म देवकीति । देवकीवसुदेवश्रीबलरोहिणीसंयुतः । श्रीमन्नन्दयशोदाभ्यां समं मयि कृपां कुरु ॥ २१ ॥ देवकी ब्रह्मविद्या ब्रह्मविद्योपनिषदुक्ता, सर्वात्मभावः पुरुषोत्तमविद्या, वसुदेवः शुद्धसत्त्वा- त्मकः, श्रीबलः शेषनागः, रोहिणी दया, श्रीमद्गोकुलम्, वनम्, वैकुण्ठम्, तत्र नन्दः परमा- नन्दः । श्रीमन्नन्द इति वा स एवार्थः । 'यशोदा मुक्तिगेहिनी' मुक्तिश्च गेहिनी मुक्तिर्भक्तिमार्गीयात्र गृह्यते मय्याश्रये आध्यात्मिकादित्रितयविदाश्रये भक्ते वा । यथायोग्यकाले कृपां कुरु । देवक्यादीनां स्वरूपाणि कृष्णोपनिषदि वर्तन्ते । निःकिञ्चनस्य 'यद्दिष्टतमं लोक' इति श्लोकोक्तमर्यादातिक्रमेऽपि चाधिकारस्याकिञ्चनाधि- क्रियोपेत्यत्रोपपादनादाहुः निःकिञ्चनेति । निःकिञ्चनस्य दीनस्य गुणहीनमपि प्रभो । शुद्धान्नं तत् स्वदत्त्वाद्भुङ्क्ष गोकुलनायक ॥ २२ ॥ विकृतेः प्रकृतौ 'मच्छरणो मुनि'रिति मुनिविशेषणाच्छरणं भक्तिमार्गे प्रोक्तमतः 'पृथक् शरण- मार्गोपदेद्दे'त्यस्य न विरोधः । किञ्च प्रकृतौ 'धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत् स च सत्तम' इत्यत्र 'न्यासादेशेषु धर्मत्यजनवचनतोऽकिञ्चनाधिक्रियोक्ता कार्पण्यं वाङ्गमुक्त'मिति श्लोकोक्तप्रकारोऽसूचि । परान्नगणान्नादिभिन्नमन्नं शुद्धान्नम् । वाराहे 'कान्यन्नानि निषिद्धानि तद्भक्ते शोधने च कि'मिति पृथ्वीप्रश्ने श्रीवराहः 'परान्नं नैव भुञ्जीत परपकं विशेषतः । तथा गणान्नं शूद्रान्नं स्वयं पकमपि त्यजे'दिति षोडशाध्याय उवाच । तत् सिद्धान्तरहस्योक्तरीत्या ब्रह्मात्मकं स्वदत्तं यतिभ्यो दत्तं स्वेन पूर्वमुपपादितं 'पुष्पं पत्रं फलं तोय' मिति श्लोकोक्तमर्यादया भुङ्क्ष । भोजनफले आहुः भुक्त्वेति । भुक्त्वा दत्त्वातिप्रियेभ्यो भक्तेभ्योऽतिप्रियं सदा । तदात्मशोधकोच्छिष्टं कृतकृत्यं च मां कुरु ॥ २३ ॥ भुक्त्वा वैराग्योत्कर्षं मयि फलं कुरु 'उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदी'ति वाक्यात् । मानसीसेवां प्रति तनुजापूर्ति कुरु, तदतिप्रियं भुक्तमात्मशोधकोच्छिष्टं कुरु, पुरुषोत्तमयोगाध्या- योक्तपदार्थज्ञानात्कृतकृत्यं च मां कुरु । 'एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारते'ति गीतातः । अतिप्रियमात्मशोधकं भक्तेभ्योऽतिप्रियेभ्यो दत्त्वा च कृतकृत्यं मां कुरु । 'आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां प्रविमोक्ष' इति श्रुतेः । क्वेत्याकाङ्क्षायां श्रीविष्णुस्वामिसंप्रदायानुरोधाद्यथा तद्गृहे आगत्य भुक्तं तथा भुक्त्वा कृतार्थं कुर्वित्याहुः श्रीति । श्रीकृष्णान्तरस्वरूप स्वकीयस्य गृहे मम । आगत्य भोजनं कृत्वा कृतार्थं कुरु मां प्रभो ॥ २४ ॥ 2426

परिशिष्टम् । ६९ हे श्रिया सहित कृष्ण सच्चिदानन्द हे आन्तरस्वरूप ‘आनन्दमय आनन्दभुगि’ति नृसिंह- तापनीयश्रुतेः । यद्यपीयं तृतीयचरणनिरूपणेऽस्ति तथापि तुरीयचरणे 'नित्यानन्दं सदैकरस’मिति- श्रुतेरानन्दभुक्त्वमस्त्येव संदेंकरसं मन्यन्त इत्यस्य रसत्वेनानेकरसत्वप्राप्त्या तन्निषेधार्थमेकरसावबोधोक्तेः मनु अवबोध इति धातुपाठात् । तर्ह्यानन्दमयः प्राज्ञ इत्यायाति । 'प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद' इति श्रुतेः । मैवम् । 'नित्यानन्दं सदैकरस’मिति पूर्वोक्तश्रुतेः, अत एवानन्दमयाधिकरणे 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यादि’ति श्रुतिर्मीमांसिता, नतूक्ता श्रुतिर्मीमांसिता । अत एवाहुः स्वकीयस्येति । मदीयजीवविशिष्टो भोगान्भुङ्क्ते यतः । एतच्च विद्यैवेति सूत्रभाष्य उक्तम् । कृतार्थं हृदि भगवत्प्राकट्यवन्तं मां कुरु । एतादृशस्य हृदि भगवत्प्राकट्यं भवतीत्याहेति भाष्यात् तथा च कृतः अर्थो हृदि भगवत्प्राकट्यं येन स तथोक्तः । अत्र श्रुतिः 'ता वां वास्तूनि’ ‘वने वृन्दावनै क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह’ । सूत्रं 'तानि परे तथा ह्याह’ । गीतातयोदशाध्याये ‘सर्वेन्द्रियगुणाभासम्’ समाधिभाषा ‘अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षज’ इति । अथवा श्रुत्यादयः 'सर्वथापि त एवे'त्यादिसूत्रस्थाः, समाधिभाषा तु सैव । मङ्गलभोगपर्यन्तं 'गोपगोपीसुरैः सहै'त्यतो नन्दयशोदागोपीमात्रेण सह लीलादि भावनीयम् । ततो जलमर्पयेदिति स्पष्टम् । अत्राचार्याज्ञा कुम्भनदासादीन्प्रति प्रियेति । - प्रियारतिश्रमपरिमलितं वारि यामुनम् । समर्पयामि तत्पानं कुरु श्रीकृष्ण तापहृत् ॥ २५ ॥ वारीत्युक्तं चेदितरस्य स्यादतो यामुनमिति विशेषणं यामुनं सिकताचपीति वारीति । तदपि न नापि सेवमानानां भुक्तिमुक्तिदा अपि तु प्रिया या कदाचित् प्रत्यक्षा, तस्या रतिः तत्स्रग्भूषणा एकैक- स्मिन्नदार्ये दशलीलाविशिष्टो भगवान्वर्तत इति सुबोधिन्याः । तज्जन्यश्रमेण परिमलवतकञ्चित्पदार्थ- मितं प्राप्तं तारकादिभ्य इतच्, आधिदैविकसंस्पृक्तमिति यावत् । मल धारणे भ्वादिर आत्मनेपदी सेट् । के रूपमपि प्रियारतिश्रमं परिहर्तुं धारितमित्यर्थः । तापो ह्याधारे भक्तेच्छया वार्यपनोधधर्मरूपः । सर्वधर्मकत्वात् । श्रुतिस्तावत् 'ऋतं पिबन्तावि'ति । सूत्रं 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ’ इति । 'पुष्पं पत्रं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति गीताराजविद्याराज- गुह्ययोगाध्याये । गुरुपादुकादिपूजनं तु पूर्वमेव कर्तव्यम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिकेति वाक्यात् । आधिक्यं प्राथम्यम् । तथा च भाष्यम् । गुरौ तु 'शब्दे परे चे'त्यादिगुर्वभेदेन भगवत्सेवयैव चारितार्थ्यम् । पादुकादितां भक्तिमार्गीयं पूजनं वेदस्तुतौ वर्तते । घटिकानन्तरं कृत्यमाहुः ततः आचमनं कारये- दिति । 'दत्त्वाचमन'मिति वाक्योक्ताचमनस्य 'पाद्योपस्पर्शनादीनि’त्यत्राप्यादिपदार्थत्वात् । कुरुष्वेति । कुरुष्वाचमनं कृष्ण प्रियायामुनवारिणा । स्नेहात्मदन्तसक्तान्यभावापाकरणात्मकम् ॥ २६ ॥ आचमनफलस्य शुद्धेः कृष्णगामित्वादात्मनेपदम् । कुरुष्वेति । आङ् मर्यादायां चमु अदने अद्- नमवधिर्यस्य भावे ल्युट् । आचमनं हस्तादेः प्रक्षालनम् । कृष्ण सदानन्द । स्नेहात्मानो दन्तास्तेषु सक्ताः अन्यभावाः स्नेहग्लानिकारकास्तदपाकरणरूपमाचमनम् । तदुक्तं 'खेदकला द्विजानी'ति द्वितीयस्कन्धे । ननु हस्तादेरपि प्रक्षालनं वर्तते किं पुनर्बालभावे सर्वाङ्गप्रक्षालनं भवति । तत्र सक्तान्यभावाः 2427

आश्रवणवद्योगात्पूर्वं"? Let's look at footnote 1: "१. दर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम् ।" Ah! Footnote 1 refers to something with 'श्रवण'! Where is '१' in the main text? Look at L2: "तद्दर्शनादे१रवर्जनीयस्वभावस्य"! There is a small '१' after 'दर्शनादे'! Yes, "तद्दर्शनादे१रवर्जनीयस्वभावस्य". Footnote 1 says: "१. दर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम् ।" Where is '२'? In L2-3: "अन्येषाम्२ अवर्जनीयप्रक्षालनकत्वाद्" -> footnote 2 says: "२. वर्जनीयानां प्रक्षालनं वर्जनीयप्रक्षालनं न तथैषाम् तत्फलत्वात् ।" Where is '३'? In L13: "स्नेहा३द्रतिश्रमजल..." There is a small '३' after 'स्नेहा'! Footnote 3: "३. स्नेहसम्बन्धेयः स्नेहः तदादिषु पदार्थेषु स्नेहाम्बुखस्त्राव्यमबजलं प्रोञ्छदाचमनजलं मुखवञ्जमिति स्नेह्रायः ।"

Now back to L8: "प्रयोग इति नियमाभावः आश्रवणवद्योगात्पूर्वं प्रमितिजनकत्व

उद्धवभावनया सेवामाहुः ततस्ताम्बूलमर्पयेदिति । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'ति व्याससूत्रा- दिति भावः । इदमग्रेतनमाकृष्यते ताम्बूलमिति । ताम्बूलं खप्रियावक्त्रसौरभ्यरतिसंयुतम् । गृहाण गोकुलाधीश तत्कपोलाभपाण्डुरम् ॥ २८ ॥ खस्य सदानन्दस्य प्रिया भक्तियुता ब्रह्मानन्दात्मिका तस्या वक्त्रे तदिच्छयाविर्भूतेन सौरभ्य- ग्रहणा या रतिः क्रीडाव्यासक्ततया संयुतम् । ताम्बूलं पर्णव्यतिरिक्तमपि पर्णमात्रेऽपि प्रियावक्त्रसौरभ्याभावादेवं व्याख्यातम् । तत्करादाभपाण्डुरमित्यनुक्त्वा तत्कपोलाभेत्याद्युक्तं तत्तन्मुखमात्रयोग्यौचित्याय हस्तद्वारेति ज्ञेयम् । गृहाणेति हस्तव्यापारादानात् । ग्रह उपादाने 'हस्तौ चादातव्यं चे'ति प्रश्नोपनिषच्छ्रुतेः । उपेति लुप्तषष्ठीकं समीपस्थानां पदार्थानां हस्तव्यापारो हस्ताभ्यामा

७२ परिशिष्टम् । स्नेहेति । स्नेहात्मगन्धतैलेन प्रियगन्धातिचारुणा । अभ्यक्तो मङ्गलस्नानं कुरु गोकुलनायक ॥ ३१ ॥ स्नेहो गुणस्तदात्मा गन्धो न संभवतीति स्नेहेनात्मा स्वरूपं भगवद्योग्यतारूपं यस्य गन्ध- युक्ततैलस्य तेन तैलेन प्रियो गन्धः प्रियागन्धः पूत्युग्रगन्धव्यतिरिक्तो वा गन्धः प्रियगन्धस्तेन चारुणा मङ्गलदिने स्नानं कुरु । स्नेहेति । स्नेहात्मगन्धतैलस्य लापनाङ्गोकुलाधिप । वितरात्यन्तिकीं भक्तिं मयि स्नेहात्मिकां विभो ॥ ३२ ॥ भक्तिवर्धिन्यां तनुजासेवायां भक्तिवृद्धिर्बीजत्वेनोपादानाद् वितरेत्युक्तम् । ननु सेवायाः फलं मानसी सिद्धान्तमुक्तावत्युक्तम् । भक्तिवर्धनस्य फलत्वं कुत इति चेन्न । श्रद्धा भक्तिबीजं 'श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यती'ति वाक्यात् । सेवा मानसीसेवायाः कारणम् । व्यसनात्मिका तु सेवा भक्तकृतार्थताबीजमिति । आत्यन्तिकीं भक्तिं फलाभिसन्धानरहितां 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोग'मिति वाक्यान् मुकुन्दाद्भक्तिसत्कारपूर्वोको व्यापारो युक्तः । स्नेहात्मिकां भक्तिं वितरेति । विभविति । मुक्तिदातुरपि भक्तिदाने सामर्थ्यं द्योतितम् । श्रीति । श्रीसुगन्धोद्वर्तनेन निशाश्रमनिवारणात् । उद्वर्तितः कृष्ण भक्तिदानेन कुरु मे कृपाम् ॥ ३३ ॥ चतुरसेवकैः सुगन्धयुक्तमुद्वर्तनं कृतं चेच्छ्रीयुक्तं भवतीतरथा तु कृष्णं शुभ्रं वा भवेत् । उद्वर्तनं उबटनेति लोके उच्यते । तत्करणं पुस्तकेऽस्ति । तथाहि । सठी, कचूरेति लोके तद्वस्तु सेटक- द्वयम् । कर्पूरा, कपूरकाचरीति प्रसिद्धा सा पादद्वयपरिमितोऽऽनकद्वयमिता च । ग्रन्थंस, वरमीति लोके, तत्पादद्वयानकद्वयपरिमितम् । जटिला, मूतकेशी छडीलो इति लोके सा पादद्वयानकद्वयमिता । तालीसपत्रं तमालपत्रं वा, पत्रेति लोके तदपि पादद्वयानकद्वयम् । मुस्ता, मोथा इति लोके सापि पूर्वोक्तमाना । बेसा, बेसवनोसा इति लोके सापि सार्धसेटकैकपादा च । वालम्, वालो इति लोके तदपि सेटकद्वयम् । उक्तसर्वाैषधय एकीकृत्य पक्वाः कृत्वा शुष्काः कृत्वा खण्ड्यन्ताम् । पश्चाद् रुगातुगा तवखीरेति लोके सा पादोनसेटकद्वयमिता । चन्दनं घृष्ट्वा कृताः खपड्यः सेटकद्वयानकद्वयाः । चन्दनचूर्णं सपादद्वयसेटकमेतानोषधीनेकीकृत्य पिष्ट्वा वस्त्रपूतान्कृत्वोद्वर्तनं कुर्यात् । 'कस्तूर्या चन्दने- नैव कुर्यादुद्वर्तनादिक'मिति स्कान्दे । निशेति आलस्यं स्नानेन निवर्तते श्रमस्तु 'मृत्युः श्रमो मूले'ति श्रुतेर्मृत्युरूपः स उद्वर्तनेन निवर्तते । भक्तीति करणे ल्युट् प्रकृत्यादित्वादभेदे तृतीया । भक्तिदानकरणीभूता कृपा तां कुरु । कृपापदस्यानुग्रहे गौणी । तेनानुमानिकाधिकरणे विज्ञानकरण- त्वेऽपि भक्तिदानकरणत्वं कृपायाः । परस्मैपदार्थ उक्त एव । आलस्यदूरीकरणाय स्नानमाहुः दिवेति । दिवा त्वदनुगमनस्मरणात्तापभावतः । गोपिकास्पर्शोष्णेन वारिणा स्नापयाम्यहम् ॥ ३४ ॥ ननूष्णेन वारिणा स्नापयाम्यहमित्येतावता चारितार्थ्ये 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यमि'ति 2430

व्याससूत्रात् । तदुक्तं सिद्धान्तरहस्ये 'सर्वेषां ब्रह्मता तत' इति 'निवेदिभिः समर्प्यैव सर्वं कुर्यादिति स्थितिरि'ति च । स्पर्शनान्तं तु परं किमर्थमिति चेन्न । 'ऋतं पिबन्ता'विति श्रुतौ सर्वेषां ब्रह्मतारूप- प्रकारस्य प्रस्तावनाङ्गीकारात् । तदुक्तं सिद्धान्तमुक्तावल्यां 'कृष्णसेवा सदा कार्ये'ति । 'तस्माच्छ्रीकृष्ण- मार्गस्थो विमुक्तः सर्वलोकतः । आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तयेदि'ति । तथा च स्नान- वारिणि कृष्णविचिन्तनं दिवात्मनो वने गमनस्य स्मरणाद् यस्तापो विरहतापः सोऽपि भाव्यो भक्तिदलं ततो गोपिकास्पर्शनवदुष्णः स्पर्शो यस्य वारिण इति । ननु गोपिकास्पर्शनोष्णत्वचिन्तनं न कृष्णविचिन्तनमिति चेन्न । 'सर्वरस' इतिश्रुत्या कृष्णस्यैव सर्वरूपत्वेनास्य कृष्णविचिन्तनत्वात् । अत्र श्रीभागवतम् 'चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः । सलिलैः स्नाप

सदा ध्येया' 'दर्शनं स्पर्शनं स्पृष्ट'मिति वाक्ये । अत्र प्रयोगे यत्र मूर्तिकर्मकार्चनवाक्येऽयं कर्तृत्वेन प्रतिपाद्यत्वं तत्र हरिमूर्त्तिमत्फलमिति व्याप्तिः । सर्वथेति सर्वैः प्रकारैस्ते च 'कामादीतरत्रे'ति सूत्रोक्ता मन्मथकामुकत्वभयानकत्वद्वेषत्वसम्बन्धित्वस्नेहविषयत्वभक्तिविषयत्वरूपाः । अत्र द्वेषत्व- भयानकत्वरूपौ प्रकारौ भक्तिमार्गे चिन्त्यौ । तत्तत्स्वभावत इति तेन श्रीविष्णुना तस्य श्रीपुरुषोत्तमस्य स्वभावत्वात् । 'अलङ्कारप्रियो विष्णुर्'इति श्रीपुरुषोत्तमोऽप्यलङ्कारप्रियः शृङ्गोऽ- प्रियः क्रीडनकानि प्रियाणि श्रीपुरुषोत्तमस्य । यद्वा 'इन्द्रस्य युज्यः सखे'ति श्रुतेरिन्द्रेण समानानि शीलव्यसनानि श्रीपुरुषोत्तमस्येतीन्द्रस्वभावेन श्रीपुरुषोत्तमस्वभावमनुमाय भजेदित्यर्थः । ननु 'शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता

परिशिष्टम् । ७५ वस्त्रार्पणमाहुः प्रियेति । प्रियाङ्गतुल्यवर्णानि वस्त्राणि व्रजनायक । समर्पयामि कृपया परिधेहि दयानिधे ॥ ४० ॥ प्रियाङ्गेत्यादिपूर्ववद् ब्रजानन्दवाय । ननु लोहितशुक्लनीलरूपाणि प्राप्तानि न परं पीतहरितकपिश- चित्ररूपाणीति चेन्न । त्रिविधरूपभेदत्वादन्येषाम् । तथा च श्रुतिः, 'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्येति यद् धूम्रं तद्वायोरि'त्याद्यवर्णश्रुतिरित्यनन्तानि रूपाणीति प्रस्थान- रत्नाकरेऽस्ति । वस्त्राणि यथाकालं 'देशकालविभागविदि'ति चतुर्थस्कन्धवाक्ये दैशिकविशेषणात् । कृपयेत्यत्र परिधानकारणं कृपा गृह्यते न विज्ञानकारणं वाक्यं पूर्वमुक्तम् । अलङ्कारार्पणमाहुः भूषणेति । भूषणान्यवतारात्मकान्येतान्यर्पयामि ते । प्रियाङ्गतुल्यकान्तीनि प्रसीद व्रजसुन्दर ॥ ४१ ॥ अवतारात्मकानि द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां सप्तमाध्याये यद्यद्भावतारो 'लसन् महारत्न- हिरण्मयाङ्गद' इति 'नामेरसावृषभ' इत्यत्र निरूपितः । हयग्रीवो हि स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलरूपः । नृसिंहो भगवान् कौस्तुभरूपः । यो हरिः स वनमाला । वामनो हि कटिमेखलारूपः । नूपुरकङ्कणादीनि मन्वन्तरावताररूपाणि । प्रियाङ्गेत्यादि विशेषणं पूर्ववत् । व्रजसुन्दरेति संबोधनम् तदनुरूप- शृङ्गाररूपभजनार्थमुक्तभाष्यात् । प्रियेति । प्रियानासाभूषणस्थबृहन्मुक्ताफलाकृतिम् । समर्पयामि राधेश गुञ्जाहारमतिप्रियम् ॥ ४२ ॥ प्रियाणाम् नासाभूषणानि तत्स्थानि बृहन्ति मुक्ताफलान्यादान्ते च येषां मणीनां ते तथोक्तास्तेषामिवाकृतिर्यस्य हारस्य तम् । राधेशेति संबोधनम् तादृशहारसमर्पणे प्रम्वनिक्षिप्तत्यागार्थम् । मिलितेति । मिलितान्योन्याङ्गकान्तिचाकचक्यसमं विभो । अङ्गीकुरुष्वोत्तमाङ्गे केकिपिच्छमतिप्रियम् ॥ ४३ ॥ मिलिता अन्योन्यस्याङ्गकान्तयः पीताङ्गकान्तिः श्यामाङ्गकान्तिश्चोभे मिलिते हरिता कान्तिः लोहिताङ्गकान्तिर्नीलाङ्गकान्तिश्चोभे मिलिते ताम्रवर्णकान्तिस्तयोः कान्त्योः शोभयोः चाकचक्यं भास्वरशुक्लं रूपं तेन समम् । चाकचक्यं लौकिकशब्दानुकरणं दीप्तिवाचकम् । अमरकोशादान्य- त्रिको वा शब्दः । केकिनां मयूराणां पिच्छं अङ्गीकुरुष्वेत्यात्मनेपदम्, 'मयूराश्चित्रिता येने'ति स्ववक्त्रनिःसृतमयूरचित्रश्रैष्ठ्यवाक्यसत्यत्वरूपम्, अङ्गीकारफलस्य कर्तृब्रह्मगामित्वात् । गोपेति । गोपस्त्रीहृत्स्थितं श्रीमच्छृङ्गारात्मकमाञ्जनम् । शोभार्थं मातृवद्दत्तमङ्गीकुरु व्रजाधिप ॥ ४४ ॥ मातृवदित्यत्र तृतीयान्ताद्वतिः मया दत्तम् । ननु शृङ्गारात्मकमञ्जनं मातृवद्दत्तमित्यनु- चितमिति चेन्न । हे व्रजाधिपेति संबोधनाद् व्रजस्य ग्रामीणाः स्त्रियो न चतुराः नागर्यश्चतुरा- स्तासाधिप इत्यनौचित्यभावाद् अङ्गीकारफलस्य परगामित्वात्परस्मैपदम् । 2433

कस्तूरीति । कस्तूरीतिलकं भाले चित्रं चारु कपोलयोः । दृष्ट्वा प्रियाकृतं हृष्टस्तथा मुदमवाप्नुहि ॥ ४५ ॥ ननु बालगोपाले कथमिति चेन्न । प्रियापदस्य मातृवाचकत्वमपीति दोषाभावात् । मुखेति । मुखाब्जमकरन्दासिलोभेन रसभावतः । मधुपायितचित्तानि व्रजरत्नानि तानि ते ॥ ४६ ॥ मुखं भक्तिः साऽब्जं भक्तोष्मापहारित्वात् तस्य मकरन्द आनन्दः भजनानन्द इत्यर्थः । तत्सासेर्लोभेन । मकरन्दः पुण्यं कर्म वा दास्यमिति यावत् सौरभ्यसाम्यात् । अयमर्थः । बह्वीषु भक्तासु कस्याश्चिन्मनोरथेन मन्मथमन्मथरूपेणात्मन आविर्भावे आत्मनः कपोलरिंखावशादूष्मणि सति कासाञ्चिद्भक्तानां वैराग्योत्कर्षवशात्तच्छान्तचित्तानां रसभावः रसः शृङ्गारः स च देवादिविषयो भावः । 'रतिर्

An exact line-by-line transcription of the text from the image into pure Markdown with Devanagari Unicode:

विलोकय ब्रह्मबोधनयुतं कुरु। परस्मैपदं ब्रह्मबोधनस्य परगामित्वात् । ज्ञानी चेद्भवते कृष्णं तस्माज्ज्ञास्त्यधिकः पर' इति वाक्यात् स्वेच्छयाऽस्मिंल्लोकेधीतं कृतं ब्रह्मबोधनम् । एवं शृङ्गारं कृत्वा सिंहासने उपवेश्य सामग्रीमग्रे स्थाप्य व्रजस्वीकेरेत्यादिसार्धपद्येन विज्ञाप्य भाषणमित्यादिपद्यद्वयेन विज्ञाप्यानेन पद्येन समर्पयेद् गोपिकेति । गोपिकाभावतः स्नेहाद्भुक्तं तासां गृहे यथा । मदर्पितं तथा भुङ्क्ष्व कृपया गोपिकापते ॥ ५० ॥ गुप्तारसे स्पष्टोऽस्यार्थः । 'न रोधयति मां योग' इत्यारभ्य 'यथा भक्तिर्ममोर्जिता' 'भक्त्याह- मेकया ग्राह्य' इत्येकादशद्वादशाध्याये । अत्र श्रीभागवते मार्गे गोपीवल्लभभोगो न दृश्यते अतः सामान्यतः प्रमाणमुक्तमन्यच्च 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे

संक्षम् । ततः पुनराचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयित्वा आरात्रिकं कुर्यात् । अत्रापि माहा । अमङ्गलानिवृत्त्यर्थं मङ्गलावाप्तये तथा । कृतमारात्रिकं तेन प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ ५४ ॥ तृतीयमारात्रिकमिदं कचित्लुप्तं स दोषो नित्यत्वात्सेवायां नास्ति तदुक्तं पूर्वमीमांसायाम् । ननु स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये नृसिंहपरिचर्यायां च 'सर्वं संपूर्णतामेति कृते नीराजने सुते'ति सर्वसंपूर्णता- वाप्तये 'नीराजनमिदं नाथ प्रीयतां मधुसूदने'ति प्रीत्यवाप्तये चारात्रिकस्य निरुक्तेः कथममङ्गल- निवृत्त्याद्यर्थमिति चेन्न । स्कान्दस्य तामसत्वेन 'तामसा निरयायैवे'ति वाक्यप्रसरात् । सर्वं संपूर्णता- मित्यस्य मानसीपूजाङ्गत्वात् । अतो'अचलत्वं चापेक्ष्ये'ति सूत्राभासोक्तभक्तेच्छयाऽमङ्गलानिवृत्त्या- द्यर्थमारात्रिकं साधु, घण्टादीनां वादनं 'सामनीराजनादिभि'रित्यत्रादिपदार्थत्वात् । अश्रुतघटस्थापना- पेक्षया पुराणादौ स्मृतस्य घण्टावादनादेर्ज्यायस्त्वात् 'सामनीराजनादिभि'रिति भागवतवाक्या- त्सामश्रुतिः । सेवापूर्त्यर्थमिति स्कान्दे । सष्टमन्यत् । नवनीतचौर्यादीनां प्रेङ्खाशयनमाहुः प्रेम्णेति । प्रेम्णा मत्प्रेङ्खाशयनदोलने श्रीयशोदया । सिताग्रमर्पितं भुक्तं भुङ्क्ष्वैवं च तथैव मे ॥ ५५ ॥ बालानामतिमहतामप्यन्येप्रेङ्खाशयनं न दोषाय । प्रेमवशादात्मनस्तदाहुः प्रेम्णा मत्प्रेङ्खेति । वर्तमानेन त्व्येति शेषः । आद्यपदेन त्वक्सहिता मज्जा शीर्षफल, वीणि, खर्जूरिका, द्राक्षादीनि खण्डशकलानि च बदाममीजी गरी चिरौंजीति लोके त्रयाणां पूर्वैषां समाख्याः । अधुना तु नवनीतथपदीस्वल्पमोदकाद्यपि । पिष्टसिताखण्डे च जलभृङ्गारः । इदं चेत्यत्र चकारः समुच्चये । पूर्वोक्तं प्रत्यक्षमपित्यर्थः । इदं सेवायाम् । पूर्वोक्तं गृहे । अन्येषां स्वरूपाणां भावनया शय्यायां शयनं श्रीयशोदादिभावनं च । अग्रेतनकृत्यमाहुस्ततोग्रे क्षणं क्रीडार्थमक्षादीन्निवेदयेत् । क्रीडारूपात्मकैरक्षैः क्रीडार्थं स्थापितैः प्रभो । क्रीडां कुरु महाराज गोपिकाभिश्च राधया ॥ ५६ ॥ आदिपदेन क्रीडनकानि व्याघ्रशर्करी, शतरञ्जिका । क्रीडारूपात्मकैरिति नव सात्त्विकादिभेदाः। सच्चिद् आनन्दाः विभावोऽनुभावः सञ्चारिभावो निर्गुण इति मिलित्वा षोडश क्रीडारूपाणि । धीरा, अधीरा, धीराधीरास्वरूपा अक्षास्त्रयः । अक्षबिन्दवश्चतुर्दश तेषां सङ्घातातपर्यं यद् तयैकः पञ्च द्वौ च । षड् धर्माः, एको धर्मी, पञ्च महाभूतानि, जीवपरमात्मानौ द्वौ । पट्टिकाखण्डानि षण्णवतिः षोडश शृङ्गाराः पुंसः षोडश क्रियाः मिलित्वा द्वात्रिंशच्छृङ्गाराश्चतुःषष्टिकलाः एवं षण्णवतिः । शतरञ्जिकाशयः द्वात्रिंशच्छृङ्गाराः क्रीडनरूपाः, चतुःषष्टिखण्डानि कलारूपाणि, द्वौ क्रीडा- कर्तारौ, द्वौ द्रष्टारौ मिलित्वा शतं जातम् । व्याघ्राजाशयः विंशतिजनानां सात्त्विकादिनवैकादशे- न्द्रियभेदेन । व्याघ्राश्चत्वारः पुष्टिमार्गीयधर्मार्थकाममोक्षरूपाः द्वौ चेद् धर्ममोक्षात्मकौ धर्ममोक्ष- रूपकोटेरैक्यं कामकोटेरुत्कृष्टत्वात् । द्वात्रिंशत्खण्डानि द्वात्रिंशच्छृङ्गाररूपाणि स्त्रीपुरुषभेदेन । एवं क्रीडारूपाण्यक्षादीनि भक्तेच्छया तत्र तत्र स्थितामिर्गोपीभी राधया च । श्रीहरिरायजितां भावनया वेणुवेत्रे अपि श्रीहस्ते धर्त्तव्ये ।

परिशिष्टम् । ७१ मालामुत्तार्य राजभोगसमर्पणमाहुः ततो राजभोगं समर्पयेच्छ्रीमदिति । श्रीमद्राधाङ्गसौगन्ध्यागरुधूपार्पणाद्विभो । भावात्मकूनसामग्र्यां भोगेच्छां प्रकटीकुरु ॥ ५७ ॥ अगरुधूपार्पणस्य विशेषणं पूर्ववच्चन्दनधूपार्पणस्योपलक्षकम् । तेन मुक्तः कृतसामग्रीको भवति । 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्' इति व्याससूत्रात् । धूपार्पणेन मुक्तत्वं तु तत्त्वसागरे 'कृष्णा- गरुसमुत्थेन धूपेन श्रीधरालयम् । धूपयेद्वैष्णवो यस्तु स मुक्तो नरकार्णवा'दिति नृसिंहपरिचर्यायाम् । भोगेच्छाकारणत्वेन भक्त्यान्याज्ञादुरात्मनः । सामग्रीज्ञानार्थं विशेषणम् । आभावात्मेति । भावो भक्तिर्दासरूपा तस्यामात्मा स्वरूपं यस्याः कृतसामग्र्याः । तथा च 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' इति वाक्ये तत्पदार्थो भक्तत्वावच्छिन्नस्तत्र भक्तत्वं भक्तिरेव । तस्यामात्मा स्वरूपं यस्या इति सामग्र्या आत्मज्ञानविषयत्वम् । ततो जानातीच्छति यतत इति प्रणाल्या भोगेच्छां प्रकटीकुर्वित्युक्तम् । दीपः समर्पितो भोग्यरूपार्थाङ्गप्रदीपने । तद्दीपनेन बोधितभावो भोजनमाचर ॥ ५८ ॥ प्रदीपने प्रकाशने । ननु सूर्यप्रभाप्रकाशितेऽह्ने प्रकाशकान्तरदीपापेक्षाभाव इति चेन्न । भूयः प्रकाशदेशान्मन्दिर आगच्छत आत्मनः प्रथममपेक्षाभावे मानाभावात् । उद्दीप्तभावस्तूरीसस्नेहः 'धूपदीपोपहाराणी'ति श्रीभागवतम् । नारदीयकल्पे तु 'सघृतं गुग्गुलं धूपं दीपं गोगृतदीपितम् । समस्तपरिवाराय हरये श्रद्धयार्पयेदि'त्युक्तम् । धूपदीपानुक्तोपहाराण्याहुः ब्रजेति । ब्रजस्त्रीकरयुग्मात्मयन्त्रे पात्रं च तन्मयम् । स्थापितं ते भोजनार्थे योग्यभोज्याङ्गसम्भृतम् ॥ ५९ ॥ व्याख्यातम् । गुप्तरस इव प्रकारमाहुः स्वर्णेति । स्वर्णपात्रेषु दुग्धादि दध्याद्यं राजतेषु च । मृत्पात्रेषु रसालाद्यं भोज्यं सन्द्रोणकादिकम् ॥ ६० ॥ राजते नवनीतं च पात्रे हैमे सितां तथा । यथायोग्येषु पात्रेषु पायसव्यञ्जनादिकम् ॥ ६१ ॥ सूपौदनं पोलिकादि तथाऽन्नं च चतुर्विधम् । शुद्धं भावैकसंशुद्धं राधया सहितो हरे ॥ ६२ ॥ सन्द्रोणकं सन्धितं तदादिकमादिपदेन निम्बार्द्रकादि । यथायोग्यानि पात्राणि । श्रीपद्मपुराणे 'नैवेद्यपात्रं वक्ष्यामि केशवस्य महात्मनः । हैरण्यं राजतं कांस्यं ताम्रं मृण्मयमेव च । पालाशं पद्मपत्रं वा पात्रं विष्णोरतिप्रियम्' । इति नृसिंहपरिचर्यायाम् । सूपशब्देन 'दारि' इत्युच्यते लोके तद्ग्राह्यम् । पोलिका रोट्यः आदिपदेन बाटाः । चतुर्विधमन्नं भोज्यं तण्डुलादि, लेह्यं शिख- रिण्यादि, चोष्यमिक्षुदण्डादि, पेयं.दुग्धादि । भावैकसंशुद्धं भक्त्यैकसंशुद्धं सिद्धान्तरहस्योक्तरीत्या । नवनीतप्रियजित्स्वरूपे राधासखिर्भाला वा भावनीया । अत्र भावना गुप्तरसे स्फुटैव, उपहाराणीत्यत्र 2437

श्रीभागवते उपहारान्तरमुक्तम् । 'गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पये'दिति 'पच्यन्तां विविधाः पाका' इति श्रीगोवर्धनप्रसङ्गे । उपहारपदस्य नैवेद्यवदन्यत्रापि वृत्तेराहुः कम्ब्विति । कम्बुनाज्ञातातिप्रियश्रीशङ्खान्तर्गतवारिणा । दृष्टादिदोषाभावाय सामग्री प्रोक्षिता विभो ॥ ६३ ॥ कम्बुर्गलस्तत्सञ्जातातिप्रियः श्रीशङ्खो गलकम्बुः । तथा च विश्वः 'कम्बुः शम्बूक- गजयोर्ग्रीवागलकम्बुयोः' अमरः 'कम्बूनां वलये शङ्खे' इति । कम्ब गतौ सुग्वंवादिः । काम्यते वा । एकदेशान्वयः । तदन्तर्गतवारिणा । भक्तिमार्गानुसारेणाहुः दृष्टाविदोघेति । आदिपदेनाज्ञा- तास्पृश्यतादोषः । तदुक्तं 'नार्थं तडागजं वापि वापीकूपादिकं च यत् । गाङ्गेयं जायते सर्वं जलं शङ्खे कृतं सुत । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मम वै याज्ञया सुत । शङ्खे तानि वसन्तीह तस्माच्छङ्खो वरः स्मृत' इति स्कान्दे । याज्ञयेत्यत्र इ आज्ञयेति छेदः । श्रीभागवते च 'अपां तत्त्वं दरवर' इति । यद्वा कम्बुर्वलयस्तत्सञ्जाता कम्बुना गृहीतः शङ्खोऽतिप्रियो भवति । राधाभृङ्गारत्वाद्वल यस्यान्यत्पूर्ववत् । प्रायपाठात् ययाव्रजस्त्रीकरयुग्मलेति यन्नविशेषणम् । 'व्रजस्त्रीकरयुग्मात्मयन्त्रे पात्रं च तन्मयमि'त्यत्र तथा च वलयस्मारककम्बुपदेन शङ्खाभिधानाद्दतं पिबन्ताविति श्रुत्युक्तस्वरूपामृतपानात्मकः शङ्खभोग श्वात्मनः सिद्धः । न च शङ्खभोगो न वलयभोग इति वाच्यम् । सर्वं सर्वमयमिति श्रुतेर्वलयस्य स्मारकपदप्रयोगे वलयस्यापि भोगाङ्गीकारात् । प्रक्षिपेति । प्रक्षिप्ता तुलसी तेऽतिप्रियगन्धा तथैव च । कुरुष्व तेनातिसंतुष्टो भोजनं व्रजनायक ॥ ६४ ॥ अतिप्रियेति । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे 'तुलसीदलगन्धेन मालतीकुसुमेन च । कपिलाक्षीर- दानेन सद्यस्तुष्यति केशवः' इति । राजसत्वेऽपि पुराणस्य समबलत्वं समोत्कर्षः समं प्रामाण्यं परेषाम् । अस्माकं फलोत्कर्षयोः साम्यासहनमिति बहिर्मुखमुखध्वंसे कल्याणरायाः । तथैव मक्तराधासद्गन्धत्वे- नैवेत्यर्थः । तेनातिसन्तुष्ट इत्यत्रातिपदम् । अतिप्रियेत्यत्रापि । वाक्यं तु गरुडपुराणे भगवतः 'तुलसीं प्राप्य यो नित्यं न करोति ममार्चनम् । तस्य तां प्रतिगृह्णामि न पूजां शतवार्षिकीम्' इति । इदं सात्त्विकं पुराणम् । 'भक्त्या तुतोष भगवान् गजयूथपाय' इति श्रीभागवतम् । एवमुक्तं श्रीगरुडपुराणे 'तुलसीदलसम्मिश्रं हरेर्यच्छति यः सदा । नैवेद्य'मित्यादि 'भाषणं मा त्यजे'ति श्लोकचतुष्टयेन समर्पये- दिति मूलम् । अत्रार्घ्यपात्रेऽर्घो ज्ञेयः । विष्णुरहस्ये 'सौवर्णे रम्यपात्रे तु मणिरत्नविभूषिते । तोयाषष्टाङ्गसम्पूणं स्वामिनेऽर्घं ददामि ते' इति वचनात् । यद्यपि नृसिंहपरिचर्यायां मानसीसेवायाँ पादप्रक्षालनानन्तरमनेन वाक्येनार्थ उक्तस्तथा स्कान्दे 'अर्घ्यं दद्यात्ततो वत्स पाद्यमाचमनीयकमिति पादप्रक्षालनमर्थ्यानन्तरमुक्तं तथापि प्रयोगभेदात्तात्क्रममनादृत्य क्रमान्तरेण नैवेद्यसमये बोध्यः । तदित्थम् । 'अङ्गोपहृतं स्नेहं भक्तेन मम वार्यपि' । 'गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ।' 'भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।' इत्येकादशसप्तविंशाध्याये भगवदुपदेशः । तत्र भक्त्या क्रमेण नैवेद्यसमयेऽर्घः । एकत्र सिद्धः शाखायोऽपरत्रापि तथेत्यतिदेशस्य निर्बलत्वादग्रवदुपदेशा- पेक्षया । पूर्वतन्त्रे पञ्चमसैकादशाधिकरणे आचार्येषु आत्मभेदबुद्धेर्महापराघेषु गणनं यद्यपि तथापि लौकिकदृष्टिमतो भक्तस्वेच्छया पादुकाजितामुत्सवेषु निलदा वा राजभोगसमर्पणं पादुकाजितामाहुः ततः श्रीमदाचार्येषु समर्पयेदिति ।

परिशिष्टम् । ८१

कीर्तनभक्तिमपि तदर्थमाहुः स्वार्थेति । स्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गे श्रीवल्लभप्रभो । निवेदितस्य मे भोज्यं स्वास्ये कुरु हुताशन ॥ ६५ ॥ ‘मायावादतमोभिरस्तमधुवित्सेवाख्यवर्त्माद्भुतं, श्रीमद्गोकुलनाथसङ्गमसुधासंप्रापकं तत्क्षणात् । दुःप्रापं प्रकटं चकार करुणारागातिसंमोहनः स श्रीवल्लभभानुरुल्लसति यः श्रीवल्लवीशान्तर’ इति स्फुरत्कृष्णप्रेमामृतात्स्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गः । भोज्यं चतुर्विधान्नम् । हुताशन कृष्णवर्त्मन् । पानीयपात्रमपि ज्ञेयम् । घटिकाद्वयं भोगं प्रस्थाप्यानन्तरं कृत्यमाहुः । ततो यथावदाचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयेदिति, अत्र मुखवासं द्रष्टव्यम् । ‘मुखवासं सुरभिमत्ताम्बूलाद्यम्’ इति श्रीभागवतवाक्यात् । आचार्येभ्योऽपीति ज्ञेयम् । किञ्च ‘मद्भक्तपूजाभ्यधिके’ति वाक्यात्सस्त्रीबालकपादुकाजीनामपि ताम्बूलान्तं समर्पयेत् । ‘पितृदेवो भवे’ति श्रुत्या भक्तः स्वपितृभ्योऽपि पादुकाजीद्वारा योग्यं कुर्यात् । ‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ’ इति श्रुतिः । ततो भोजनपात्रस्थले मार्जनं कुर्याद् गोकुलेशेति । गोकुलेश तवोच्छिष्टलेपात्पात्रप्रमार्जनात् । त्वत्सेवान्तरधर्मेषु रतिर्भवति निश्चला ॥ ६६ ॥ भोजनपात्राणां मार्जनं च कुर्याद् इति फक्किकार्थः । श्लोके उच्छिष्टलेपमालोक्य पात्राणां प्रकृष्टं मृदादिभिर्मार्जनं तस्मात् । त्वत्सेवातोऽन्यधर्माः पात्रप्रमार्जनादयस्तेषु । रतिः पूर्वं वर्तते सेवान्तरधर्मेष्वपि प्रवृत्तत्वात् । इदानीं नित्यदा करणान्निश्चला । अन्तरपदं मध्यवाचि वा । ततश्चरणयोस्तुलसीं समर्पयेत् प्रियेति । प्रियाङ्कगन्धसुरभितुलसीं ते पदप्रियाम् । समर्पयामि मे देहि हरे देहमलौकिकम् ॥ ६७ ॥ तुलसीविशेषणं पूर्ववत् । पदप्रियाम् ‘कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये’ इति वाक्यात् । देहमिति । तुलस्याः पदसमर्पिताया अलौकिकदेहदातृत्वं पद्मपुराणे ‘सुकृती दुष्कृती चापि तुलस्या योऽर्चयेद्धरिम् । देहान्ते दिव्ययानेन विष्णुभक्तैः स नीयते’ इति । देहमन्तरा यानेन नयनासम्भवात् । प्रसीदेति । प्रसीद पूजितो भक्त्या तुलस्या प्रियगन्धया । निःकिञ्चनाधीश नान्यत्कर्तुं शक्नोमि सर्वथा ॥ ६८ ॥ तुलस्याः गोविन्दचरणप्रियत्वात् प्रसीद । अन्यत्पुष्पमालादि । सर्वथा सर्वैः प्रकारैः देहेन मूल्येनाज्ञया वा । तादृशदेहवान् मूल्यवानाज्ञावांश्च नास्मीति देहादीनां प्रकारता । ननु निः- किञ्चनस्य कथं सेवेति चेन्न । यतो निःकिञ्चनानामधीश ‘धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत्स च सत्तम’ इत्येकादशस्कन्धदशमेऽध्याये । ‘न्यासादेशेषु धर्मत्यजनवचनतोऽकिञ्चनाधिक्रियेते’ति । ननु गीता कुतो नोक्ता ‘सर्वधर्मान्परित्यज्ये’त्यादिः । गीतायाः प्रकृतित्वाभावात् । एकादशस्कन्धस्य भक्तिमार्गस्यैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्य प्रकृतित्वात् । धनी पुष्पमालाः पुष्पमण्डपादिकं कुर्यादेव । बीटिका- समर्पणमपि । ततः पादपीठादिकमर्पयेत् । आदिपदेन जलपात्रं मुखवस्त्रं दर्पणमुष्णकालश्चेन्मृत्पात्रं जलपूर्णं चन्दनपात्रं च व्यजनानि च सिंहासने उभयपार्श्वयोः स्थापनीयानि । सिंहासनखण्डास्तरणं

विज्ञापयेद्' in line 11: वि - ज्ञा - प - ये - द्. In line 26: Is it "विज्ञाप्य"? Wait, what are the letters: वि ज्ञा प ु ः Wait, could it be "विज्ञापुः"? Or "विज्ञासुः"? Wait, look at the first character: Is it "वि"? Yes. Second character: "ज्ञा"? Wait, could it be "विजिज्ञासुः"? Look at the spacing: Between "शयनार्थं" and "पञ्चभिः", there is: वि - then a space? No, वि - ज्ञा - पुः - wait, is there a letter between वि and ज्ञा? Wait! Look at the letter before ज्ञा: Is there a 'जि'? No, look at 'जि' in 'विजिज्ञासुः': If it were 'विजिज्ञासुः', it would be वि-जि-ज्ञा-सुः. Wait! Let's look at the letters in line 26:

1. व + ि = वि
2. ज + ि = जि ? Wait! Look at the i-matra: Is there an i-matra that goes over a letter? Wait! Look at the word: There is: व with i-matra: वि Then a letter with i-matra: जि! Wait, look at the top: There is an

परिशिष्टम्। ८३ वाक्यम्। ‘भक्तिमार्गे हरेर्दास्यं धर्मार्थो हरिरवे हि। कामस्तस्य दिदृक्षैव मोक्षः कृष्णस्य चेद् ध्रुवम्’ इत्याचार्यकारिका। एतावदिति। एतावदेव विज्ञाप्यं सर्वथा सर्वदैव मे। स्वामीश्वरोसीङ्गितं ते क्षुद्रोऽहं न विदामि हि॥ ७३॥ इङ्गिताज्ञाने सेवा न संभवति। भगवदीयत्वस्य च पुष्टिमार्गीयमोक्षत्वादेतावदेव विज्ञा- प्यमन्यत्साधनसाध्यमिति। विप्राय गां ददातीत्यत्र स्वानुमतिप्रकाशनवत्। विज्ञापनद्वारा स्वानु- मतिः प्रकाशितात्र। गोवत् सर्वात्मभावदासं दास्यतीति सर्वथा सर्वेषु साधनसाध्यतदितरेषु प्रकारेपु। सर्वदा सर्वकालेष्विापत्संपत्स्वपि। तत्तत्सेवाकाल इङ्गितं ‘इङ्गितं गतिचेष्टयोः’ इति विश्वात्। चेष्टायाः कालत्वात्। क्षुद्रोऽल्पोश इति यावत्। ‘क्षुद्रः स्यादधमक्रूरकृपणल्पेषु वाच

: च तु र? Wait, could it be तासामुत्तंसश्रीगोपीनां? Let's look at line 10-12 again very carefully: L10: पापमकरवमि'ति श्रुतेर्ब्रह्मविदं शोको न तपतीत्याहुः तथापीति । श्रीगोपीजना आविद्याकलाः परि- Wait, is it आविर्भावकलाः? Wait, what about आविद्यकलाः? Wait, in Pushtimarga: गोपीजनाः - what are they? Could it be आधिदैविकाः??? LOOK AT IT: आ धि दै वि काः! आधिदैविकाः! Let's look at line 10: आ (aa) धि (dhi) दै (dai) वि (vi) काः (kāḥ)! YES! आधिदैविकाः! In Pushtimarga, Gopis are divided into: आधिदैविक, आध्यात्मिक, आधिभौतिक! YES, YES, YES! And then: परि- Line 11: दृश्यमानाः! And then: तासामितरश्रीगोपीनां? Wait, इतर? Look at `

समर्पणे कीर्तनभक्तिमाधुर्य्येति । यथा गोवर्धने भुक्तं फलमूलादिकं हरे । रामेण सखिभिः सार्धं पुलिन्दीभिः समर्पितम् ॥ ८० ॥ तथा फलादिकं सर्वं भुङ्क्ष भावार्पितं मया । पुलिन्दीवद्भावदानात् सार्थकं जन्म मे कुरु ॥ ८१ ॥ गोवर्धने श्रीगोवर्धनसमीपे 'वटे गावः सुशेरते' इतिवत्सामीप्ये सप्तमी । पुलिन्दीभिरिति । 'पूर्णाः पुलिन्द्य' इत्यत्र व्याख्याने ता अप्युपभुक्ता इत्युक्त्या सान्निध्यात् । 'हन्तायमद्रि'रित्यत्र कन्द- फलमूलादिकं पुलिन्दीभिराहृतं श्रीगोवर्धने स्थितं तदादिभिः समर्पितं प्रकरणाच्च 'उभयाकाङ्क्षा हि प्रकरणम्' प्रमाणमिति पूर्वतन्त्रकाराः । पुलिन्दीनां पूर्णत्वेन फलाद्याहार्याकाङ्क्षा फलादीनामाहारकाकाङ्क्षा एवं च साहचर्यादुभयोरङ्गाङ्गिभावः । भावार्पितमित्यत्र भावः क इत्यपेक्षायामाहुः पुलिन्दी-

द्रागेव श्रीगोवर्धननगे वेणुं क्वणन्नारूढस्तदाज्ञया बलभद्रादयो बलभद्रसंघट्टिनो गोपाः गावश्चाग्रे तत्रापि गावः पृष्ठतः । च पुनरात्मनो गोपाः गवां पृष्ठतः सर्वासां स्वयमात्मा कमलहस्त एकाकी वनं दृष्ट्वा स्वगोपेष्वागत्य वने दिदृक्षुद्भक्तदर्शनेनार्थ सार्थं त्यक्त्वाऽग्रेऽग्रे गत्वा भक्तान् रहस्यस्थलं प्रदर्श्य ताभिर्गोपिकाभिर्वेष्टितो मध्ये रणद्वेणुर्बलभद्रादिसर्वसहितो व्रजस्यागमनात् दिवा विरहजं तापं व्रजस्थानां गोगोपिकानां गृहस्थितानां गोधूलिं दृष्ट्वानेकफलहस्ताना- मनेकखाद्यहस्तानां जलपात्रचतुष्पादीमुखवस्त्रताम्बूलाभरणाचमनपात्रवस्त्रहस्तानां परस्परं दत्तकरताल- कानां सन्ध्याभोगस्वीकारेण हृतवान् । तापपदस्य नपुंसकत्वे तथैव । तथा नामैवंप्रकारेण महल्लोचने शिशिरीकुर्वन् सन्ततं निरन्तरम् । ततो यत्किञ्चिन्मोदकादि समर्पयेत् । ततो विज्ञापनानन्तरं मोदकादीत्यत्रादिपदेन पूर्वोक्तं व्रजभक्तहस्तगतं सर्वम् । कीर्तनमाहुः श्रीति । श्रीमन्नन्दयशोदादिप्रेम्णा युक्तं व्रजे यथा । भोजनं कुरु गोपीश तथा प्रेमार्पितं हरे ॥ ८४ ॥ अत्र भावनानुरोधेनार्थाच्छ्रीमन्नन्दयशोदे आदी यासां व्रजभक्तानामित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अत एव गोपीशेति संबोधनम् । तत आरार्त्रिकं कृत्वा शृङ्गारोत्तारणार्थं विज्ञाप्योत्तार्य पयःफेनं पयो वा समर्पयेत् । ततो व्रजभक्तानीतत्त्वेन कृताचमनमुखवस्त्रताम्बूलसमर्पणानन्तरं सखी- बोधितपुत्रागमनत्यक्तपुत्रविरहया स्वकृतमालार्पितया स्वगृहे नीतपुत्रया पुत्रसङ्गादितोत्तरीयया कृता- रात्रिकं स्मृतवारार्त्रिकं कृत्वा उत्तार्येति । अत्र कीर्तनमाहुः राधिकेति । राधिकाश्लेषान्तरायभूषणोत्सारणात् प्रभो । निशि तत्कृतशृङ्गारस्वीकारार्थं प्रसीद मे ॥ ८५ ॥ शृङ्गारोत्सारणं तु पूर्वं मुकुटोत्तारणम्, पश्चात् काञ्चीपदवाच्यकटिवस्त्रोत्सारणम्, एवं क्रमेण यशोदया कृतमेव । तत्कृतशृङ्गार उष्णीषादितिलकतन्मुक्ताफलावलियुगलोत्थितमुक्तामालानासा- भूषणचिबुकाभरणकर्णफूलकण्ठमालाकराभरणनूपुरमुद्रिकानखमभूषणनीवीरचितः । पयःफेनमित्यादि । अत्र कीर्तनमाहुः व्रजेति । व्रजे स्वानन्दतो दोहं बलेन सह गोपकैः । कृत्वा पीतं पयःफेनं तथा पिब व्रजाधिप ॥ ८६ ॥ व्रजे गोस्थाने स्वानन्दतः 'आनन्दभु'गिति श्रुतेः, पीतमित्यनेनान्वयि, स्वयं दोहं कृत्वा गोपकैः शृङ्गारं रात्र्युषितं कृत्वा वनसंबन्धिनीं वार्तां पृच्छन्त्या यशोदाया अभिमुखे स्थितामम्ब भगवन्तं धारोष्णदुग्धपानार्थं विज्ञापकैर्गोपकैस्तस्यानन्दद्वारकत्वेन प्रकारेण पिब । ननु नाहं पिबामि, आनन्दः पास्यतीति, तत्राहुः व्रजाधिपेति । व्रजस्य स्वीकृतस्याधिप, अहमपि स्वीकृतः, अतः पिब । आचमनमुखवस्त्रताम्बूलानि ततः समर्पणीयानि । अग्रिमां व्यवस्थामाहुः । तमोदीपं निवेद्य निशि दुग्धान्नादि समर्प्य शयनार्थं विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । तमोदीपनिवेदने कीर्तनमाहुः वासरीयेति । वासरीयवियोगार्तराधिकास्यावलोकने । दीपार्पणाद्गोपिकेश प्रसीद करुणानिधे ॥ ८७ ॥ 2444

' or 'न'? Let's look: it looks like 'न', but wait, does it have a loop? It is very small, looks like "स्नपनजलानि".

Line 20: "वाक्यात् । 'उपगायन्ति'ति स्मरणाद् गानं स्वस्य अन्यस्य वा शयनार्थमित्यादिपूर्वोक्तानुवादः ।" Yes!

Line 21: "शयनार्थं विज्ञापने कीर्तनमाहुः 'गृणन्ति'ति स्मरणाद् भावेति ।" Yes!

Line 22: "भावात्मकास्रबुदयपल्यङ्के शेषरूपके ।" Wait, let's look at the word: भ-ा-व-ा-त-्म-क-ा- ? Wait, look at that compound: "भावात्मका..." What comes after का? Could it be "म्बुदय"? No, let's look at: अ - म्बु - द ? Ambuda = cloud? Wait, "भावात्मकाम्बुदयपल्यङ्के"? Wait! Look at the letter after का: It is an 'म्बु'? Wait, compare with line 27: "व्रजवधूकदम्बाम्बिका-" In line 27, "म्ब": look at the shape of 'म्ब'. It is म् + ब: vertical line of म् connecting to ब with diagonal slash inside