चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

548 चक्रदत्त—६१. योनिरोगाधिकारमु.

...धैव च, अश्वगंधा हरिद्रा च गाढीकरण मुत्तमं. 21. मदनफलमधुककर्पूरपूरितं भवति कामिनीजनस्य, विगलितयौवनस्य च वरांग मतिगाढं सुकुमारं. 22.

जनपत्तैलमुनु लेपनचेसिननु रेगुचेक्कनूरी लेपनचेसिननु पेटिकामूलमुनु लेपनचेसिननु भिन्नमुलगु योनुलु चक्कनगुनु. सुवह्निमूलमु लेपन चेसिनचो बाह्यांतरमुलगु योनिरोगमुलఁ बोఁగొट्टुनु. लॊद्दुग सार वीटिलेपनमु योनिनि गट्टिपऱचुनु. वेतसकषायमुतोఁ गडिगिननु योनिदृढपडुनु. वस नल्लकल्व लु कोष्ठु मिरियमुलु अश्वगंध. पसपु वीटिनिलेपमुचेसिननु योनिनिगट्टि पऱचुनु. उम्मेत्तकाय तेने कर्पूरमु वीटितोयोनिनि पूरिंचिन मुसलिस्त्रीकि गूढयोनि मिक्किलि गाढमुगनु सुंदरमुगनु मेत्तगनु नगुनु.

---

पंचपल्लवघृतमु.

---

श्लो. पंचपल्लव यष्ट्याह्व मालतीकुसुमै र्घृतं, रविपक्व मन्यथावा योनिगंधा ऽर्त्तवनाशनं. 23. इक्ष्वाकुबीजदंती च पलागुड मदन किण्व यष्ट्याह्वैः, सस्नुक्क्षीरै र्वर्त्ति र्योनिगता कुसुमसंजननी. 24. सकांजिकं जपापुष्पं घृतं ज्योतिष्मतीदलं, दूर्वापिष्टं च संप्राश्य वनिता त्वातఁवं लभेत्. 25. धात्र्यंजनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत्, शेलुच्छद मिश्रपिष्टा भक्षणं च तदर्थकृत्. 26. पुष्योद्धृतं लक्ष्मणाया श्चक्रांगाया स्तु कन्यया, पिष्ट्वा मूलं दुग्धप्लुत पीतमृतौ तु पुत्रदम्. 27. क्वाथेन हयगंधायाः साधितं सघृतं पयः, ऋतुस्नाता बाला पीत्वा गर्भं धत्ते न संशयः. 28. पिप्पल्याः शृंगबेरंच मरिचं केसरंतथा, घृतेन सह पातव्यं वंध्यापि लभते सुतं. 29.

पंचपल्लवमुलु मधुकमु जाजिपुव्वुलु वीटितो नेतिनि ऎंडलोँबॆट्टि गानि मऱियेविधमुगानैननुगानि काचियुपयोगिंचिनचो योनुलदुर्वासनलु पोवुनु. चेदु सारवित्तनमुलु दंतिवेळ्लु पिप्पळ्लु बॆल्लमु उम्मेत्तकाय मद्यमुतो वस मधुकमु जॆमुडुपालु वीटितो वत्तिचेसि धरिंचिन मुट्टु तप्पक यगुचुंडुनु. गंजितो दासेनपुव्वुनु दुर्वलतो नूरिन मालकांगनीपत्रमुलनु तिनिनचो स्त्री आर्तवमु नॊंदॆदरु. पुष्यनक्षत्रमुनंदु लक्ष्मणा चक्रांगि पिल्लवेळ्लनु नूरी पा

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 549

లు నేతులతోఁగలిపి ఋతుకాలమునందు త్రాగిన పుత్రోత్పత్తియగును. అశ్వగంధకషాయ మునుచేసి నేతితో సిద్ధముచేసిన పాలను త్రాగిన గర్భమును ధరింపఁగల్గుటకు సందియము లేదు. పిప్పళ్లు అల్లము మిరియములు కుంకుమపువ్వు వీటిని నేతితో త్రాగిన గొడ్డుబోతు కూడ బిడ్డలను కనును.

--- గర్భోత్పత్తి కుపాయములు. ---

శ్లో. స్వర్ణస్య రూప్యకస్య చచూర్ణే తామ్రస్య చాజ్యసంమిశ్రే, పీతే శుద్ధే క్షేత్రే భేషజయోగా ద్భవేద్గర్భః. 30. కృత్వా శుద్ధా స్నా నం విలంఘ్య దివసాంతరే తతః ప్రాతః, స్నాత్వా ద్విజాయ భక్త్యా సంపూజ్య తథైవ లోకనాథేశం. 31. శ్వేతబలాంఘ్రికయష్టీం కర్షంకర్షం పలం తు శర్కరాయాః, పిష్ట్యేకవర్ణజీవితవత్సాయా గోస్తు దుగ్ధేన. 32. సవఃధికఘృతేన పీతం నాత్ర దినే దేయ మన్నమన్య చ్చ, క్షుధితే సదుగ్ధ మన్నం దద్యాదాపురుషసన్ని ధే స్తస్యాః. 33. సమదివసే శుభ యోగే దక్షిణపార్శ్వావాలంబినీ ధీరా, త్యక్తత్ర్యంశరసంగ ప్రహృష్ట మనసోఽతివృద్ధక్షాణో శ్చ. 34. పురుషస్య సంగమాత్రా ల్లభతే పుత్రం తతో నియతం.

బంగారు వెండి రాగిచూర్ణములలో నేతిని కలిపికొని త్రాగినచో శుద్ధయోని యందు ఔషధయోగమున గర్భము ప్రాప్తించును. పరిశుద్ధముగా స్నానముచేసి రోజు అంతయు నుపవసించి ప్రాతః కాలములందు బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చి పార్వతిని పూ జింపవలయును. ముత్తువపులగపు వేళ్లను మధుకమును అర్ధపలము తీసికొని ఒక పలము కండచక్కెర నందుకలిపినూరి ఒకేరంగుగలిగి జీవించియుండువత్సముగలిగినఆవుయొక్క పాలతో నేతినికలుపుకొని త్రావినచో గర్భముకలుగును. పురుష సంయోగ పర్యంతము సమదినములలో శుభదినములలో దక్షిణపు ప్రక్కలఁబరుండుచు ధీరురాలై పురుషుని కలసినచో తప్పక పుత్రులు పుట్టెదరు.

--- పుత్రజనోపాయములు. ---

శ్లో. గోష్ఠజాతవటకస్య ప్రాగుక్తశాఖజే శుభే. 35. మాషౌ ద్వౌ చ తథా గౌరసర్షపౌ దధియోజితౌ, పుష్యాపీతౌ ధృతా పన్న గర్భాయాః పుత్రకారకా. 36. కానకా న్రాజతా న్వాపి లౌహా న్పురు

५५०
चक्रदत्त — ६१. योनिरोगाधिकारमु.

शकानमून्, ध्यात्वाग्निवर्णां स्त्वयसो दध्नोवा प्युदकस्य वा.
३७. क्षिप्त्वांजलौ पिबे त्तुष्ये गर्भे पुत्रत्वकारकान्.

. सुलभमु.

---

❧ फलघृतमु. ❧

श्लो.
मञ्जिष्ठां मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला.
३८. मेधा पयस्या काकोली मूलं चैवाश्वगन्धजं,
अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गुकां कटुरोहिणी.
३९. उत्पलं कुमुदं द्राक्षाकाकोल्या चन्दनद्वयं,
एतेषां कार्षिकै र्भागै र्घृतप्रस्थं विपाचयेत्.
४०. शतावरीरसक्षीरं घृता द्देयं चतुर्गुणं,
सर्पि रेत न्नरः पीत्वा नित्यं स्त्रीषु वृषायते.
४१. पुत्रां जनयते नारी मेधाढ्या न्प्रियदर्शनान्,
या चैव स्थिरगर्भा स्या द्या वा जनयते मृतं.
अल्पायुषं वा जनये द्या च कन्यां प्रसूयते.
४३. योनिदोषे रजोदोषे परिश्रावे च शस्यते,
प्रजावर्धन मायूष्यं सर्वग्रहनिवारणं.
४४. नाम्ना फलघृतं ह्येत दश्विभ्यां परिकीर्तितं,
अनुक्तं लक्षणा मूलं क्षिपन्त्यत्र चिकित्सकाः.
४५. जीवद्वत्सैकवर्णायाः घृतमत्र प्रशस्यते,
आरण्यगोमये नापि वह्निज्याला प्रदीयते. ४६.

टीका:
मञ्जिष्ठमु मधुकमु कोष्ठु त्रिफलमुलु कण्डचेक्केर मुत्तुवपुलगमु मेध क्षीरकाकोलि पेन्नेरु अजमोद पसपु म्रानिपसपु इंगुव कटुक रोहिणी कमलमुलु द्राक्ष रक्तचन्दनमु चन्दनमु वीटि नर्धपलमु चो॥ १६ पल॥ नेतिलो पक्वमुचेसि पिल्लीपीचररसमु पालु ६४ पलमुलु कलिपि पै नेतिनि त्रागिन सुखमुगा भोगिंपఁगलुगुनु. स्त्री सेविंचिन प्रियदर्शनुलुनु बुद्धिमन्तुलुनगु पुत्रुलनु कनंज़ालुनु. गर्भमु निलुवनिवारु चच्चिनबिड्डलनु कनुवारु योनिदोषमु रजोदोषमु कलवारु सेविंचिनचो सन्तानायुरारोग्यमुल नॊसఁगि सुखिंपఁजेयुनु.

---

❧ रेण्डवफलघृतमु. ❧

श्लो.
सहचरे द्वे त्रिफलां गुडूचीं सपुनर्नवां,
शुनिनासां हरिद्रे द्वे रास्ना मेदां शतावरीं.
४७. कल्कीकृत्य घृतप्रस्थं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं,
तत्सिद्धं प्रपिबे न्नारी योक...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 551

శూలప్రపీడితా. 48. పిండితా చవితా యా చ నిఃసృతా వివృతా చ యా, పిండయోని స్తు విస్రస్తా షండయోని శ్చ యా స్మృతా. 49. ప్రపద్యంతే తు తాః స్థానం గర్భం గృహ్ణంతి చాసకృత్, ఏత త్ఫల ఘృతం నామ యోనిదోషహరం పరం. 50.

గోరింటలు త్రిఫలములు తిప్పతీగె గలిజేరు గుమ్ముడు పసుపు మ్రానిపసుపు రాస్న మేద పిల్లిపీచర వీటిని కల్కముచేసి 64 పలములపాలనుకలిపి 16 పలములనేతిని పక్వ ముచేసి సేవించిన పిండితాదిరోగములన్నియును నశించి మాటిమాటికి గర్భము ధరింప గలుగుదురు.

సోమఘృతము.

శ్లో. సిద్ధార్థకం వచా బ్రాహ్మీ శంఖపుష్పీ పునర్నవా, పయస్యా మధుయష్ట్యాహ్వా కటుకైలా ఫలత్రయం. 51. శారివే రజనీ పాఠా భృంగదారుసువర్చలా, మంజిష్ఠా త్రిఫలా శ్యామా వృషపుష్పం స గైరికం. 52. ధీమా న్పక్త్వా ఘృతప్రస్థం సమ్యఙ్మాత్రాభిమంత్రితం, ద్విమాసగర్భిణీ నారీ షణ్మాసాన్న ప్రయోజయేత్. 53. సర్వాంగం జ నయే త్పుత్రం శూరం పండిత మానినం, జడగద్గదమూకత్వం పానా దేవాపకర్షతి. 54. సప్తరాత్రప్రయోగేణ నరః శ్రుతిధరో భవేత్, నా౭గ్ని ర్దహతి తద్వేశ్మ న వజ్రం హన్తి న గ్రహః. 55. న తత్ర మ్రియతే బాలో యత్రాస్తే సోమసంగితః, వంధ్యా ౬పి లభతే పుత్రం సర్వామయవివర్జితం. 56. యోనిదుష్టాం శ్చ యా నార్యో రేతో దుష్టాంశ్య యే నరాః, అస్యప్రభావాత్కుక్షిస్థః స్ఫుటవా గ్వ్యవహార త్వపి. 57. ద్రాక్షాపరూషకాశ్రా త్త్వా ఫలత్రయ ముదాహృతం “ఓన్న మో మహావినాయకా యామృతం రక్ష రక్ష మమ ఫలసిద్ధిం, దేహి రు ద్రవచనేన స్వాహా సప్తదూర్వాభిమంత్రితం”. 58.

తెల్లఆవాలు వస బ్రాహ్మి శంఖపుష్పి గలిజేరు క్షీరకాకోలి కొష్టుమధుకము కటు కరోహిణి త్రిఫలములు అనంతమూలములు పసుపు విషబొద్ది గుంటకలగర దేవదారు ఆదిత్యభక్తి మంజిష్టము తెల్లతెగడ అడ్డసరము గైరికము వీటిని 16 పలముల నేతితో పక్వము చేసి చక్కగామంత్రించి రెండవమాసపు గర్భిణియగు స్త్రీ సేవించిన సంపూర్ణాంగుడును శూరుడును పండితుడును అగుకుమారుని కనఁగల్గును. ఏడురోజులు దీనిని సేవించినచో మనుష్యుఁడు శ్రుతధరుఁడగును. ఈసోమఘృత మున్న ఇల్లు కాలదు. వజ్రమును భేదింపఁ

552 चक्रदत्त—६१. योनिरोगाधिकारमु.

जालदु. ग्रहमुलु बाधिम्पँजालवु. बालुरुमरणिंपरु. दीनिनिसेवि[ञ्चिन] बिड्डलनु कनुनु. ईक्रिंदिमंत्रमुतो एडुगुरिकि पालनु मंत्रि[ञ्चि] ॐ नमो विनायकाय अमृतं रक्ष रक्ष मम फलसिद्धिं देहि [स्वाहा, मन्मथाय] नेन स्वाहा अनि.

---

❧ नीलोत्पलादिघृतम् ❧

श्लो. नीलोत्पलोशीरमधूकयष्टीद्राक्षा विदारी क[न्दपलेन पालिकैः।]
लैः, स्याज्जीवनीयै श्च घृतं विपक्वं शतावरीकारसम[न्वितं तु।]
तच्छर्करापादयुतं प्रशस्तं प्रस्रग्दरे मारुतरक्त[पित्ते।]
बले रेतसि सुप्रणष्टे कृच्छ्रे च रक्तप्रभवे च गुल्मे॥

तात्पर्यमु सुलभमु.

---

❧ बृहच्छतावरी घृतम् ❧

श्लो. शतावरीमूलतुला श्चतस्रः संप्रपीडयेत्[। रसेन तासां द्विगुणेन]
रతుల్యేన पचेत्तेन घृताढकं॥ ६१ ॥
जीवनीयै श्शताव[र्या मृद्वी]काभिः परूषकैः।
पिष्टैः प्रियालै श्चाक्षांशै र्द्वि[गुणक्षीरसम्मितम्।]
र्भिषक्॥ ६२ ॥
सिद्धशीते च मधुनः पिप्पल्या श्चाष्टकं पलं[। अष्टौ]
पलं चात्र सिताया स्तद्विमिश्रितं॥ ६३ ॥
ब्राह्मणा[न् भोजयि]त्पूर्व लेह्य त्पाणितलं ततः।
योन्यसृक् शुक्रदो[षघ्नं गर्भग्रा]ह्यं पुंसवनं च तत्॥ ६४ ॥
क्षतक्षयं रक्तपित्तं क[ासश्वासं] हलीमकं।
कामलां वातरक्तं च विसर्पं हृच्छिरो[ग्रहम्]॥ ६५ ॥
उन्मादादी नपस्मारा न्वातपित्तात्मकां जयेत्।
दग्ध्वा [तु बर्हिणः पक्षान् कन्दुकीं]द्रंभास्वरसे तत्तु पोषितं॥ ६६ ॥
तुल्यालं लेपतो हृ[त्वा पाण्डु]हृदिसंभवं।
रक्तांजनावुच्छचूर्णयुक्तं तैलं तु [कुक्कुटीपुरीषेण]॥ ६७ ॥
सप्ताहं धूपितं हन्ति मूला द्रोमा ण्यसंशयं।
तैलाभ्यंगो वा रोष्णा मुत्पाटिते हितकृत्॥ ६८ ॥

---

[आन्ध्रटीका / विवरणमु]

पिल्लपीचरवेळ्ळु ४०० पलमुलु तेच्चि रसमुपिंडि अरसमुतो समानमुगा नेयि कलिपि ६४ पलमुल नेयिनि पक्वमुचेसि ५६ जीवनीलगणपु औषधमुलनु द्राक्षा[क्षीरवृ]क्षमुन्नगु वानिनि कालुकालुपलमुनु मधुकमु नर्ध पलमुनुकलिपि सि[द्धमु चेसि] चल्लार्चितेने पिप्पळ्ळु ८ पलमुलु कलिपि १० पलमुल कंडचक्केरनु [मिश्रिञ्चि...]

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 553

ష్ణంబులకు బెట్టి తరువాత ఒకతులమంతచొప్పుతాను సేవింపవలయును. ఇయ్యది యోనిరోగ ప్రదరరోగ వీర్యదోషములను నశింపజేయును. వీర్యమును పుష్టింజేయును. పుంస్త్వము నిచ్చును. క్షతక్షయ రక్తపిత్తము దగ్గుశ్వాస కామెరలు విసర్పము హృద్రోగము ఉన్మాదము మున్నగువానిని పోగొట్టును.

ఆరగ్వధాది తైలము.

శ్లో. ఆరగ్వధమూలపలం కర్షద్వితయం చ శంఖచూర్ణస్య,
హరితాలస్య చ ఖరజే మూత్రప్రస్థే కటుతైలం పక్వం. 68.
తైలా త్తదను శంఖుహరితాలచూర్ణితం లేపాత్, నిర్మూలయతి చ రోమాణ్యన్యేషాం సంభవో నైవ. 69.
కర్పూరభల్లాతకశంఖచూర్ణం క్షారో యవానాం చ మనఃశిలా చ,
తైలం విపక్వం హరితాలమిశ్రం రోమాణి నిర్మూలయతి క్షణేన. 70.

రేలచెక్క 1 పలము శంఖచూర్ణమర్ధపలము హరిదళము అర్ధపలము గాడిదె ఉచ్చ 16 పలములు వీటిలో ఆవనూనెను పక్వముచేసి లేపనచేసిన రోమములను పోగొట్టును. కర్పూరము జీడివిత్తులు శంఖచూర్ణము వీటిని చూర్ణము చేసి యవక్షారము మణిశిల హరిదళము నీటితో పక్వముచేసిన తైలము ఒక నిమేషములో రోమములను హరించును.

క్షారతైలము.

శ్లో. శుక్తిశంబూకశంఖానాం దిగ్ధవృంతా త్సముష్కకాత్,
దగ్ధ్వా క్షారం సమాదాయ ఖరమూత్రేణ గాలయేత్. 71.
క్షారార్ధభాగం విపచే త్తైలం చ సార్షపం బుధః,
ఇదమంతఃపురే దేయం తైలమాత్రేయపూజితం. 72.
బిందు రేకః పతే ద్యత్ర తత్ర రోమా పునర్భవః,
మదనాదివ్రణే దేయ మశ్విభ్యాం చ వినిర్మితం. 73.
అర్శసాం కుష్ఠరోగాణాం పామాదద్రువిచర్చికాం,
క్షారతైల మిదం శ్రేష్ఠం సర్వశ్లేష్మహరం పరం. 74.

ముత్తెపుచిప్ప శంబూకపు శంఖము దుండిగపు చెట్టు వీటిని కాల్చి క్షారము చేసి గాడిదెయూచ్చలో నూరి క్షారముకన్న నైదుసార్లు ఆవనూనెనుకలిపి పక్వము చేయవలయును. అంతఃపురములలో నియ్యదగిన తైలము ఆత్రేయమునిచెప్పెను. దీనిబొట్టుఒక్కటి పడినను అచ్చట నెన్నటికిని రోమములు మొలవవు. మదనవ్రణములకు ఈయవలసి

70

554 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.

नदनि दीनिनि अश्विनीदेवतलु निर्मिंचिरि. अर्शलु कुष्ठरोगमुलु पाम दद्रुवु विचर्चिक मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुटकु ईक्षारतैल मुत्तममु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु योनिरोगाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

---

६२. स्त्रीरोगाधिकारमु..

गर्भहितमुलगु नुपायमुलु.

श्लो. मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च. १. अश्मंतकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी, वृक्षादनी वयस्या च तथैवोत्पलशारिबा. २. अनंता शारिबा रास्ना पद्मा मधुक मेव च, बृहतीद्वय काश्मर्य क्षीरिशृंगास्त्वचो घृतम्. ३. पृथक्पर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका, शृंगाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता. ४. मासेषु सप्तयोगा स्स्युः अर्धश्लोकास्तु सप्तसु, यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोन्विताः. ५. कपित्थबिल्व बृहती पटोलेक्षु निदिग्धिकाः, मूलानि क्षीरसिद्धानि दापये द्भिषगष्टमे. ६. नवमे मधुकानंता पयस्या शारिबा पिबेत्, पयस्तु दशमे शुंठ्या शृतशीतं प्रशस्यते. ७. सक्षीरा वाहिता शुंठी मधुकं देवदारु च, एव माप्यायते गर्भ स्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति. ८. कुशकाशोरुबूकानां मूलै र्गोक्षुरकस्य च, शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परं. ९.

(१) मधुकमु शाकबीजमु क्षीरकाकोलि देवदारुवुलुनु, (२) आरे, नल्लनूगु मंजिष्ठ शतावरियुनु, (३) तिप्पतीगे क्षीरकाकोलि कमलमुलु मनुबाल आनंतमूलमु, (४) अनंतमूलमु मनुबाल सन्नरास्न कमलमु मधुकमुलुनु (५) वाकुडुगुम्मुलु क्षीरविदारि लवंगपुपट्ट शृंगमु नेयियुनु, (६) पृथक्पर्णि मुत्तुवपुलगमु मुनग पल्लेरु यष्टिमधुकमुनु, (७) शृंगाटकमु (दुप्पगड्ड) तामरतूडु द्राक्ष कसेरुवु मधुकमु मधुशर्करयुनु ईयेडु योगमुलनु एडुनेललु क्रममुगा पालतो कलिपि गर्भस्रावमुनं दुपयोगिंपवलयुनु. वेलग

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ५५५

मारेडु पेद्दवाकुडु पटोलमु चिन्नवाकुडु वीटिनि पालतो सिद्धमुचेसि एनिमिदि नेललु ईयवलयुनु. तोम्मिदव मासमुलो मधुसमु अनन्त क्षीरकाकोलि मनुबाल वीटिनि त्रागवलयुनु. पदियव नेललो शोंठितो काचि चल्लार्चिन पाल्नु त्रागुट श्रेष्ठमु. ईरीतिगाఁ जेसिन गर्भमु पुष्टमै बाध लुपशमिल्लुनु. कुशकाशलु एरंडमु पल्लेरु वीटिवेळ्लनु पाललो पक्वमुचेसि चक्करवेसिकोनि त्रागिन गर्भिणिकि शूललु नशिंचुनु.

गर्भमु निलुचुटकु दुग्धमु.

श्लो. कशेरुशृङ्गाटकजीवनीयपद्मोत्पलैरण्डशतावरीभिः, सिद्धं
पयः शर्करया विमिश्रं संस्थापयेद्गर्भ मुदीर्णशूलम्. १०.
कशेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पलं समुद्गपर्णीमधुकं सशर्करं, सशूल
गर्भस्रुतिपीडिताङ्गना पयोविमिश्रं पयसान्नभुक्पिबेत्. ११.
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यतां, सीतामधुक
काश्मर्यैर्हित मुत्थापने पयः. १२. गर्भशोषे त्वामगार्भाः
प्रसहाश्च सदा हिताः.

कसेरुवु शृङ्गाटकमु जीवनीलगणपु औषधमुलु कमलमुलु तेल्लकमलमुलु एरंडमु शतावरि वीटितो सिद्धमुचेसिन पाललो कंडचक्करनु कलिपिकौनि त्रागिन वृद्धिनोंदिन शूलगल गर्भमु निलुचुनु. कसेरुवु शृङ्गाटकमु कमलमुलु मिनुमुलु मधुकमु चक्कर वीटिनिकलिपि सेविंचिन शूललु गर्भस्रावमुलु मुन्नगुनवि नशिंचुनु. वातमुचेत गर्भमु शुष्कंचिनपुडु बालुरकुनु शुष्कत कलुगुनु. अट्टि समयमुल तेने चक्कर गुम्मुडु नीटितो सिद्धमुचेसिन पालु हितकरमु. गर्भशोषमुनन्दु पच्चिगर्भमुलनु तिनुट मंचिदि.

---

नाभिlepamulu मुन्नगुनवि.

श्लो. पाठा लाङ्गलि सिंहास्य मयूरकजटैः पृथक्, नाभि
वस्तिभगालेपा त्सुखं नारी प्रसूयते. १३. परूषकस्थिरामूल
लेप स्तद्व त्पृथक्पृथक्, वासामूले द्रुतं तद्व त्कटिबद्घे
प्रसूयते. १४. पारायास्तु शिफां योनौ या नारी संप्रधार
येत्, उग्राः प्रसवकाले च सा सुखेन प्रसूयते. १५. तुषाम्बु
परिपिष्टेन मूलेन परिलेपयेत्, लाङ्गल्या श्चरणौ सूते क्षिप्र
मेतेन गर्भिणी. १६. अटरूषकमूलेन नाभिबस्तिभगालेपः कर्तव्यः,
तालतरोरूर्ध्वमूले मुक्तकच्छे प्लुते पुंसां. १७. गृहम्बुना

554 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.

सदनि दीनिनि अश्विनिदेवतलु निर्मिंचिरि. अर्शुलु कुष्ठुरोगमुलु पाम दद्रुवु विचर्चिक मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुटकु ईक्षारतैल मुत्तममु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु योनिरोगाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.

गर्भहितमुलगु नुपायमुलु.

श्लो. मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च. १.
अश्मंतकः कृष्णतिला स्ताम्रवल्ली शतावरी, वृक्षादनी वयस्या च तथैवोत्पलशारिबा. २.
अनंता शारिबा रास्ना पद्मा मधुक मेव च, बृहतीद्वय काश्मर्य क्षीरिशृंगास्त्वचो घृतं. ३.
पृथक्पर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका, शृंगाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता. ४.
मासेषु सप्तयोगा स्स्युः अर्धश्लोकास्तु सप्तसु, यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोन्विताः. ५.
कपित्थबिल्व बृहती पटोलेक्षु निदिग्धिकाः, मूलानि क्षीरसिद्धानि दापये द्भिषगष्टमे. ६.
नवमे मधुकाऽनंता पयस्या शारिबाःपिबेत्, पयस्तु दशमे शुंठ्या शृतशीतं प्रशस्यते. ७.
सक्षीरा वाहिता शुंठी मधुकं देवदारु च, एव माप्यायते गर्भ स्त्रीवारूक् चोपशाम्यति. ८.
कुशकाशोरुबूकानां मूलै र्गोक्षुरकस्य च, शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परं. ९.

(१) मधुकमु शाकबीजमु क्षीरकाकोलि देवदारुवुलुनु, (२) आरे, नल्लनूगु मंजिष्ठ शतावरियुनु, (३) तिप्पतीगे क्षीरकाकोलि कमलमुलु मनुबाल अनंतमूलमु, (४) अनंतमूलमु मनुबाल सन्नरास्न कमलमु मधुकमुलुनु (५) वाकुडुगुम्मुडु क्षीरविदारि लनंगपुपट्ट शुंगमु नेयियुनु, (६) पृथक्पर्णि नुत्तुवपुलगमु मुनग पल्लेरु यष्टिमधुकमुनु, (७) शृंगाटकमु (दुप्पगड्ड) तामरतूडु द्राक्ष कसेरुवु मधुकमु मधुशर्करयुनु ईयेडु योगमुलनु एडुनेललु क्रममुगा पालतो कलिपि गर्भस्रावमुनं दुपयोगिंपवलयुनु. वेलग

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 555

మారేడు పెద్దవాకుడు పటోలము చిన్న వాకుడు వీటిని పాలతో సిద్ధముచేసి ఎనిమిది నెలలు ఈయవలయును. తొమ్మిదవ మాసములో మధుకము అనంత క్షీరకాకోలి మనుబాల వీటిని త్రాగవలయును. పదియవ నెలలో శొంఠితో కాచి చల్లార్చిన పాలను త్రాగుట శ్రేష్ఠము. ఈరీతిగాఁ జేసిన గర్భము పుష్టియై బాధ లుపశమిల్లును. కుశకాశలు ఏరండము పల్లేరు వీటివేళ్లను పాలలో పక్వముచేసి చక్కెరవేసికొని త్రాగిన గర్భిణికి శూలలు నశించును.

గర్భము నిలుచుటకు దుగ్ధము.

శ్లో. కశేరుశృంగాటకజీవనీయ పద్మోత్పలైరండశతావరీభిః, సిద్ధం
పయః శర్కరయా విమిశ్రం సంస్థాపయే ద్గర్భ ముదీర్ణశూలం. 10.
కశేరుశృంగాటకపద్మకోత్పలం సముద్గపర్ణీమధుకం సశర్కరం, సశూల
గర్భస్రుతిపీడితాంగనా పయోవిమిశ్రం పయసాన్నభు క్పిబేత్. 11. గ
ర్భే శుష్యే తు వాతేన బాలానాం చాపి శుష్యతాం, సితామధుక
కాశ్మర్యై శ్శీత ముత్థాపనే పయః. 12. గర్భశోషే త్వామగర్భాః
ప్రసహాశ్చ సదా హితాః.

కసేరువు శృంగాటకము జీవనీయగణపు ఔషధములు కమలములు తెల్లకమలములు ఏరండము శతావరి వీటితో సిద్ధముచేసిన పాలలో కండచక్కెరను కలిపికొని త్రాగిన వృద్ధినొందిన శూలగల గర్భము నిలుచును. కసేరువు శృంగాటకము కమలములు మినుములు మధుకము చక్కెర వీటినికలిపి సేవించిన శూలలు గర్భస్రావములు మున్నగునవి నశించును. వాతముచేత గర్భము శుష్కించినపుడు బాలురకును శుష్కత కలుగును. అట్టి సమయముల తేనె చక్కెర గుమ్ముడు నీటితో సిద్ధముచేసిన పాలు హితకరము. గర్భశోషమునందు పచ్చిగర్భములను తినుట మంచిది.

నాభిలేపములు మున్నగునవి.

శ్లో. పాఠా లాంగలిసింహాస్య మయూరకజటైః పృథక్, నాభి
వస్తిభగాలేపా త్సుఖం నారీ ప్రసూయతే. 13. పరూషకస్థిరామూల
లేప స్తద్వ త్పృథక్పృథక్, వాసామూలే ద్రుతం తద్వ త్కటిబద్ధే
ప్రసూయతే. 14. పాఠాయాస్తు శిఫాం యోనౌ యా నారీ సంప్రధార
యేత్, ఉగ్రాః ప్రసవకాలే చ సా సుఖేన ప్రసూయతే. 15. తుషామ్బుప
రిపిష్టేన మూలేన పరిలేపయేత్, లాంగల్యా శ్చరణౌ సూతే క్షిప్ర
మేతేన గర్భిణీ. 16. ఆడరూషకమూలేన నాభివస్తిభగాలేపః కర్తవ్యః,
తాలతరూర్ధ్వమూలే ముక్తకచ్ఛే ధ్రుతే పుంసాం. 17. గృహంబునా

556 చక్రదత్త — ౬౨. స్త్రీరోగాధికారము.

గేహధూమపానం గర్భాపకర్షణం, మాతులుంగస్య మూలాని మధుకం
మధుసంయుతం, ఘృతేన సహ పాతవ్యం సుఖం నారీ ప్రసూయతే. 18.
పుటదగ్ధసర్పకంచుక మస్యనామసీకుసుమసారసహితాం జితాక్షీ, ఝడితి
విశల్యా జాయేత గర్భవతాం మూఢగర్భాపి.

నిషబొద్ది లాంగలి అడ్డసరము మయూరకము వీటిని ప్రత్యేకముగానూరి నాభిస్థానమునందు లేపనచేయుటహితము. బొడ్డు వస్తి యోని వీటికి లేపనచేసిన సుఖప్రసవమగును. పరూషకము ముయ్యాకు పొన్న వీటివేళ్లను వేర్వేరుగానూరి లేపనచేసినను బాలకుడు పుట్టును. అడ్డసరపు వేళ్లను మొలలోగట్టిన తక్షణమే ప్రసవించును. విషబొద్దివేరును యోనిపైనుంచికొనిన స్త్రీ ప్రసవకాలమున సుఖముగ ప్రసవించును. ముల్లంగిని యవగంజితోనూరి కాళ్లకు లేపనచేసిన గర్భిణీస్త్రీ శీఘ్రముగా ప్రసవించును. పాముకుబుసమును పుటమువైచి స్నిగ్ధమగుసిరాను తేనెలో కలిపి కన్నుల కంజనముగా వైచినమూఢగర్భముగలదైనను శీఘ్రమే ప్రసవించును.

---

సుఖప్రసవమునకు మంత్రోదకములు.

శ్లో. గృహంబునా హింగుసింధు పానం గర్భాపకర్షణం. 20.
ఇహాఁమృతం చ సోమ శ్చ చిత్రభాను శ్చ భామిని, ఉచ్చైః శ్రవా
శ్చతురశో మందిరే నివసంతు తే. 21. ఇద మమృత మపాం సముద్ధృ
తం వైభవ లఘుగర్భ మిమం విముంచతు స్త్రీ, తదనల పవనార్క వా
సవాస్తే సహలవణాఁబుధరై రశంతుశాంతిం. 22. ముక్తాః పాశా విపా
శాశ్చ ముక్తా సూర్యేణ రశ్మయః, ముక్త స్సర్వభయా ద్గర్భ ఏహ్యే
హి మారీచ స్వాహా. 23. జలం చ్యవనమంత్రేణ సప్తవారాభిమం
త్రితం, పీత్వా ప్రసూయతే నారీ.

ఇంటినీళ్ళలో ఇంగువ సైంధవలవణము కలిపి త్రాగిన గర్భాపకర్షణమగును. తిప్పతీగ సోమవల్లి చిత్రభాను ఉచ్చైశ్రవము ఓచిన్నదానా! నీయింటిలో నెప్పుడుంచికొనుము జలోద్ధృతము లగు నీయమృతము ద్రావి గర్భమును ప్రసవింపుము. వాయుసూర్యచంద్రులు ఆనీగర్భమును రక్షింతురు గావుత. పిమ్మటముక్తాః పాశా అనుచ్యవన మంత్రముతో నీటిని మంత్రించి త్రాగె నేని స్త్రీ సుఖముగా ప్రసవించును.

---

గర్భయంత్రాదులు.

శ్లో. దృష్ట్యాచోభయ త్రింశకం. 24. తథోభయపంచదశదర్శన
సుఖసూతికృత్, నారీ జతువసుభిస్సహ, పక్షాదిగష్టాదశభి రేవ ;

<!-- Page 577 (Illustration / Blank Page) -->

558 चक्रदत्त — ६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.

...वनिवारणं, जलपिष्टवरुणपत्रैः संसृतै रुद्वर्तनालेपौ तु। ३५.
किक्किसरोगं हरतो गोमयशुष्का दथो विहिते।

एऱ्ऱराजनपु वेळ्लनु ओकतुलमु गोमूत्रमुतो गानि गंजितोगानि त्रागिन गर्भशूलमुलु शमियिंचुनु. नल्लडुप्पितो मध्यमुद्रागिन योनिशूलमुलु नशिंचुनु. प्रसवंचिन स्त्रीकिगल हृच्छूलमु वस्तिशूलमु मुन्नगुनवियुनु नशिंचुनु. घृतमुतोगानि यवक्षारमुनुगानि वेडिनीळ्लतोगानि त्रागिन गर्भपातमुनंदलि रक्तस्रावमुलु नशिंचुनु. नीटिलो नूचिन दंतिनि त्रागिन किक्किस रोगमुलुनशिंचुनु.

---

॥ ह्रीबेरादि कषायमु ॥

श्लो. ह्रीबेरारनाल रक्तचंदन बला धान्याक वत्सादनी। ३६.
मुस्ता क्षीर यवास पर्पटविशा क्वाथं पिबे द्गर्भिणी, नानादोषयुता तिसारगददे रक्तस्रुतो वा ज्वरे। ३७.
योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामये शस्यते
अमृतानागर सहचर भद्रोत्कट पंचमूल जलदलश्शृतं, मधुसंयुक्तं निवारयति सज्वरं सूतिकातकं। ३८.
सहचरपुष्कर वेतसमूलं वैकंकतं दारुकुलत्थ समं, जलमत्र सैंधवहिंगुयुतं सद्यो घोरसूतिकाशूलाहरं। ३९.

टीका:
कुरुवेरु विषबोड्ड रक्तचंदनमु मुत्तुवपुलगमु धनियामुलु तिप्पतीगे तुंगमुस्तलु वट्टिवेळ्लु पित्तपापड वीतिकषायमुनु गर्भिणीस्त्री त्रागवलयुनु. दीनिनि अनेकदोषमुलु गलरक्तस्रावमुल नुपयोगिंपवले ननि मुनुलनिरि. तिप्पतीगे शोंति गोरिंट भद्रमुस्तलु लवंगपुपट्ट पंचमूलमुलु कुरुवेरु तेजपत्री वीतिकषायमुलो तेनेनुचेर्चि त्रागिन सूतिकारोगमुलु नशिंचुनु. गोरिंट पुष्करमूलमु वेतसमु वीतिवेळ्लनु देवदारुकुलुत्थ कषायमुतो सैंधवलवणमु इंगुवनु चेर्चिकौनि त्रागिन सूतिकारोगमुलु शीघ्रमुगा नशिंचुनु.

---

॥ वज्रकांजिकमु ॥

श्लो. दशमूलीकृतः क्वाथः सद्यस्सूतिरुजापहः, पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं शुंठी यवानिका। ४०.
जीवकेद्वे हरिद्रे द्वे बिड सौवर्चलं तथा, एतै रेवौषधैः पिष्टै रारनालं विपाचितं। ४१.
आमवातहरं वृष्यं कफघ्नं वह्निदीपनं, कांजिकं वज्रकं ना...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 559

మ స్త్రీణా మగ్నివివర్ధనం. 42. మక్కందశూలశమనం పరం క్షీరాభివృ
ర్ధనం, క్షీరపాకవిధానేన కాంజికస్యాపి సాధనం. 43.

దశమూలములకషాయము సూతికలకు వెంటనే పోగొట్టును. పిప్పళ్లు పిప్పలి దుంపలు చవ్యము శొంతి వామము జీలకఱ్ఱ నల్లజీలకఱ్ఱ పసుపు మ్రానిపసుపు అంటుప్పు నల్లయుప్పి వీటిని నూరి గంజితో పక్వము చేసి త్రాగిన ఆమవాతములు హరించును. వీర్యపుష్టి నిచ్చి కఫముల నశింప చేయును. అగ్నిని దీపింప చేయును. స్త్రీలరోగములను పోగొట్టును.

పంచజీరకగుడము.

శ్లో. జీరకం హపుషా ధాన్యం శతాహ్వా సురదారు చ, య
మానీ త్ర్యూషకో హింగు పత్రికా కాసమర్ధకం. 44.
పిప్పలీ పిప్పలీమూల మజమోదాథ బాష్పికా, చిత్రకం చ పలాంశాని తథాన్యచ్చ చతుఃపలం. 45.
కశేరుకం నాగరం చ కుష్ఠం దీప్యక మేవ చ, గుడస్య చ శతం దద్యా ద్ఘృతప్రస్థం తథైవ చ. 46.
క్షీరద్విప్రస్థసంయుక్తం శనైర్మృద్వగ్నినాపచేత్, పంచజీరక ఇత్యేష సూతికానాం ప్రశస్యతే. 47.
గర్భార్థినీనాం నారీణాం బృంహణీయో సమీరణే, వింశతివ్యాపదా యోనేః కాసం శ్వాసం జ్వరం క్షయం. 48.
హలీమకం పాండురోగం గార్ధ్ర్యం బహుమూత్రతాం, హంతి పీనోన్నతకుచాః పద్మపత్రాయతేక్షణాః. 49.
ఉపయోగాత్ స్త్రియో నిత్య మలక్ష్మీమలవర్జితాః.

జీలకఱ్ఱ హపుషము ధనియములు శతావరి దేవదారు వామము త్ర్యూషకము (కొబ్బరి) హింగు పత్రిక కాసమర్దము పిప్పళ్లు పిప్పలి మూలము జీలకఱ్ఱ చిత్రమూలము వీటిని ఒక్కొక్క పలమును ఇతరవస్తువులను 4 పలముల చొ॥ కసేరుపు శొంతి కోష్ఠు అజమోద బెల్లము 100 పలములును నేయి 16 పలములును తెచ్చి 32 పలముల పాలను మెల్లని సెగపైని పక్వముచేయవలయును. ఇది పంచజీరకము. సూతిక మున్నగు వానిని నశింపఁజేయును. గర్భార్థులకు బలము నిచ్చును.

దుగ్ధవర్ధనోపాయములు.

శ్లో. వనకార్పాస కేతూనాం మూలం సౌవీర కేణ వా. 50
విదారీకందం సురయా పిబే ద్వా స్తన్యవర్ధనం, దుగ్ధేన శాలితండుల చూర్ణపానం వివర్ధయేత్. 51.
స్తన్యం సప్తాహతః క్షీరసేవిన్యా స్తు న సంశ

560 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.

यः, हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत् स्तन्यविशुद्धये. 52. तत्र वातात्त्के स्तन्ये दशमूलीजलं पिबेत्, पित्तदृष्टेऽमृता भीरु पटोलं निम्बचन्दनं. 53. धात्रीकुमार श्च पिबे त्क्वाथयित्वा सशारिबं, कफे वा त्रिफला मुस्ता भूनिम्बं कटुरोहिणीं. 54. धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूषरसाशिनी, भार्ङ्गी वचा दारुसाराः पिबेत्तातिविषाः शृताः. 55. कुक्कुरा मञ्जकामूलं चर्वितमास्ये विधारितं जयति, सप्ताहा त्स्तनकीलं स्तन्यं चैकान्ततः कुरुते. 56.

अडवि प्रत्ति चेट्टुन वीटिवेर्लनु गंजितो नूरीगानि विदारीकंदनु मद्यमुतोगानि त्रागिन पालु हॆच्चुनु, वरिबिय्यपु पिंडिनि पालतो नेडु रोजुलु त्रागिन पालुत्रागॆडिदानिपालु हॆच्चुनु. हरिद्रादिगणपु औषधमुलुगानि वचादिगणपु औषधमुलुगानि पालनु वृद्धिनोंदिंचुनु.

---

स्तनशोधलकु चिकित्स.

श्लो. शोधं स्तनोत्थितमवेक्ष्यभिषग्व्यधध्वा, द्यद्विद्रधावभिहितं त्विह भेषजं तु, आमे विदध्याति तथैवगतेचपाकं, तस्याः स्तनौ स्लततमेवचनिर्दुहीतं. 57.

विशालामूललेपस्तु हन्ति पीडां स्तनोत्थितां, निशाकनकफालाभ्यां लेप श्चापि स्तनार्तिहा. 58.

मूषिक वसया सूकर, गजमहिषवमांसचूर्णनंयुतया. 59.

अभ्यङ्गमर्दनाभ्यां कठिनपीन स्तनौ भवतः, माहिषीभवनवनीतं व्याधिबलोद्गा ऽद्भव नागबला. 60.

पिष्टामर्दनयोगा त्पीनं कठिनं स्तनं कुरुते.

चनुमॊनलఁ गलवापुलकु विद्रधिरोगमुनकु वलॆ चिकित्सఁजेयवलयुनु इंद्रायणिवेरु नूरी राचिन चनुमॊनलपोटु तग्गुनु. ऎलुकपंदि विनुगु दुन्नपोतु वीटिमांसमु चूर्णमुचेसि रुद्दिन चूचुकमुलु कठिनमुलुनु पुष्टमुलु नगुनु.

---

श्रीपर्णी तैलमु.

श्लो. श्रीपर्णीरसकल्का भ्यां तैलं सिद्धं तिलोद्भवं. 61.

तत्तैलं तूर्णके नैव स्तनस्योपरि धारयेत्, पतिता वुत्थितौ स्त्रीणार्भ वेयातां पयोधरौ. 62.

561 ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము.

శాలిపర్ణి రసమునందు కల్కమునందు సిద్ధముచేసిన తిలతైలమును దూదితో చనుమొనల నుంచిన పతితములైనప్పటికిని పయోధరములు మఱల నున్నతము లగును.

కాసీససిద్ధతైలాదులు

శ్లో. కాసీసతురగగంధా శారివా గజపిప్పలీ విపక్వేన, తైలేన యాంతి వృద్ధిం స్తనకర్ణవరాంగలింగాని. 63. ప్రథమర్తౌ తండులాంభో నస్యం కుర్యా త్తనా స్థిరా, గోమహిషీఘృతసహితం తైలం శ్యామాకృతాంజలివచాభిః. 64. సత్రికటునిశాభిః సిద్ధం నస్యం స్తనోత్థాపనం పరం, తనూకరోతి మధ్యం పీతం మధితేన మాధవీమూలం. 65. స్యాచ్ఛిథిలాపిచ గాఢా సురగోపాజ్యాభ్యంగసంగతో యోనిః, శరబహలస్థిరబంధనరజ్జ్వా సంతాడనాద్ధి దయితేన. 66. నశ్య త్యబలాద్వేషః పత్యౌ సహజః కృతోఽధవా యోగైః, దత్త్వైవ దుగ్ధభక్తం విప్రాయోత్పాట్య సితబలామూలం. 67. పుష్యే కన్యా పిష్టందత్తసి మనిచ్ఛాహారం భక్తైః.

కాసీసము అశ్వగంధ మనుబాల ఏనుగుపిప్పలి వీటితైలము చనుమొనలు చెవులు యోని లింగము వీటిని పెంచును. ప్రథమార్తవసమయములందు బియ్యపుకడుగును నస్యవిధిచేసిన చూచుకములు స్థిరములై యుండును. ఆవు గేదె వీటినేతితో తైలమును నల్లతెగడ వస శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పసపు వీటితో సిద్ధముచేసిన నస్యమును తీసికొనిన చూచుకము లుత్థితములగును. జిల్లు నుయ్యాకుపొన్న వీటితో కట్టిన త్రాటితో భర్తతాడనముచేయుట పిసుకుటనలనను అబలాద్వేషము నశించును. పుష్యనక్షత్రమున సీత(వావిలి) వేరునుదెచ్చి బ్రాహ్మణుని భుజింపఁజేసి సేవించిన అరుచి నశించిపోవును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు స్త్రీరోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

---

౬౩. బాలరోగాధికారము.

బాలురకు దుగ్ధాదులు

శ్లో. శుష్కవచాభయాబ్రాహ్మీ కమలం క్షౌద్రసర్పిషా, వర్ణాయుః కాన్తి జననం లేహం బాలస్య దాపయేత్. 1. స్తన్యాభావే పయశ్చాగం గవ్యం వా తద్గుణం పిబేత్, తర్కాభ్వోధో గుడికాం తప్తాం నిర్వాప్య కటుతైలకే. 2. తత్తైలం పానతో హంతి

71

562 चक्रदत्त—६३. बालरोगाधिकारमु.

बालानां मुल्बमुद्धृतं, व्योमशिवोग्रागजनीकल्कं वा पीतं मधु पयसा। ३। उल्बं निःशेषं कुरुते पटुतां बालस्य चाप्युदितं, मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा। ४। स्वेदश्च मर्दितं नाभिं शोधस्तेन प्रशाम्यति, नाभिपाके निशा लोध्र प्रियंगुमधुकैः शृतं। ५। तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिश्चाप्यवचूर्णनं।

कोष्टु वस करक्कायलु ब्राह्मी कमलनु वीटिनि तेनेतोनु चेतितोनु कलिपि लेहमुनु चेसि पिल्ललकीयवलयुनु। इय्यदि बलमुनु आयुष्यमुनु कांतिनि कलिगिंचुनु। स्त्रीलकु पालुलेनिचो मेकपालुगानि आवुपालुगानि मात्स्य प्रश्य... वले गुणमिच्चुनु। तर्काधमुनु (हिं = बडवेरि) गुटिकनुचेसि कालि कडुतल मुनंदु मुंचि त्रागिन बालकुलकु उल्बमु नशिंचुनु। शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्ळु करक्कायलु वस पसुपु वीटिकल्कमुनु पालतो त्रागंपवलयुनु। उल्बमुलु नशिंचुनु। बालकुलु मिक्किलियुनु चतुरु लगुदुरु। अग्नितो तप्तमुचेसिन मृत्पिंड पालतो चल्लार्चि आयाविरिनि बड्डुनकु पट्टिंचिनचो वापुलु नशिंचुनु।

मयूरशिखाधारणादुलु.

श्लो. सोमग्रहणे विधिवत् केकिशिखामूलमुद्धृतं बद्धं, जघनेऽथ कंधरायां क्षपयत्यहिंडिकां नियतं। ६। सर्षपपुष्पं मरिचं पिष्टं गोरोचनासहितं, पीतं तद्वत्सकुलत्थ कृशो दग्धपिष्टकप्राशः। ७। जम्बूकानासावायसजिह्वानाभ्यर्चगाहासम्भूता, कांस्यं रसोऽथगरलं प्रावृड्भेकस्य वामजंघास्थि। ८। इत्येकशोऽथमिलितं विधृतं ग्रीवादिकटिदेशे, अहिंदिकार्तशमनमभ्यंगो नातिपथ्यविधिः। ९। अनामिके घुर्धुरिका जर्कृतिरीरोचना, नवनीतं च संमिश्र्य खादेत्तद्रोगनाशनं। १०। लाक्षाशिरस्तालुनि सप्तदलार्कस्नुहीभवं क्षीरं, दत्त्वा रजसि चूर्णिते दत्ते नस्ये दनामिको रोगः। ११। लेहायेच्छुना भस्म नवनीतेन लेपितं, स्फुटकपत्रजरसोद्वर्तनं च हि तद्धितम्। १२।

चन्द्रग्रहणमन्दु यथाविधिगा नेमलिपिंचमुनु पेल्लगिंचि जघनमु नंदुगानि मेडलो गानि कट्टिनचो अहिंडिकररोगमुलु नशिंचुनु। मयूराकुल・ सरसपुष्पमुलु मिरियमुलु गोरोचनमु वीटिनि नूरी अन्नमुतो तिनिननु अहिंडि...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 563

కలునశించును. గ్రద్దముక్కు కాకిసాలుంక పందిబొడ్డు కంచు పాదరసము విషము పర్వకాలపుకప్పయొక్క వామజంఘపు టెముక ఈరీతిగా ఒక్కొక్కదానిని గాని అన్నిటినికలిపి గాని కటియందు ధరించినచో అహిండికలునశించును. ఈవిధికి పథ్యమేమియును లేదు. అనామకరోగమునందు ఘర్ఘురికామాంసము మిరియములు వంశలోచనము నవనీతము వీటిని కలిపి తినిన మంచిది. నవనీతమును పిల్లనికి రాచి కుక్కచేతనాకించినచో అనామకరోగము నశించును.

—౦ తైలాభ్యంగాదులు. ౦—

శ్లో. తైలస్య భాగ మేకం మూత్రస్య ద్వౌ చ శింబీదలరసస్య, గవ్యం పయ శ్చతుర్గుణ మేవం పచే త్తైలం. 13. తే నాభ్యంగ స్సతతం రోగ మనామకాఖ్య మపహరతి, అర్కతూలక మావికరోమా ణ్యాదాయ కేశరాజస్య. 14. స్వరసేనాక్తే వస్త్రీకృత్యా వర్తిం చ తైలాక్తాం, తజ్జాతకజ్జలాంచితలోచనయుగలోఽప్యలఙ్కృతో బాలః. 15. కష్ట మనామకరరోగం క్షపయతి భూతాదికం చాపి, చాలనికాతలసంస్థిత పోతం సంప్లావ్య గవ్యమూత్రేణ. 16. బకోదశాలికాయాం రజకక్షారోదక స్నానం, దాసక్రయణ శ్రావణ వరాటికా రసేంద్రపూరితా ధృతా కంఠే, నలినీదలే చ శయనం సుకష్ట మనామకాఖ్యరోగఘ్నం. 17. భైషజ్యం పూర్వ ముద్దిష్టం నరాణాం య జ్జ్వరాదిషు, దేయం తదేవ బాలానాం మాత్రా తస్య కనీయసీ. 18 ప్రథమే మాసి జాతస్య శిశో ర్భేషజరక్తికా, అవలేహ్య తు కర్తవ్యా మధుక్షీరసితాఘృతైః 19. ఏకైకాం వర్ధయే త్తావ ద్యావ త్సంవత్సరో భవేత్, తదూర్ధ్వం మాషవృద్ధి స్స్యా ద్యావడాషోడశాబ్దికాః. 20.

నూనె 1 భాగము, గోమూత్రము 2 భాగములు, శింబీదలములరసము 2 భాగములు, ఆవుపాలు నాలుగురెట్లు వీటిలో తైలమును పక్వముచేసి దానిని తలంటుచుండిన అనామకరోగములు నశించును. జిల్లేడు దూది మేకఉన్నిని గుంటకలగరరసములో వస్త్రమును తడిపి పత్తినిచేసి తైలములో ముంచి కాల్చి ఆమసిని కాటుక వేసిన నసాధ్యములగు అనామకరోగములను నశించును. పడవనున్నగు వానిపై బాలకునుంచి గోమూత్రముతో స్నానము చేయించి ఏకాంతస్థానమునందు రుద్దవలయును. ఇవి యన్నియును కష్టరూపములగు ననామకములను పోగొట్టును. పెద్దలకు జ్వరాదులందే యౌషధములు మున్ను చెప్పఁబడినవో అవియే పిల్లలకు నియ్యఁదగినవి. అయితే, పుట్టినబిడ్డకు మొదటి

564 చక్రదత్త—౬౩. బాలరోగాధికారము.

నెలలో ఒక చిన్నమాత్రయంత, రెండవ నెలలో రెండుచిన్న మాత్రలంత ఇవ్విధంబున సంవత్సరమువరకు హెచ్చించుచు నౌషధమును తేనెలోగాని, పాలలోఁగాని చక్కెరలోఁగాని, నేతిలోఁగాని కలిపి నాకించవలయును. ఆవల సంవత్సరము మొదలు పదునాలుగుసంవత్సరము లగువఱకు నొక్కొక్క మినపగింజంత హెచ్చింపవలయును.

హరిద్రాదులు.

శ్లో. హరిద్రాద్వయయష్ట్యాహ్వనింబశాక్రయవైః కృతః, శిశోర్జ్వరాతిసారఘ్నః కషాయ స్తన్య దోషజిత్. 21.

పసపు మ్రానిపసపు మధుకము కొడిసెపాలవిత్తులు వీటికషాయము పిల్లల అతిసారరోగములను మాన్పును.

బాలచతుర్భద్రిక.

శ్లో. ఘనకృష్ణారుణా శృంగీ చూర్ణం క్షౌద్రేణ సంయుతం, శిశోర్జ్వరాతిసారఘ్నం కాసశ్వాసవమీహరం. 22,

తుంగముస్తలు పిప్పళ్లు శృంగి వీటిని చూర్ణముచేసి తేనెతోకలిపి పిల్లల కిచ్చిన జ్వరాతిసారములు దగ్గు శ్వాస వాంతులు నశించును.

ధాతక్యాదులు.

శ్లో. ధాతకీబిల్వధాన్యాక లోధ్రేంద్రయవవాలకైః, లేహః క్షౌద్రేణ బాలానాం జ్వరాతిసారవాంతిజిత్. 23. రజనీదారుశరలైః శ్రేయసీ బృహతీద్వయం, పృష్నిపర్ణీ శతాహ్వాచ లీఢం మాక్షికసర్పిషా. 24. గ్రహణీ దీపనం హన్తి మారుతార్తిం సకామలాం, జ్వరాతిసారపాండుఘ్నం బాలానాం సర్వశోధనుత్. 25. మిశీకృష్ణాఁజనం లాజా శృంగీ మరిచమాక్షికైః, లేహః శిశో ర్విధాతవ్య శ్ఛర్దికాసజ్వరాపహః. 26.

ధాతకీఫలము మాకుడు దానియములు లోధ్ర కొడిసెపాలవిత్తులు కురువేరు తేనె వీటిలేహను పిల్లలకు జ్వరాతిసారములను వాంతిని పోగొట్టును. పసపు దేవదారు కరక్కాయలు వాకుడు శతావరి వీటిని తేనెతో నేతితో కలిపి లేహమునుచేసి ఈయవలయును. గ్రహణి వాతరోగము కామెల అతిసారము మున్నగు వానిని పోగొట్టును. సోంపు పిప్పళ్లు సుర్మా పేలాలు మిరియములు తేనె వీటితోచేసిన లేహమును పిల్లకిచ్చిన వాంతిని మున్నగునవి నశించును.

శృంగ్యాదిలేహము.

శ్లో. శృంగీం సముస్తాతివిషాం విచూర్ణ్య లేహం విధధ్యా న్మధునా

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 565

శిశూనామ్. 27. కాసజ్వరచ్ఛర్దిభి రర్దితానాం సమాక్షికాం చాతివిషాం
తదైకామ్. 28. పీతం పీతం వమే ద్యస్తు స్తన్యం త న్మధుసర్పిషా, ద్వివార్తాకీ
ఫలరసం పంచకోలం చ లేహయేత్. 29. ఆమ్రాస్థిలాజసింధూత్థై ర్లేహః
క్షౌద్రేణ ఛర్దినత్, పిప్పలీ మరిచానాం తు చూర్ణం సమధు శర్కరం.
30. రసేన మాతులుంగస్య హిక్కాచ్ఛర్ది నివారణం, పేటీపారామూలా మ్ల్యం
బ్వః సహకారవల్కలతః కల్కః. 31. ఇత్యేకశ శ్చ పిండో విధ్యు
తో హ్యన్నాభిమధ్యతాల్వాది, చ్ఛర్ద్యతిసారజం వేగం ప్రబలం ధత్తే త
దేవ నియమేన. 32.

శృంగి, తుంగముస్తలు అతివస వీటిని చూర్ణముచేసి తేనెతో లేహముచేసిగాని అతివస తేనె లేహమును చేసిగాని తినిన దగ్గు జ్వరము ఛర్ది మున్నగునవినశించును. పాలను త్రాగిత్రాగి క్రక్కుచుండిన పిల్లలకు వాకుడుకాయలరసమును తేనెతోను నేతితోను నాకింపవలయును. పంచకోలములను తినిపింపవలయును. మామిడి టెంకలు పేలాలు సైంధవలవణము వీటిని లేహముచేసి తేనెతో నాకించిన వాంతినశించును. పిప్పళ్లు మిరియములు వీటిచూర్ణమును తేనె కంచా చక్కెరలోవైచికొని మాచీఫలరసముతో నాకించిన ఎక్కిళ్లును ఛర్దులును నశించును. పేటిక విషబొద్దివేరు నేరేడుచెక్క గోరంటతొక్కు వీటిని వేరువేరుగా కల్కమునుచేసి నాభినడుమును దవడలు మున్నగుచోటులను పట్టువేచినచో ఛర్ద్యతీసారములు తప్పక నశించును.

❧ బిల్వక్వాథాదులు. ❧

శ్లో. బిల్వం చ పుష్పాణి చ ధాతకీనాం జలం సలోధ్రం గజపి-
ప్పలీ చ, క్వాథావలేహౌ మధునా విమిశ్రౌ బాలేషు యోజ్యా వతి
సారితేషు. 33. సమంగా ధాతకీ లోధ్ర శారివాభిః శృతంజలం, దుర్ధరే
2పి శిశోర్దేయ మతిసారే సమాక్షికం. 34. నాగరాతివిషా ముస్త బా
ల కేంద్రయవైః శృతం, కుమారం పాయయే త్ప్రీతః సర్వాతిసారనాశ
నం. 35. సమంగాధాతకీపద్మం వయస్యా కచ్ఛురా తథా, పిష్టై రేతై
ర్యవాగూ స్యా త్సర్వాతిసారనాశనం. 36. బిల్వమూలకషాయేణ
లాజా శ్చైవ సశర్కరాః, ఆలోడ్య పాయయే ద్బాలం ఛర్ద్యతీసార
నాశనం. 37. కల్కః ప్రియంగుకోలాస్థి మధ్యముస్తరసాంజనైః, క్షౌ-
ద్రరీఢః కుమారస్య ఛర్దితృష్ణాతిసారనుత్. 36.