अष्टमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ४०५

किंच—

प्राजापत्यमिदं गुह्यं पापघ्नं प्रथमोद्भवम् ।
समुत्पन्नान्यतः पश्चात्पवित्राणि सहस्रशः ॥ ५ ॥

**अनु०—**प्रजापति के इस पाप का विनाश करने वाले रहस्य का सबसे पहले उद्भव हुआ इसके बाद ही सहस्रों का अन्य पवित्र करने वाली क्रियाएँ उद्भूत हुईं ॥ ५ ॥

इदमष्टगणहोमकर्म प्राजापत्यं प्रजापतेस्सकाशात् प्रथमोद्भूतम् । अन्यानि तु यन्त्रान्यतः पश्चादुत्पन्नानि ॥ ५ ॥

अथाऽस्यैव कालविकल्पाः—

योऽब्दायनर्तुपक्षाहान् जुहोत्यष्टौ गणानिमान् ।
पुनाति चाऽऽत्मनो वंश्यान् दश पूर्वान् दशाऽपरान् ॥ ६ ॥

**अनु०—**जो व्यक्ति वर्ष, अयन, ऋतु और पक्ष के प्रथम दिनों को इन आठ गण होमों को करता है वह अपने वंश के दश पहले के तथा दश बाद के पुरुषों को पवित्र करता है ।

कर्तुस्तु कालाभिनियमात् फलविशेषः कल्प्यते । अब्दस्संवत्सरः । अयनं तदर्धः आदित्यस्य दक्षिणोत्तरायणगमनेन । ऋतुः अब्दषड्भागो वसन्तादिः । तदर्धः मासः । तदर्धः पक्षः शुक्लः कृष्णो वा । अहस्तु प्रसिद्धम् । एतद्वन्दादिभिरेव सम्बध्यत इति केचित् । कल्पान्तरमित्यपरे ॥ ६ ॥

अथ—

एतानष्टौ गणान् होतुं न शक्नोति यदि द्विजः ।
एकोऽपि तेन होतव्यो रजस्तेनाऽस्य नश्यति ॥ ७ ॥

**अनु०—**यदि कोई द्विज इन आठ गण होमों को करने में समर्थ न हो तो एक ही करे; उसी से उसका पाप नष्ट हो जाता है ॥ ७ ॥

तत्राऽप्यशक्तौ—

सूनवो यस्य शिष्या वा जुहुत्यष्टौ गणानिमान् ।
अध्यापनपरिक्रीतैरंहसस्सोऽपि मुच्यते ॥ ८ ॥

**अनु०—**जिसके पुत्र या शिष्य इन आठ गण होमों को करते हैं वह भी उनका अध्यापन कर उस पुण्य को खरीद लेता है और पाप से मुक्त हो जाता है ॥ ८ ॥

४०६	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ गणहोमः

अध्यापनपरिक्रीतैः तेनैवाऽध्ययनादिना ॥ ८ ॥

तदसम्भवेऽप्याह—

धनेनाऽपि परिक्रीतैरात्मपापजिघांसया ।
हावनीया ह्यशक्तेन नावसाद्यश्शरीरधृक् ॥ ९ ॥

**अनु०—**अपने पाप को नष्ट करने की इच्छा से इन गणहोमों को करने में अशक्त व्यक्ति धन से भी खरीद कर इन्हें कराये उसे (धनी होते) शरीर को कष्ट देने आवश्यकता नहीं है ।

हावनीयाः होमं कारयितव्याः । अन्येनाऽपि कारयितव्यत्वे हेतुर्नावसाद्य इति । नाऽवसाद्यो न क्लेशनीयः । धने विद्यमाने किमित्यात्मनश्शरीरशोषणं हविष्यादिभिः क्रियेतेत्यभिप्रायः । एवं च मौनव्रतान्यपि कर्तुरेव, न कारयितु; नाऽवसाद्य इति वचनात् । 'गरगिरिच सोदति' इति दोषोऽपि कर्तुरेव न कारयितुः, उपरागे वर्तमाने श्राद्धभोजनवन् ॥ ९ ॥

किञ्च—

धनस्य क्रियते त्यागः कर्मणां सुकृतामपि ।
पुंसोऽनृणस्य पापस्य विमोक्षः क्रियते क्वचित् ॥ १० ॥

**अनु०—**पुण्य कर्मों की सिद्धि के लिए भी धन का त्याग किया जाता है । कभी-कभी ऋणमुक्त होने पर भी मनुष्य अपने पाप से मुक्त हो जाता है ॥ १० ॥

अनृणस्याऽपि पुंसो ऽयं धर्मतस्त्यागः क्वचित्क्रियित इत्युच्यते । किमर्थमुक्तम् ? पुण्यानामपि कर्मणां सिद्धये । गणहोमार्थं पुनर्धनत्यागे क्रियमाणे पापस्यैव विमोक्षः क्रियते न धनस्येत्यभिप्रायः ॥ १० ॥

सोऽयं प्रशंसाप्रपञ्च आरभ्यते-द्विजः कथं रोचेत, ततोऽनुष्ठीयेतेति—

मुक्तो यो विधिनैतेन सर्वपापार्णसागरात् ।
आत्मानं मन्यते शुद्धं समर्थं कर्मसाधने ॥ ११ ॥

**अनु०—**इस विधि से पाप और ऋण के समुद्र से निकलकर वह अपने को शुद्ध मानता है और धार्मिक कर्मों के सम्पादन के लिए योग्य समझता है ॥ ११ ॥

सर्वपापसमुद्राच्चोत्तीर्णमात्मानं कर्मयोग्यं मन्यते ॥ ११ ॥

किञ्च—

'ज्ञायते चाऽमरैः द्युस्थैः पुण्यकर्मेति भूस्थितः ।

---

१. सूत्रमिदं सर्वेषु मूलपुस्तकेषु षष्टसूत्रानन्तरं पठितम् । परन्तु व्याख्यानानुतलेष्वत्रैव पठितमित्यत्रैव निवेशितमस्माभिः ।

अष्टमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ४०७

देववन्मोदते भूयस्स्वर्गलोकेऽपि पुण्यकृत् ॥ १२ ॥

**अनु०—**उस व्यक्ति के पृथ्वी पर रहने पर भी स्वर्ग में रहने वाले देवता उसे पुण्यकर्मा के रूप में जानने लगते हैं। वह पुण्य करने वाले पुनः स्वर्गलोक में देवों के समान सुखों का भोग करता है ॥ १२ ॥

द्युस्थैर्देवैर्भमिष्ठोऽपि पुण्यकर्मेति ज्ञायते । तथा च श्रुतिः—'यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाति' इति ॥१२॥

^२सर्वपापार्णमुक्तात्मा क्रिया आरभते तु याः ।
अयत्नेनैव तास्सिद्धिं यान्ति शुद्धशरीरिणः १३ ॥

**अनु०—**सभी पापों और ऋणों से मुक्त व्यक्ति जिन क्रियाओं को आरम्भ करता है, उस शुद्ध शरीर वाले व्यक्ति की वे सभी क्रियाएं बिना परिश्रम के ही स्वयं सिद्ध हो जाती हैं ।

. प्राजापत्यमिदं पुण्यं^३मृषीणां समुदीरितम् ।
इदमध्यापयेन्नित्यं धारयेच्छृणुतेऽपि वा ॥ १४ ॥ *
मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोके महीयते ॥

**अनु०—**यह प्रजापति का पवित्र धर्मशास्त्र है जिसका उपदेश ऋषियों ने किया है। इसका नित्य अध्ययन और अध्यापन करे' इसका स्मरण करे। इसको सुनने से भी मनुष्य सभी पापों से मुक्त हो जाता है और ब्रह्मा के लोक में प्रतिष्ठित होता है ॥ १४ ॥

इदमिति धर्मशास्त्रमुच्यते । गणहोममात्रमेव वेत्यर्थः । अत्राऽध्यापनधारणश्रवणानां पूर्वं पूर्वं गरीयः ॥ १३, १४ ॥

अथ मन्त्रपुरश्चरणमाह—
यान् सिषाधयिषुर्मन्त्रान् द्वादशाऽहानि तान् जपेत् ॥ १५ ॥
घृतेन पयसा दध्ना प्राश्य निश्योदनं सकृत् ।

**अनु०—**जिन मन्त्रों से अपनी इच्छाओं को सिद्ध करना चाहता हो उनका

---

^२ सर्वपापविशुद्धात्मा इति ग पु. ^३ ऋषिभिः ऋषिणा इति क. इ. पु.
* 'इदमेतद्गणं होमं धारयेदथ वा जपेत् ॥ १५ ॥
शृणोतु वा विधिं स्मृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥ इत्यधिकः सूत्रपाठः क. पु.

४०८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ मन्त्रपुरश्चरणम्

बारह दिन तक जप करे। और केवल एक बार रात्रि में ओदन, घृत, दध और दधि का आहार करे ॥ १५ ॥

द्वादशाऽहानि सकृत्सकृत्प्राश्य जपेदिति सम्बन्धः । स च "मुखं व्यादाय स्वपिति" इतिवत् द्रष्टव्यः । सिषाधयिषुः साधयितुमिच्छन् । घृतेनेति घृतान्नेनेत्यभिप्रायः ॥ १५ ॥

'ऋग्यजुस्सामवेदानामथर्वाङ्गिरसामपि ।
दशावरं तथा होमः सर्पिषा सवनत्रयम् ॥ १६ ॥

अनु०—( ऋक्, यजुस्, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस् से सम्बद्ध ) होम दशवार घृत से तीनों सवनकालों में करे । मन्त्रों के द्वारा अपने अभीष्ट कार्य की सिद्धि के लिए यही आरम्भिक पूजन विधि ( पुरश्चरण ) है ॥ १६ ॥

पूर्वसेवा भवेदेषा मन्त्राणां कर्मसाधने ॥
मन्त्राणां कर्मसाधन इति ॥ १७ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे चतुर्थप्रश्नेऽष्टमः खण्डः ॥

वेदसम्बन्धिन्या मन्त्रसम्बन्धिन्याश्च षष्ठया 'वैश्वानर्यः' ( ४. ७. ५. ) इत्यनेन सम्बन्धः स च वैदिकानामेव मन्त्राणामेषा पूर्वसेवा पुरश्चरणं, नेतरदिति ज्ञापनार्थम् । मन्त्राणां कर्मसाधन इति । मन्त्रैरिष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसिद्धावित्यर्थः । तथा च शौनकः—
'पुरश्चरणमादौ तु मन्त्राणां सिद्धिकारणम्' इति ॥ १७ ॥

इति बौधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते चतुर्थप्रश्नेऽष्टमोऽध्यायः ॥

अतिलोभात् प्रमादाद्वा ॥८॥ निवृत्तः पापकर्मभ्यः ॥ समाधुच्छन्दसा रुद्राः ॥ ६ ॥ अथाऽतस्संप्रवक्ष्यामि ॥ ५ ॥ प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः ॥ ४ ॥ प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः ॥३॥ प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः ॥ २ ॥ प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः ॥ १ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे चतुर्थप्रश्नः (गृह्यसूत्रे सप्तदशः प्रश्नः) समाप्तः ।
समाप्तं चेदं बौधायनधर्मसूत्रम् ॥

---

१. सूत्रार्धमिदं ई. पुस्तक एवोपलभ्यते, नाऽन्येषु, परन्तु व्याख्यात्रोपात्तमिति कृत्वा परिगृहीतमस्माभिः ।

परिशिष्टम्

'विवरण' में उद्धृत वाक्यों का सन्दर्भ-निर्देश

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
अकारं चाप्युकारं च	मनु. २. ७६	३०२
अक्षय्यं ह व चातुर्मास्य-	आप. श्रौ. ८. १. १.	२७
अर्के चेन्मधु विन्देत	शाबरभाष्य १. २. ३४.	२४९
अङ्गादङ्गात्सम्भवसि	तै. मं. सं. २. १४.	१७३
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं	महा. भा. व. २९७. १७.	२६३
अङ्गुष्ठानासिकाभ्यान्तु	हारीत. स्मृ. ४. ३७	५२
अग्नयेऽंहोमुचे	तै. सं. ७. ५. २२.	३९४
अग्नये पवमानाय	तै. सं. २. २. ४.	३९४
अग्नये स्वाहा	तै. मं. सं. १. १.	३४३
अग्नि जलं वा	या. स्मृ. १. ९८.	७२
अग्निं होतारम्	ऋ. सं. ३. १. १९.	२७१
अग्निश्च मा मन्युश्च	याज्ञिकी. ३९.	२२४
अग्निहोता	तै. आ. ३. ३.	२०५
अग्नेऽभ्यावर्त्तिन्	तै. सं. ४. २. १.	३३६
अग्ने नय	तै. ब्रा. २. ८. २.	४००
अग्नेर्मन्वे	तै. सं. ४. ७. १५.	४००
अग्ने युक्ष्वाहि	ऋ. सं. ४. ५. २९.	२७१
अग्ने रक्षाहः	ऋ. सं. ५. २. २०.	२७१
अतिथिपूजाहानाच्च		२७८
अतोऽन्यतममास्थाय	मनु. ११. ८६.	१५९
अन्नाह गोरमन्वत	तै. ब्रा. १. ५. ८.	३४७
अथ ब्रह्म वदन्ति		१००
अथाऽऽचामेत्	व. ध. २३. १९.	२२४
अथाऽभ्यादधातीध्मं	आप. श्रौ. ७. ६. ४.	१०६
अथैते प्राहुऋक्संहितम्	शौनकः	३५४
अग्निरैव काञ्चनम्	व. ध. ३. ५७.	५४
अध्यापनयोजनप्रतिग्रहाः	गौ. ध. ७. ३.	२०१
अर्धप्रसृतिमात्रा तु	दक्ष. स्मृ. ५. ७.	६८
अनाश्रमी न तिष्ठेत	दक्ष. स्मृ. १. १०.	३४
अनिश्चयो भिक्षुः	गौ. ध. ३. ११.	२५१
अनुपनीतसहभोजने	गृत्समदः	१०

३० बौ०ध०

४१० बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
अनुशिष्टं लोक्यम्	बृ. उ. १. ५. १७	२८०
अनृतसम्मिता मनुष्याः	ऐ. ब्रा. १. ६.	२८९
अनृतञ्च समुत्कर्षवति		३३५
अन्नं प्राणमन्नमपानम्	तै. ब्रा. २. ८. ८.	२२१
अन्नं ब्रह्म	तै. उ. २. २.	३०२
अन्नममृतम्	तै. आ. १०. १५.	२६१
अन्विदनुमते त्वम्	तै. सं ३. ३. ११.	४०१
अपि यत्सुकरं कर्म	मनु. ७. ५२.	३४२
अपो निशि न गृह्णीयात्		४१
अपोऽशान कर्म कुरु	तै. सं. सं. २. ६.	२६१
अभावप्रत्ययालम्बना	यो. सू. १. १२.	२०४
अभिचरन् दशहोतारं	तै. ब्रा. २. २. १.	१०२
अभि त्वा शूर	साम. सं. ५. ३. १.	३५९
अभिहुत्य हुत्वा भक्षयन्ति	तै. सं. ६. २. ११	२००
अभ्यर्हितं पूर्वम्	व्याक. वा. २३४.	२२४
अद्भि कार्ष्णायसीम्	मनु. ११. १३३	३६१
अबद्धं मनो दरिद्रं	तै. सं. ३. १. १.	१२१
अमन्त्रिका तु कार्येयं	मनु. २. ६६.	८०
अमृतापिधानमसि	याज्ञिकी. ५०.	३४५
अमृतोपस्तरणमसि	याज्ञिकी. ४७.	२६१
अलाबुं दारुपात्रं वा	मनु. ६. ५४.	२८५
अयं वाव यः पवते	तै. ब्रा. ३. ११. ७.	२६९
अहंकृत्य तृचञ्च	पा. सू. ३. ३. १४९	२३४
अव ते हेडः	तै. सं. १. ५. ११.	२२५
अश्रद्धया हुतं दत्तम्	भगवद्गी. १७. २८.	६६
अश्रोत्रिया अननुवाक्याः	ब. ध. ३. १.	२१०
अश्मलवणमपण्यम्	ब. ध. २. २९.	११
असंस्थितो हि तर्हि		२५५
अज्ञानादिनियमपर्यवसानम्	शाबर भा. १. १. १	३५
अहरेष मित्रः रात्रिर्वरुणः	तां. ब्रा. २५. १०. १०.	२२९
अहमस्मि	साम. सं. पू. ६. १.	३५९
अविच्छिन्नब्राह्मण्यस्सुरां	तं. ब्रा. १. ३; ४.	१०
आकारजानामभ्युदितानां	शङ्खः	६४
आग्नावैष्णवमेकादशकपालं	तै. सं. २. २. ९.	१०२
आग्नेयी वा एषा	तै. ब्रा. ३. ७. ३.	३९
आचम्याग्न्यादि सलिलं	या. स्मृ. ३. १३.	८७
आचार्यं स्वमुपाध्यायम्	मनु. ५. ९१	१६१

परिशिष्टम्

४११

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य	छा. उ. ८. १५. १.	१८
आच्छाद्य चार्चयित्वा	मनु. ३. २७.	१४०
आच्छेत्ता ते मारिषम्	त. सं. १. १. २.	११४
आत्मा ज्ञातव्य इत्येतत्	श्लो. वा. पृ. ६६१. श्लो. १०३.	२५७
आदित्यो ब्रह्म	छा. उ. ३. १९. १.	२२७
आदित्योऽग्नि	ऐ. ब्रा. ४०. ५.	४२
आपद्विहितैः कर्म्मभिः	उशनाः	३५७
आस्नानं तीर्थं क इह प्रवोचत	ऋ. सं. ८. ६. १७.	११८
आपो हिष्ठा	तै. सं. ५. ६. १.	२२५
आयुर्विप्रापवादेन	मनु. ४. २३७.	२७८
आयुर्दा देव जरसं	तै. मं. सं. २. २. १.	३२
आयुष्ये	तै. आ. २. ५.	३३५
आशयेष्वन्नशेषान्	बो. गृ. २. ११. ४२.	२७६
आश्रमसमुच्चयं द्वितीयं		२६०
आसामन्यतमां गत्वा	नार. स्मृ. १२. ७५.	१७०
आहवनीये सभ्यावसथ्ययोः	बो. श्रौ. २. ७.	२९५
आहिताग्निश्चेत्	व. ध. ४. ३०.	२०१
आहिताग्नेर्विनीतस्य	व. ध. २५. २.	३७६
इतरेभ्यो बहिर्वेदि	मनु. ११. ३.	२१३
इतिहासपुराणं	छा. उ. ७. १. २.	३७७
इन्द्रं नरः	साम. सं. पू. ४. १.	३५९
इन्द्राय स्वाहा यमाय		३४४
इमं मे वरुण	तै. सं. २. १. ११.	२२५
इमं स्तोममर्हते जातवेदसे	तै. मं. सं. २. ७.	३२
उताऽसि मैत्रावरुणः	ऋ. सं. ५. ३. २४.	८६
उदके मध्यरात्रे च	मनु ४. १०९.	१५१
उदगयन आपूर्यमाणपक्षे	आश्व. गृ. १. ३. १.	२०
उदुत्यम्	तै. सं. १. ४. ४३	३४७
उद्दीप्यस्व जातवेदः	तै. मं. सं. १. १.	३९
उद्यन्तमस्तं यन्तं	तै. आ. २. २.	२२३
उद्वयं तमसस्परि	तै. सं. ४. १. ७.	३४७
उपासने गुरूणां	आप. ध. १. १५. १.	४७
उपास्मै गायता नरः	साम. सं. उ. १. २.	३५९
उभयत्र दशाऽहानि	वृद्धमनुः	७८
उरवेऽन्तरिक्षाय		३४४
ऋतञ्च सत्यञ्च	याज्ञिकी ८.	२३९
ऋतुस्स्वाभाविकस्त्रीणाम्	मनु. ३. ४६. ४७.	१८०

४१२ बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वात्	मनु. ४. ९४.	२३०
एका लिङ्गे गुदे तिस्रः	मनु. ५. ३६.	६८
एका लिङ्गे तिस्रो वामे	व. ध. ६. १६.	६८
एकोऽपि वेदवित्	मनु. १२. ११३.	५
एतदक्षरमेताञ्च	मनु. २. ७८.	२२७
एतदेव व्रतं कुर्युः	मनु. ११. १९७.	१३४
एतदेव विपरीतं	तै. आ. २. १.	४७
एतत् खलु वाव तपः	तै. सं. ६. १. ६.	२७८
एनदद्युमन्तः प्रभूतः	बौ. गृ. १. १. १.	३०९
एनपा द्वितीया	पा. सू. २. ३. ३१.	११५
एनबन्यतरस्याम्	पा. सू. ५. ३. ३५	११५
एषां त्रिरात्रमभ्यासात्	याज्ञ. स्मृ. ३. ३२२	३९०
एष्टव्या बहवः पुत्राः	बृह. स्मृ. १. २.	२७९
ऐकाश्रम्यन्त्वाचार्याः	गौ. ध. ३. ३६.	२६१
ओंकारश्चाथशब्दश्च		२२२
ओं भूः ओं भुवः	याज्ञिकी ४२.	२२८
ओं होतः	बो. श्रौ. १२. १६.	३०१
ओमापो ज्योतिः	याज्ञिकी ४२.	२२८
कराभ्यां तोयमादाय	व्यासः	२२६
कवारितर्यदङ्घ्रिवोपतिष्ठते	तै. सं. १. ५. ९.	१६५
कर्तृकर्मणोः कृति	पा. सू. २. ३. ६५.	३
कर्मणैव हि संसिद्धि	भगवद्गीता. ३. २०.	२५५
कर्मयोग्यो जनो नैव		४१
कर्मादिष्वेतेर्जुहुयात्	तै. आ. २. ७.	३३८
कात्यायनाय	तै. आ. १०. १. ७.	३७८
कामकारकृतेऽपि	मनु. ११. ४५.	१५५
कामतो ब्राह्मणवधे	मनु. ११. ८९.	१५५
कामं मातापितरौ चैनम्		१४९
कामोदकं सपिण्डता	याज्ञ. स्मृ. ३. ४.	८०
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे	पा. सू. २. ३. ५.	३६१
(१)कुणपरेतोऽसृङ्मूत्रपुरीष-	शङ्खः	५६
कुमारजन्मदिवसं	वृद्धमनुः	७८
कुर्वन्नेवेह कर्माणि	ई. उ. २.	२५४
कुशोदकं दधि	याज्ञ. स्मृ. ३. ३१४.	३८०
कुश्नक्रोशो शूद्रहत्या		१३५
कृच्छ्रे, वापनं व्रतं चरेत्	गौ. ध. २७. २. ३.	३४१
कृत्यल्युटो बहुलम्	पा. सू. ३. ४. ११३.	२५२

परिशिष्टम्

४१३

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
'कौपीनाच्छादनार्थम्	गौ. ध. ३. १८.	२५२
क्षितिस्थाश्चैव	व. ध. ३. ४६.	६०
क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि	मुण्ड. उ. २. २. ८.	२५८
क्षारं च सविकारम्	व. ध. २. २१.	९६
'क्षुधापरीतस्तु किंचिदेव	व. ध. १२. ३.	३६
खड्गे तु विवदन्ते	व. ध. १४. ३५.	९५
ख्यापनेनानुतापेन (वशिष्ठः)	मनु. ११. २२७.	७७
गर्भस्थैस्सदृशो ज्ञेयः		१९१
गृहस्थोऽपि विमुच्यते	या. स्मृ. ३. २०२.	२५५
गोवालः परिमार्जनम्	व. ध. ३. ५०.	५४
ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु	मनु. ६. २३.	३२०
चक्रिणेऽन्धकाय समुपजीविने		२१८
(१) चण्डालाः प्रत्यवसिताः	दक्ष. स्मृ. ४. २१.	२८२
चतुर्धा मेदमेके		२५४
चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्य	गौ. ध. ८. २.	१२८
चत्वार आश्रमाः	आप ध. २. २१. १.	२६०
चरन्नभ्यवहार्येषु	व. ध. ३. ४२.	५३
चषकां शुक्कुवाणां च	मनु. ५. ११७.	१०६
चलतश्चैनान् स्वधर्म्म	गौ. ध. ११. ११	१२८
चित्तिस्स्रुक्	तै. आ. ३. १. १.	३३९
(२) चान्द्रायणं नवश्राद्ध	अत्रि. स्मृ. ३०५	१४७
चित्रं देवानाम्	साम. सं. पू० ६. ३	३५९
चित्रादितारकाद्वन्द्वैः		९९
चीरवल्कलधारिणां		१०३
छत्रोत्पन्नास्तु	व. ध. १८. ५.	१२०
छन्दसा अप उत्पुनाति	तै. ब्रा. ३. ३. ४.	४०१
'जननेऽप्येवम्	गौ. ध. १४. १३.	७८
जपे होमे तथा दाने	दक्ष. स्मृ. १. ११.	३४
जातवेदसे	याज्ञिकी १०	३७८
जातिमात्रोपजीवी च	मनु. ८. २०.	६
जात्युक्तं पारदार्यञ्च	व्याघ्रः	१९७
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः	छा. उ. ४. १.	३०५
•तच्छन्दसा ब्रह्मणेन		२९७
'तच्छ्रेष्ठं जन्म	आप. ध. १. १. १७.	१४९
'सजातीयमेवापतेत'	गौ. ध. १४. ६.	८३

---

१. शातातपीयत्वेनोक्तमिदं मस्करिणा।
२. मुद्रितशङ्खस्मृतावनीदं नोपलभ्यते।

४१४ | बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
तत् सवितुः	याज्ञिकी ४२.	२२७
तद्यथेषीकातूलमग्नौ	छा. उ. ५. २४.	२६४
तप्तकृच्छ्रं चरन्	मनु ११. २१४.	३८६
तस्माद्गुरुकुले तिष्ठन्	श्लो. वा. १. १. १.	३५
तस्मात्तद्विसः पुण्यः	वृद्धमनुः	७८
तस्माच्छ्रेयांसं पापीयान्	तै. सं. २. ५. १. २.	२
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं	भगवद्गीता १६. २४.	६६
तस्मात्प्रजननं परं	याज्ञिकी ७८	२५४
तस्मात्तेनोभयं पश्यति	छा. उ. १. २. ४.	१२१
तस्मात्तेनोभयं संकल्पयन्ते	छा. उ. १. २. ६.	१२१
तस्मात्स्त्रियो निरिन्द्रियाः	तैं. सं. ६. ५. ८.	१८०
तस्मादन्नं ददत्	याज्ञिकी. ६२.	२२३
तस्माद्विनामा ब्राह्मणः	तै. सं. ६. ३. १.	१४९
तस्मादुपारिष्टाद्दोषधयः	तैं. सं. ७. ५. १.	३१५
तस्माद्ब्राह्मणाय नाऽपगुरेत	तै. सं. २. ६. १०	१५४
तस्मद्यज्ञवास्तु नाम्बवेत्यम्	तै. सं. ३. १. ९.	११८
तस्मिन् स्फेयेन प्रहरति	आप. श्रौ. २. २६. ५, बौ. श्रौ. १. ११.	११४
तस्मै हितम्	पा. सू. ५ १. ५.	३५१
तं यज्ञपात्रैर्दहन्ति		२५४
तं स खनति खानयति वा	बौ. आ. ४. २. (पृ. ११०. पं. ९.)	११५
तस्य वा एतस्य	तै. आ. २. १५.	१५१
तस्य वाचकः प्रणवः	पात. सू. १. ३१.	२९२
तस्याजिनमूर्ध्ववालं	गौ. ध. २३. १८.	१६५
तस्याऽऽश्रमविकल्पमेके	गौ. ध. ३. १.	२५९
तस्यैषा भवति यत्से शिश्नं	तै. आ. १. ७.	४५
तस्यैवं विदुषो यज्ञस्य	याज्ञिकी. ७९.	२६०
त्रीणि स्त्रियाः पातकानि	व. ध. २८. ७.	१७०
तृणं वा किंजारु वा	बौ. श्रौ. १. ४. (पृ. ७. पं. १०)	११५
तेभ्योऽभितप्तेभ्यः	छा. उ. २. २३.	३०२
तैलं दधि पयस्सोमः		११२
त्रयो धर्मस्कन्धा	छा. उ. २. २३.	२१४
त्यजेत् पितरम्	गौ. ध. २०. १.	१६६
त्वामिद्धि हवामहे	साम. सं. पू. ३. १.	३५९
दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा	गौ. ध. १. ३८.	५०
दक्षिणं बहुमुद्धरते	तै. आ. २. १.	४०
दधिक्राव्णः	तै. सं. १. ५. ११.	२२४
दधि भक्ष्यं तु शुक्तेषु	मनु. ५. १०.	९८

परिशिष्टम्

४१५

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
दधि मधु घृतमापो धानाः	तै. सं. २. ३. २.	११२
दशवर्षसुखं परैस्सन्निधौ	गौ. ध. १२. ३४.	२१३
दर्भ्या अन्नस्य जुहोति	बो. प. १. ६. १०.	४०१
दारामिहोत्रसंयोगं	मनु. ३. १७१.	३९६
दिग्भ्यस्स्वाहा	तै. सं. ७. १. १५.	३५४
द्विजातीनामध्ययनम्	गौ. ध. १०. १.	२
द्विरेन्द्रवायवस्य भक्षयति	आप. श्रौ. १२. २५. २.	३१
दिवाकीर्त्यमुदक्यां च	मनु. ५. ८५.	९०
दीक्षितश्चेदनृतं वदेत्	बौ. श्रौ. २८. ९.	१२०
दुहिताऽऽचार्यभार्या च	नारदस्मृ. १२. ७४.	१७०
देवेभ्यस्स्वाहा	तै. सं. ३. १. ४.	२४६
देशकालवयश्शक्ति	या. स्मृ. २. २७५.	१३३
देशजातिकुल	गौ. ध. ११. २२.	१०
द्वैधे बहूनां वचनं	या. स्मृ. २. ७८.	१३९
द्वौ द्वौ मासौ समाहितः	आप. ध. १. १३. १९.	१७१
द्रव्याणि हिंस्याद्यः	मनु. ८. २८८.	१३३
धन्वन्निव प्रपा असि	तै. सं. २. ५. ११.	२
ध्रुवशीलो वर्षासु	गो. गृ. ३. १३	२५३
न कर्हिचिन्मातापित्लोः	गौ. ध. २१. १५.	१९२
न तस्य मायया च न	ऋ. सं. ६. २. ११	२७१
न तिष्ठति तु यः पूर्वों	मनु. २. १०३	२३१
न तु कदाचित् ज्यायसीम्	व. ध. २. २८.	२०३
नदीषु देवखातेषु	मनु. ४. २०३	२३४
न दोषो हिंसायामाहवे	गौ. ध. १०. १६.	१३०
नमो रुद्राय	तै. ब्रा. ३. ७. ९.	३२९
न पादेन पाणिमा वा	व. ध. ६. ३३.	२७
नमस्ते रुद्र	तै. सं. ४. ५. १.	३५९
नवो नवो भवति	तै. सं. २. ४. १४.	३४७
न श्रोत्रियप्रव्रजित	गौ. ध. १२.३५.	२१३
न शब्दशास्त्राभिरतस्य	व. ध. १०. १४.	३००
न हि प्रभायारणस्सुशेवः	ऋ. सं. ५. २. ६.	२७७
न हीदृशमनायुष्यम्	मनु. ४. १३४. १३५.	२७८
नात्रिवर्षस्य कर्तव्या	मनु. ५. ७०.	७९
नाऽस्य कार्योऽग्निसंस्कारः	मनु. ५. ६९.	७९
नावेदविन्मनुते	तै. ब्रा. ३. १२. ९.	२५७
न्यायार्जितधनः	या. स्मृ. ३. २०५.	१८०
निष्क्राम्यस्थ देवश्रुतः	तै. सं. ३. १. ८.	३४५

४१६	बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
नित्यनैमित्तिके कुर्यात्	श्लो. वा. पृ. ६७१ को. ११०.	२०५
नित्यं मद्यामपेयम्	गौ. ध. २. २६.	११
नेन्मे वाक्प्राणैरनुषक्ता		३१
नर्चंतेन पूर्वेण	तै. ब्रा. १. ६. १.	११५
पञ्जिग्ध्यं गवाघ्रातं	मनु. ५. ११५.	५९
पञ्चदशग्रासान्	गौ. ध. २७. १३.	३५१
पञ्चमी मातृबन्धुभ्यः	व. ध. ८. ३.	११
पञ्चमे व्यवहार्थसकामः		१९
(१) पञ्चमे भोजनं भवेत्	दक्षः	२०४
(२) पञ्चमे भोजनं स्मृतम्	दक्षः .	२०२
पतितोत्पन्नः पतितः	व. ध. १३. २०.	१७४
परकीयनिपानेषु	मनु. ४. २०१.	२०७
परस्त्रीषु दिवा च	बो. गृ. १. ११.	१६३
परिषद्यं शरणस्य	ऋ. सं. ७. २. ६.	२७७
परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मणः	आप. ध. १. २९. ७.	११
पर्युषितभोजनेऽहोरात्रोपवासः	संव. स्मृ. १. १३०.	१०
पवमानस्सुवर्जनः	तै. ब्रा. १. ४. ८.	२२५
पवित्रं नो वृत	तै. आ. २. ७.	३३२
पशुं वेश्यां च यो गच्छेत्	सं. स्मृ. १. १६४.	१९६
पादावमृश्य सर्वाभिः		५२
पादुकामजिनं छत्रं	मनु. ६. ५४.	२८४
पालाशं पद्मपत्रम्	प्रजापतिः	३९१
पिण्याकाचामतक्र-	या. स्मृ. ३. ३२१	३९०
पितुर्वा भजते शीलम्	मनु. १०. ५९.	१७४
पितुर्गृहे तु या कन्या	लघु शाता. ६५	२१९
पितृभ्यः स्वधा नमः		२४७
पित्रे पितामहाय	शङ्ख. स्मृ. १३. ३.	१८६
पिबा सोमम्	साम. सं. उ. ३. १.	३५९
पुनर्मा मैत्विन्द्रियम्	तै. आ. १. ३०	१६३
पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः	मनु. ६. ३६.	१८९
पुरश्चरणमादौ	शौनक.	४०८
पूर्वार्द्धो वै देवानाम्	श. ब्रा. २. ४. २. ८.	२६१
पृथिवी च	तै. सं. ४. २. १०	३११
पृथिवी होता	तै. आ. ३. २	३३९
पैतृष्वसेयीं भगिनीं	मनु. ११. १७१	११

---

१. २. मुद्रितशङ्खस्मृतावनीदं नोपलभ्यते।

परिशिष्टम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
प्रच्युतः कालः	यास्क २. ७. ३.	३०४
प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः	तै. उ. १. ११.	२५३
प्रजानिःश्रेयसं	आप. गृ. १. ८. ४. ६.	१८०
प्रजातिस्त्रियाम्	तै. ब्रा. २. ४, ६.	१४१
प्रणष्टस्वामिकं	मनु. ८. ३०.	१३२
प्रचानामितरे कुर्वीरन्	व. ध. ४. १९	८०
प्रतिबध्नाति हि श्रेयः	रघु. वं. १ ७९.	२२०
प्रतिलोमं चरेयुस्ताः	व. ध. २१. १४.	१९४
प्रत्यग्ने मिथुनादह	ऋ. सं. ८. ४. ९.	२७०
प्रत्यग्रहरसाहरः	सा. सं. पू. १. २. ५.	२७१
प्रत्यासन्नमधीयानं	शातातपः	७२
प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना	व. ध. १५. १७	१६६
प्रसमित्र मर्तो अस्तु	तै. सं. ४. १. ६.	३०१
प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोर्मध्ये	व. ध. ३. ६१	४९
प्रदेशिन्यङ्गुष्ठभ्यान्तु		५२
प्रसारितं च यत्पण्यं	व, ध. ३. ४५	६०
प्रागुपनयनात्कामचारं	गौ. ध. २. १	१९
प्रागुत्तमास्त्रय आश्रमिणः	गौ. ध. २८. ५०.	४
प्राची दिगग्निदेवता	तै. ब्रा. ३. ११. ५	३४४
प्राच्यै दिशे स्वाहा	तै. सं. ७. १. १५.	३५४
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं	मनु. ५. २८. ९	९४
'प्राणायामस्तथा ध्यानम्		३६९
प्राणापान	याज्ञिकी ६६.	३७८
प्राणे निविष्टः	याज्ञिकी, ४९.	२६१
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य	मनु. ११. ४७.	२०९
बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणं	आप. ध. २. २१. १६.	२५८
ब्रह्ममे तु माम्	याज्ञिकी. ६३.	२४९
ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्	जाबालोप. ४.	२५९
ब्रह्म वै चतुर्होतारः	तै. ब्रा. ३. १२. ५,	३०१
ब्रह्मा देवानाम्	तै. सं. ३. ४. ११.	३२९
ब्राह्मणं पुरोदधीत	गौ. ध. ११. १२.	१२९
ब्राह्मणक्षत्रियविशां	व. ध. २१. १४.	१९४
ब्राह्मणश्चेत्प्रेत्त्यापूर्वं	व. ध. २१. १७	१९५
ब्राह्मणाभिशंसने	गौ. ध. २१. १७.	१७७
ब्राह्मणेषु च विद्वांसः	मनु. १. ९७.	२७०
ब्राह्मणो ब्राह्मणं हत्वा	सुमन्तुः	१५४
ब्राह्मणो धर्मान् प्रब्रूयात्	व. ध. १. ४१.	४

४१८ | बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
ब्राह्मणस्पत्यं तूपरमालभेत	तै. सं. २. १. ५.	१०२
ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचन-	गौ. ध. १०. २.	३
भिक्षादानमप्सुपूर्वम्	गौ. ध. ५. १९.	२७५
भिद्यते हृदयग्रन्थिः	मुण्ड. २. २. ८.	२५६
भूतानां प्राणिनःश्रेष्ठाः	मनु. १. ९६.	२७०
भूतेभ्यो नमः	याज्ञिकी. ६७.	२४६
भूमियमयज्ञियैस्तृणैः	वै. ध. १२. १०.	६७
भूरग्नये च पृथिव्यै च	याज्ञिकी ५.	२६१
भृत्यानानुपरोधेन	मनु. ११. १०.	२१०
भूर्वृक्षिशिलावर्जम्	व. ध. २४. ६	३८३
मद्यं नित्यं ब्राह्मणः	गौ. ध. २. २६.	१९
मद्यभाण्डस्थिता आपः	व. ध. २०. २४.	१६०
मधुवाता ऋतायते	ऋ. सं. १. ३. १८.	२६९
मनुष्यलोकः पुत्रेण	श. ब्रा. १४. ४. ३. २४.	२५३
मशकैर्मक्षिकामिश्च	व. ध. ३. ४५.	२६३
महाहविर्होता	तै. आ. ३. ५.	३४०
मातरि पितर्याचार्ये	आप. ध. १. १०. ४	१४८
माता मातृष्वसा	नार. १२. ७३.	१६९
मानस्तोके तनये	तै. सं. ४. ५. १०.	३११
मासि श्राद्धे च तामेव	शङ्खः	१४८
मार्जारनकुलौ हत्वा	मनु. ११. १३१.	१३५
मूर्धानं दिवः	ऋ. सं. ४. ५. ९.	२७०
मृतेऽपि वा सा पुनर्भूः	व. ध. १७. २१	१९१
य इन्द्रियकामो वीर्यकामः	तै. सं. २. ३. ७.	१५
य उभयादत्	तै. सं. २. २. ६.	११
यः करोति तु	मनु. १२. १२.	४६
यः प्रमत्तां हन्ति	आप. ध. १. २९. २.	३६१
यं यजमानो	बौ. श्रौ. ६. २८.	११५
यं यं क्रतुमधीते	तै. आ. २. १५.	२४८
यच्चाउतस्त्रिय आहुः	बौ. पितृ. १. ५. १५.	८७
यच्चिद्धि ते	तै. सं. ३. ४. ११.	२२५
यत्र यत्र कामयते	बौ. गृ. २. १२.	३५
यथाकर्मर्त्विजः		१२०
यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य	तै. आ. १०. ११.	४०७
(१) यथासम्भवमुत्स्वेदनं	शङ्खः	५७

---

१. मुद्रितशंखस्मृतावित्थं नोपलभ्यते ।

परिशिष्टम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
यथैवका न पातव्या	मनु. ११. १४.	१५९
यथैव न प्राक्श्वतः	छा. उ. ५. ३. ७.	१५९
यथोपपादनमूत्रपुरीषः	गौ. ध. २. ४.	१८
यद्योतदेकस्य सतः		३०९
यददीव्यन्नृणं	तै. आ. २. ४.	३३५
यदि पद्भ्यामेव विशेषं		१४
यदि यजुष्टो भूर्स्वाहेति	ऐ. ब्रा. २५. ३४.	१२०
यद्देवत्यः पशुः	श. ब्रा. ३. ८. ३. १.	१६४
यद्देवा देवहेलनम्	तै. आ. २. ३.	१३९
यद्देवाः	तै. ब्रा. ३. ७. १२.	३५९
यद्वा उ विश्पतिः	सा. सं. पू. २. १. १. ८.	२७१
यन्मे मनसा वाचा	तै. आ. २. ६.	३३८
यस्ततो जायते	तै. सं. २. ५. १.	८८
यस्य चैव गृहे मूर्खों	व. ध. ३. १०.	७३
यस्याग्नौ न क्रियते	आप. ध. २. १५. १३.	२१५
यस्यां मनश्चक्षुषोः	आप. गृ. ३. २१.	१४३
यस्मिन्कर्मण्यस्य कृते	मनु. ११. २३३.	५८
यां निधि समनुप्राप्य	बृहस्पतिः	१५०
यात्रामानप्रसिद्ध्यर्थम्	मनु. ४. ३.	२०१
यावज्जीवं प्रेतपत्नी		१९८
यावज्जीवं जुहुयात्	ई. उ. २.	२५४
या वामिन्द्रावरुणा	तै. सं. २. ३. १३.	४००
या वेदबाह्याःस्मृतयः	मनु. १२. ९५.	२८०
यासां राजा वरुणः	तै. स. ५. ६. १.	२३५
ये अप्रथेताम्	तै. सं ४. ७. १५.	४०१
ये चत्वारः पथयो	तै. सं. ५. ७. २.	२५९
ये देवाः	तै. सं. १. ८. ७.	३२९
येन सूर्यस्तपति	तै. ब्रा. १२. ३. ९.	२५७
योऽनधीत्य द्विजः	मनु. २. १६८.	३६४
योऽधीतेऽहन्यहन्येताम्	मनु. १. ८२.	२३३
योऽस्याऽऽत्मनः कारयिता	मनु. १२. १२.	१७३
यो वा मिन्द्रावरुणा	तै. सं. २. ३. १३.	४००
रक्षसां भागोऽसि	तै. सं. १. १. ५	११५
रजस्वलाऋतुस्नातां	व. ध. २०. ४२.	१५६
रहस्यं प्रायश्चित्तं	गौ. ध. २४. १.	२०८
राजा तु धर्मेणाऽनुशासन्	व. ध. १. ४३.	१२८
राजा विजितसार्वभौमः		१५५

४२०
बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
रात्रावचिरेवाऽनेदंदशे		४२
रात्रिशेषे द्वाभ्यां	गौ. ध. १४. ७.	८४
रौरवयौधाजने नित्यं	गौ. ध. २६. ९.	२४९
वचनाद्दोषतो भेदाः	नार. १. १५७.	१३८
वरुणाय धर्मपतये	तै. सं. १. ८. १०.	३२७
वर्णान्तरगमनं	गौ. ध. ४. २२.	१२४
वर्त्तयंस्तु सिलोञ्छाभ्याम्	मनु. ४. १०.	१७१
वर्षासु रथकारः		१२५
वलीपलितकालेऽपि		१७१
वसाऽसृङ्मज्जशुक्रमजा	मनु. ५. १३५	५६
वाग्घोता	तै. आ. ३. ६.	३४०
वाचा प्रशस्तमुपयुञ्जीत	वशिष्ठः	६२
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां	याज्ञ. स्मृ. २. १३७	२१३
वायुरन्तरिक्षस्याऽधिपतिः	तै सं. ३. ४. ५.	३४४
वारुणं यवमयं	तै. सं. १. ८. ८.	३२७
विदा मघवन्		३५९
विद्यानुष्ठानसम्पन्नः	लघुशाता. ५३.	२०९
विधियज्ञाज्जपयज्ञः	मनु. २. ८५.	२४०
विधूमे सन्नमुसले	मनु. ६. ५६.	२५२
विभागञ्चेत्पिता कुर्यात्	याज्ञ. २. ११४	१८१
विहितोरुस्रुत	ऋ. सं. ८. ४, १.	१०२
विंशतिभागः शुल्कः	गौ. ध. १०. २५	१३१
विंशो भागः पणस्य		७१
वित्र्यङ्गैर्हीनानां	मनु. २. १८४.	२२
वेदसन्यासिकानान्तु	मनु. ६. ८६.	३०२
वेदानधीत्य वेदौ वा	मनु. ३. २.	१८
वेदाहमेतं पुरुषं	तै आ. ३. १२.	३७८
वैदिकाश वेदिं कल्पयन्ते		१०४
वैश्वानराय प्रतिवेश्यायः	तै. आ. २. ६.	३३७
वैश्वानरो न ऊत्या	तै. सं. १. ५. ११.	४००
वैष्णवान् खनामि	तै. सं. १. ३. २.	२३९
व्यभिचारेण वर्णानां	मनु. १०. २४.	१२४
व्यस्तस्तपाणिना कार्यं	मनु. २. ७२.	२३
शन्नो देवीः	सा. सं. पू. १. १.	३५९
शय्यासनमलङ्कारं	मनु. ९. १७.	१९३
शस्त्रेण च प्रजापालनम्	व. ध. २. २२.	१२८
शाखानां विप्रकीर्णत्वात्	तं. वा. १. ३. १.	७

परिशिष्टम्

४२१

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
शुश्रूषा शूद्रस्य	आप. ध. १. १. ७	१२९
श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे	सा. सं. पू. २. १. १. १०.	२७०
शूद्रश्चेद्व्राह्मणमभिगच्छेत्	व. ध. २१. १.	१९५
शेषेषूपवसेदहः	मनु. ५. २०.	९८
श्रेयासं श्रेयांसं	व. ध. ११. ५.	२६६
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी	मनु. २. ९०.	१७२
श्वभिः खादेयद्राजा	गौ. ध. २३, १४.	१३३
श्वेताश्च मृगा वन्याः	व. ध. ३. ४४	६०
षड्भिः परिहार्यो राजा	गौ. ध. ८. १२.	१३२
षष्ठीं चितिम्	तै. सं. ५. ४. २. २.	३८५
सकामेन सकामायाम्		१४३
सखिभार्यां समाहृत्य	संव. स्मृ. १. १६४.	१५
सङ्ग्रामे संस्थानं	गौ. ध. १०. १५.	२८३
सचित्रचित्रं	ऋ. मं. ४. ५. ८.	३४७
सति प्रभूते पयसि		२३४
सत्येन शापयेद्विप्रम्	मनु. ८. ११३.	७२
सद्यः पतति मांसेन	व. ध. २. ३१.	३६४
सन्ध्यायां गायत्र्या अभि	तै. आ. २. २.	२२६
सन्न्यस्य दुर्मतिः कश्चित्	संवर्त. स्मृ. १७१.	२८२
सन्धिनीक्षीरमवत्साक्षीरं	व. ध. १४. २९	९७
स पापिष्ठो विवाहानां	मनु. ३. ३४.	१४२
सपिण्डाः पुत्रस्थानीया वा	व. ध. १७. ७२.	८२
सपिण्डे तु त्रिरात्रं		१४७
सम्मार्जनेनाऽञ्जनेन	मनु. ५. १२४.	४३
सम्यग्दर्शनसम्पन्नः	मुण्ड. उ. २. २.	२५६
संवीतं मानुषं	तै. आ. २. १.	४७
स य इदमविद्वान्	छा. उ. ५. २४. १.	२६४
सवर्णाग्रे द्विजातीनां	मनु. ३. १२.	१२२
सव्याहृतिं सप्रणवां	व. ध. २५. १३.	२२८
सर्वे एते पुण्यलोका भवन्ति	छा. उ. २. २३. १.	५
सर्वत एवाऽऽत्मानं गोपायेत्	गौ. ध. ९. ३५.	१६२
सर्वं हि विचरेद्ग्रामम्	मनु. २. १८५.	२२
सर्वान्परित्यजेदर्थान्	मनु. ४. १७.	७४
सर्वेषामपि चैतेषाम्	मनु. ६. ८९.	२५९
सशिखं वपनं कृत्वा	परा. स्मृ. ८. ३९.	१८३
सह शाखया प्रस्तरं	आप. श्रौ. ३. ३. ६.	१०३
सहोवाच किं मेऽन्नं	छा. उ. ५. २. १.	९४

४२२ | बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरण	सन्दर्भ	पृष्ठ
साऽस्य देवता	पा. सू. ४. २. २४	३४४
सान्तानिकं यक्ष्यमाणं	मनु. ११. १. २.	२१२
सार्ववर्णिकं भैक्षाचरणं	गौ. ध. २. ४२.	२२
सिंहे मे मन्युः	बौ. श्रौ. २. ५.	४०२
सिंहे व्याघ्र उत	तै. ब्रा. २. ७. ७.	३३६
सुकृतं यत्त्वया किञ्चित्	याज्ञ. २. ७५.	१३७
सुरां पीत्वा द्विजः	मनु. ११. ९०	१५८
सुवर्णस्तेयकृद्विप्रः	मनु. ११. ९९.	१५९
सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा	मनु. ३. ३४.	१४२
सूर्ये ते चक्षुः	तै. आ. ३. ४.	३४०
सूर्यश्च मा मन्युश्च	याज्ञिकी. २४. २५.	२२४
सृष्टीरुपदधाति	तै. सं. ५. ३. ४.	१६३
सोमाय पितृपीताय	बौ. गृ. १. ८. ८.	२७१
स्तेनो हिरण्यस्य सुरां	छा. उ. ५. १०. ९.	१५९
स्तेनस्य श्वपदः कार्यः	मनु, ९. २३७,	१३२
स्नातकव्रतलोपे च	मनु. ११. २०३.	२१७
स्त्रीषु चान्तं		१९७
स्त्रीभ्यस्सर्ववर्णेभ्यः	आप. ध. २. २९. १६.	८७
स्त्रीष्वनन्तरजातासु	मनु. १०. ६.	१२२
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधः	मनु. ११. ६६.	१३४
स्वधर्मो राज्ञः परिपालनं	व. ध. १९. १.	१२८
स्वधा पितृभ्यः	तै. सं. १. १. ११.	११५
स्वप्ने सिक्त्वा	मनु. २. १८१.	३८३
स्वमातुलसुतां प्राप्य	तं. वा. १. ३. ३.	९
स्वमांसं परमांसेन	मनु. ५. ५२.	७५
स्वरादित्योभवति	निरु. २. ४. २.	२२७
स्वादिष्ठया	ऋ. सं ६. ७. १६.	३५९
स्वाध्याय एवोत्सृजमानः	आप. ध. .१. २६. ११.	२८९
हन्तिजातानजातांश्च	मनु. ८. ९९.	१३८
हिरण्यवर्णाः	तै. सं. ५. ६. १.	२२५
हिरण्यशृङ्गं वरुणं	याज्ञिकी. उ. १. ७.	२२४
हिंसानुग्रहयोः	गौ. ध. ३. २५.	३००

---

सूत्रों में आये हुए नामों एवं विषयों की अनुक्रमणिका

( संख्याएँ इस ग्रन्थ के पृष्ठ का निर्देश करती हैं । )

अक्षर ( ओम् ), २६४	अश्विन् देव २७७
अगम्या १९९	अष्टका होम २७६
अग्नि १९७, ४०४, वैश्वानर २८८, ३२१, ३३८, उपसमाधान ३५२	आग्नीध्र ११९
अग्निहोत्र २८८, ३१७, २८७, में धर्मोच्छिष्ट १०८, के मन्त्र २९९, ३३९	आचमन ४८, २२१, २३६, २६३, २७५, २९६, ३३०
अग्निहोत्री २६७, ३९२	आचार्य ४०४
अग्न्याधेय २०३	आत्मयज्ञ २९६
अघमर्षण ३२३, ३५९, ३७२, ३७५, ३७९	आत्मयाजी २५९
अङ्ग १४	आत्रेयी १३४, १५६ का वध १३५
अतिकृच्छ्र १७८, १९४, १९९, १५५, ३६२, ३८५	आदित्य २३२
अथर्ववेद ३७७, ३८२	आमिक्षा ११२, ३३४
अथर्वशिरस् ३५९	आयोगव १२३, १२६
अथर्वाङ्गिरस् ४०८	आरट्ट प्रदेश, १४
अधोवीत ४७	आर्यावर्त १२
अनशनपारायण ३५१	आर्ष, तीर्थ ४८, विवाह १४१
अन्तर्वास ३५	आवसथ्य अग्नि २९५
अन्वाहार्यपचन २९५	आसुर, विवाह १४१
अपचमानक ३१५	आहवनीय ११९, २८६, २८८, २९५, ३०६
अपविद्धपुत्र	इन्द्र २७९
अभिजित् ३४९	इन्द्रकील २१५
अभ्युक्षण ६४	उग्र १२३
अम्बष्ठ १२३	उत्तरीय ३५, २२१
अरणी ३४१	उत्सर्पिणामयन १०८
अर्घ्य २२०	उदयनीय ३२
अलाबु ११०	उन्मज्जक ३१८
अवकीर्णी १६३	उपनयन १५६, दुबारा १५९
अवन्ति १४	उपनिषद् ३५९
अवभृथ १५४, ३२३, ३७५	उपवास २६७
अश्व ३६१	उपाकर्म ९९
अश्वमेध १५४, ३२३, ३५८, ३७५	उपावृत् १४
	उशनस् २०५, ३५४
	ऋक् ३८२, ४०८

४२४	बौधायन-धर्मसूत्रम्

ऋग्वेद ३७२, ३९२	गङ्गा १३
ऋण २७८	गणिका ३२८
ऋतुममती, कन्या ३६६, पत्नी ३६७	गान्धर्व १४१, १४३
ऋत्विज ८२	गायत्री २०, २२६, ३७०, ३८०, ३९३, ३९४
ऐडावध १०८	गार्हपत्य अग्नि १२०, २९५, ३०६
ऐष्टिक यज्ञ २९८	गूढज १८७
ओंकार ३७०, ३७२, ३७६, ३९४	गोमय ३८६, ३९१
औपजंघनि १८९	गोमूत्र ३८६, ३९१, ३९५
औरस पुत्र १८४	गौ, दान ३२२, ३४६
कन्या अपरण ३६७	गौतम १०, २०१
कपिञ्जल ९६	ग्रीष्म १९
कमण्डलु ३५ आदि	चक्रचर ३०३
कलिङ्ग १४, १५	चण्डाल १२३, १२६, २००
कश्यप १४५	चतुश्चक्र १०८
कास्य २८	चमस ४४, ५७
कानीन, अविवाहिता का पुत्र १८७	चान्द्रायण १३४, १५५, १९४, १९९, ३४१, ३६२, ३८८
कापोता वृत्ति ३०४, ३१३, ३९२	चारण की पत्नी १९३
कारस्कर प्रदेश १४	चिलिचिम, मत्स्य ९६
कारु ५९, ७१	जगती २०
कुक्कुट १२३, १२७	जघन्यसंवेशी २२
कुण्डपायिनामयन १०८	जनक १९०
कुम्भीधान्य ३	तक्र ३८९
कुलुङ्ग ९५	तप्तकृच्छ्र १७७
कुशीलव ७१	तरत्समन्दीय २०८, ३७१
कुशोदक ३८७	तित्तिर ९६
कुसीद ७०	तिल ३६१, ३९५, ४०३
कूष्माण्ड १३९, १७६, ३५९, ३७८, ३९९	तीर्थ २२३, ३६०
कृच्छ्र १५५, १५९, १६०, १७६, १९४, १९९, ३३४, ३६२	तुलापुमान् ३८९
कृच्छ्रातिकृच्छ्र १७८, ३८५	तोयाहार ३१८
कृत्रिम पुत्र १८७	त्रिष्टुप् २०
कौशली वृत्ति, ३०४, ३१०	त्रैधातवीय ३०५
क्षत्ता १२३, १२६	दक्षिणापथ १४
क्षत्रिय १९, का वध दण्ड १३३, उपनयन १९, वर्ण १२१, से कमण्डलु ७१, पत्नियां १२२, का पुत्र १२५, कर्त्तव्य १२८, आपत्काल में २०१	दण्ड २९३
क्षेत्रज १८६	दत्तपुत्र १८६
खुर ९७	दधिचर्म १०८
	दर्श पूर्णमास ३६, १०७
	दाक्षायण १०८
	दार्बीहोम २७८, ३७३