अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

समर्पणे कीर्तनभक्तिमाधुर्य्येति । यथा गोवर्धने भुक्तं फलमूलादिकं हरे । रामेण सखिभिः सार्धं पुलिन्दीभिः समर्पितम् ॥ ८० ॥ तथा फलादिकं सर्वं भुङ्क्ष भावार्पितं मया । पुलिन्दीवद्भावदानात् सार्थकं जन्म मे कुरु ॥ ८१ ॥ गोवर्धने श्रीगोवर्धनसमीपे 'वटे गावः सुशेरते' इतिवत्सामीप्ये सप्तमी । पुलिन्दीभिरिति । 'पूर्णाः पुलिन्द्य' इत्यत्र व्याख्याने ता अप्युपभुक्ता इत्युक्त्या सान्निध्यात् । 'हन्तायमद्रि'रित्यत्र कन्द- फलमूलादिकं पुलिन्दीभिराहृतं श्रीगोवर्धने स्थितं तदादिभिः समर्पितं प्रकरणाच्च 'उभयाकाङ्क्षा हि प्रकरणम्' प्रमाणमिति पूर्वतन्त्रकाराः । पुलिन्दीनां पूर्णत्वेन फलाद्याहार्याकाङ्क्षा फलादीनामाहारकाकाङ्क्षा एवं च साहचर्यादुभयोरङ्गाङ्गिभावः । भावार्पितमित्यत्र भावः क इत्यपेक्षायामाहुः पुलिन्दी-

द्रागेव श्रीगोवर्धननगे वेणुं क्वणन्नारूढस्तदाज्ञया बलभद्रादयो बलभद्रसंघट्टिनो गोपाः गावश्चाग्रे तत्रापि गावः पृष्ठतः । च पुनरात्मनो गोपाः गवां पृष्ठतः सर्वासां स्वयमात्मा कमलहस्त एकाकी वनं दृष्ट्वा स्वगोपेष्वागत्य वने दिदृक्षुद्भक्तदर्शनेनार्थ सार्थं त्यक्त्वाऽग्रेऽग्रे गत्वा भक्तान् रहस्यस्थलं प्रदर्श्य ताभिर्गोपिकाभिर्वेष्टितो मध्ये रणद्वेणुर्बलभद्रादिसर्वसहितो व्रजस्यागमनात् दिवा विरहजं तापं व्रजस्थानां गोगोपिकानां गृहस्थितानां गोधूलिं दृष्ट्वानेकफलहस्ताना- मनेकखाद्यहस्तानां जलपात्रचतुष्पादीमुखवस्त्रताम्बूलाभरणाचमनपात्रवस्त्रहस्तानां परस्परं दत्तकरताल- कानां सन्ध्याभोगस्वीकारेण हृतवान् । तापपदस्य नपुंसकत्वे तथैव । तथा नामैवंप्रकारेण महल्लोचने शिशिरीकुर्वन् सन्ततं निरन्तरम् । ततो यत्किञ्चिन्मोदकादि समर्पयेत् । ततो विज्ञापनानन्तरं मोदकादीत्यत्रादिपदेन पूर्वोक्तं व्रजभक्तहस्तगतं सर्वम् । कीर्तनमाहुः श्रीति । श्रीमन्नन्दयशोदादिप्रेम्णा युक्तं व्रजे यथा । भोजनं कुरु गोपीश तथा प्रेमार्पितं हरे ॥ ८४ ॥ अत्र भावनानुरोधेनार्थाच्छ्रीमन्नन्दयशोदे आदी यासां व्रजभक्तानामित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अत एव गोपीशेति संबोधनम् । तत आरार्त्रिकं कृत्वा शृङ्गारोत्तारणार्थं विज्ञाप्योत्तार्य पयःफेनं पयो वा समर्पयेत् । ततो व्रजभक्तानीतत्त्वेन कृताचमनमुखवस्त्रताम्बूलसमर्पणानन्तरं सखी- बोधितपुत्रागमनत्यक्तपुत्रविरहया स्वकृतमालार्पितया स्वगृहे नीतपुत्रया पुत्रसङ्गादितोत्तरीयया कृता- रात्रिकं स्मृतवारार्त्रिकं कृत्वा उत्तार्येति । अत्र कीर्तनमाहुः राधिकेति । राधिकाश्लेषान्तरायभूषणोत्सारणात् प्रभो । निशि तत्कृतशृङ्गारस्वीकारार्थं प्रसीद मे ॥ ८५ ॥ शृङ्गारोत्सारणं तु पूर्वं मुकुटोत्तारणम्, पश्चात् काञ्चीपदवाच्यकटिवस्त्रोत्सारणम्, एवं क्रमेण यशोदया कृतमेव । तत्कृतशृङ्गार उष्णीषादितिलकतन्मुक्ताफलावलियुगलोत्थितमुक्तामालानासा- भूषणचिबुकाभरणकर्णफूलकण्ठमालाकराभरणनूपुरमुद्रिकानखमभूषणनीवीरचितः । पयःफेनमित्यादि । अत्र कीर्तनमाहुः व्रजेति । व्रजे स्वानन्दतो दोहं बलेन सह गोपकैः । कृत्वा पीतं पयःफेनं तथा पिब व्रजाधिप ॥ ८६ ॥ व्रजे गोस्थाने स्वानन्दतः 'आनन्दभु'गिति श्रुतेः, पीतमित्यनेनान्वयि, स्वयं दोहं कृत्वा गोपकैः शृङ्गारं रात्र्युषितं कृत्वा वनसंबन्धिनीं वार्तां पृच्छन्त्या यशोदाया अभिमुखे स्थितामम्ब भगवन्तं धारोष्णदुग्धपानार्थं विज्ञापकैर्गोपकैस्तस्यानन्दद्वारकत्वेन प्रकारेण पिब । ननु नाहं पिबामि, आनन्दः पास्यतीति, तत्राहुः व्रजाधिपेति । व्रजस्य स्वीकृतस्याधिप, अहमपि स्वीकृतः, अतः पिब । आचमनमुखवस्त्रताम्बूलानि ततः समर्पणीयानि । अग्रिमां व्यवस्थामाहुः । तमोदीपं निवेद्य निशि दुग्धान्नादि समर्प्य शयनार्थं विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । तमोदीपनिवेदने कीर्तनमाहुः वासरीयेति । वासरीयवियोगार्तराधिकास्यावलोकने । दीपार्पणाद्गोपिकेश प्रसीद करुणानिधे ॥ ८७ ॥ 2444

' or 'न'? Let's look: it looks like 'न', but wait, does it have a loop? It is very small, looks like "स्नपनजलानि".

Line 20: "वाक्यात् । 'उपगायन्ति'ति स्मरणाद् गानं स्वस्य अन्यस्य वा शयनार्थमित्यादिपूर्वोक्तानुवादः ।" Yes!

Line 21: "शयनार्थं विज्ञापने कीर्तनमाहुः 'गृणन्ति'ति स्मरणाद् भावेति ।" Yes!

Line 22: "भावात्मकास्रबुदयपल्यङ्के शेषरूपके ।" Wait, let's look at the word: भ-ा-व-ा-त-्म-क-ा- ? Wait, look at that compound: "भावात्मका..." What comes after का? Could it be "म्बुदय"? No, let's look at: अ - म्बु - द ? Ambuda = cloud? Wait, "भावात्मकाम्बुदयपल्यङ्के"? Wait! Look at the letter after का: It is an 'म्बु'? Wait, compare with line 27: "व्रजवधूकदम्बाम्बिका-" In line 27, "म्ब": look at the shape of 'म्ब'. It is म् + ब: vertical line of म् connecting to ब with diagonal slash inside

' (दृक्) or 'दृग्'? Look at 'दृ': द with ृ. Then 'क्' or 'ग्': तादृक्-श्री... -> तादृक्श्री...! Wait, does 'क्' before 'श्री' become 'क्श्री' or 'छ्री'? Usually 'तादृक्श्री'! Look at that character: it has the top of 'द', the loop of 'ृ', and a 'क' hanging or attached! YES! That is 'दृक्' or 'दृश'! Wait, let's look closely at that character: It has a top horizontal, a down stroke with a round curve on the left, and a tail with a loop: looks like 'क्ष'! Wait, if it's 'क्ष', could the word be 'चाक्षुष'? Wait, does it have three letters: चा - क्षु - ष? No, count the letters between सहस्रनाम्नि and श्री: There are only TWO or THREE letters: Letter 1: 'ता' (or 'ना') Letter 2: 'क्ष' or 'दृक्' Wait, is there an anusvara or visarga? No. Let's look at the options: Option A: तादृशश्रीक्रीडिषायाः (or तादृक्श्रीक्रीडिषायाः) Option B: नाक्षश्रीक्रीडिषायाः Wait, could it be "लक्षाश्री..."? No. Let's look at

[Header] परिशिष्टम् । ८९

विज्ञापनामाहुः प्रातरिति । प्रातः कुञ्जगृहाद्बहिर्यदि समागत्य स्थिता त्वं भवस्य- म्भोजाक्षि ददासि चर्वितमिदं चाकार्य हस्तेन तु । ताम्बूलस्य यदा पुनस्त्विह सच्छिद्रस्य मुक्त्यापि च कार्यं किं सततं प्रसीदसि यदि त्वं स्वामिनीत्थं तदा ॥ ९४ ॥ हस्तेनाकार्य सच्छिद्रस्य मम । सच्च छिद्रं जीवरूपं यस्य देहादिसङ्गस्य । पुष्टिफलस्यात्य- न्तानुग्रहसाध्यस्य मुक्तजीवापेक्षाभावेऽपि मार्गररीत्या ज्ञानिनो मर्यादाभक्तस्य वा पुष्टिमक्त्युक्तेर्न दोषः । मुक्तस्यापि कार्यं च किम्, न किमपीत्यर्थः । 'तदपीतेः संसारव्यपदेशा'दिति व्याससूत्राद् अपीतेर्मोक्षस्य । त्वमित्थमहोरात्रं सततं निरन्तरं प्रसीदसि । ननु सायं सेवां विधाय न किञ्चित् कृत्यम्, प्रातः पुनस्ताम्बूलचर्वितग्रहणमिति कथमहोरात्रं सततं प्रसीदसीत्युक्तमिति चेन्न रात्रौ ताम्बूलचर्वितग्रहणानन्दिना स्थितं निद्रा तु सेवायामालस्याभावायेति सततमेवेति । ननु संसारवन्मुक्तेरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीयं तत्त्वम्, तदा मुक्तेः पुरुषार्थत्वबोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापततीति तद्बोधकप्रमाणानां तत्स्तुतिमात्रपरत्वमिति चेन्न 'सूक्ष्मं प्रमाणत' इत्यादिसूत्रेऽस्याः शङ्काया निरासात् । एतावती श्रीगोपीनाथजितां पद्धतिरूपा कृतिः । ननु सगुणं ब्रह्मेदम्, न तु निर्गुणमिति चेत् तत्राहः प्रीति । श्रीवल्लभाचार्यमते फलं तत्प्राप्तव्यमत्राव्यभिचारिहेतुः । प्रेमैव तस्मिन् नवधोक्तभक्तिस्तत्रोपयोगोऽखिलसाधनानाम् ॥ ९५ ॥ निर्गुणं ब्रह्माखिलसाधनान्तर्गतशमाद्युपेतस्याध्यात्मिकचित्तशुद्धिमतो ज्ञानफलमक्षरम्, सगुणं च धारणाश्रयो विराडात्मा, स च 'ततो विराट्‌जायते'ति श्रुतेः पुरुषावतारः । 'अतो ज्यायांश्च पूरुष' इति श्रुतेः । पुरुषस्तु ततो ज्यायान् उभयव्यपदेशाधिकरणोक्तो भक्त्यैकलभ्यः 'यमेवैष वृणुत' इति श्रुतेः । अतो निर्गताः प्राकृता गुणा यस्मात् तन् निर्गुणमितीदं निर्गुणमेव रूपम् । तदुक्तं 'मन्निष्ठो निर्गुणः स्मृतः' इति भगवन्निष्ठस्य निर्गुणत्वे भगवतो निर्गुणत्वे किमु वक्तव्यम् । यत्तु विश्वकोशे प्रकृतिपदं परमात्मनि प्रयुक्तम्, तदपि 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व' इत्यत्र प्रकृतिपदस्य स्वरूपपरत्ववत् स्वरूपे प्रयुक्तम् । यद्वा । एतादृशफलप्राप्तिः कुतः साधनादित्याकाङ्क्षायामाहुः प्रीति । फलं तत्प्राप्तव्यम् । 'एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भवतीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवती'त्यादि 'आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते'रिति सूत्रभाष्यात् । प्रेमैवेति । साधनाध्यायोपान्त्ये 'श्रुतेश्चे'ति सूत्रे 'भक्तिरहसमजनं तदि- हामुत्र फलभोगनैराश्येनैवानुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति श्रुतिरुदाहृता । मनःकल्पनं प्रेमापरपर्यायमित्युक्तं प्राक् । नवधोक्तेति वाक्यान्वयाधिकरणे उपपादितम् । तत्रोपयोगो नवधामक्तावुपयोगः । उपासनायाश्चित्तशुद्धिद्वारा भक्तावुपयोगो भाष्ये ज्ञान उपयोगेपि भक्तावेवो- पयोगो भक्तेर्ज्ञानव्यापारत्वात् । एवं साङ्ख्यं योगश्च स्वतो मुक्तिसाधकौ भवतः । अखिलसाध- नानां धर्मादीनामित्यर्थः । एतच्च 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वव'दिति सूत्रभाष्ये निरूपितम् । 'ननुक्तं मर्यादामुक्तिफलं पुष्टिमक्तिफलं केन इत्यपेक्षायां तद्विशेषसर्वात्मभावेनेत्याहुः तत इति । ततो यदिन्दीवरसुन्दरराक्षीधृतस्य वृन्दावननन्दितान्हेः' । सर्वात्मभावेन सदास्थलास्यामस्त्यानिशं सानु फलानुभूतिः ॥ ९६ ॥

[Footnotes] १. भवेरितिपाठः । 12 परि० 2447

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[Page Header] ९० परिशिष्टम् ।

ततः प्राग्ध्यानानन्तरं इन्दीवरसुन्दराक्षीवृतस्य वृन्दावननन्दिताङ्घ्रेरस्य सर्वात्म- भावेन अनिशं सदास्यं लास्यं यत् सा नु फलानुभूतिः। इन्दीवरं कमलं तद्वत् सुन्दरे अक्षिणी यासां ताभिः संवेष्टितस्य तापोपहारिभक्तिमार्गीयज्ञानवतीसंवेष्टितस्य ‘स्वामिन्यो गुरव’ इति वाक्याद्गुरुसं- वेष्टितस्य तस्य तापोपहारिभक्तिमार्गीयज्ञानवत्त्वात्। एतादृशस्याङ्घ्रेः भक्तिमार्गे भक्तिरूपाङ्घ्रेः सेव्यत्वात्। तदुक्तं ‘विधिवीं धारयन्’दिति सूत्रभाष्ये। याम्याङ्घ्रिं ‘हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम्’ समर्पताम्। तयोर्द्वयोरेकस्याङ्घ्रेः समर्पणद्वारेणेश्वरार्चनं मर्यादायाम्, पुष्टौ तु ‘वृन्दा भक्ति’रिति कृष्णोपनिषत् तयोपलक्षितं वनं वृन्दावनं तत्र नन्द

परिशिष्टम् । ९१ नान्या कृतिः पौष्टिकानाम्, मार्यादिकीनां त्वन्या कृतिरूपदिष्टात्·साधनादन्या कृतिः । उत्तमानामिति विशेषणात् । तथास्त्विति विज्ञापना ज्ञेया । किञ्च, विज्ञापनान्तरमाहुः मानुष्येति । मानुष्यप्राप्तिसाफल्यं यत्संसारविरागिता । सात्त्विकत्वस्य साफल्यं श्रीकृष्णस्यानुरागिता ॥ ९९ ॥ अत्र पूर्वार्धे 'नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महे'ति वाक्यम् । उत्तरार्धे 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा दैवात् तेषामर्थे निरूप्यत' इति निबन्धवाक्यम् । तथा च मनुष्याणां पूर्वार्धोक्तं सात्त्विकानां तु पूर्वग्रन्थोक्तं भवत्विति विज्ञापनात्र । सात्त्विकानामर्थे ग्रन्थकरणात् । मध्ये विज्ञापनायाः षट्श्लोकाः स्नानायोग्यैः स्नानविज्ञापनाथीश्चिन्त्याः । पञ्चामृतस्नानोप- योगित्वाद् व्याक्रियन्ते । पञ्चेति । पञ्चामृतेन भावात्मरूपेणातिप्रियेण ते । स्नापयामि ततः स्नात्वा हृदि मे सुस्थिरो भव ॥ १०० ॥ 'अकामः सर्वकामो वे'ति वाक्याद् हृदि सुस्थिरत्वार्थं कारितं स्नानं सुस्थिरत्वफलकम् । कथं लेख्याद्यपेयैः स्नानमिति चेत्तत्राहुः भावात्मेति । भावा वक्ष्यमाणास्तदात्मरूपेण । अत एव अतिप्रियेण 'ऋतं पिबन्ता' विति श्रुतेः । वक्ष्यमाणभावानाहुः प्रियेति । प्रियाहास्यप्रभातुल्यरूपेण पयसा गवाम् । स्नानं समाचर विभो कम्बुस्थेन व्रजेश्वर ॥ १०१ ॥ प्रभा श्वेतरूपा । कम्बुः शङ्खः । यद्वा । विज्ञापना आहुः षड्भिः पञ्चेति । शयनसमये स्नानं भक्तिमार्गविरुद्धं प्रत्यहं, ग्रहणेऽविरुद्धं तत्राहुः प्रियेति । प्रियेति पूर्ववत् । गवामिन्द्रियाणां पयसा रसेनाह्लादरूपेण कम्बुर्गजस्तत्स्थेन खातेन 'आत्तगजेन्द्रलील' इति वाक्यात् । स्नानं ष्णा शुद्धौ अदादिरनिद् । इन्द्रियशुद्धिं समाचर । श्री३राणाजिञ्छ्रीमद्भीमसिंहजिद्नृपदा वाण्या प्रेरितोऽहं द्वितीया- र्थकर्ता । यद्वा । जलस्थलभेदेन क्रीडा द्विधा तत्र स्थलक्रीडामुक्त्वा जलक्रीडां स्नानात्मिकामाहुः पञ्चेति । अत्र पक्षे ततः प्रियाभिः सह त्वां स्नापयामि, त्वं प्रियाभिः सह स्नात्वेति पूर्वश्लोके, द्वितीये च प्रियाभिः सह त्वं नीराणां नीरेण शङ्खेन गान्धर्वेति गवां पयसा कम्बुस्थेनेति पदत्रयार्थो विश्वकोशात् स्नानमितरत् समानम् । राधिकेति । राधिकास्यामृतकरचन्द्रिकाविशदेन वै । सरसेन घनेनेह दध्ना स्नानं समाचर ॥ १०२ ॥ राधिकाया आस्यं मुखं तदेवामृतं चन्द्रस्तस्य करः पर्यायः किरणा वा तत्सम्बन्धिनी चन्द्रिका तद्वत् विशदः पाण्डुरस्तेन । पूर्वोक्तप्रयोजनायोक्तम् । सरसेन सजलेन । अम्लरस- सहितेन वा कम्बुस्थेनेत्यनुवर्तनीयम् । यद्वा । पूर्वार्धं पूर्ववत् । दध्ना श्रीनिवासेन वासेन वा शृङ्गारादि- रससहितेन घनेन दृढेन स्नानं भयजनितचित्तोद्वेगस्य शुद्धिं मार्जनं समाचर । नात्र कम्बुस्थेने- त्यनुवर्तनीयम् । जलक्रीडापक्षे बहिःस्नाने शीतं प्रतिबन्धकं भक्तिमार्गे, अतो दध्ना वासेन हेतुना प्रियाभिः सह त्वं स्नानं समाचर । इतरत् समानम् । नात्र कम्बुस्थेनेत्यनुवर्तनीयम् । 2449

९६ परिशिष्टम् । प्रियेति । प्रियाधरामृतस्पन्दमधुरेण महाप्रभो । शङ्खस्थितेन मधुना स्नात्वा मुदमवाप्नुहि ॥ १०३ ॥ प्रियायाः अधरामृतमधरजलं तस्य स्पन्दः प्रस्रवस्तद्वन्मधुरेण मधुररसवता । उत्तरार्धं स्पष्टम् । यद्वा । पूर्वार्धं पूर्ववत् । शङ्खस्थितेन सुगन्धद्रव्यस्थितेन मधुना जलेन । चन्दनपात्रस्थितेन जलेन स्नात्वा कामानुदीपनशुद्धिं विधाय मुदमवाप्नुहि । जलक्रीडापक्षे शङ्खस्थितेन जलेनेत्यर्थः । स्नानयोग्यं जलमिति चेन्न 'समः षुषिणे'ति श्रुतेर्विस्फुलिङ्गसाम्येनोपपत्तेः । भक्तेन शङ्खस्थापितेन जलेनेति वा । स्नात्वा अङ्गशुद्धिं विधाय मुदमवाप्नुहि । प्रियेति । प्रियालेहैकरूपेण घृतेन व्रजनायक । स्नानं स्नेहात्मकं कृत्वा स्निग्धतां प्रकटीकुरु ॥ १०४ ॥ विशेषणं पूर्ववत् । स्निग्धतां भक्तिमत्तां भक्ततां वा । सुरतान्ते स्नेहो गच्छति स्नानानन्तरं प्रकटीभवत्यत उक्तं प्रकटीकुर्विति । यद्वा विशेषणं पूर्ववत् । घृतेन प्रदीप्तेन निर्नाशितेन पूर्वोक्त- सुगन्धद्रव्यप्रदीप्तेन कामेन स्नेहात्मकं स्नेह आत्मनि मनसि यस्मात् स्नानात्तादृशं स्नानं सुरतान्त- वैराग्यमार्जनं विधाय स्निग्धतां प्रकटीकुरु । जलक्रीडापक्षे घृतेन जलेनान्यत्पूर्ववत् । तथा च विश्वः 'घृतमाज्ये प्रदीप्ते च सलिले च घृतं स्मृत'मिति । प्रियेति । प्रियाप्रत्यङ्गसौन्दर्यमाधुर्यसमतां गतम् । तया शर्करया स्नात्वा प्रत्यङ्गोच्छूनतां व्रज ॥ १०५ ॥ प्रियायाः प्रत्यङ्गमङ्गमङ्गं सौन्दर्यं कार्ये व्यञ् । सुन्दरं तदेव माधुर्यं प्रियं तत्समतां गतं यथा भवति तथा त्वं प्रत्यङ्गमुच्छूनतामुत्सुकतां व्रज । कया तया प्रसिद्धया शर्करया स्नात्वेत्यर्थः । यद्वा उं शंभुं प्रति पलति गच्छति तादृशोपलारूपशर्करया स्नात्वा तच्छक्तियुक्तत्वेन केवलमन्मथमन्मथस्य- मार्जनं विधाय भक्तमाधुर्यं प्रियतास्यं तत्समतां गतं यथा भवति तथा प्रत्यङ्गमुत्सुकतां व्रज । भक्तभक्तियोग्यं रूपं मन्मथमन्मथत्वं तिरोभाव्य प्रकटीकुरु भक्तभक्तिमात्रयोग्यं रूपम् । 'उपला शर्करापि चे'त्यमरः । जलक्रीडापक्षे शर्करया कर्पररूपया कर्परः कटाहोण्डकटाहः 'कर्परः स्यात्कपाले च शङ्खमेढ्रकटाहयो'रिति विश्वः । 'शर्करा कर्परांशेऽपी'त्यमरः । अण्डकटहांशो गङ्गा स्वर्गङ्गा प्रियाभिः सह स्नात्वा । अन्यत्स्पष्टम् । एवं शयनार्थं विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । एवं स्नानानां रसरूपस्य विज्ञापनपूर्वकशयनमुक्त्वा दैन्येन हरितोषणसाधनेन नवनीतमृषं विज्ञापयन्तः संयोगे वियोगवर्तनं कुर्वन्त आत्मनः शयनस्य कारितत्वाद् आत्मनश्च गोपिकादिभ्यो निजानन्ददानार्थं तद्गृहे गोपिकाप्रार्थितस्य शयनानन्तरं गतत्वाद् विरहे विज्ञापनमाहुः हेति । हा नाथ हा रमण हा करुणैकसिन्धो हा कृष्ण हा पतितपावन दीनबन्धो । संसारसागरमहौर्मिषु मज्जमानं मामुद्धर प्रणतपालक बालकृष्ण ॥ १ ॥ हा नाथ उपतापक संयोगेपि वियोगवर्तनलक्षणप्रेम्णा, हा विषादं करोमि । 'हा विषाद' इति विश्वात् । नाथ नवनीतयाचक । एवमग्रेपि । रमण रमु क्रीडायाम् । करुणैकसिन्धो । पुष्ट्याक्रमान् पुष्ट्यानेकविहाररूपरत्नप्राकारान् नवनीतमृद, करुणैकसिन्धुः, स्वरूपानन्ददानात् । कृष्ण सच्चिदानन्द । पतितानामपि पावन, किमुतास्माकम् । दीनबन्धुश्च । संसारोऽहन्ता- १. किमुतानाम् । 2450

)! Look at it: horizontal line of म, then न beneath it. That is 'म्न'! So "व्योम्नश्च". Then "समञ्जसम्": printed as "समजसम्" or "समञ्जसम्"? It has no dot or conjunct? It looks like "समञ्जस" with a bar, or "समजस'मिति". In print: 'स', 'म', 'ज', 'स'.

Line 23: "साकारमेव व्यापकमिति भाष्यात् । एवमग्रे सकलेति पदम् । कलाविति । 'कलिं सभाजयन्त्यार्या' इत्यादिवाक्यात् ।" (Bhagavata 11.5.36: कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः).

Line 24: "कृतकृत्यतेति । पुरुषोत्तमयोगाध्याये 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तम- मिति' (Gita 15.19) ... 'एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत' इति गीतायाः ।" (Gita 15.20).

Line 27: "एवं विज्ञाप्य धृतानां शय्यानिकटे भोग्यानां शय्या श्रीगोवर्द्धननाथ..." Wait, let's look at the gap between भोग्यानां and शय्या: "भोग्यानांशय्या" is run together

सर्गः'।" Now look at line 26: "लोकोत्तरं यन्महो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः'।" Yes! Both are verses ending in "नूतन एष सर्गः" (This is an entirely new creation!). The first verse (lines 25-26): चित्रं महानेष बतावतारः क्व यन्नैषोऽभिनवैव भङ्गिः। लोकोत्तरं यन्महो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥ Wait, let's look at the meter: चि-त्रं म-हा-ने-ष ब-ता-व-ता-रः (11 syllables - Upajati/Indravajra/Tristubh/Vasantatilaka?) चि त्रं म हा ने ष ब ता व ता रः (11) क्व य न्न ए षो ऽ भि न वै व भ ङ्गिः (12? क्व यन्नैषोऽभिनवैव भङ्गिः) लो को त्त रं यन्महिमो प्रभावः? (लोकोत्तरं यन्महिमो? wait: यन्महहो -> यन्महिमो? No, यन्महतो? यन्महो? यन्महहो?) का प्या कृ ति र्नु तन ए ष स र्गः (11) Wait, this is an

क्षुधितो भविष्यतीति शय्यानिकटे भोगं स्थापयेति गोपीमाज्ञापयन्ती तद्द्वारा भोगं धारयति तद्भावेन धृतभोगे प्रीतिं कुर्वित्याहुः यशोदाया इति । यशोदायाः स्तन्ये तदनु नवनीते व्रजगवां विहारे दध्यन्ने द्विजयुवतिदत्ते बहुगुणे । तथा मित्रान्नाशासे पृथुकवरमुष्टी मुरहरे यथा प्रीतिस्तां मे प्रकटय सुनैवेद्यनिचये ॥ ५ ॥ पूर्वश्लोकव्याख्यानेन व्याख्यातप्रायमेतत् । मित्रात्सुदाम्नः पृथुकवरमुष्टौ पृथुकः खाद्यभेदस्त- त्सम्बन्धिनी वरा मुष्टिस्तस्याम् । यथेति यशोदादत्तत्वेन प्रकारेण उभयत्र स्ववृत्तित्वेन प्रकारेण 'वयं गोवृत्तय' इति वाक्याद् द्विजपत्नीदत्तत्वेन प्रकारेण मित्रदत्तत्वेन प्रकारेण । सुनैवेद्यं तया दत्तम्, तस्य निश्चयः शरदुत्सवादौ । प्रीतिकरणं विज्ञाप्य भोजने कृपाकरणे विज्ञापयांबभूवुः विदुरस्येति । [

'आशिष आशासानानामेतन्मिसंराधनमात्र' मिति । न च सप्तमेऽध्याये भगवत्परिचर्यानिरूपके 'विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभिः कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधन' मिति वाक्ये लोकस्तदुक्तप्रकारोऽस्त्विति वाच्यम् । तत्राप्युक्तयैवकभक्तिमार्गे पदार्थनियमसंभवात् । भक्तिमार्गस्य बहुविधत्वात् स्थानलीलात्वाच्च । वसन्तोत्सवादावस्या अप्यभिनिवेशाच्च । एवं च दास्यपूजापरि- चर्याः सहैवानुष्ठिताः । 'सर्वासामविरोध' इति व्याससूत्रात् । दास्यपरिचर्ययोः पर्यायत्वेपि भक्ति- मार्गस्य बहुविधत्वात् कश्चिदुपाधिराश्रीयते इति न दोषः । पादसेवनमप्यत्र, पादयोः सेवनं पूर्वं कृत्वा भगवत्सेवने कृते सति भवति । तदुक्तं चतुर्थस्कन्धे 'पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमात्मन्यात्मन्यवस्थित' मिति ध्रुवचरिते 'कारणं पादसेवन'मित्युपक्रम्य श्रवण- कीर्तनस्मरणवन्दनभक्तयोऽत्र निविशन्त एव । सख्यं फलम् । आत्मनिवेदनं त्वतिकठिनं कृतं सत्, श्रुतं तु वर्तत एवात्मनिवेदनम् तथा चाविहितभक्तिपक्षे श्रवणादित्रिकेण जनितप्रेम्णा स्वतः क्रियमाणदासादिनवकमुक्तमिति सूत्रोक्तसामान्यपक्षोऽत्रोक्त इति भावः । नन्वपेक्षितसमर्पणं दास्यम्, 'पुराणं हृदयं स्मृतम्' इति हृदयेनोरसाऽप्रमाणेन प्रामाणिकीकरणमयुक्तमिति चेन्न । तत्र 'हृदयं मानसोरोसो'रिति विश्वादर्थद्वयम्, तत् प्रकृते विरुद्धम्, अतो हृन्मनः 'अयः शुभावहो विधि'रिति कोशाद् द्वयोर्हृदययोरर्थमवधृत्य मनःशुभावहो विधिर्हृदयं पुराणं भगवन्मनः शुभावहविधि- रूपेण पुराणेन प्रामाणिकीकृतं दास्यमपेक्षितसमर्पणात्मकं जातमेवेति । अथ सेवाप्रकरणे 'यद्यदिष्ट- तम' मिति वाक्यात् स्वापेक्षितसमर्पणं विवक्ष्यते तदपि साम्प्रतम्, वाक्यादेव । नन्वपेक्षित- समर्पणं दास्यम्, तदेकेनापीन्द्रियेण भवतीति दास्यरूपा सेवा न सर्वात्मभावरूपेति चेन्न । सर्वैरिन्द्रियैरपेक्षितसमर्पणे बाधकाभावात् सर्वात्मभावरूपा सेवा तथा च सर्वोप्यात्मनोऽन्तः- करणस्य भाव एकादशविधो मनसो वृत्तिरूपः षष्ठीगर्भितकर्मधारयेण सर्वात्मभावपदार्थोऽत्र । तथा च नवमस्कन्धे अम्बरीषप्रसङ्गे 'एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह' इति । एवं पूर्वोक्तपरामर्शन पूर्वं तु 'स वै मनः कृष्ण- पदारविन्दयो'रित्यादिवाक्यानि । न च सर्वत्रात्मेति भावो भावना यस्मिन् क्रियाकलाप इति बहुव्रीहि- रस्तु, किं षष्ठीगर्भितकर्मधारयेणेति शङ्क्यम् । 'याहि सर्वात्मभावेने'ति वाक्ये बहुव्रीहेरसंभवात् । न चैतद्वाक्यानुरोधेन क्रियाकलापमध्याहृत्य योजनीयम्, सर्वात्मभावेन क्रियाकलापेन याहीति चेन्न । सर्वोप्यात्मनो भावो भगवत्येवाधिकृत इति 'सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षज' इत्यस्य सुबोधिन्यां क्रियाकलापानध्याहारात् । न च सर्वोपि सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिलक्षणांशेनाप्यन्यून आत्मनो भाव इति सुबोधिन्या अर्थ इति शङ्क्यम् । सर्वपदस्य सर्वात्मभावघटकत्वेन भगवत्स्फूर्तिपर्यन्तं तस्यार्थाभावात् । 'स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो' रित्यादिवाक्योक्तैकादशमनोवृत्तीनां सर्वपदार्थ- त्वात् । तथा च 'लिङ्गभूयस्त्वा'दिति सूत्रभाष्यम् । 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमे'ति । 'एतेन सर्वात्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवती'ति । न च 'सर्वभूतेषु मन्मति'- रित्येकादश एकोनविंशाध्याये वाक्याच्च सर्वस्मिन्नात्मभावः सर्वात्मभाव इत्यर्थोऽस्त्विति वाच्यं, प्रकृते- ऽसम्भवात् । तादृश्या मतेः 'एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्ति'रिति वाक्ये प्रेमभक्तिकारणत्वेनोक्तेस्तात् पृथगेव कारणत्वम् । एवमनेकार्थेषु षष्ठीगर्भितकर्मधारयो गृह्यते । न च प्रकृते क्रियाकलापविशेषणत्वेन बहुव्रीहिर्युक्तामिति वाच्यम् ॥ स्वमते षष्ठीगर्भितकर्मधारयकस्य [

परिशिष्टम्। ९७ सर्वभावेन भजनं न सर्वात्मभावेनेति सेवा सर्वभावेन न सर्वात्मभावेनेति सर्वात्मभावरूपा सेवेति व्याहतमिति विचारयति न च तस्मादिति । न च 'तस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थो विमुक्तः सर्वलोकतः । आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तये' दिति सिद्धान्तमुक्तावल्यामेतद्विचिन्तनमिति वाच्यम् । तत्र लघुखममार्गस्यैकादशैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्य ग्रहणात् । ननु 'मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाश्य' इति वाक्येन बहुव्रीहिरेवास्त्विति चेत्सत्यम् । 'सर्वदा सर्वभावेन भजनीय' इत्याचार्यकारिकायामपि तथात्वेपि श्रीमदाचार्यमतत्वात् । श्रीगोस्वामिनां मते तु 'सदा सर्वात्मभावेन भजनीय' इति कारिकायास्ते तु व्रजरत्नात्मका इति मन्मतिरिति ह्वा'त्मानन्द- समुद्रस्थ'मित्यस्य टीकायाश्च सर्वात्मभावे गोस्वामिमताङ्गीकारात् । भाष्येपि सार्धाध्याये तत्प्रणीते प्रदान- वत्सूत्रे लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे चैतद्विचारात् । तन्मते षष्ठीगर्भितकर्मधारयेण निर्वाहः, न तु बहु- व्रीहिणा । न चाचार्यमतमस्तु गोस्वामिमतात्प्रवलत्वादिति वाच्यम् । सर्वात्मभावविषये ह्याचार्यभाष्या- भावात् । भाष्यं तु 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्याद्युक्तं षष्ठीगर्भितकर्मधारयं द्योतयति, न तु बहुव्रीहिमिति तेन भाष्येण सर्वं सुस्थम् । एतेन षष्ठीगर्भितकर्मधारयस्याचार्य्याङ्गीकृतस्य पुष्टिसर्वात्मभावविषय- त्वम्, मर्यादायां तु बहुव्रीहिरिति कुचोद्यं निरस्तम् । नापि दास्यरूपा सेवा सर्वभावरूपेति वक्तुं शक्यते । लघुखममार्गात् पृथक् सर्वभाववचनाद् एकादशे 'मामेव सर्वभूतेष्वि'त्यादिवचनेभ्यः । तस्मात् सुष्ठु सर्वात्मभावरूपा सेवेति । न च 'आत्मानन्दसमुद्रस्थ' मित्यस्य सर्वभावानन्दसमुद्रस्थ- मित्यर्थोस्तु । अस्याक्षेपस्य ते स्थिति टीकासम्बन्धित्वात् । तत्र ते तु व्रजरत्नात्मका इति मन्मतिरिति स्वमतित्वाच्च । उक्तार्थस्य ज्ञाने सन्निवेशाच्च । 'सर्वदा सर्वभावेने' त्यत्र करणे तृतीया नाभेदे 'प्रकृत्या- दिभ्य उपसङ्ख्यानमि'ति वार्तिकेनाभेदासम्भवात् । न च सिद्धान्तमुक्तावल्या आचार्यकृतत्वेन सर्वभावा- नुरोधेन तनुजा सेवा व्याकर्त्तव्येति चेन्न । सर्वात्मभावरूपसेवापाः सर्वभावाविरुद्धत्वात् । आत्मनां बाह्याभ्यन्तरपरमात्मनां आत्मोपनिषदूक्तानां निवेदनमात्मनिवेदनम्, सर्वात्मभावस्तु आन्तरमात्रात्मे- निवेदनमिति भेदः । अथ शरणमार्गः पृथगस्ति 'पृथक्शरणमार्गोपदेशे'ति सर्वोत्तमात् । स च विवेकधैर्याश्रय इत्याहुः स च निबन्धे सेवाप्रकरणे 'जगन्नाये विठ्ठले च श्रीरङ्गे वैङ्कटेश्व। यत्र पूजाप्रवाहः स्यात् तत्र तिष्ठेत तत्पर' इत्यनया कारिकयोक्तः । तत्र जगन्नाथः पुरुषोत्तमः, विठ्ठलो महाविष्णुः श्रीरङ्गोपि, वैङ्कटस्तु वैकुण्ठनाथः, तन्माहात्म्येषु प्रसिद्धाः । पुष्टिमार्गीय क्रीडाविशिष्टा सन्निहिता श्रीमद्यमुनाजित् उद्दिधीर्ष्वी 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'ति श्रुतिप्रतिपादिता पद्मपुराणात् तत्र 'ऐहिके पारलोले चे'ति वक्ष्यमाणोपसंहाराच्छरणमार्गं वक्तुं 'सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्मे'ति सर्वोपनिषदुक्तब्रह्मगो भक्तिमुक्त्वा 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'ति श्रुत्युक्तब्रह्मणे भक्तिं 'तत्र तिष्ठेत तत्पर' इति निबन्धोक्ततत्परपद- वाच्यामुपचक्रमिरे हरिरित्यादि । तदर्थं 'प्रवृत्तं च निवृत्तं चे'त्युक्तं लघुखममार्गरूपमुक्तम्, अधुना तु । 'यन्न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः । व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवानपि । तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य नोदनां प्रतिनोदनाम् । प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च । मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन यास्यसे ह्यकुतोभयम् । १. - मनः । २. मया स्या अकुतोभयम् । 13 परि० 2455

इत्येकादशसर्वस्वे भगवान् स्वयमुक्तवान् । आत्मानं हि स्वयं वेद तस्मादन्यवचो मृषा' इति सर्वनिर्णयोपान्ते प्रवृत्तनिवृत्तोत्सर्गेण भगवत्सङ्गजसर्वात्मभावेन 'मां याही'त्युक्ते सर्वात्म- भावस्य प्रदानसाध्यत्वात् प्रवृत्तनिवृत्तोत्सर्गेण । 'मत्सङ्गान्मामुपागता' इति श्लोकोक्तमत्सङ्गं निबन्धत्वाभावार्थं गुरूणामाहुः वृन्देति । वृन्दारण्यगतं रासरसोन्मत्तमतं गजम् । बबन्ध गोपबालैका बहु शृङ्खलया निशि ॥ १ ॥ रासरसोन्मत्तमतं रासे रससमूहे भक्तिरसेनोन्मत्तमपि मतं पूजितं संमतम्, वा गोपाल- तापिनीये 'बलवीनयनाम्भोजमालिने नृत्यशालिने नम' इति ब्राह्मणस्य 'श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजन- मनोहर । संसारसागरे मग्नं मामुद्धर जगद्गुरो' इति च ब्राह्मणस्य । गजं गजमिवात्तगजेन्द्रलीलम् । एका मुख्या। आत्मवशीकरणसमर्थभक्तिमत्या शृङ्खलया प्रेम्णा 'पराकाष्ठा प्रेम्णः पशुपतरुणीना'मिति परिवृढाष्टकात् । बहु यथा भवति तथा पुष्टिमार्गीयसर्वात्मभावेन बहुरूपम् । मध्ये विरहाङ्गीकारात् । बह्वा । बह्वी च शृङ्खला बहुशृङ्खला तया एकत्वमविवक्षितम् । बहुविलासेन प्रेम्णा । हरितुर्यप्रियाभक्तिमाहुः । हरितुर्यप्रिये कृष्णे प्रेम्णा भोज्यं मदर्पितम् । अङ्गीकुरुष्व कृपया सफलं जन्म मे कुरु ॥ २ ॥ एतस्या नाम कृष्णा, तस्याः सम्बोधने कृष्णे इति । भोज्यं खाद्यलेह्यचोष्यपेयरूपं वस्त्रामरणमालाधूपदीपजलपात्राचमनमुखवस्त्रताम्बूलयमुनाष्टकपाठानामुपलक्षकम् । भक्तिदानेन वैराग्य- रूपफलेन सह वर्तमानं जन्म मम 'जनयत्याशु वैराग्य' मिति वाक्यात् । वन्दनं पूजायां न निविशत इत्यत्र भक्तावपि पृथगेवाहुः नम इति । नमस्ते सच्चिदानन्दरसरूपिणि सूरजे । कुमारीष्विव मे देहि श्रीकृष्णे भावमुत्तमम् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तं रूपं पद्मपुराणयमुनामाहात्म्ये 'त्रयी रसमयी सौरी ब्रह्मविद्या सुघावहा । नारायणी- शरी ब्राही धर्ममूर्तिः कृपावती'ति वाक्यात् । सूरो मिहिरस्तज्जे, मे मह्यम्, यद्यप्युत्तमं भावं व्यसनात्मको भावः साधनप्रकरणे 'उत्तमः फलपर्यन्त' इत्यत्र कारिकायां विवृतः, तथापि स न सूर्यजायै दत्तोऽपि तु भवाय दत्तः, अतः सूर्यजादत्तो भावः उत्तमः कुमारीषु फलसहितो भाव उत्तमस्तद्वत् फलसहितं भावे देहीति । यमुनायाः कालिन्दीले तु कलिं द्यतीति व्युत्पत्त्यान्योन्य- कलहखण्डनं भगवता सह कलहावखण्डनं कलिकालदोषावखण्डनं च भावं देहीति । तिष्ठे- तेत्यात्मनेपदेन 'प्रकाशनस्थेयाख्यायोश्चे'ति सूत्रेण लकारार्थप्रक्रियात्वेन जातेन 'गोपी कृष्णं तिष्ठत' इत्युदाहरणवत् । स्वाशयं प्रकाशयांमभूवुः त्वदीयेति । त्वदीयमधुसूक्तिभिर्भ्रतजनेशतसङ्गाशया मनोजशरपीडिताः कथमपि स्थिता मेऽसवः । अतः परमये यदि प्रियतमाङ्गसङ्गो भवेत् तदैव मम जीवितं विरहितावशाहीकरम् ॥ १ ॥ १. सत्सङ्गान्मामित्येकादशीयपाठः ।

परिशिष्टम् । ९९ 'ऋषिपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । भर्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभु'मिति वाक्यादेवं भावः । वस्तुतस्तु साधनप्रकरणे 'प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवती'ति सुबोधिन्याः स्त्रीत्वं प्रसाद्मापिरे । भर्तारं धारकं पोषकं वा । कामाद्धारणमप्रच्युतं भवतीति । काम इच्छा प्रेमेच्छेति स्थितमिति सुधीभिराकलनीयम् । कथमपि हृदि प्रकटेनाकाशरूपानन्देन । आकाशवद्वदिति प्रत्ययादाकाशरूपानन्दस्य प्रकारता । अये विषादे विरहात् । कथमपि स्थितानामसूनां स्थिति- विचारस्त्वया कर्तव्य इति । श्रीयमुनाजिदुक्तावाहुः श्रीति । श्रीगोकुलनाथोऽस्माकैहिकं पारलौकिकं च । स्वयमेव जातोस्तीति किमस्माकं विचारणीयमस्ति ॥ २ ॥ अत्र द्वितीयतुरीयपादयोर्व्यत्ययः, आर्यान्तरत्वात् । 'यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थके सार्ये'ति । अत्रा'स्माकमैहिकं पारलौकिकं च श्रीगोकुल- नाथः स्वयमेव जातोऽस्ती'त्यन्वयात् सखण्डब्रह्मज्ञानं सर्वस्मिन्नात्मभावो यत्र स सर्वात्मभाव इति व्युत्पत्तिकसर्वात्मभावरूपम् । एवं च व्रजभक्तानां भ्रमरगीते उद्धवद्वारा ज्ञानोपदेशवदत्रापि स्वयमेव ज्ञानोपदेशं कारयिष्यतीति नास्माकं विचारणीयं किमप्यस्ति । तदुक्तं स्वप्नदर्शनाख्यग्रन्थे 'एवमुरुधास्तं विलपन्ती मूर्च्छिता- हमासं ततश्चिरेण श्रुतिपथागतप्रियवंशीनिनादैर्मन्त्रैरिव विगतमूर्छाहमभवमि'ति । तर्ह्यस्माभिः कथमपि स्थितानामसूनां स्थितिश्चिन्ता कार्येत्यत्र नेत्याहुः चिन्तेति । 'चिन्ता कापि न कार्या, गोवर्धननाथोऽस्मत्कुल- पतिरसद्धितमेव करिष्यति ॥ ३ ॥ 'चिन्ता कापि न कार्या निवेदितात्मभिः कदापि । भगवानपि पुष्टिस्यो न करिष्यति लौकिकी च गति' मिति नवरत्नात् । आश्यान्तरं प्रकाशयन्ति स्म । किं ब्रुवाणि सखि प्रेष्ठविरहानलवाहिता । जीवामीत्येतदेवालं निरपत्रपतास्पदम् ॥ ४ ॥ हे सखि निरपत्रपतास्पदं यथा भवति तथा जीवामीति यत् तत् तस्मै जीवनायालं 'नमःस्वस्ती'ति सूत्रेण चतुर्थी तस्याः 'अव्ययादाप्सुप' इति सूत्रेण लुक् । वेदान्तिनां ज्ञाननिष्ठत्वेन क्रियाकृपाप्रश्नं चक्रुः सखीति । सख्येतल्लेखनीयं त्वयाऽतियत्नेन राधिका ( कान्तः ) । किं कृपयिष्यत्यथवा मनोरथेनैव जन्मनिर्वाहः ॥ ५ ॥ हे सखि यमुनाजित् । एतद् वक्ष्यमाणं पत्रे लेखनीयं प्रश्नविषयम् । राधिका क्रिया 'क्रिया सा राधिका देवी'ति वचनात् मनोरथेन इच्छया जन्म आत्मतया शरीरस्वीकारो निर्वाहः निर्गतो वाहाद् वाञ्छाया एतादृशः । 'वाहस्तु मतभेदे वृषेभयो'रिति विश्वः । 'ईहा तृणमवाञ्छयो' रिति च विश्वः । किमिति प्रश्ने मनोरथेनैव जन्मनिर्वाहः किमिति प्रश्नः । कृपयिष्यतीत्यत्र कृपा कृपाभावाभावरूपापि सम्भवति अभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं कारणमिति । 2457

प्रतियोगिनं कृपाभावं व्यक्तीकुर्वन्ति स्म मदिति । मदन्तःस्नेहवशतो मच्छरीरव्यवस्थितिम् । जानन्तोपि न जानन्ति तत्तूचिततरं हि वः ॥ ६ ॥ ममन्तःस्नेहो मनोजशरपीडाजन्यविविधभावोपशामकत्वेन आत्मविषयः । मच्छरीरव्यव- स्थितिः पूर्वोक्ता विरहसामयिकी ताम् । जानन्तः 'शरीरेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनां' स्त्रीत्वं भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणं न सम्भवतीति भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणपुंस्त्वविशिष्टास्ता इति पुंस्त्वेन निर्देशः । यूथाभिप्रायेण बहुवचनम् । न जानन्ति अग्निकुमारत्वेन भर्तृभावात् ताः प्रत्यज्ञानम् । भक्तेच्छयैतादृशलीलाप्राकट्यादुचिततरं वो युष्माकं भगवता लीलाविशेषेऽङ्गीकृतानाम् । अन्यथा कुतो न लीलायां प्रविष्टे येन कृपाभावो न भवेदिति चेत्, तत्राहुः यथेति । यथा नर्तयति स्वामी वस्तुतस्त्वपराधिनम् । मां तथाहं

परिशिष्टम्। १०१ तदा समागमिष्यामि दुःखं मा कुरुत प्रियाः । दुःखं विरहदुःखम् । वस्तुतस्तु विरहो नास्तीत्याहुः सर्वेति । सर्वेशे गोकुलाधीशे शरणा एव सर्वतः ॥ १० ॥ शरणा इत्यत्र ‘शरणं गृहरक्षित्रो’रिति कोशः । ‘भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । आत्मत्वाद् भक्तवश्यत्वात् सत्यवाक्त्वात् खमात्रवत्’ इति वाक्यात् । ‘रक्षतीत्येव विश्वासः षड्विधा शरणागति’रिति पञ्चरात्रे । अत इति । अतश्चिन्ता न कर्तव्या भवद्भिः कृष्णसात्कृतैः ॥ ११ ॥ उक्ताद् दृश्यमानात् सन्दर्भाच्च चिन्ता केच्छा, ईश्वरः क, यद्येश्वरं प्रादुर्भावित इति ‘उत्कर्ष- श्चापि वैराग्ये’ ममेश्वरोऽङ्गीकृतवान् किमुदासीनः क्लिष्टः किं व्यापको वा क्लिष्टः काहम् केश्वर इत्यादि चिन्ता न कर्तव्या कृष्णसात्कृतैः कृत्स्ना यूयं कृष्णाः संपद्यन्ते तथा कृताः कृष्णसात्कृताः यतः । अस्मिन्मार्गे ‘सच्चिदानन्दता स्वत’ इति निरोधलक्षणे । किञ्च । श्रीगोकुलजीवनः सर्वं भद्रमेव करिष्यति । श्रीगोकुलस्य निःसाधनस्य जीवनो जीवयिता, यूयं तु कृततपस्काः कुतः सन्देहो जीवनेपि। किञ्च । अहं यथा शीघ्रं दर्शनं प्राप्नोमि तथा विधेयं प्रत्यहम् ॥ १२ ॥ भवन्तौ भगवांश्च विसदृशीः लीलाः परित्यज्य चित्तदोषजनकलीलाः कुर्वीतचेदिष्टं चित्तदोषेषु भक्त्यभावाद् दर्शनं न प्राप्स्यामि । ‘अदूरे विप्रकर्षे वा यथा चित्तं न दुष्यती’ति वाक्यात् । ततः स्वेषु चित्तदोषजनकलीलारूपं विशेषणं विधेयमिति भावः, तदपि प्रत्यहम् । उपसंहरति शरणमार्गमैहिकेति । ऐहिके पारलोके च सर्वथा शरणं हरिः । संपत्स्वापत्स्वपि सदा शरणं हरिरेव हि ॥ १३ ॥ स्पष्टम् । एवं तत्तद्रूपसन्निधानमेव तत्तत्फलदानादिप्रयोजकमित्यर्थः समासेन न तु व्यासेन । 2459

। क्रीडामग्ना? No! Wait, look at the quote: "यथा 'क्रीडास्तमेव जाताः'" or "यथा 'कीडा ममैव जाताः'" or "यथा 'क्रीडामय्य एव जाताः'"? Let's zoom in on line 11: य थ ा ' क ् र ी ड ़ ा . . . Letters: क ् र ी ड ़ ा (क्रीडा) म (ma) य ् य (yya) ए (e) व (va) Wait! "क्रीडामय्य एव जाताः"!! In Gopika-lila, the Gopis became "kridamayi": "लीलाभावनायां तु तद्रूपतापत्तिः यथा 'क्रीडामय्य एव जाताः'"! Yes! 'क्रीडामय्य एव जाताः'!

Now look at the next words: "एतदर्थस्तु तदासक्त्या देहादिषु सर्वत्र क्रियासु ज्ञानेषु पदार्थेष्वश्लिष्टेषु चान्येषामन्यथा-" Wait, "पदार्थेष्वश्लिष्टेषु" or "पदार्थेष्वश्लिष्टेषु"? प द ा र ् थ े ष ् व श ् ल ि ष ् ट े ष ु or "पदार्थेषु चाश्लिष्टेषु"? Look: प-द-ा-र ्-थ-े-ष ्-

परिशिष्टविषयानुक्रमः ।

२ विषयः         श्लोकाङ्कः पत्राङ्कः │ विषयः         श्लोकाङ्कः पत्राङ्कः गोपार्पितपयःफेनं पयोर्पणञ्च ५१-५३  ७७  │ उत्थापनेफलाद्यर्पणम्    ८०-८१  ८५ आरात्रिकम्        ५४   ७८  │ सन्ध्याभोगादिनिवेदनम्   ८२-८४  ८६ श्रीनवनीतप्रियस्य प्रेङ्खा-          │ शृङ्गारोत्सारणम्      ८५   ८६ न्दोलनम्       ५५   ७८  │ दुग्धं सत्केनं चार्पणीयम्    ८६   ८६ क्रीडनकादिनिवेदनम्    ५६   ७८  │ तमोदीपनिवेदनम्     ८७   ८६ राजभोगार्पणे धूपः     ५७   ७९  │ शयनभोगार्पणम्      ८८   ८७ दीपः          ५८   ७९  │ शायनम्         ८९   ८७ पात्रादिभावविचारः    ५९-६२  ७९  │ कीर्त्तनेनानवसरभावनम्   ९०-९५  ८७-९० शङ्खोदकेन संस्कारम्    ६३   ८०  │ फलनिष्कर्षः       ९६   ९० तुलसीप्रक्षेपः प्रार्थना च   ६४-६६  ८१  │ श्रीमदाचार्यसेवनम्     ९७-९९  ९०-९१ महामन्त्रेण चरणयोस्तुलसी-         │ पञ्चामृतभावना     १००-१०५ ९१-९२ समर्पणम्       ६७-६८  ८१  │ दैन्येन प्रार्थनम्      १   ९२ पादपीठार्पणम्      ६९   ८२  │ नामसेवनम् पुष्पमालार्पणम्      ७०   ८२  │ कृतसेवाचिन्तनम्     २७   ९३-९६ आरात्रिकम्        ७१   ८२  │ शरणमार्गः        १   ९७ अनवसरभावनम्     ७२-७७ ८२-८४ │ श्रीयमुनाप्रार्थना      २-३   ९८ द्वारपिधानभावनम्     ७८   ८४  │ त्रयोदशाभिरन्तिमविज्ञप्तिः  १-१३  ९८-१०१ अनन्तरकरणीयम्     ७९   ८४  │ 2462