बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

490 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LV. 27-28. Slokas 22-26.—For making the wood-apple seeds sprout, take the roots of Sarasaparilla, Amalaka, Dhava, Vasika, the branch with leaves of Vetasa, of Suryavalli, of Syama creeper, and of Atimukta (in all eight), boil them in milk, cool it, and then soak the seeds in this liquid for a period of time required for 100 beats. Then after removing and drying them in the Sun daily for 30 days, sow them. This is the method prescribed for it. Make a pit one cubit in diameter and twice as deep, fill it with milk and water; let the pit dry, burn it, and then smear it with a compound of honey, ghee and ashes. First fill it with mud to a height of four digits, then fill it with the powder of black gram, sesamum and barley; over this put mud to the same height again, and then once again fill it with the powder of black gram, etc; add to it an infusion of fish and water and then pound all this until it becomes a thick mass. Sow the seed at a depth of four digits and sprinkle it with fish-water and fleshwater. Soon will a tendril with nice sprouts cover the pandal in an astonishing manner. शतशोऽङ्कोलसम्भूतफलकल्केन भावितम् । एतत्तैलेन वा बीजं श्लेष्मातकफलेन वा ॥२७॥ वापितं करकोन्मिश्रमृदि तत्क्षणजन्मकम् । फलभारान्विता शाखा भवतीति किमद्भुतम् ॥२८॥ Slokas 27-28.—Any seed being steeped a hundred times in a paste of Ankola fruit or in its oil, or in a paste or oil of Sleshmataka fruit, will, when planted in the earth, sprinkled with hail water sprout instantaneously, and what wonder that the branches should be loaded with fruits !

LV. 29-31. LVI. 1-2] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 491 श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः । अङ्कोलविजलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वैवम् ॥२९॥ माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य । करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ॥३०॥ Slokas 29-30.—A wise man ought to remove the shell of the Sleshmataka seeds, steep them, in shade, seven times in water mixed with a paste of Ankola fruits; and then rub them with buffalos' dung, and lay them in manure. Being planted thereafter in mud soaked with hail-water, they will produce fruit in a day. ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनी हस्तः । उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥३१॥ Sloka 31.—The asterisms prescribed by the Seers of transcendental wisdom for the planting of trees are the three Uttaras, Rohini, Anuradha, Chittra, Mrigasiras, Revati, Mula, Visakha, Pushya, Sravana, Aswini and Hasta. Thus ends the 55th Adhyaya on "The Treatment of Trees". प्रासादलक्षणाध्यायः ॥५६॥ Description of Temples. कृत्वा प्रभूतं सलिलमारामान् विनिवेश्य च । देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्माभिवृद्धये ॥१॥ Sloka 1.—Having made big water tanks and laid out gardens, one should build a temple in order to enhance one's reputation aud religious merit. इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान् बुभूषता । देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र दृश्यते ॥२॥

492 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 3-5. Sloka 2.—One wishing to enter the worlds attained by performing sacrifices and sinking wells and the like, should build a temple, whereby one would get the fruits of both. इष्टं यज्ञादिकं पूर्तं वापीकूपतडागादिकम् तथा चोक्तम् इष्टं यज्ञेषु यद्दानं ततोऽन्यत्पूर्तमिष्यते । इष्टाभिः पशुबन्धैश्च चातुर्मास्यैर्यजेद्विजः ॥ अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यो यजेत स इष्टवान् । वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ॥ अन्नप्रदानमाचार्यैः पूर्तं इत्यभिधीयते । तथा च काश्यपः इष्टापूर्त्तादिभिर्यज्ञैर्यांवास्तुंकुर्वन्ति मानवाः । अग्निष्टोमादिपशुभिरिष्टं यज्ञं प्रकीर्तितम्॥ वापीकूपतडागादिदेवतायतनानि च । स्वर्गस्थितिं सदा कुर्यात्सदानं पूर्तसंज्ञितम् ॥ देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र लभ्यते । सलिलोद्यानयुक्तेषु कृतेष्वकृतकेषु च । स्थानेष्वेषु सांनिध्यमुपगच्छन्ति देवताः ॥३॥ Sloka 3.—Deities take a pleasure in residing in places which are furnished with plenty of water and gardens naturally or otherwise. सरःसु नलिनीच्छत्रनिरस्त⸲विराश्मिषु । हंसांसाक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु ॥४॥ हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तनिचुलच्छायाविश्रान्तजलचारिषु ॥५॥ Slokas 4-5.—Gods dwell with pleasure in (near) the lakes where the rays of the Sun are warded off by the parasol of lotus, which have clear water containing ave- nues of white lotuses tossed by the shoulders of swans,

Adh. LVI. Sl. 6-9.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 493 which resound with the notes of swans, flamingoes, Kraunchas and ruddy geese, and which have the aquatic animals resting in the shade of the Nichula trees on their bank. क्रौञ्चाकाञ्चीकलापाश्च कलहंसकलस्वराः । नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः ॥६॥ फुल्लतीरद्रुमोत्तंसाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाभ्युन्नतोरस्या हंसहासाश्च निम्नगाः ॥७॥ Slokas 6-7.—Likewise do they dwell in places where the rivers have large girdles of Krauncha birds, sweet voice in the form of the melodious notes of the royal swans, silken saree of the water, belts made of fishes, the floral ear-decorations in the form of the trees in bloom on the banks, round buttocks of confluences, lofty bosoms of sand-dunes, and merry laughter of the swans. वनोपान्तनदीशैलनिर्झरोपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च ॥८॥ Sloka 8.—They sport always in the vicinity of forests, rivers, mountains and cataracts; and in towns with pleasure-gardens तथा च काश्यपः हरितोज्ज्वलतोयाश्च वाप्यः पक्षिविरावृताः । वनोपवनमध्येभ्यो नित्यमुत्फुल्लितद्रुमाः ॥ हंसकारण्डवाकीर्णाः कोकिलालापनादिताः । षट्पदागीतमधुरा नृत्यद्भिः शिखिभिर्युताः ॥ तत्र देवा रतिं यान्ति सान्निध्याच्चिरसंस्थिताः । भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एव तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि ॥९॥ Sloka 9.—The several sorts of soil recommended for the construction of houses for the several castes* are like-

494 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 10-16. wise recommended to persons of the different classes when they wish to build temples. See Adhyaya LIII-Slokas 96-97, supra. चतुष्षष्टिपदं कार्यं देवतायतनं सदा । द्वारं च मध्यमं तस्मिन् समदिक्स्थं प्रशस्यते ॥१०॥ Sloka 10.—The temple site should always be divided into 64 squares. Its middle door being situate in one of the four cardinal quarters is highly auspicious. यो विस्तारो भवेद्यस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायाद्यस्तृतीयांशस्तेन तुल्या कटिः स्मृता ॥११॥ विस्तारार्धं भवेद्गर्भो भित्तयोऽन्याः समन्ततः । गर्भपादेन विस्तीर्णं द्वारं द्विगुणमुच्छ्रितम् ॥१२॥ उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरः । विस्तारपादप्रतिमं बाहुल्यं शाखयोः स्मृतम् ॥१३॥ त्रिपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते । अधःशाखाचतुर्भागे प्रतीहारौ निवेशयेत् ॥१४॥ शेषं मङ्गल्यविहगैः श्रीवृक्षैः स्वस्तिकैर्घटैः । मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्चोपशोभयेत् । १५॥ द्वारमानाष्टभागोना प्रतिमा स्यात् सपिण्डिका । द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयांशश्च पिण्डिका ॥१६॥ Slokas 11-16.—The height of a temple should be double its width and the flight of steps (over which the edifice is built) equal to a third of this height. The Sanctum sanctorum should be half the above width. All rund this there are walls. Its door is one fourth of the sanctum sanctorum in width and twice as high. The side-frame of the door has a breadth of a quarter of its height ; similarly the threshold and the upper block. The

Adh. LVI. Sl. 11-16.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 495 thickness of the frames is equal to a fourth of their breadth. A door consisting of three, five, seven or nine frames is highly commended. Lower down, upto a height of 1/4th of the doorpost, two images of door-keepers must be kept ; the remaining space being ornamented with the carvings of auspicious birds, Bilwa trees, Swasthika figures, pitchers, couples, foliage, creepers and Siva's hosts. The idol with its pedestal ought to be as- high as the door diminished by an eighth, of these, the idol being of two parts and the pedestal one. There are many varieties of temples, of which Meru is one, whose dimensions are : Breadth = 32 cubits, height = 64 cubits ; the height of the flight of steps = 6 1/3 cubits ; the Sanctum sanct- orum = 16 cubits ; all round there are walls of 3 cubits' thickness. The door is 4 cubits in breadth; its height is cubits; the width of the frame and threshold = 2 cubits ; its thickness = 12 digits ; the height of the idol = 4 cubits and 16 digits; the height of the pedestal = 2 cubits and 8 digits. तथा च काश्यपः पुरानुसारप्रासादाः कर्तव्याः शुभलक्षणाः । नात्युच्चा नातिनीचाश्च समदिक्सूत्रसूत्रिताः ॥ चतुःषष्टि कोष्ठकानां मध्ये च तत्र विन्यसेत् । द्वारं च मध्यमं श्रेष्ठं समदिक्स्थं प्रशस्यते ॥ विस्तारद्विगुणोत्सेधः कटीरंशे तृतीयके । विस्तारार्धेन तद्गर्भो भित्तयोऽन्यास्तथान्तरे ॥ गर्भाच्चतुर्थभागे च द्वार तद्द्विगुणोच्छ्रितम् । द्वारोच्छ्रायचतुर्भागो विस्तारः शाखयोः स्मृतः ॥ उदुम्बरस्तथैवोक्तः शाखामानेन नित्यशः । घनत्वं पादमानेन शाखयोश्च प्रकीर्त्तितम् ॥ एकशाखास्त्रिशाखा वा पञ्च सप्त नवापि वा । द्वारिकास्तत्र शस्यन्ते द्वारिभिर्या अकुण्टिकाः ॥ शाखा चतुर्थभागेऽत्र प्रतीहारौ तु कारयेत् । प्रमथैर्विहगैश्चैव जीवैर्ज (वज्रेण)ाङ्गवैः ॥

496 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 17-20. श्रीवृक्षखस्तिकैः पद्मर्हंसैश्चैव मनोरमैः । पक्षान्तरे कताशुङ्गैर्गहैर्वैनायकादिभिः ॥ देवं सपिण्डिकं स्थाप्य द्वारार्धं शोभितं शुभम् । द्वौ भागौ प्रतिमा कार्या तृतीयश्चैव पिण्डिका ॥ स्रवणद्रोणिकाभागो वामे पार्श्वे विधीयते । निर्माल्यं च निवेद्यं च बलिपूजापमार्जनम् ॥ मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः । समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ॥१७॥ गुहराजो वृषौ हंसः सर्वतोभद्रको घटः । सिंहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाश्राश्रयस्तथा ॥१८॥ इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः सञ्ज्ञया मया । यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदाम्यतः ॥१९॥ Slokas 17-19.—There are twenty types of temples enumerated here by me : viz : (1) Meru (2) Mandara (3) Kailasa (4) Vimana chchanda (5) Nandana (6) Samu- dga (7) Padma (8) Garuda (9) Nandivardhana (10) Kunjara (11) Guharaja (12)Vrisha (13) Hamsa (14) Sarvatobhadraka (15) Ghata (16) Simha (17) Vritta (18) Chatushkona (19) Shodasasri and (20) Ashtasri. I shall now begin to define them in regular order. तत्र षडश्रिर्मेरुर्द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च । द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः ॥२०॥ Sloka 20.—Among these, the temple known as Meru is hexangular, has twelve storeys and internal win- dows of various types. It has four doors in the quarters and is 32 cubits in width. तथा च काश्यपः द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णं चतुर्द्वारं षडंश्रिकम् । भूमिकाद्वादश कर्तव्या विचित्रकुहरान्विताः ॥

Adh. LVI. Sl. 21-23.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 497 द्वादशोपर्युपरिगा वर्त्तुलाण्डैः समायुताः । प्रासादो मेरुसञ्ज्ञः स्यान्निर्दिष्टो विश्वकर्मणा ॥ त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः । कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥ Sloka 21. —The Mandara temple is hexangular, 30 cubits in width and has ten storeys and domes. Kailasa is similar to this, but has eight floors and is 28 cubits in width. तथा च काश्यपः त्रिंशद्धस्तस्तु विस्तीर्णः प्रासादोऽयं द्वितीयकः । अष्टभौमश्च कैलासो हस्ताष्टाविंशतिः स्मृतः । षडश्रिः शिखरोपेतः प्रासादस्तु तृतीयकः ॥ जालगवाक्षकयुक्तो विमानसञ्ज्ञस्त्रिसप्तकायामः । नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुतः ॥२२॥ Sloka 22.—The Vimana Cchanda temple is 21 cubits in breadth and has latticed windows. The Nandana too has six storeys and 16 cupolas and measures 32 cubits. तथा च काश्यपः गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्चैकविंशतिः । षडश्रिरष्टभौमश्च प्रासादः स्याच्चतुर्थकः ॥ नन्दनस्तु षडश्रिः स्याद्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृतः । षड्भौमः षोडशाण्डस्तु प्रासादः पञ्चमो मतः ॥ वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ । शृङ्गेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥ Sloka 23.—The Samudga is circular in shape, and Padma is like a lotus in appearance; both these measure 8 cubits, have only one storey and one dome: [The round one is shaped like a green gram and the other has eight petals]. बृ. सं. 63

498 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Adh. 24-26. तथा च काश्यपः । वर्त्तुलस्तु समुद्गः स्यात्पद्मः पद्माकृतिस्तथा । हस्ताष्टकं तु विस्तीर्णो भूमिषा शृङ्गभूषिता ॥ गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः । कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ॥२४॥ Sloka 24.—The Garuda is shaped like an eagle with wings and tail. The Nandin is like the former but with- out the wings and tail. Both these are 24 cubits in width. They have seven storeys and are adorned with 20 cupolas. तथा च काश्यपः । गरुडो गरुडाकारः पक्षपुच्छविभूषितः । नन्दी तथाकृतिर्ज्ञेयः पक्षादिरहितः पुनः ॥ कराणां षट्चतुष्कास्तु विस्तीर्णौ सप्तभूमिकौ । दशभिर्द्विगुणैरण्डैर्भूषितौ कारयेत्तु तौ ॥ कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् । गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद्वलभी ॥२५॥ Sloka 25.—The Kunjara is shaped like the back of an elephant (like a standing etc.) and measures 16 cubits all round from the bottom. It has only one storey. The Guharaja measures 16 cubits and is single-storeyed. Both have a roof with three dormer-windows. तथा च काश्यपः । कुञ्जरो गजपृष्ठाभो हस्ताः षोडश विस्तृतः गुहराजो गुहाकारो विष्कम्भात् षोडश स्मृतः ॥ त्रिचन्द्रशाला वलभी तयोः कार्या सुलक्षणा । दशमैकादशावैतौ प्रासादौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ॥ वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः । हंसो हंसाकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः ॥२६॥

Adh. LVI. Sl. 27-28.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 499 Sloka 26.— The Vrisha has only one storey and dome, measures 12 cubits and is circular all round. The Hamsa is shaped like a swan (with beak, wings and tail) and measures 12 cubits. The Ghata is shaped like a pot and measures 8 cubits. तथा च कश्यपः । वृषो द्वादशहस्तस्तु समवृत्तैकभूमिकः । शृङ्गेणैकेन संयुक्तः प्रासादः परिकीर्तितः ॥ हंसो हंसाकृतिर्ज्ञेयो हस्तो द्वादशविस्तृतः । एकभूमिकयायुक्तः पक्षपुच्छाद्यलङ्कृतः ॥ घटः कलशरूपस्तु विस्तीर्णोऽष्टकरः स्मृतः । द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ॥२७॥ Sloka 27.---The Sarvtobhadra has four doors, many domes, many beautiful dormer-windows and five storeys, its breadth being 26 cubits. तथा च काश्यपः । शिखरैर्बहुभिर्युक्तश्चतुर्द्वारविभूषितः । रुचिरैश्चन्द्रशालैश्च बहुभिः परिवारितः ॥ चतुरस्रः पञ्चभौमः षड्विंशद्धस्तविस्तृतः । सर्वतोभद्र इत्युक्तः प्रासादो दशपञ्चमः ॥ सिंहः सिंहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः । चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ॥२८॥ Sloka 28.—The Simha has 12 angles, is adorned with images of lions. Its width is 8 cubits. The re- maining four, viz., Vritta-round, Chatushkona-quadrangu- lar, Shodasasri-one with 16 angles, and Ashtasri-with 8 angles have significant names and are dark inside. All these have only one storey and one cupola, except the Chaturasra which has five domes.

500 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 29-30. These dark ones do not have external light entering the in- terior. There should be walls close by all round the temple and the entrance is to be on the western side. The walls are so con- structed that they look part and parcel of the temple structure and not apart from it. The outer gate being on the north, the door of the temple should be made in the east (front) The idol in the temple should be made of gems, by whose lustre, there will be ample light inside. तथा च काश्यपः सिंहः सिंहसमाक्रान्तः कोणैर्द्वादशभिर्युतः । विष्कम्भादष्टहस्तः स्यादेका तस्य च भूमिका ॥ वृत्तो वृत्ताकृतिः कार्याः कुब्जायुतुल्यास्तथापरे । सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैकाः समावृताः । एकाण्डरूपिताः सर्वे पञ्चमिश्रस्तुत्सकः । भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम् । सार्द्धं हस्तत्रयं चैव कथितं विश्वकर्मणा ॥२९॥ Sloka 29.—According to Maya, the height of a storey should be 108 digits, while according to Viswakarman it is 3½ cubits or 84 digits. तथा च मयः । प्रासादभूमिकामानं शतमष्टोत्तरं स्मृतम् । तथा च विश्वकर्मा । चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानां तु भूमिका । प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेकं विपश्चितः । कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥ Sloka 30.— Learned sculptors (carpenters) reconcile the above two opinions on the subject. If you add the height of the crown-work (dove ridge or cornice), the smaller number will equal the greater. By Kapotapali is meant lion-faces made of wood jutting out.

LVI. 31, LVII. 1-3.] सप्तपञ्चाशोऽध्यायः 501 त थाचोक्तम् । कपोतपालिं ब्रुवते विटङ्कं च बहुश्रुताः । तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते । कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम् । भूमकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ॥ अङ्गुलानामतः साम्यं भूमिकासु प्रकीर्तितम् । प्रासादलक्षणमिदं कथितं समासा- दर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम् । मन्वादिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि तत्संस्पृशन् प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ॥३१॥ Sloka 31.—Thus have I succinctly treated of the characteristics of temples. All that has been expounded by sage Garga is found in this Chapter. I have derived authority for my statements by following closely the texts of great length composed by Sages Manu and others. Thus ends the 56th Adhyaya on the "Description of Temples". वज्रलेपलक्षणाध्यायः ॥५७॥ On the Adamantine Glue. आमं तिन्दुकमामं कपित्थकं पुष्पमपि च शाल्मल्याः । बीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ॥१॥ एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्च । अवतार्योऽस्य च कल्को द्रव्यैरेतैः समनुयोज्यः ॥२॥ श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरुकसर्जरसैः । अतसीबिल्वैश्च युतः कल्कोऽयं वज्रलेपाख्यः ॥३॥ Slokas 1-3.—Take unripe 'Tinduka fruits, unripe wood-apples, flowers of silk cotton, seeds of Sallaki,

502 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVII. Sl. 4-7. the bark of Dhanvana and Vacha ; boil them all in a Drona of water and reduce it to an eighth of its original volume. Combine the sediments with the following substances, viz., Srivasaka (a secretion of a tree used as incense), Raktabola, Guggulu, Bhallataka, Kunduruka (the exudation of Deodar), the exudation of Sarjarasa tree, Atasi and Bilwa fruit. This paste is termed Ada- mantine glue. प्रासादहर्म्यवलभीलिङ्गप्रतिमासु कुड्यकूपेषु । सन्तप्तो दातव्यो वर्षसहस्रायुतस्थायी ॥४॥ Sloka 4.—When this glue, being heated, is applied to temples, mansions, windows, Siva's emblems, idols, walls and wells, it will last for a crore of years. लाक्षाकुन्दुरुगुग्गुलुगृहधूमकपित्थबिल्वमध्यानि । नागफलनिम्बतिन्दुकमदनफलमधूकमाञ्जिष्ठाः ॥५॥ सर्जरसामलकानि चेति कल्कः कृतो द्वितीयोऽयम् । वज्राख्यः प्रथमगुणैरयमपि तेष्वेवकार्येषु ॥६॥ Slokas 5-6.—There is a second glue of excellent qualities made of the sediments, as explained before, of lac, Kunduru, Guggulu, house smoke, wood-apple, Bilwa kernel, fruits of Naga, Neem, Tinduka and Madana, madder, Sarjarasa, Raktabola and Amalaka. This too is made use of for the purposes mentioned above. गोमहिषाजविषाणैः खररोम्णा महिषचर्मगव्यैश्च । निम्बकपित्थरसैः सह वज्रतलो नाम कल्कोऽन्यः ॥७॥ Sloka 7.—There is a third glue known as Vajra- tala which is composed of the horns of cows, buffaloes and goats, hair of donkeys, buffalo-hide, cow-hide, Neem fruits, wood apples and Raktabola.

LVII. 8, LVIII. 1-3.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 503 अष्टौ सीसकभागाः कांसस्य द्वौ तु रीतिकाभागः । मयकथितो योऽगोयं विज्ञेयो वज्रसंघातः ॥८॥ Sloka 8.—A mixture consisting of eight parts of lead, two of bell-metal, and one of iron rust, has been mentioned by Maya and is to be known as Vajra san- ghata (Diamond compound). तथा च मयः । सङ्ख्याष्टौ सीसभागान् कांसस्य द्वौ तथांशकम् । रीतिकायास्तु सन्म्रो वज्राख्यः परिकीर्त्तितः ॥ Thus ends the 57th Adhyaya on "the Adamantine glue." प्रतिमालक्षणाध्यायः ॥५८॥ Description of Idols. जालान्तरगे भानौ यदणुतरं दर्शनं रजो याति । तद्विन्द्यात् परमाणुं प्रथमं तद्धि प्रमाणानाम् ॥१॥ Sloka 1.—The smallest particle of dust that comes to sight, when the Sun passes through the interstice of a window, is to be known as an Atom; and this is the smallest unit of all measures. परमाणुरजो वालाग्रलिक्षयूकं यवोऽङ्गुलं चेति । अष्टगुणानि यथोत्तरमङ्गुलमेकं भवति संख्या ॥२॥ Sloka 2.—An atom, a dust-particle, hair's tip, a nit, a louse, a barley-corn and a digit are in order eight times bigger than the preceding measure. One digit becomes an integer. देवागारद्वारस्याष्टांशोनस्य यस्तृतीयोंऽशः । तत्पिण्डिकाप्रमाणं प्रतिमा तद्द्विगुणपरिमाणा ॥३॥

504 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 4-7. Sloka 3.—The height of the pedestal (of an idol) is a third of the height of the door of a temple diminished by an eighth part. The idol is twice as high as the pedestal. स्वैरङ्गुलप्रमाणैर्द्वादश विस्तीर्णमायतं च मुखम् । नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविडं कथितम् ॥४॥ Sloka 4.—The face of an idol is 12 of its own digits long and broad. Nagnajit, however, states that its length must be 14 digits which is a measure prevalent in the Dravida country. Here a digit means ¹/₉₆ of the height of the idol. तथा च नग्नजित् । विस्तीर्णं द्वादश मुखं दैर्घ्येण च चतुर्दश । अङ्गुलानि तथा कार्यं तन्मानं द्राविडं स्मृतम् ॥ नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुरङ्गुलास्तथा कर्णौ । द्वे अङ्गुले च हनुनी चिबुकं च द्व्यङ्गुलं विततम् ॥५॥ Sloka 5.—The nose, forehead, chin and neck are four digits long; so too are the ears; the jaws and the chin are two digits broad. अष्टाङ्गुलं ललाटं विस्ताराद्द्व्यङ्गुलात् परे शङ्खौ । चतुरङ्गुलौ तु शङ्खौ कर्णौ तु द्व्यङ्गुलौ पृथुलौ ॥६॥ Sloka 6.—The forehead is 8 digits in breadth. Two digits further off are the temples, being of four digits. The ears are two digits in extent. कर्णोपान्तः कार्योऽर्धपञ्चमे भ्रूसमेन सूत्रेण । कर्णस्रोतः सुकुमारकं च नेत्रप्रबन्धसमम् ॥७॥

Adh. LVIII. Sl. 8-11.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 505 Sloka 7.—The tip of the ear is 4½ digits off the corner of the eye on a level with the brows. The ear- hole and the raised margin near it lie at the same level as the centre of the eye and measure one digit. चतुरङ्गुलं वसिष्ठः कथयति नेत्रान्तकर्णयोर्विवरम् । अधरोऽङ्गुलप्रमाणस्तस्यार्धेनोत्तरोष्ठश्च ॥८॥ Sloka 8.—Sage Vasishta observes that the distance between the eye-corner and the ear is four digits. The lower and the upper lip measure respectively one digit and half a digit in breadth. अर्धाङ्गुला तु गोच्छा वक्त्रं चतुरङ्गुलायतं कार्यम् । विपुलं तु सार्धमङ्गुलमव्यात्तं त्र्यङ्गुलं व्यात्तम् ॥९॥ Sloka 9.—The dimple above the lip is half a digit. The mouth must be made four digits in length and 1½ digits in thickness. An opened mouth is of three digits in the middle. द्व्यङ्गुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाग्रतो ज्ञेया । स्याद्द्व्यङ्गुलमुच्छ्रायश्चतुरङ्गुलमन्तरं चाक्ष्णोः ॥१०॥ Sloka 10.—The sides of the nose measure two digits; the tip of the nose is two digits in height and breadth. The space between the eyes is four digits. द्व्यङ्गुलमितोऽक्षिकोषो द्वे नेत्रे तत्रिभागिका तारा । दृक्तारा पञ्चांशो नेत्रविकासोऽङ्गुलं भवति ॥११॥ Sloka 11.—The socket of the eye and the eye itself measure two digits. The pupil measures one-third of the above, i. e. ⅔ digit; and the innermost circle of the pupil is ⅖ digit. The width of the eye is one digit. बृ. सं. 64

506 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl.. 12-16. पर्यन्तात् पर्यन्तं दश भ्रुवोऽर्द्धाङ्गुलं भ्रुवोर्लेखा । भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलकं भ्रूदैर्घ्येणाङ्गुलचतुष्कम् ॥१२॥ Sloka 12.—The brows measure ten digits from end to end ; the line of the brows is 1/2 digit in width ; the interval between the brows is 2 digits and the length of each brow is 4 digits. कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमाङ्गुलार्धविस्तीर्णा । नेत्रान्ते करवीरकमुपन्यसेदङ्गुलप्रमितम् ॥१३॥ Sloka 13 —The line of hair should be made equal (ten digits) to the brows conjoined, and half a digit thick. At the end of the eyes must be made the inner corner, one digit in extent. द्वात्रिंशत्परिणाहाच्चतुर्दशायामतोऽङ्गुलानि शिरः । द्वादश तु चित्रकर्मणि दृश्यन्ते विंशतिरदृश्याः ॥१४॥ Sloka 14.—The head is 32 digits in circumference, and 14 digits in width. But in a picture, only 12 digits are visible and the remaining 20 are not visible. आस्यं सकेशनिचयं षोडश दैर्घ्येण नग्नजित्प्रोक्तम् । ग्रीवा दश विस्तीर्णा परिणाहाद्विंशतिः सैका ॥१५॥ Sloka 15.—The face and the hair put together, are 16 digits in length according to Nagnajit (i. e. the face, 14 digits and hair-line, 2 digits). The neck has a width of 10 digits and its circumference is 21 digits. कण्ठाद्द्वादश हृदयं हृदयान्नाभी च तत्प्रमाणेन । नाभीमध्यान्मेढ्रान्तरं च तत्तुल्यमेवोक्तम् ॥१६॥ Slokas 16.—The distance between the lower part of the neck and the heart is 12 digits; so also is that

Adh. LVIII. Sl. 17-21.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 507 between the heart and the navel. The distance between the centre of the navel and the penis is the same as above. ऊरू चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विशतिस्तथा जङ्घे । जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च पादौ च तत्तुल्यौ ॥१७॥ Sloka 17. —The thighs measure 24 digits in length ; so do the shanks. The knee caps are 4 digits and the feet are also 4 digits in height. द्वादशदीर्घौ षट् पृथुतया च पादौ त्रिकायताङ्गुष्ठो । पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यङ्गुलं दीर्घा ॥१८॥ Sloka 18.—The feet are 12 digits long and 6 broad; the great toes are 3 digits in length, and 5 digits in circumference ; the second toe is 3 digits long. अष्टांशाष्टांशोनाः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण कर्तव्याः । सचतुर्थभागमङ्गुलमुत्सेधोऽङ्गुष्ठकस्योक्तः ॥१९॥ Sloka 19. --The remaining toes should be less by an eighth than the preceding one in order. The ele- vation of the big toe is 1 1/4 digits ; and that of the others less by an eighth than the preceding one in succession. अङ्गुष्ठनखः कथितश्चतुर्थभागोनमङ्गुलं तज्ज्ञैः । शेषनखानामर्धाङ्गुलं क्रमात् किञ्चिदूनं वा ॥२०॥ Sloka 20.—The experts have laid down that the nail of the big toe should be 3/4 digit ; that of the other toes at 1/2 digit or a little lessened for each succeeding toe. जङ्घाग्रे परिणाहश्चतुर्दशोक्तस्तु विस्तरात् पञ्च । मध्ये तु सप्त विपुला परिणाहात् त्रिगुणितः सप्त ॥२१॥

508 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 22-26] Sloka 21.—The circumference of the end of shank is 14 digits and its breadth 5 digits; but in the middle it is 7 digits in width and 21 in circumference. अष्टौ तु जानुमध्ये वैपुल्यं त्र्यष्टकं तु परिणाहः । विपुलौ चतुर्दशोरू मध्ये द्विगुणश्च तत्परिधिः ॥२२॥ Sloka 22.—The width of the knee in the middle is 8 digits; its circumference, 24 digits. The thighs are 14 digits broad in the middle and its circumference is 28 digits. कटिरष्टादश विपुला चत्वारिंशच्चतुर्युता परिधौ । अङ्गुलमेकं नाभी वेधेन तथा प्रमाणेन ॥२३॥ Sloka 23.— The loins are 18 digits in breadth, and 44 digits in circumference. The navel is one digit deep and broad. चत्वारिंशद्द्वियुतः नाभीमध्येन मध्यपरिणाहः । स्तनयोः षोडश चान्तरमूर्ध्वं कक्ष्ये षडङ्गुलिके ॥२४॥ Sloka 24.—The circumference of the waist at the centre of the navel is 42 digits. The interval between the two paps is 16 digits. The armpits are at a height of 6 digits (in an oblique direction) from the paps. अष्टावंसौ द्वादश बाहू कार्यौ तथा प्रबाहू च । बाहू षड्विस्तीर्णौ प्रतिबाहू त्वङ्गुलचतुष्कम् ॥२५॥ Sloka 25.—The extent of the shoulders is 8 digits. The arms as well as the fore-arms measure 12 digits in length, the arms being 6 digits broad and the fore-arms, 4 digits. षोडश बाहू मूले परिणाहाद्द्वादशाग्रहस्ते च । विस्तारेण करतलं षडङ्गुलं सप्त दैर्घ्येण ॥२६॥

Adh. LVIII. Sl. 27-29.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 509 Sloka 26. — The circumference of the arms at the arm-pit is 16 digits and at the wrist, 12 digits. The palm should measure 6 and 7 digits in breadth and length respectively. पञ्चाङ्गुलानि मध्या प्रदेशिनी मध्यपर्वदलहीना । अनया तुल्या चानामिका कनिष्ठा तु पर्वोना ॥२७॥ Sloka 27.—The middle finger is 5 digits ; the fore- finger is half a joint smaller ; the ring-finger is equal to the fore-finger, and the little finger less by one joint. पर्वद्वयमङ्गुष्ठः शेषाङ्गुलयस्त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः । नखपरिमाणं कार्यं सर्वासां पर्वणोऽर्धेन ॥२८॥ Sloka 28.—The thumb should have two joints, while the remaining fingers must have three each. The nail of each finger should measure a half of its joint. देशानुरूपभूषणवेषालङ्कारमूर्त्तिभिः कार्या । प्रतिमा लक्षणयुक्ता सन्निहिता वृद्धिदा भवति ॥२९॥ Sloka. 29.—An image should be made in such a way that its ornaments, dress, decorations and form conform to the practices prevailing in the country. If it is possessed of the required good features, it will bestow prosperity by its presence. Saga Kasyapa is quoted here, but the idea is the same. तथा च काश्यपः । द्वादशाङ्गुलकं वक्त्रं ललाटं चतुरङ्गुलम् । नासा ग्रीवा तु कर्तव्या तुल्याचैतत्प्रमाणतः ॥ शङ्खान्तरं ललाटस्य ज्ञेयमष्टाङ्गुलं पृथु । हनुद्वयं तु चिबुकमङ्गुलद्वितयं स्मृतम् ॥ चतुरङ्गुलीकौ कर्णौ श्रुवावेव तथा स्मृते ।