दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३७६ दशकुमारचरितम् [ उत्तरपीठिकायां

त्यभिज्ञा सकरुणमरोदीत् । अवादीच्च-'नाथ, त्वद्दर्शनादुपोढरागां तस्मि- न्कन्दुकोत्सवे पुनः सख्या चन्द्रसेनया त्वत्कथाभिरेव समाश्वासितास्मि । त्वं किल समुद्रमध्ये मज्जितः पापेन मद्भ्रात्रा भीमधन्वना इति श्रुत्वा सखीजनं परिजनं च वञ्चयित्वा जीवितं जिहासुरेकाकिनी क्रीडावनमुपा- गमम् । तत्र च मामचकमत कामरूप एष राक्षसाधमः । सोऽयं मया भीतयावधूतप्रार्थनः स्फुरन्तीं मां निगृह्याभ्यधावत् । अत्रैवमवसितोऽ- भूत् । 'अहं च दैवात्तवैव जीवितेशस्य हस्ते पतिता । भद्रं तव' इति । ( ५१ ) श्रुत्वा च तया सहावरुह्य, नावमध्यारोहम् । मुक्ता च नौः प्रतिवातप्रेरिता तामेव दामलिप्तां प्रत्युपातिष्ठत् । अवरूढाश्च वयमश्रमेण

कृतग्रीवा । अभिनिरूप्य समन्ततो दृष्ट्वा । धातेति-जाता उत्पन्ना प्रत्यभिज्ञा स एवायमिति ज्ञानं यस्याः सा । उपोढरागा-सञ्जातानुरागा । परिजनं दासीवर्गम् । जिहासुः त्यक्तुमिच्छुः । अचकमत-कामयामास । कामरूपः । मायावी । अवधूत- प्रार्थनः-अवधूता तिरस्कृता प्रार्थना यस्य सः । स्फुरन्तीं वेपमानाम् । निगृह्य बला- दाकृष्य । अत्र अस्मिन् पर्वते एवं-ब्रह्मराक्षसेन सह युद्धं कृत्वा । अवसितः समाप्तिं गतः निहत इति यावत् । दैवात् अदृष्टवशात् । जीवितेशस्य पत्युः । भद्रं मङ्गलम् । ( ५१ ) तया कन्दुकावत्या । अवरुह्य पर्वतशिखरादवतीर्य । मुक्ता परि- चञ्चिता । प्रतिवातप्रेरिता अनुकूलवायुचालिता । उपातिष्ठत्-उपाजगाम । अव-

तो पूर्वपरिचितकी स्मृति आ गयी । तब वह करुणस्वरसे रोकर कहने लगी 'हे स्वामिन् ! उस कन्दुकक्रीड़ामें आपके दर्शनसे उद्भूत रागवती होकर मैं अपनी प्रियसखी 'चन्द्रसेना द्वारा आपकी कथा-वार्त्ताओंसे समाश्वासित की गयी। मेरे पापी भाई भीमधन्वाद्वारा आप समुद्रमें डुबवाये गये। यह वृत्त सुनकर मैं अपने परिजन और सहचरियोंको छलकर अपनी आत्महत्याके लिये अकेली क्रीड़ावनमें भाग आयी । उस क्रीड़ावनमें इस मायावी राक्षसाधमने मेरे साथ कामेच्छा प्रकट की । भयान्वित मेरे द्वारा उसकी प्रार्थना तिरस्कृता होनेपर यह राक्षस मुझ कांपती हुई गात्रवालीको जबर्दस्ती पकड़कर ले भागा । वह इस पहाड़पर इस तरह लड़कर मर भी गया । सौभाग्यसे मैं अपने पतिके ( आपके ) हाथोंमें ही आ पड़ी । आप तो कुशलतासे हैं ?' ( ५१ ) इन बातोंको श्रवणकर मैं उस कन्दुुकावतीके साथ पहाड़परसे नीचे उतर आया तथा नावपर सवार हो गया । चलायी हुई नाव अनुकूल पवनके कारण सोधी उसी दामलिप्ता नगरीमें पहुँची । हम लोग बिना परिश्रमके किनारे पर उतर गये ।

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३७७ 'तनयस्य च तनयायाश्च नाशादनन्यापत्यस्तुङ्गधन्वा सुह्मपतिर्निष्कलः स्वयं सकलत्र एव निष्कलङ्कगङ्गारोधस्यनशनेनोपरन्तुं प्रतिष्ठते । सह तेन मर्तुमिच्छत्यनन्यनाथोऽनुरक्तः पौरवृद्धलोकः' इत्यश्रुमुखीनां प्रजाना- माक्रन्दमश्रृणुम । (५२) अथाहमस्मै राज्ञे यथावृत्तमाख्याय तदपत्यद्वयं प्रत्यर्पित- वान् । प्रीतेन तेन जामाता कृतोऽस्मि दामलिप्तेश्वरेण । तत्पुत्रो मदनु- जीवी जातः । मदाज्ञप्तेन चामुना प्राणवदुज्झिता चन्द्रसेना कोशदासम- भजत् । ततश्च सिंहवर्मसाहाय्यार्थमत्रागत्य भर्तुस्तव दर्शनोत्सवसुखम- नुभवामि' इति । रूढा तीरमागता । तनयस्य पुत्रस्य भीमधन्वनः । तनयायाः कन्दुकावत्याः । अनन्यापत्यः अनपत्यः । निष्कलो वृद्धः । सकलत्रः सदारः । निष्कलङ्केति निष्क- लङ्के निष्पापे गङ्गारोधसि गङ्गातटे । अनशनेन उपवासेन । उपरन्तुं मर्तुम् । प्रति- ष्ठते यात्रां करोति । तेन राज्ञा तुङ्गधन्वना । अनन्यनाथः अशरणः अश्रुमुखीनां सवाष्पवदनानाम् । आक्रन्दं विलापम् । (५२) अहं मित्रगुप्तः । यथावृत्तं यावत्संघटितम् । तदपत्यद्वयं-भीमधन्वानं कन्दुकावतीञ्च । तेन तुङ्गधन्वना । तत्पुत्रः राजपुत्रो भीमधन्वा । मदाज्ञप्तेन- मदादिष्टेन । अमुना भीमधन्वना । उज्झिता-त्यक्ता । नावसे उतरकर हम लोगोंने आखोंमें आँसू भरे हुए प्रजाजनोंको विलाप करते हुए देखा । बात यह थी कि वृद्ध सुह्मपति महाराज तुंगधन्वा अपने पुत्र भीमधन्वा और पुत्री कन्दुकावतीकी मृत्युसे बड़े दुःखी हुए । साथ ही अन्य सन्तान न होने से उन्होंने निष्कलंकिनी गंगाके किनारे जाकर अपनी रानीके सहित अनशन (उपवास) करके प्राणोंको त्यागनेकी ठानी थी। उसके साथ नगरके वृद्ध लोगोंने भी अपने प्राणोंको अनाथ होनेके कारण तथा राजभक्तिके कारण त्यागना ठाना था । (५२) विलाप सुनने के पश्चात् मैंने महाराज तुंगधन्वाको उनकी दोनों सन्तानें अर्पणकर दीं और सभी घटनाएँ भी बतला दीं। उन महाराज दामलिप्तेश्वरने प्रीतिसे मुझे जामाता बनाया। उनका पुत्र भीमधन्वा मेरा अनुजीवी हुआ। मेरी आज्ञासे उसने प्राणके समान चन्द्रसेनाको त्याग दिया जो कोशदासकी सेविका हो गयी। इसके बाद राजा सिंहवर्माकी सहायताके लिये मैं (मित्रगुप्त) यहांपर आया और हे स्वामिन् ! आपके दर्शनसुखके उत्सवका अनुभव कर रहा हूं।'

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ३७८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( ५३ ) श्रुत्वा 'चित्रेयं दैवगतिः । अवसरेषु पुष्कलः पुरुषकारः' इत्यभिधाय भूयः स्मिताभिषिक्तदन्तच्छदो मन्त्रगुप्ते हर्षोत्फुल्लं चक्षुः पातयामास देवो राजवाहनः । स किल करकमलेन किञ्चित्संवृताननो ललितवल्लभारभसदत्तदन्तक्षतव्यसनविह्वलाधरमणिनिरोष्ठ्यवर्णमात्मच- रितमाचचक्ष— इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते मित्रगुप्तचरितं नाम षष्ठ उच्छ्वासः । ( ५३ ) चित्रा विस्मयोत्पादिका । अवसरेषु-योग्यसमयेषु । पुष्कलः प्रचुरः महान् इति यावत् । स्मितेति-स्मितेन मन्दहास्येन अभिषिक्तौ लिप्तौ दन्तच्छदौ ओष्ठाधरौ यस्य सः । मन्त्रगुप्ते तन्नामककुमारे । पातयामास अर्पयामास । स मन्त्रगुप्तः । किञ्चित्संवृताननः-ईषदावृतमुखः । ललितेति-ललितवल्लभया प्रिय- दयितया रभसेनौत्सुक्येन पौर्वापर्यमविचार्यैव वा दत्तं यद्दन्तक्षतं तेन यद् व्यसनं पीडा तेन विह्वलश्चञ्चलोऽधरमणिरधरबिम्बं यस्य सः । निरोष्ठ्यवर्णं तदोष्ठे क्षत- सत्त्वात् ओष्ठ्यवर्णरहितम् । इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालविबोधिनीसमाख्यायां दशकुमारचरितव्याख्यायां मित्रगुप्तचरितं नाम षष्ठ उच्छ्वासः । ( ५३ ) राजवाहनने इन बातोंको सुनकर कहा—दैवगति बड़ी विस्मयकारिणी होती है तथा समयपर पुरुषार्थ भी अति उपकारी होती है । तत्पश्चात् मन्द मुसकान- द्वारा दोनों अधरोंको अनुलिप्त करके देव राजवाहनने हर्षयुक्त विस्फारित नयनोंसे मन्त्रगुप्तकुमारको देखा । तब उस मन्त्रगुप्त ने भी कमलरूपी हाथोंसे ओठको थोड़ा आच्छादित करते हुए अपना वृत्तान्त कहना आरम्भ किया । उसके ओंठपर उसकी सुन्दरी कामिनीद्वारा दन्तक्षत कर दिया गया था । जिस दन्तक्षतकी व्यथासे उसके अधरविम्ब व्याकुल थे । अतः मन्त्रगुप्तने ओष्ठ्यवर्ण रहित वर्णोंमें अपना वर्णन प्रारम्भ किया । इस प्रकार से दशकुमार चरितके मित्रगुप्तचरितके षष्ठ उच्छ्वासकी हिन्दी टीका बालक्रीड़ा समाप्त हुई । Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

सप्तमोच्छ्वासः ( १ ) राजाधिराजनन्दन, नगरन्ध्रगतस्य ते गतिं ज्ञास्यन्नहं च गतः कदाचित्कलिङ्गान् । कलिङ्गनगरस्य नात्यासन्नसंस्थितजनदाहस्थान- संसक्तस्य कस्यचित्कान्तारधरणिजस्यास्तीर्णसरसकिसलयसंस्तरे तले निषद्य निद्रालीढदृष्टिरशयिषि । गलति च कालरात्रिशिखण्डजालकान्ध- कारे, चलितरक्षसि क्षरितनीहारे निजनिलयनिलीननिःशेषजने नितान्त- ( २ ) अस्मिन् मन्त्रगुप्तचरिते ओष्ठ्यवर्णान् विहायैव पदानि निबद्धानि कवि- नेति द्रष्टव्यम् । नगरन्ध्रगतस्य पर्वतगुहाप्रविष्टस्य । ते = वाहनस्य । अहं मन्त्रगुप्तः । कलिङ्गान् तदाख्यप्रदेशान् । नात्यासन्नेति-नात्यासन्ने किञ्चिद्दूरे संस्थितमवस्थितं यत् जनदाहस्थानं श्मशानं तत्संसक्तस्य लग्नस्य । कान्तारधर- णscreen णिजस्य आरण्यकभूरुहस्य । आस्तीर्णेति-आस्तीर्णः विस्तारितः सरसकिसलयानां नवीनपल्लवानां संस्तरः शयनीयं यत्र तस्मिन् । तले इत्यस्य विशेषणमेतत् । निषद्य उपविश्य । निद्रालीढदृष्टिः निद्राक्रान्तनयनः । अशयिषि निद्रितोऽभवम् । गलति-नश्यति-अतिक्रामति सतीति यावत् । कालरात्रीति-कालरात्र्याः संहार- रजनीरूपाया भगवत्याः 'कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणे'ति सप्तशत्युक्तेः । शिखण्डजालकं केशसमूहस्तद्वत् अन्धकारं यस्मिन् तत्र । चलितानि इतस्ततः सञ्चरणशीलानि रक्षांसि राक्षसा यस्मिन् तत्र । क्षरितो गलितः नीहारो हिमं यस्मिन् तत्र । निजनिलये स्वस्वगृहे निलीनाः स्थिता निःशेषा अखिला जना यस्मिन् तत्र । नितान्तं समधिकं शीतं यत्र तादृशे निशीथेऽर्धरात्रे । घनतरेति (१) [ इस मन्त्रगुप्तके चरितवर्णनमें दण्डि कविने ओष्ठ्यवर्ण रहित वर्णोंमें वर्णन किया है : ऐसा सुन्दर प्रयास शायद ही किसी अन्य उन्नत भाषामें दृष्टिगत हो, आश्चर्य तो यह है कि ओष्ठ्य वर्ण रहित होनेपर भी कथापाठमें कुछ भी अरोचकता वा कठिनताकी प्रतीति नहीं होती है ] मन्त्रगुप्त का चरित्र—राजाधिराजनन्दन ! जब आप पर्वतगुहामें प्रविष्ट हो गये तब आपकी गतिके जाननेके हेतु मैं ( मन्त्रगुप्त ) कलिङ्गदेशमें पर्यटन करते हुए पहुँचा । उस कलिङ्गदेशके समीपमें ही श्मशानकी भूमिसे सटे हुए एक वृक्षके नीचे नूतन पल्लवोंको एकत्र करके उनका बिछौना बनाकर मैं बैठ गया । और निद्रासे भरी आँखोंसे वहीं सो गया। कालरात्रिके केशसमूहके सदृश अन्धेरा होनेपर, राक्षसोंके इधर-उधर गमन करनेसे बर्फके गिरने पर, अपने-अपने गृहोंमें सभी जनोंके सो जानेपर, खूब ठण्ड पड़नेपर आधी रातमें, अत्यन्त सान्द्र तरुओंकी डालियोंके २५ द० कु० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

शीते निशीथे घनतरसालशाखान्तरालनिर्हादिनि नेत्रर्निंसिनीं निद्रां नि- गृह्णन्, कर्णदेशं गतं 'कथं खलेनानेन दग्धसिद्धेन रिरंसाकाले निदेशं दित्सता जन एष रागेणानर्गलेनादितं इत्थं खलीकृतः । क्रियेतास्याणकन- रेन्द्रस्य केनचिदनन्तशक्तिना सिद्ध्यन्तरायः' इति किंकरस्य किंकर्र्याश्चा- तिकातरं रटितम् । (२) तदाकर्ण्य 'क एष सिद्धः, का च सिद्धिः, किं चानेन किङ्करेण करिष्यते' इति दिदृक्षाक्रान्तहृदयः किंकरगतया दिशा किंचिदन्तरं गत- घनतराणां सान्द्रतराणां सालानां वृक्षाणां शाखान्तरालाणि निर्हादयति अव्यक्त- शब्दं कारयतीत्येवंशीले, एतदपि निशीथे इत्यस्य विशेषणम् । नेत्रर्निंसिनीं नय- नचुम्बिनीम् । आगतप्रायामिति भावः । णिसि चुम्बने इत्यस्य धातो रूपमेतत् । निगृह्णन् निवारयन् । कर्णदेशं गतं श्रवणे प्रविष्टम् । खलेन दुष्टेन दग्धसिद्धेन हत- तापसेन । रिरंसाकाले रमणसमये । निदेशमाज्ञां दित्सता कुर्वता । एष जनः- अहमिति कश्चित् कथयति । रागेण प्रेम्णा । अनर्गलेन अप्रतिबन्धेन । अर्दितः पीडितः वशीकृत इति यावत् । इत्थमनेन प्रकारेण, असमये निदेशदानेनेति भावः । खलीकृतः उपद्रुतः । क्रियेत कर्तुं शक्येत सम्भावनायां विधिलिङ् । आणकनरेन्द्रस्य-आणकानां कुत्सितानां नरेन्द्रस्य श्रेष्ठस्य-पापस्य विषवैद्यस्य वा । अनन्तशक्तिना-समधिकशक्तिशालिना । सिद्ध्यन्तरायः कार्यसिद्धेर्विघ्नः । क्रियेते- त्यस्य कर्मपदमेतत् । किङ्करस्य दासस्य । किङ्कर्याः दास्याः । अतिकातरं अतिदी- नम् । रटितं विलपितम् । (२) तदाकर्ण्य अहं मन्त्रगुप्त इति शेषः । दिदृक्षेति-दिदृक्षया दर्शनેચ્છया आक्रान्तं व्याप्तं हृदयं यस्य सः । किङ्करगतया शब्दानुमितया किङ्कराध्यासितया । अन्तरालोंसे अस्पष्ट ध्वनि निकलनेपर, नयन-चुम्बिनी निद्राको रोकनेपर, मेरे कानोंमें सुनायी दिया कि—कौन ऐसा दुष्ट तपस्वी ( हततापस ) है जो हम लोगोंके रमणके समय भी ऐसी-ऐसी आज्ञाएँ दिया करता है कि 'इस जनको अप्रतिबद्धप्रेमसे वशीभूत करो' ऐसी बुरी आज्ञाद्वारा वह हमें रमणकालमें तंग करता है । हाय ! ऐसा कोई नहीं जो इस कुत्सित पापी विषवैद्यको अपनी अधिक शक्तिसे इसकी कार्यसिद्धिमें विघ्न करता ! उपयुक्त वार्त्ता दास-दासीमें अति दीनतासे हो रही थी । (२) इन कथनोंको सुनकर मैं (मन्त्रगुप्त.) 'यह सिद्ध कौन है, इसकी सिद्धि क्या है, इस किंकरद्वारा क्या किया जाता है ? आदि' । कौतूहलको देखनेके लिये आक्रान्त हृदयसे किंकरकी ध्वनिवाली दिशामें चला । कुछ दूर

सप्तमोच्छ्वासः ] बालप्रबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३८१ स्तरलतरनरास्थिशकलरचितालंकाराक्रान्तकायम्, दहनदग्धकाष्ठनिष्ठा- ङ्गाररजःकृताङ्गरागम्, तडिल्लताकारजटाधरम्, हिरण्यरेतस्यरण्यचक्रान्ध- कारराक्षसे क्षणगृहीतनानेन्धनग्रासचञ्चदर्चिषि दक्षिणेतरेण करेण तिल- सिद्धार्थकादीन्निरन्तरचटचटायितानाकिरन्तं, कंचिदद्राक्षम् । तस्याग्रे स कृताञ्जलिः किंकरः 'किं करणीयम्, दीयतां निदेशः' इत्यतिष्ठत् । आदि- ष्टश्चायं तेनातिनिकृष्टाशयेन—'गच्छ, कलिङ्गराजस्य कदर्दनस्य कन्यां कनकलेखां कन्यागृहादिहानय' इति । किञ्चिदन्तरं कियद्दूरम् । तरलेति-तरलतरैरतिचञ्चलैः नरास्थिशकलैर्मनुष्या- स्थिखण्डैः रचितेन निर्मितेन अलङ्कारेण भूषणेन आक्रान्तः व्याप्तः कायः शरीरं यस्य तादृशम् । दहनेति-दहनेन अग्निना दग्धं यत्काष्ठमिन्धनं तन्निष्ठं तत्र स्थितं यदङ्गाररजः भस्म तेन कृतः अङ्गरागः अङ्गलेपनं येन तादृशम् । तडिदिति-तडि- ल्लताकारं विद्युल्लतासदृशीं जटां धरतीति । तादृशम् । हिरण्यरेतसि अग्नौ । अरण्येत्यादि-विशेषणद्वयं हिरण्यरेतसीत्यस्य । अरण्येति-अरण्यचक्रे काननमण्डले ये अन्धकारास्तेषां राक्षसे भक्षके नाशके इति यावत् । तथा क्षणेन स्वल्पसमयेन गृहीतानां घृतानां नानेन्धनानां विविधकाष्ठानां ग्रासेन भक्षणेन दहनेनेति यावत् । चञ्चन्ती स्फुरन्ती अर्चिः शिखा यस्य तादृशे । दक्षिणेतरेण वामेन । सिद्धार्थाः श्वेत- सर्षपाः । तदादीन् तण्डुलयवांश्चेत्यर्थः । निरन्तरचटचटायितान्-अजस्रं चटचटेति अव्यक्तशब्दं कुर्वतः । आकिरन्तं क्षिपन्तम् । कञ्चित्पुरुषमिति शेषः । तस्य होमं कुर्वतः पुरुषस्य । स पूर्वोक्तः । अयं किङ्करः । तेन पुरुषेण । अतिनिकृष्टाशयेन- अत्यन्तनीचप्रकृतिना । कदर्दन इति कलिङ्गराजस्य नाम । गया था कि मैंने देखा—'एक आदमी, मनुष्योंकी हड्डियोंके टुकड़ोंसे बने हुए अति चंचल अलंकारोंको अपनी देह भरमें पहने हुए है। आगमें जले हुए काष्ठ आदिकी अंगारभस्मको अपने शरीर भरमें पोते हुए है। जिसकी जटा बिजलीकी लताके समान (चमकदार) है अर्थात् विद्युल्लताके समान जटाओंको धारण किये हुए हैं। जो काननमण्डल (वनसमूह) के अन्धकारको नाश करनेमें अग्निके समान है। क्षण-क्षणमें काष्ठ, ईंधन आदिसे अग्नि प्रज्वलित हो रही थी। जो अपने बायें हाथसे तिल, सफेद सरसों, यव, चावल आदिसे लगातार हवन कर रहा है। जिससे अग्निमें लगातार चट-चट शब्द हो रहा है ऐसे हवन करनेवाले, एक आदमीको मैने देखा। उस हवनकर्त्ताके सम्मुख वह किंकर बद्धाञ्जलि होकर पूछ रहा था—'क्या करना है, आज्ञा दें।' इस प्रकारसे हाथ जोड़े खड़े हुए उस किंकरको उस नीच बुद्धिवाले हवन Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Here is the complete transcription of the text from the image:

३८२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां (३) स च तथाकार्षीत् । ततश्चैनां त्रासेनालघीयसास्त्रजर्जरेण च कण्ठेन रणरणिकागृहीतेन च हृदयेन 'हा तात, हा जननि' इति क्रन्दन्तीं कीर्णम्लानशेखरस्रजि शीर्णनहने शिरसिजानां संचये निगृह्यासिना शिला- शितेन शिरश्चिकर्त्तिषयाचेष्टत । झटिति चाच्छिद्य तस्य हस्तात्तां शस्त्रिकां तया निकृत्य तस्य तच्छिरः सजटाजालम्, निकटस्थस्य कस्यचिज्जीर्ण- सालस्य स्कन्धरन्ध्रे न्यदधाम् । तन्निध्याय हृष्टतरः स राक्षसः क्षीणाधिर- कथयत्—'आर्य, कदर्यस्यास्य कदर्यनान्न कदाचिन्निद्रायाति नेत्रे । तर्ज- (३) स किङ्करः । तथा तत्कथनानुरूपम् । एनां कनकलेखाम् । अलघीयसा महता । अस्रजर्जरेण-वाष्पगद्गदेन । रणरणिकेति-रणरणिकया उद्वेगातिशयेन गृहीतम्-आक्रान्तं तेन । कीर्णेति-कीर्णा विक्षिप्ता अतश्च म्लाना शेखरस्रक् शिरो- भूषणभूतमाल्यं यस्य तथाविधे, शीर्णनहने शिथिलबन्धने शिरसिजानां केशानां सञ्चये कलापे निगृह्य सुदृढमाकृष्य असिना खड्गेन शिलया पाषाणेन शितस्तीक्ष्णी- कृतस्तेन शिरश्चिकर्त्तिषया मस्तकच्छेदनेच्छया अचेष्टत उद्यतोऽभवत् । आच्छिद्य आकृष्य । तस्य पुरुषस्य । तया शस्त्रिकया निकृत्य छित्त्वा । तस्य पुरुषस्य । सजटाजालं जटामण्डलमण्डितम् । जीर्णसालस्य पुरातनवृक्षस्य । स्कन्धरन्ध्रे कोटरे । न्यदधाम् न्यक्षिपम् अहं मन्त्रगुप्त इति शेषः । निध्याय विलोक्य । स पूर्वोक्तः किङ्कर एव राक्षसः । क्षीणाधिः अपगतमनोव्यथः । कदर्यस्य पापस्य । अस्य तापसवेषधारिणः कदर्यनात् पीडनात् । निद्रा नेत्रे न आयाति, अस्य पीडन- कर्त्ताने आदेश दिया—'जाओ, कलिंगके राजा कदनक की पुत्री कनकलेखाको कन्या- गृहसे यहांपर ले आओ।' (३) उस किंकरद्वारा वह कार्य यथाज्ञा सम्पादित कर दिया गया । जब कन्या वहां आ गयी, तो वह बड़े भयसे आंसुओंको गिरातो हुई रुँधे गलेसे तथा अत्यन्त उद्वेगसे आक्रान्त हृदय होकर हा ! तात, हा ! जननि, चिल्लाती हुई रोने लगी। रोनेके कारण इधर-उधर होकर उस कन्याके शिरपर अलंकारके समान धारण की हुई माला भी म्लान हो गयी, बन्धन शिथिल हो गये । तब उस हवनकर्त्ताने, उसके केश- कलापोंको पकड़कर पत्थरके ऊपर तेज की हुई तलवारसे ज्योंहो उस कन्याके शिरको काटनेकी चेष्टा की त्योंही उसके हाथसे मैंने उस तलवारको छीनकर उसी हवनकर्त्ताके जटामण्डलमण्डित शिरको काट डाला। वहींके एक पुराने वृक्षके कोटर (खोखला) में उसके शिरको फेंक दिया। उसकी मृत्युसे प्रसन्नचित्त तथा मानसी पीड़ा रहित होकर वह किंकर कहने लगा 'हे आर्य ! इस पापी हवनकर्त्ताकी पीड़ासे मेरे नेत्रोंमें कभी

यति त्रासयति च, अकृत्ये चाज्ञां ददाति। तदत्र कल्याणराशिना साधीयः कृतम् । यदेष नरकाकः कारणानां नारकिणां रसज्ञानाय नीतःशीतेतरदी- धितिदेहजस्य नगरम्, तदत्र दयानिधेरनन्ततेजसस्तेऽयं जनः कांचि- दाज्ञां चिकीर्षति । आदिश, अलं कालहरणेन' इत्यनंंसीत् । ( ४ ) आदिशं च तम्—सखे, सैषा सज्जनाचरिता सरणिः, यद्- णीयसि कारणेऽनणीयानादरः संदृश्यते । न चेदिदं नेच्छसि सेयं संन्न- भयेन निद्रातुमपि न शक्यत इति भावः । अकृत्ये कर्तुमनुचिते विषये। अत्र अस्य विषये । कल्याणराशिना-मङ्गलालयेन त्वया साधीयः यथोचितम् , अति साधु वा । नरकाकः नरेषु काक इव-नराधम इत्यर्थः । कारणानां यातनानाम् । 'कारणा तु यातना तीव्रवेदने'त्यमरः । नारकिणां नरकपतितानाम् । नरकवासिनां याः यातना भवन्ति तासां रसज्ञानाय आस्वादग्रहणाय नीतः प्रापितः स्वयेति शेषः । शीतेतरा उष्णा दीधितिर्मरीचिर्यस्य स शीतेतरदीधितिः सूर्यस्तस्य देहज आत्मजो यमस्तस्य-नगरं यमालयमित्यर्थः । अनन्ततेजसः-अमितशक्तेः। अयं जनः-अहम् इत्यर्थः । चिकीर्षति-आज्ञामनुष्ठातुमिच्छति । कालहरणेन-कालविल- म्बेन । अनंसीत् प्रणाम । ( ४ ) आदिशम् आज्ञातवानहमिति शेषः । तं राक्षसम् । सैषा प्रसिद्धा । सरणिः पद्धतिः मार्ग इति यावत् । अणीयसि अणुतेरे अत्यल्पे इति यावत् । कारणे आदरहेतौ । अनणीयान्-महान् । सज्जना यत्र कुत्रापि जने स्वल्पेनापि कारणेन समधिकमादरं प्रदर्शयन्तीति तेषां पद्धतिः । ततश्च मयाद्य यत्कृतं तत्तूच्छमेव तदर्थं त्वया नाहमुच्चैः प्रशंसनीय इति भावः । न चेदिदमिति-यदि इदं मदुप- भी निद्रा नहीं आती थी। यह मुझे डराया और धमकाया करता था। अतः आप ऐसे मांगलिक पुरुषद्वारा यह कार्य अतीव सुन्दर हुआ। आपद्वारा यह नराधम नरककी यातना भोगनेके लिये सूर्यपुत्र (यम) की नगरीमें भेज दिया गया। हे दयानिधे ! आप ऐसे अमित शक्तिवाले पुरुषकी आज्ञा पालनेके लिये यह जन (किंकर) इच्छा करता है। आज्ञा दें, कालक्षेपसे क्या लाभ।' उपर्युक्त वार्त्ता विज्ञापितकर उसने मुझे प्रणाम किया। (४) मैंने उससे कहा-'हे सखे ! यही सज्जनों द्वारा आचरित मार्ग है कि अणुमात्र उपकारको भी सज्जनवृन्द महान् उपकार मानते हैं। तुम भी क्या ऐसा नहीं चाहते, नहीं अवश्य चाहते हो । अस्तु इस राजपुत्रीको जो यौवनभारसे नम्र देहलतावाली है, जो दुःखोंको सहन करनेमें असमर्था है, जो दुष्टकर्मी हवनकर्त्ताद्वारा

३८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ताङ्गयष्टिरक्लेशाहा॑ सत्यनेनाकृत्यकारिणात्यर्थक्लेशिता, तन्नयैनां निज- निलयम् । नान्यदितः किंचिदस्ति चित्ताराधनं नः' इति । ( ५ ) अथ तदाकर्ण्य कर्णशेखरनिलीननीलनीरजयितां धीरतरल- तारकां दृशं तिर्यकिंचिदञ्चितां संचारयन्ती, सलिलचरकेतनशरासनानतां चिल्लिकालतां ललाटरङ्गस्थलीनतँकीं लीलालसं लालयन्ती, कण्टकितरक्त- गण्डलेखा, रागलज्जान्तरालचारिणी, चरणाग्रेण तिरश्चीनखार्चिश्चन्द्रि- केण धरणितल साचीकृताननसरसिजं लिखन्ती, कारकरणं न नेच्छसि अपि तु अवश्यमिच्छसि तदा सेयं राजकन्या सन्नताङ्गयष्टिः यौवनभरेण नम्रदेह्रल्लतिका अक्लेशाह्य॑ क्लेशसहनायोग्या अनेन तापसवेशधारिणा दुष्टेन अकृत्यकारिणा दुष्टकर्मणा क्लेशिता आयासिता तत्तस्मात् नय प्रापय एनां राजकन्यां निजनिलयं स्वगृहम् । अन्यदपरम् । इतः अस्मात् राजकन्यायाः स्व गृहप्रेषणात् । चित्ताराधनं मनःसन्तोषकरम् । नः अस्माकम् । ( ५ ) कर्णशेखरेति—कर्णशेखरे कर्णाग्रभागे निलीनं निविष्टं यत् नील- नीरजं नीलकमलं तद्वदाचरति या ताम् तथा धीरतरला ईषच्चञ्चला तारका कनी- निका यस्यां ताम् एवम्भूतां दृशं नयनम् पुनः कथम्भूतां तिर्यक् किञ्चिदञ्चितां- तिर्यक् वक्रं यथा किञ्चिदीषत् अञ्चितां चलिताम् । सञ्चारयन्ती इतस्ततो भ्रम- यन्ती। सलिलेति सलिलचरो मीनः केतनं ध्वजो यस्य मदनस्य शरासनं धनु- स्तदिव आनतां कुटिलाम् चिल्लिकालतां भ्रूवल्लीं ललाटमेव रङ्गस्थलं नृत्यशाला यस्य नर्त्तकीमित्यपि चिल्लिकालताविशेषणम् । लीलालसं विलासमन्दं यथा तथा । लालयन्ती चालयन्ती । कण्टकितेति-कण्टकिता सञ्जातारोमाञ्चा रक्ता च गण्ड- लेखा कपोलपाली यस्याः सा । रागेति-रागोऽनुरागः लज्जा त्रपा च तयोरन्त- रालचारिणी मध्यवर्त्तिनी; इच्छा वर्त्तते किन्तु लज्जा तां प्रतिबध्नातीति भावः। तिरश्चीनेति-तिरश्चीनाः वक्राकारा नखानामार्चिषः किरणा एव चन्द्रिका यत्र तेन चरणाग्रेणेत्यस्य विशेषणं । साचीति साचीकृतं वक्रीकृतं आननसरसिजं मुखकमलं यत्रैतादृशं धरणितलं लिखन्ती कुट्टयन्ती । बहुत क्लेशित की गया है, अपने (राजकन्याके) घर पर पहुँचा दी । इससे बढ़कर मेरे मनको सन्तोष देनेवाला कोई कार्य नहीं है ।' ( ५ ) ऐसी वाक्यावली सुननेके पश्चात्—कानोंके अग्रभागमें संनिविष्ट नीलकमलके सदृश बड़ी तथा ईषत् चंचल तारकावाली आंखोंको कुछ टेढ़ी-मेढ़ी इधर-उधर घुमाती हुई मकरध्वजके धनुषके तुल्य कुछ कुटिल भ्रूलताओं को ललाटरूपी नृत्यशालाकी नर्त्तकी बनाती हुई, उस नर्त्तकी द्वारा मन्द विलास करवाती हुई, रोमाञ्चित रक्त कपोल-

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३८५ ( ६ ) दन्तच्छदकिसलयलङ्घनाहर्षास्रसलिलधाराशीकरकणजाल- क्लेदितस्य स्तनतटचन्दनस्यार्द्रतां निरस्यतास्यान्तरालनिःसृतेन तनीय- सानिलेन हृदयलक्ष्यदलनदक्षिणरतिसहचरशरस्यदायितेन तरङ्गितदशन- चन्द्रिकाणि कानिचिदेतान्यक्षराणि कलकण्ठीक्लान्ससृजत्—'आर्य, केन कारणेनैनं दासजनं कालहस्तादाच्छिद्यानन्तरं रागानिलचालितरणणि- कातरङ्गिण्यनङ्गसागरे किरसि । यथा ते चरणसरसिजरजःकणिका तथाहं- ( ६ ) दन्तच्छुदेति-दन्तच्छदः अधरः स एव किसलयस्तं लंघयति कम्पय- त्येवंशीलेन ओष्ठाधरकम्पिनेति यावत् । एतत्तु अनिलेनेत्यस्य विशेषणमेवमग्रे- ऽपि । हर्षास्रेति-हर्षेण निर्गता या अस्रसलिलधारा अश्रुजलपरम्परा तस्याः शीक- रकणजालेन बिन्दुलवनावहेन क्लेदितस्यार्द्रीकृतस्य-एतादृशस्य स्तनतटचन्दनस्य वक्षःस्थितचन्दनलेपस्य आर्द्रतां सरसतां निरस्यता अपनयता तथा आस्या- न्तरालनिःसृतेन मुखविवरनिर्गतेन तथा तनीयसा मृदुना । मुखनिःसृतेन अत एवोष्णेन मन्दसमीरेण हृदयचन्दनलेपः शुष्कतां गत इति भावः । पुनः कीदृशेन ? हृदयेति-हृदयं कामिजनचित्तमेव लक्ष्यं वेध्यं तस्य दलने भेदने दक्षिणो दक्षः पटुर्वा यो रतिसहचरः कामस्तस्य शरस्यदो बाणवेगस्तद्वदाचरितेन-एतदपि अनिलविशेषणम् । तरङ्गितेति-तरङ्गिता स्फुरिता दशनानां दन्तानां चन्द्रिका ज्योत्स्ना यैस्तादृशानि । एतानि वक्ष्यमाणानि । कलकण्ठीति-कलकण्ठो कोकिला तस्या इव कलानि मधुराणि अक्षराणीत्यस्य विशेषणम् । असृजत् उच्चारितवती । आर्य पूज्य । एनं दासजनं मामित्यर्थः । कालहस्तात् मृत्युकरात् । आच्छिद्य अप- कृप्य । रागेति रागोऽनुरागः स एवानिलो वायुस्तेन चालिताश्चञ्चलीकृताः रणर- णिका उत्कण्ठा एव तरङ्गा विद्यन्ते यस्मिंस्तादृशि अनङ्गः काम एव सागरः समुद्र- स्तस्मिन् । किरसि क्षिपसि । यथा यादृशी । ते तव । चरणसरसिजरजःकणिका रेखा बनाती हुई, अनुराग और लज्जायुक्त दोनोंमें रहती हुई, वक्राकार नाखूनकी ज्योति की चन्द्रिकावाले चरण की अंगुलिसे तथा अपने मुखकमलको नम्रकर भूमिपर लिखती हुई, ( ६ ) हर्षके आंसुओंकी जलधाराके लव समुदायसे अभिषिक्त अधररूपी किसलयको कंपाती हुई, अपने मुखविवरसे निकली हुई उष्ण मन्द पवनसे कुचों परके चन्दनके लेपको सुखाती हुई, कामीजनोंके चित्तोंको लक्ष्य मानकर भेदन करनेमें प्रवीण कामदेवके बाणके वेगके समान आचरण करती हुई, दांतोंकी ज्योत्स्नाकी स्फुरित करती हुई निम्नांकित कुछ अक्षरोंको कोयलकी वाणीके समान मधुर कण्ठसे बोली—'हे आर्य ! Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३८६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां चिन्तनीया । यद्यस्ति दया तेऽत्र जने, अनन्यसाधारणः करणीयः स एव चरणाराधनक्रियायाम् । यदि च कन्यागाराध्यासने रहस्यक्षरणादनर्थ आशङ्क्येत, नैतदस्ति । रक्ततरा हि नस्तत्र सख्यश्चेट्यश्च । यथा न कश्चिदेतज्ज्ञास्यति तथा यतिष्यन्ते' इति । (७) स चाहं देहजेनाकर्णाकृष्टसायकासनेन चेतस्यतिनिर्दयं ताडि- तस्तत्कटाक्षकालायसनिगडगाढंसंयतः किंकरानननिहितदृष्टिरगादिषम्- पादपद्मघूलिकणाः । तथा तादृशी । अत्र जने मयि । अनन्यसाधारणः अनन्यस- दृशः । स एव-अहमेव । चरणाराधनक्रियायां-पदसेवाकार्ये । कन्यागाराध्यासने- कन्यान्तःपुरवासे । रहस्यक्षरणात्-गुह्यप्रकटनात् । अनर्थो विपत्तिः । आशङ्क्येत भवतेति शेषः । नैतदस्ति-शंका नास्तीत्यर्थः । रक्ततराः अतिशयेन अनुरक्ताः । नः अस्माकम् । सख्यः सहचर्यः । चेट्यः दास्यः। न कश्चित्-नान्यः कोऽपि । एतत्-भवदवस्थानम् । यतिष्यन्ते चेष्टिष्यन्ते ता इति शेषः । (७) स चाहं-मन्त्रगुप्त इत्यर्थः । देहजेन मदनेन । आ-गैति-आकर्णं श्रवण- पर्यन्तं आकृष्टं आयतीकृतं सायकासनं कार्मुकं येन तेन । दहजेनेत्यस्य विशेषण- मिदम् । अथवा आकर्णाकृष्टं यत् सायकासनं धनुस्तेनेति करणे तृतीया । अति- निर्दयमतिकठोरम् । तत्कटाक्षेति-तस्याः राजकन्यायाः कटाक्ष एव कालायस- निगडः लोहशृङ्खलं तेन गाढं दृढं संयतो बद्धः । किङ्करेति किङ्करस्य राक्षसस्यानाने मुखे निहिता अर्पिता दृष्टियेन तादृशोऽहम् । अगादिषं-कथितवान् । यथा यादृक् । आप किस हेतु इस दासीको कालके गालसे ( हाथ से) बचाकर, फिर अनुरागरूपी पवनसे चञ्चल तथा उत्कण्ठारूपी तरङ्ग (लहर) वाले कामदेवरूपी समुद्रमें ढकेल रहे हैं। आप मुझे अपने चरणकमलकी रजके तुल्य ही जानें। यदि आपकी इस तुच्छ जनपर दया है, आप मुझे अपने पादसेवाकार्यमें नियुक्त करें और अपनी अनन्य सेविका बनावें। यदि आप यह सोचें कि कन्यान्तःपुरमें जानेसे गुप्त बातें प्रकट हो जायँगी तो इसकी आप जरा भी शंका न करें—अर्थात् निःशंक होकर मेरे साथ वहां चलकर रहें। क्योंकि वहांपर सब सहचरी और दासियां मेरी प्रगाढ स्नेहवती हैं और वे भी मुझपर अति अनुराग करती हैं। आपका अन्तःपुरमें निवास कोई भी न जानें ऐसा ही उद्योग वे सब करेंगी।' (७) वही मैं ( मन्त्रगुप्त ) कामदेवद्वारा कानकर खींचकर धनुषसे वेधित हृदयवाला, उस राजपुत्रीके कटाक्षरूपी लोहेकी जंजीरोंसे परिवद्ध होकर, उस किंकरके मुखपर दृष्टि डालकर बोला—'हे किंकर ! जैसा यह प्रशस्तजघना राजपुत्री कहती है वैसा यदि Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३८७ 'यथेयं रथचरणजघना कथयति तथा चेन्नाचरेयम् , नयेत नक्रकेतनः क्षणेनैकेनाकीर्त्तनीयां दशाम्। जनं चैनं सह नयानया कन्यया कन्या- गृहं हरिणनयनया' इति । नीतश्चाहं निशाचरेण शारदजलधरजालकान्ति कन्याकनिकेतनम् । तत्र च कांचिन्नालकलां चन्द्राननानिदेशाच्चन्द्रशा- लैकदेशे तद्दर्शनचलितधृतिरतिष्ठम्। (८) सा च स्वच्छन्दं शयानाः करतलालससंघट्टनापनीतनिद्राः काश्चिदधिगतार्थाः सखीरकार्षीत् । अथागत्य ताम्प्रणनिहितशिरसः क्षर- रथचरणजघना रथचरणः चक्रं तदाकारे जघने यस्याः सा, प्रशस्तजघनेति यावत् । तथा तादृक् । आचरेयं अनुतिष्ठेयम् । नयेत प्रापयेत् । नक्रकेतनः मकरध्वजः । क्षणेन एकेन मुहूर्त्तेन । अकीर्त्तनीयां अकथनीयाम् । दशां मरणदशामिति भावः । एनं जनं मामित्यर्थः । नय प्रापय । नीतः प्रापितः । शारदेति-शरदि भवः शार- दस्तादृशो यो जलधरो मेघस्तस्य जालं मण्डलं तस्येव कान्तिर्यस्य तादृशम् सुधासितमित्यर्थः । कन्याकनिकेतनं कन्यागृहम् । तत्र कन्यागृहे । काञ्चित्- कियत्परिमिताम् । कालकलां कालस्य समयस्य कलामंशम् । चन्द्राननानिदेशात्- राजकन्यादेशात् । चन्द्रशालैकदेशे चन्द्रशाला शिरोगृहं तस्या एकदेशे एकस्मिन् विभागे । तद्दर्शनेति-तस्या राजकन्याया दर्शनेन चलिता च्युता धृतिधैर्यं यस्य सः । (८) सा राजकन्या । स्वच्छन्दं प्रकामम् । शयानाः निद्रामधिगताः । करत- लेति-करतलेन अलसं मन्दं यत् संघट्टनं प्रेरणं तेन अपनीता दूरीभूता निद्रा यासां ताः एवम्भूताः काश्चित सखीः सहचरीः अधिगतार्थाः अधिगतः सम्यक् ज्ञातः अर्थः मदागमनरूपो विषयो याभिस्ताः । अथ निद्रापगमनानन्तरं ताः सख्यः । किम्भूताः, चरणनिहितशिरसः-मत्पादसंस्थापितमस्तकाः प्रणता इति आचरण न करूंगा तो, कामदेव एक ही क्षणमे अवर्णनीया परिस्थिति ला देगा। अर्थात् मरणावस्था प्राप्त करा देगा। अत एव इस जन (मुझ) को इसी मृगनयनी राजपुत्रीके साथ अन्तःपुरमें ले चलो।' मैं (तथा वह राजपुत्री) उस निशाचर (किंकर) द्वारा शरत्कालिक मेघोंके समान सुन्दर छविकाले (सफेद) कन्यान्तःपुरमें पहुँचा दिया गया। उस कन्यान्तःपुग्में कुछ कालतक उस चन्द्रमुखी राजकन्याके आदेशसे अट्टा- लिका (शिरोगृह) के एक स्थलमें 'फिर उस चन्द्रमुखीका दर्शन होगा' इस आशासे अधीरबुद्धि होकर बैठ गया। (८) वह चन्द्रमुखी, घोर निद्रामें सोती हुई कई सखियोंको, हाथकी धीमी थपकियोंसे जगाकर, तथा मेरे आगमन रूपी समाचारको ज्ञात कराकर वहाँ बुलाकर

३८८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां दस्रकरालितेक्षणा निजशेखरकेसराग्रसंलग्नषट्चरणगणरणितसंशयित- कलगिरः शनैरकथयन्—'आर्य, यदत्यादित्यतेजसस्त एषा नयनलक्ष्यतां गता, ततः कृतान्तेन न गृहीता । दत्ता चेयं चित्तजेन गरीयसा साक्षीकृत्य रागानलम् । तदनेनाश्चर्यरत्नेन नलिनाक्षस्य ते रत्नशैलशिलातलस्थिरं रागतरलेनालंक्रियतां हृदयम् । अस्याश्चरितार्थं स्तनतटं गाढालिङ्गनैः यावत् । तथा क्षरदस्रेति-क्षरता निःसरता अस्रेण अश्रुणा कराळिते व्याप्ते ईक्षणे नेत्रे यासां ताः । तथा निजशेखरेति-निजशेखरे स्वशिरोभूषणे यानि केसराणि वकुलपुष्पाणि तेषामग्रे पुरोभागे संलग्नानां स्थितानां षट्चरणानां भ्रमराणां गणस्य यद् रणितं गुञ्जितं तेन संशयितः भ्रमरगुञ्जितं वा कण्ठस्वरो वेति सञ्जा- तसंदेहा कला मधुरा गीर्वाग् यासां ताः । शनैर्मन्दं मन्दम् । यद् यतः । अत्यादि- त्यतेजसः-आदित्यमतिक्रान्तमत्यादित्यं तादृशं तेजो यस्य तस्य विजितसौर- प्रतापरयेत्यर्थः । ते तव एषा अस्मत्सखी नयनलक्ष्यतां दृष्टिगोचरताम् । ततः तस्मादेव कारणात् कृतान्तेन मृत्युना न गृहीता । त्वद्दर्शनादेव कृतान्तेन त्यक्तेति भावः । दत्ता तुभ्यमिति शेषः । गरीयसा अतिगुरुणा चित्तजेन कामेन रागानलं प्रेमाग्निं साक्षीकृत्य दत्तेति सम्बध्यते । तदनेनेति-तत्तस्मात् अनेन रागतरलेन प्रेमविह्वलेन कनकलेखारूपेण आश्चर्यरत्नेन श्रेष्ठमणिना नलिनाक्षस्य कमलनयनस्य ते रत्नशैलस्य सुमेरोः शिलातलवत् पाषाणपट्टवत् स्थिरं सुदृढं हृदयं वक्षःस्थलं अलंक्रियतां भूष्यताम् । यथा कौस्तुभमणिविष्णोर्वक्षोऽलंकरोति तथेयमपि तव हृदयमलंकरोतु इति भावः । अस्या इति-सदृशतरस्य योग्यतरस्य सहचरस्य दयि- तस्य तव गाढालिङ्गनैर्निर्दयाश्लेषैः अस्याः कनकलेखायाः स्तनतटं वक्षःस्थलं ले आयीं । आनेके अनन्तर उन सखियोंने अपने शिरोंको मेरे चरणोंपर धर कर प्रणाम करने और आँखोंसे अश्रुपात करने लगीं । अपने शिरोभूषणोंके ऊपर लगे हुए पुष्पोंके परागोंपर गुञ्जायमान भ्रमरोंकी अस्पष्ट मधुर ध्वनिसे सन्दिग्धसी मधुर वाणी धीरे-धीरे बोलीं-'हे आर्य ! यह मेरी सखी, भगवान् सूर्यके तेजको भी जीतन- वालेसे, आपके नेत्रोंकी लक्ष्यभूता हुई है—आप द्वारा देखी गयी है । इसी हेतुसे यमराजने भी इसे नहीं ग्रहण किया-क्योंकि वह सूर्य पुत्र है और आप सूर्यको जीतनेवाले तेजको धारण किये हुए हैं । अतिबलशाली कामदेवने इस राजपुत्रीको रागरूपी अग्निको साक्षी बनाकर, आपके हाथोंमें समर्पित कर दिया है । अतः प्रेमसे विह्वल इस कनक- लेखारूपी श्रेष्ठमणिद्वारा आप ऐसे कमलनेत्रका सुमेरु पर्वतके प्रस्तरके समान सुदृढ़ हृदय अलंकृत किया जाय । आप ऐसे योग्यतर प्रीतमकेद्वारा इस कनकलेखाका कुच-

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३८६ सहशतस्य सहचरस्य च' इति । ततः सखीजनेनातिदक्षिणेन दृढतरी- कृतस्नेहनिगडस्तया संनताङ्ग्या संगत्यारंसि । ( ६ ) अथ कदाचिदायासितजायारहितचेतसि, लालसालिलङ्घ- नम्लानघनकेसरे, राजदरण्यस्थलीललाटलीलायिततिलके, ललितानङ्ग- राजाङ्गीकृतनिन्निद्रकर्णिकारकाञ्चनच्छत्रे, दक्षिणदहनसारथिरयाहृतसह- कारचञ्चरीककलिके, कालाण्डजकण्ठरागरक्तरक्ताधरारतिरणाग्रसंनाह- चरितार्थं कृतार्थं जायतामिति शेषः । तत इति—अतिदक्षिणेन अतिनिपुणेन अति- सरलेन वा सखीजनेन सहचरीवृन्देन दृढतरीकृतः सुश्लिष्टीकृतः स्नेहनिगडः प्रेम- पाशो यस्यैवं भूतोऽहं सन्नतांग्या कोमलशरीरया तया कनकलेखया सह संगत्य मिलित्वा अरंसि क्रीडितवान् । ( ९ ) अथेति—अथ तया सह संगत्यनन्तरम् कदाचित् कस्मिन्नपि काले । तमेव कालं विशिनष्टि—आयासितेति । आयासितानि खेदितानि जायारहितानां भार्या- वियुक्तानां चेतांसि हृदयानि यत्र तादृशे तथा लालसाः मधुलोलुपा ये अलयो भ्रमरास्तेषां लंघनेन विदलनेन म्लानाः क्लान्ताः घनाः निबिडाः केसराः पुंना- गवृक्षा यत्र तादृशि तथा राजत् शोभमानं अरण्यस्थल्या वनभूमिरूपाया नायि- कायाः ललाटे भाले लीलायितं विलासवदाचरितं तिलकं तिलकुसुमं यत्र तादृशे तथा ललितेन सुन्दरेण अनङ्ग एव राजा अनङ्गराजस्तेन अङ्गीकृतं स्वीकृतं धृत- मिति यावत् निन्निद्रो विकसितः कर्णिकारो वृक्षविशेष एव काञ्चनच्छत्रं हेमातपत्रं यत्र तादृशे तथा दक्षिणो मलयपर्वतादागतो यो दहनसारथिरग्निसहायः अनिल इत्यर्थस्तस्य रयेण वेगेन आहृता आनीता उत्पादिताश्च सहकारेषु आम्रतरुषु चञ्चरीका भ्रमराः कलिकाः कोरकाश्च यत्र तादृशि तथा कालाण्डजाः कोकिला- प्रान्त प्रगाढ़तासे आलिंगित किया जाय ।' तत्पश्चात् अति निपुण अथवा अति सरला सहचरियोंकेद्वारा मैं प्रेमपरिवद्ध किया गया । एवं प्रेमपाशमें सम्बद्ध होकर मैंने उस कृशांगीसे लिपटकर खूब रमण किया । ( ९ ) रमण करते हुए कुछ समय बीतनेके पश्चात्—रमणीहीन पुरुषोंके चित्तोंको क्लेशित करनेवाला, मधुलोलुपभ्रमरों द्वारा निविड़ पुंनाग वृक्षोंको क्लान्त करानेवाला, शोभायमान वनभूमिरूपा नायिकाके भालमें विलाससे तिलकुसुम धारण करानेवाला, सुन्दर कामदेव रूपी राजाद्वारा स्वीकृत विकसित कर्णिकारवृक्षरूपी स्वर्णछत्रवाला, मलयपर्वतसे आनेवाले अग्निके सहायक पवनवेग द्वारा उत्पादित आमकी कलियोंपर विराजमान भ्रमरोंवाला, कोयलोंकी मधुर कूक ( वाणी ) से अनुरागवाली रक्ताधरोष्ठियोंके रतिसंग्रामके प्रथम प्रयास में अग्रसर स्वभाववाला, अप्रगल्भ कन्याओके हृदयोंमें प्रेम Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां शालिनि, शालीनकन्यकान्तःकरणसंक्रान्तरागलङ्घितलज्जे, दर्दुरगिरितट- चन्दनाश्लेषशीतलानिलाचार्यदत्तनानालता नृत्यलीले काले, कलिङ्गराजः सहाङ्गनाजनेन सह च तनयया सकलेन च नगरजनेन दश त्रीणि च दिनानि दिनकरकिरणजालालङ्घनीये, रणदलिसङ्घलङ्घितनतलताग्र- किसलयालीढ सैकततटे, तरलतरङ्गशीकरासारसङ्गशीतले सागरतीरकानने क्रीडारसजातासक्तिरासीत् । स्तेषां कण्ठरागेण मधुरस्वरेण रक्तानां कान्तं प्रति अनुरागवतीनां रक्ताधराणां शोणदशनच्छदानां कामिनीनां रतिरेव रणः सुरतयुद्धं तस्य अग्रसंनाहेन प्रथमो- द्यमेन शालते शोभते तस्मिन् । तथा शालीनानामप्रगल्भानां कन्यकानां अन्तः- करणेषु हृदयेषु संक्रान्तेन समुदितेन रागेण प्रेम्णा लंघिता अतिक्रान्ता लज्जा यत्र तादृशे तथा दर्दुरगिरेः तदाख्यपर्वतस्य तटे ये चन्दनाश्चन्दनवृक्षास्तेषामाश्लेषेण सम्पर्केण शीतलो योऽनिलः स एवाचार्यः शिक्षागुरुस्तेन दत्ता अर्पिता नानाल- ताभ्यो नृत्यलीला यत्र तादृशे काले समये वसन्ते इति शेषः । कलिङ्गराजः कर्द्दन- भूपतिः । तनयया दुहित्रा कनकलेखयेति यावत् । दश त्रीणि च दिनानि त्रयो- दशदिनानि । दिनकरेति-दिनकरस्य सूर्यस्य किरणजालेन मयूखमण्डलेन अलं- घनीये अनतिक्रमणीये—सागरतीरकानने इत्यस्य विशेषणम् । काननं घनसन्नि- विष्टैः पादपैस्तथा आवृतं यथा सूर्यकिरणानामपि तत्र प्रवेशो न भवतीत्यर्थः । तथा रणदलीति-रणन्तो गुञ्जन्तो ये अलयो भ्रमरास्तेषां सङ्घेन समूहेन लङ्घिता-आक्रान्ता अतएव नता नम्रीभूता या लताः व्रतत्यस्तासां अग्रकिसलयैः पल्लवाग्रैः आलीढं व्याप्तं सैकततटं सिकतामयस्थानं यत्र तथाभूते । तथैव तरलेति-तरलतरङ्गाणां वायुवशाच्चञ्चललहरीणां शीकरासारस्य जलकणवर्षणस्य संगेन सम्पर्केण शीतले एवंभूते सागरतीरकानने समुद्रतटस्थवने । क्रीडेति-स राजा कर्द्दनः क्रीडायां विहारे यो रसोऽनुरागस्तत्र जाता समुत्पन्ना आसक्तिरावेशो यस्य तादृश आसीत् । उत्पन्न करके उन्हें लज्जा रहित बनानेवाला, दर्दुर नामक पर्वतके तटमे ( पासमें ) लगे हुए चन्दनके पेड़ों से आश्लिष्ट होकर शीतल पवनरूपी आचार्य ( शिक्षक ) द्वारा नाना लताओंको नृत्यलीला दिलानेवाला वसन्तका समय आ गया । तब कलिङ्गराज अपनी अंगनाओं, पुत्री, नगरनिवासियोंके साथ समुद्रके तीरवाले आरामबागमें विहारकी इच्छामें वशीभूत होकर गये—वह आरामबाग वहाँकी बालुकामयी भूमिपर लताओंके पल्लवोंसे आच्छादित कर लिया गया था और वे लताएं भी गुंजायमान भ्रमर- समूहोंके आरोहणसे झुकी हुई थीं । उस भूमिपर चंचलायमान लहरों (तरंगों) के Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६१ (१०) अथ संततगीतसंगीतसंगताङ्गनासहस्रशृङ्गारहेलानिरर्गला- नङ्गसंघर्षहर्षितश्च । रागतृष्णैकतन्त्रस्तत्र रन्ध्र आन्ध्रनाथेन जयसिंहेन सलिलतरणसाधनानीतेनानेकसंख्येनानीकेन द्रागागत्यागृह्यत सकलत्रः । सा चानीयत त्रास्तरलाक्षी दयिता नः सह सखीजनेन कनकलेखा । तदाहं दाहेनानङ्गदहनजनितेनान्तरिताहारचिन्तश्चिन्तयन्दयितां गलित- गात्रकान्तिरित्धतर्कयम्—'गता सा कलिङ्गराजतनया जनित्रा जनयित्र्या (१०) सन्ततेति—सन्ततगीतेषु निरन्तरप्रवृत्तेषु सङ्गीतेषु गानेषु संगतानां मिलितानामङ्गनानां कामिनीनां सहस्रस्य शृङ्गारहेलया निधुवनलीलसा निर- र्गलः अप्रतिहतो यः अनङ्गसङ्घर्षः कामोद्रेकस्तेन हर्षितः तथा रागतृष्णयोः अनु- रागभोगेच्छयोः एकतन्त्रः पराधीनः स राजा कर्दण इति शेषः । तत्र तस्मिन् रन्ध्रे अवकाशे । आन्ध्रनाथेन आन्ध्रदेशाधिपेन । सलिलतरेति—सलिलतरणसा- धनं नौकारूपं तेन आनीतेन तद्देशं प्रापितेन अनेकसंख्येय बहुना अनीकेन सैन्येन द्राग् झटिति आगत्य तत्रैव सागरतीरवने इति शेषः । अगृह्यत गृहीतोऽभवत् सक- लत्रः सपरिवारः । सा च कनकलेखाऽपि । अनीयत जयसिंहेन स्वनगरं नीता । त्रास्तरलाक्षी भयचञ्चलनयना । दयिता-वल्लभा नः अस्माकम् । तदाहमित्यादि- तदा अहं मन्त्रगुप्त इत्यर्थः अनङ्गदहनजनितेन—मदनानलोत्पादितेन दाहेन तापेन अन्तरिता अवगता आहारचिन्ता यस्य सः गलितगात्रकान्तिः भ्रष्टदेहशोभः । इति-वक्ष्यमाणप्रकारम् । अतर्कयम् व्यचारयम् । सा कनकलेखा । जनित्रा पित्रा । छोटे छोटे विन्दु पवनके झोकोंसे आ रहे थे जिससे वह भूमि अति शीतल थी । (१०) आरामबागमें पहुंचनेपर-निरन्तर संगीत और गानमें प्रवृत्त सहस्र रमणियोंकी निधुवनलीलासे अप्रतिहत कामोद्रेकसे हर्षित होकर तथा अनुराग और भोगेच्छायुक्त होकर पराधीन (विलासीसा पराधीन) हो रहा था उसी कालमें आंध्र- देशाधिपति जयसिंह, नावोंद्वारा अनेक सैन्यदलके साथ वहां आया और उसने शीघ्रतासे सागर तीरवाले बागमें विहार करनेवाले उस राजाको स्त्रियोंके सहित पकड़ लिया । वह भयसे चञ्चलनयनी मेरी प्राणप्रिया कनकलेखा भी सखियोंके सहित उस राजा जयसिंह द्वारा उसके यहां ले जायी गयी । तब मैं (मन्त्रगुप्त) भी कामदेवरूपी आगसे उत्पन्न दाहसे दग्ध होकर भूख-प्यासकी चिन्ता त्यागकर उसी प्यारीकी चिन्तामें लीन हो गया । चिन्ताग्रस्त होनेसे क्षीणकान्तिवाला होकर मैने विचार किया—'वह मेरी प्यारी कनकलेखा अपने माता-पिताके साथ शत्रुके हाथमें चली गयी। वह आंध्रराज (आंध्रेश) अवश्य उसे अपने वशमें लानेकी कोशिश करेगा । वह कन्या इस बातको

३६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां च सहारिहस्तम् । निरस्तधैर्यस्तां स राजा नियतं संजिघृक्षेत् । तदसहा च सा सती गरलसादिना सद्यः संतिष्ठेत । तस्यां च तादृशीं दशां गतायां जनस्यास्यानन्यजेन हन्येत शरीरधारणा । सा का स्याद्गतिः' इति । (११) अत्रान्तर आन्ध्रनगरादागच्छन्नग्रजः कश्चिदैक्ष्यत । तेन चेयं कथा कथिता—'यथा किल जयसिंहेनानेकनिकारदत्तसंघर्षणजिघांसितः स कद्देनः कनकलेखादर्शनेधितेन रागेणारद्यत । सा च दारिका यक्षेण केनचिदधिष्ठिता न तिष्ठत्यग्रे नरान्तरस्य । आयस्यति च नरेन्द्रसार्थसंग्र- जनयित्र्या जनन्या । अरिहस्तं शत्रुवशम् । निरस्तधैर्यः—अधीरः । स राजा— आन्ध्रराजः । नियतमवश्यम् । संजिघृक्षेत् संग्रहीतुमिच्छेत् स्ववशीकर्तुमिच्छेदिति यावत् । सम्पर्वकग्रहधातोः सन्नन्ताद् विधिलिङ् । तदसहा—तस्य वशीभावं सोढुमसमर्था । सा कनकलेखा । गरलसादिना विषादिभक्षणेन । सद्यस्तत्क्षणात् । संतिष्ठेत म्रियेत । तस्यां कनकलेखायाम् । तादृशीं दशां मृत्युम् । जनस्य अस्य• ममेत्यर्थः । अनन्यजेन कामेन । 'कुसुमेषुरनन्यज' इत्यमरः । हन्येत नाश्येत । शरीरधारणा देहस्थितिः जीवनमित्यर्थः । गतिरभ्युपायः । (११) अत्रान्तरे एतस्मिन् समये । अग्रजो ब्राह्मणः । ऐक्ष्यत—दृष्टो- ऽभवत् । तेन अग्रजेन । कथा वार्त्ता । अनेकेति—अनेकैर्नानाविधैर्निकारैर्यार्त- नाभिर्दत्तेन संघर्षणेन पराभवेण जिघांसितो हन्तुमिष्टः । कनकलेखाया दर्शनेन अवलोकनेन एधितो वर्धितस्तेन । रागेण प्रेम्णा । अरद्यत रक्षितोऽभवत् । कनकलेखायां जनितानुरागत्वादेव तत्पितरं कद्देनं न हतवानिति भावः । दारि- का कन्या । यक्षेण गुह्यकेन । अधिष्ठिता आक्रान्ता । अग्रे सम्मुखे । नरान्तरस्य अन्यपुरुषस्य । आयस्यति-सम्यक् चेष्टते । यसु प्रयत्ने इत्यस्य रूपम् । नरे- न्द्रेति नरेन्द्रसार्थस्य तन्त्रमन्त्रवित्समाजस्य संग्रहेण समाहरणेन । तत्-यज्ञा- पसन्द न करके तुरत ही अपने प्राणोंको, विषरस पान करके, त्याग देगा । उसकी ऐसी दुर्दशा होनेपर इस जनकी ( मेरी ) क्या दशा होगी—कामदेवसे मेरा देह नष्ट कर दी जायगी—कामदेव मुझे मार डालेगा । हा ! यह कैसी भयप्रद दशा होगी !" (११) इसी विचारके समय आंध्र नगरसे आता हुआ एक ब्राह्मण दिखलाई दिया । उसकेद्वारा यह कथा कही गयी—'यद्यपि राजा जयसिंह अनेक यातनाओं तथा अपमानोंसे कर्दिनाधिपतिको मारना चाहता था, परन्तु, उसने उसकी पुत्री कनक- लेखाका अवलोकन किया और उसपर ( कनकलेखापर) आसक्त हो गया । ( उत्पन्न हुए विपुलानुरागसे ) अभीतक उसे मारा नहीं । किन्तु, उस कन्यापर कोई यक्ष सवार है ।

हणेन तन्निराकरिष्यन्नरेन्द्रो न चास्ति सिद्धिः' इति । तेन चाहं दर्शि- ताशः शंकरनृत्यरणदेशजातस्य जरत्सालस्य स्कन्धरन्ध्रान्तर्जटाजालं निष्कृष्य तेन जटिलतां गतः कन्थाचीरसंचयान्तरितसकलगात्रः कांश्चि- च्छिष्यानग्रहीषम् । तांश्च नानाश्रर्यक्रियातिसंहिताज्जनादाकृष्टान्नचेला- दित्यागान्नित्यहृष्टानकार्षम् । अयासिपं च दिनैः कैश्चिदान्ध्रनगरम् । ( १२ ) तस्य नात्यासन्ने सलिलराशिसदृशस्य कलहंसगणदलित- ष्ठिानम् । निराकरिष्यन् दूरीकरिष्यन् । नरेन्द्रो जयसिंहः । न चास्ति सिद्धिः— महता प्रयत्नेनापि तत्कार्यं न सिद्धमित्यर्थः । तेन अग्रेजेन । दर्शिताशः प्रद- शितमार्गः । दर्शिता आशा दिक् यस्मै स इति समासः । शंकरेति—शंकरस्य शिवस्य नृत्यं ताण्डवं तस्य रङ्गदेशः रङ्गभूमिः श्मशानं तत्र जातस्योत्पन्नस्य । शिवस्य नृत्यं ताण्डवं तस्य रङ्गदेशः रङ्गभूमिः श्मशानं तत्र जातस्योत्पन्नस्य । जरत्सालस्य जीर्णवृक्षस्य । स्कन्धेति स्कन्धानां रन्ध्रस्य कोटरस्य अन्तर्मध्ये स्थितं यज्जटाजालं शिफासमूहस्तत् निष्कृष्य आकृष्य तेन जटाजालेन जटिलतां जटा- धरत्वं गतः प्राप्तः । कन्थेति-कन्थाचीरस्य जीर्णवस्त्रखण्डस्य सञ्चयेन संग्रहेण अन्तरितं आच्छादितं सकलं गात्रं शरीरं येन तादृशोऽहम् । शिष्यान् भक्तानि- र्यर्थः अग्रहीषं संगृहीतवान् । तान्-शिष्यान् । नानेति-नानाभिर्बहुविधाभिः अद्भुतकर्मभिः अतिसंहितात् प्रतारितात् जनात् लोकात् आकृष्टानि संगृहीतानि लब्धानीति यावत् । यानि अन्नचेलादीनि भोज्यवस्त्रादीनि । तेषां त्यागात् तेभ्यो दानात् नित्यहृष्टान् सर्वदासन्तुष्टान् अकार्ष कृतवान् । अयासिपं-गतवान् । कैश्चित् कतिपयैः । ( १२ ) तस्य आन्ध्रनगरस्य । नात्यासन्ने किञ्चिद्दूरे । सलिलराशिसदृशस्य जिससे वह कन्या अन्य किसी पुरुषके सम्मुख नहीं आती है। राजा (आंध्रेश) उस कन्या पर यक्ष दूर करानेके अनेकों उपाय मान्त्रिकों-तान्त्रिकोंसे करा रहे हैं, परन्तु, अभीतक कोई सिद्धि नहीं प्राप्त हुई है।' उस विप्रकेद्वारा प्रदर्शित मार्ग पाकर ( आशान्वित होकर ) मैंने भगवान् शङ्करके तांडवके रंगस्थलमें ( श्मशानमें ) उत्पन्न एक जीर्ण वृक्षके तने ( स्कन्धदेश ) के कोटर ( खोखला ) से जटा समूहको निकाल लिया और अपने शिरपर धारणकर, जटाधारी रूपको बना लिया । अपने शरीरको फटे-पुराने वस्त्रोंसे आच्छादित कर लिया । कुछ भक्तोंको भी एकत्र कर लिया । अनेक प्रकारके अद्भुतकर्म दिखाकर दर्शकोंको मुग्धकर जो अन्य-वस्त्र उनसे प्राप्त करता वह सब भक्तोंमें वितरित कर देता, जिससे मेरे सभी भक्तगण सन्तुष्ट थे । मैं कुछ भक्तों के साथ कुछ दिनोंमें आंध्र देशमें गया । ( १२ ) आंध्र देशके समीपमें ही ( थोड़ी दूरीपर ), समुद्रके तुल्य, और कलहंसों-

३६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां नलिनदलसंहतिगलितकिञ्जल्कशकलशारस्य सारसश्रेणिशेखरस्य सरसस्ती- रकानने कृतनिकेतनः स्थितः शिष्यजनकथितचित्रचेष्टाकृष्टसकलनागर- जनाभिसंधानदक्षः सन्दिशि दिशीत्यकीर्त्ये जनेन—'य एष जरदरण्य- स्थलीसरस्तीरे स्थण्डिलशायी यतिस्तस्य किल सकलानि सरहस्यानि सषडङ्गानि च छन्दांसि रसनाग्रे संनिहितानि, अन्यानि च शास्त्राणि येन यानि न ज्ञायन्ते स तेषां तत्सकाशादर्थनिर्णयं करिष्यति । असत्येन नास्यास्यं संसृज्यते । सशरीरश्चैष दयाराशिः । एतत्संग्रहेणाद्य चिरं समुद्रोपमस्य तथा कलहंसानां राजहंसानां गणैः समूहैर्दलितानां खण्डितानां नलिनदलानां कमलपत्राणां संहतिभ्यः संघेभ्यो गलितानां निःसृतानां किञ्जल्कानां केसराणां शकलैः खण्डैः शारस्य कर्बुरस्य तथा सारसानां पक्षिविशेषाणां श्रेणिः पंक्तिरेव शेखरः शिरोभूषणं यस्य तस्यैवम्भूतस्य सरसः सरोवरस्य तीरकानने तटोद्याने कृतनिकेतनः रचितगृहः । शिष्येति-शिष्यजनेन भक्तवृन्देन कथिताभिः प्रकाशिताभिः चित्रचेष्टाभिः आश्चर्यजनकक्रियाभिः आकृष्टानां मुग्धानां सकल- नागरजनानां निखिलपौरवृन्दानां अभिसन्धाने प्रतारणे दक्षः पटुः । दिशि दिशि- सर्वत्र । इति—वक्ष्यमाणप्रकारं जनेन लोकेन अकीर्त्ये कीर्त्तितोऽभवम् । किमिति तदाह-य एष इत्यादि । य एष इत्यस्य यतिरित्यनेन सम्बन्धः । जरदिति-जर- दरण्यस्थल्यां जीर्णवनभूमौ स्थितस्य सरसस्तडागस्य तीरे । स्थण्डिलशायी- दर्भशयनः । यतिः संन्यासी । वर्त्तते इति शेषः । तस्य यतेः । सरहस्यानि उप- निषत्सहितानि । सषडङ्गानि शिक्षाकल्पादीन्यङ्गानि तैः सहितानि । छन्दांसि वेदाः । रसनाग्रे जिह्वाग्रे । सन्निहितानि निविष्टानि । येन जनेन । यानि शास्त्रा- णि । स जनः । तेषां शास्त्राणाम् । तत्सकाशात् तस्य यतेः सकाशात्समीपात् । अर्थनिर्णयं अर्थज्ञानम् । असत्येन अनृतेन । अस्य यतेः । आस्यं मुखम् । न संसृज्यते कदापि मिथ्या न वदतीति भावः । सशरीरः मूर्त्तिमान् एष यतिः । के द्वारा विदलित कमलपत्रोंके समुदायोंसे निःसृत (गिरे हुए) किञ्जल्कोंके टुकड़ोंसे चित्रित, (अनेक रंगवाला), सारस पक्षियोंकी पंक्तियोंको शिरोभूषण बनाये हुए, एक तालाबपर मैं गया और उसी तालाबके किनारे एक बागमें एक कुटी बनायी तथा उसी कुटीमें निवास करने लगा । भक्तोंद्वारा प्रचारित तथा अनेकों प्रकारकी अद्भुत लीलाओंके द्वारा आकर्षित सभी पुरवासियोंके प्रतारण (ठगनेमें) निपुण (जो मैं) मेरी कीर्ति जनोंके द्वारा प्रत्येक दिशामें फैल गयी-'यह यति जो जीर्ण वनभूमिमें तालाबके किनारे कुशासनपर बैठा रहता है । उसके जिह्वापर, उपनिषद् सहित वेद तथा शिक्षा, कल्प Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६५

चरितार्था दीक्षा । तच्चरणरजःकणैः कैश्चन शिरसि कीर्णैरनेकस्यानेक आतङ्कश्चिरं चिकित्सकैरसंहार्थः संहृतः । तदङ्घ्रप्रक्षालनसलिलसेकैर्नि- ष्कलङ्कशिरसां नश्यन्ति क्षणेनैकेनाखिलनरेन्द्रयन्त्रलङ्घिनश्चण्डताराग्रहाः । न तस्य शक्यं शक्तेरियत्ताज्ञानम् । न चास्याहंकारकणिका' इति । (१३) सा चेयं कथानेकजनास्यसंचारिणी तस्यं कनकलेखाधि- बयाराशिः करुणाखनिः। एतत्सम्र्ग्रहेण एतंस्य यतेः सङ्ग्रहेण प्राप्या । एतत्सं- काशादर्थग्रहेणेत्यपि पाठान्तरं तत्र एतस्य सकाशादर्थग्रहेण मन्त्रार्थज्ञानेनेत्यर्थः । चरितार्था-सफला । दीक्षा-शिक्षाग्रहणम् । तच्चरणरजःकणैः तस्य पदधूलिले- शैः । कैश्चन अनिर्वाच्यैरित्यर्थः । शिरसि मस्तके कीर्णैः निःक्षिप्तैः । अनेकस्य असंख्यस्य लोकस्य । आतङ्कः अयम् । यस्तु चिरं दीर्घकालं चिकित्सित्वापि चिकित्सकैर्भिषग्भिः असंहार्यः अपनेतुमशक्यः सोऽप्यातङ्कः संहृतः अपनीतः । तदङ्ग्रीति-तस्य यतेः अंघ्रिप्रक्षालनस्य चरणधावनस्य यत् सलिलं पादप्रक्षालनजलं तस्य सेकैरभिषेचनैः निष्कलङ्कं निष्पापं शिरो येषां तेषां जनानाम् अखिलनरे- न्द्रान् सकलमन्त्रवादिनश्चिकित्सकान् यन्त्राणि च लङ्घयन्ति अतिक्रामन्ति ये तादृशाः चण्डताराग्रहाः कुपितनक्षत्रग्रहगणाः एकेन क्षणेन मुहूर्त्तमात्रेण नश्य- न्ति शाम्यन्ति । तस्य यतेः । शक्तेः सामर्थ्यस्य इयत्ताज्ञानं परिमाणवोधः न शक्यं कर्त्तुमशक्यम् । अहङ्कारकरणिका अहमेतावान् शक्तिसम्पन्न इत्याकारका- भिमानलेशः । (१३) सा पूर्ववर्णिता। कथा वार्त्ता । अनेकजनास्यसञ्चारिणी-निखिललोक

आदि, नाचा करते हैं। जिस व्यक्तिको जो शास्त्र नहीं आता हो उसे चाहिये कि, वह उस यतिसे अर्थज्ञान सहित प्राप्त कर ले। इस यतिका मुख, असत्यसे तो स्पर्श तक नहीं किये हुए है-कभी झूठ नहीं बोलता है। यह यति साक्षात् करुणाका कोष है। इस यतिके द्वारा प्राप्त की हुई दीक्षा सफल होगी। इस यतिके चरणकी रजके कणोंको शिरपर धारण करनेसे कई एक व्यक्तियोंके भय-व्याधि, पागलपन दूर हो गये। जिनकी चिकित्सा चिरकालतक करके बड़े-बड़े वैद्यराट् थक गये थे। जो व्याधियां, दुष्ट ग्रह, भूत-प्रेत यक्ष, ब्रह्मराक्षस आदि बड़े-बड़े मान्त्रिकों-तान्त्रिकों, वैद्यों-हकीमों, डाक्टरों और ओझाओंके द्वारा नष्ट नहीं होते हैं उन उपर्युक्त रोग-आदिको इस यतिके चरणके प्रक्षालित जलसे एक क्षणमें लाभ होता है। अर्थात् इस यतिके चरणके अंगुष्ठका प्रक्षालित जल माथेपर लगानेसे सब व्याधियोंको नष्ट कर देनेवाला है। इस यतिकी कितनी शक्ति है इसका ज्ञान किसीको नहीं है इसमें अभिमानका लेश भी नहीं है।' (१३) इस प्रकारसे मेरी कीर्ति-कथाको सभी लोगोंके मुखसे निकलनेपर वह

२६ द० कृ० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu