दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF २७२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

तन्मूलमेवास्य मरणं भवेत्' इति । अतोऽत्रैकान्ते यथेष्टमश्रु मुक्त्वा तस्य साधोः पुरः प्राणान्मोक्तुकामो बध्नामि परिकरम्' इति । (१४) मयापि तत्पितृव्यसनमाकर्ण्य पर्यश्रुणा सोऽभिहितः- 'सौम्य, किं तव गोपयित्वा । यस्तस्य सुतो यक्षकन्यया देवस्य राजवाह- नस्य पादशुश्रूषार्थं देव्या वसुमत्या हस्तन्यासः कृतः सोऽहमस्मि । श- क्ष्यामि सहस्रमपि सुभटानामुदायुधानां हत्वा पितरं मोचयितुम् । अपि तु संकुले यदि कश्चित्पातयेत्तदङ्गे शस्त्रिकां सर्व एव मे यत्नो भस्मनि हुत- मिव भवेत्' इति ।

रणीये-उत्पाटनीये । यथा येन प्रकारेण । तन्मूलं-नेत्रोत्पाटनहेतुकम् । अस्य कामपालस्य । अतः अस्मात्कारणात् । एकान्ते निर्जने । यथेष्टं यथेच्छम् । तस्य साधोः-कामपालस्य । पुरोऽग्रे । परिकरं बध्नामि-उद्योगं करोमि । इत्यन्तं पूर्णभद्रवचनम् । इतः परमर्थपालवचनं बोद्धव्यम् । (१४) मया-अर्थपालेन । पितृव्यसनं पितुर्विपदम् । पर्यश्रुणा-रुदता । सः पूर्णभद्रः । गोपयित्वा अवगुह्य तव पुरो गोपनेनालमिति भावः । तस्य काम- पालस्य । यक्षकन्यया-तारावल्या । हस्तन्यासः हस्ते निःक्षेपः । सः सुतः । सुभटानां सुयोद्धृणाम् । उदायुधानां गृहीतशस्त्राणाम् । अपि तु किन्तु । संकुले- जनसंकटे । पातयेत्-निःक्षिपेत् । तदंगे-मत्पितुः शरीरे । भस्मनि हुतमिव- निरर्थकमित्यर्थः ।

हृदयकी पीड़ाको दर्शानेवाला और येन केन प्रकारेण राजकुलके राजकार्योंको करनेवाला दिखाई दे रहा था । उसके दोषोंको स्थान-स्थानपर उद्घोषित कराया गया । इन अपराधोंके बदले यह आज्ञा सुनाई गयी कि 'उसकी आँखें इस तरीकेसे निकाली जायें जिससे उसकी मृत्यु हो जाय ।' यह भी प्रयत्न किया गया ।' उस पूर्णभद्रने इस प्रकारसे वृत्तको सुना करके कहा- 'इसी क्लेशके कारण यहाँ निर्जनमें खूब आँसुओंको बहाकर उस विवेकी कामपालके आगे अपने प्राणोंको त्यागनेका उद्योग कर रहा हूँ । (१४) मैंने (अर्थपालने) अपने पिताजीके इन दुःखोंको श्रवण करके रोते हुए इस पूर्णभद्रसे कहा- 'हे भद्र ! अब आपसे गुप्त रखनेकी कोई आवश्यकता नहीं है । जिस बालकको यक्षकन्या तारावली देव राजवाहनकी पादशुश्रूषा करनेके लिए रानी वसुमतीके हाथमें धर आयी थी वह कामपालका पुत्र मैं ही हूँ । मुझमें इतनी शक्ति है कि सहस्रों

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । २७३ ( १५ ) अनवसितवचन एव मयि महानाशीविषः प्राकाररन्ध्रेणो- दैदयच्छिरः । तमहं मन्त्रौषधबलेनाभिगृह्य पूर्णभद्रमब्रवम्—'भद्र, सिद्धं नः समीहितम् । अनेन तातमलक्ष्यमाणः संकुले यदृच्छया पातितेन नाम दंशयित्वा तथा विषं स्तम्भयेयं यथा मृत इत्युदास्येत । त्वया तु मुक्त- साध्वसेन माता मे बोधयितव्या—'यो यक्ष्या वने देव्या वसुमत्या हस्ता- पितो युष्मत्सूनुः सोऽनुप्राप्तः पितुरवस्थां मदुपलभ्य बुद्धिबलादित्थमा- चरिष्यति । त्वया तु मुक्तत्रासया राज्ञे प्रेषणीयम्—'एष खलु क्षात्रधर्मो ( १५ ) अनवसितवचने-असमाप्तवाक्ये । आशीविषः सर्पः । प्राकाररन्ध्रेण- भित्तिच्छिद्रेणः । उदैरयत्-ऊर्ध्वंचकार । तं सर्पम् । मन्त्रौषधिवलेन-मन्त्रौ- षधिप्रभावेण । अभिगृह्य-धृत्वा । समीहितम्-अभिलषितम् । अनेनेति-संकुले जनसंबाधे अलक्ष्यमाणोऽन्यैरदृश्योहं यदृच्छया स्वेच्छया पातितेन निःक्षिप्तेनानेन सर्पेण तातं पितरं कामपालमित्यर्थः दंशयित्वा दष्टं कारयित्वा {विषं तथा तेन प्रकारेण स्तम्भयेयं निश्चलं कुर्यां यथा येन प्रकारेण मृतो विनष्ट इति जनैरूदा- स्येतोपेक्ष्येत । त्वया पूर्णभद्रेण । मुक्तसाध्वसेन त्यक्तभयेन । माता कान्तिमती । यो युष्मत्सूनुः भवत्याः पुत्रः । यक्ष्या तारावल्या । वसुमत्याः राजहंसमहिष्याः । अनुप्राप्तः समागतः । मत् मम सकाशात् । बुद्धिबलाद् बुद्धिप्रभावात् । इत्थं- वक्ष्यमाणप्रकारम् । त्वया कान्तिमत्या । मुक्तत्रासया—त्यक्तशंकया । राज्ञे शस्त्रसज्जित योद्धाओंको मारकर पिताको बचा सकता हूँ । किन्तु, जनसमूहमें यदि कोई मेरे पिताके शरीरपर प्रहार कर देगा तो मेरा यह प्रयास भस्ममें होमके सदृश विफल हो जायगा । (१५) मेरा वाक्य पूरा भी न हो पाया था कि प्राकार ( चहार दीवारी ) की दीवालके छेदमेंसे एक बड़े भारी साँपकी मूड़ी दिखाई दी । उस साँपको मैंने अपने मन्त्र और औषध बलसे पकड़ लिया और पूर्णभद्रसे कहा—'हे सौम्य ! अब मेरा अभिलषित मनोरथ सिद्ध हो गया । जिस समय जनसमूह एकत्र हो जायगा उसी समय मैं अदृश्य होकर स्वेच्छासे इस साँपको अपने पिता कामपालके ऊपर छोड़ करके उनको दंशित करा दूंगा । फिर उसके विषको स्तम्भित कराकर पिताको मृततुल्य प्रदर्शित करूंगा और इस कारणसे सभी उदास हो जायेंगे । आप निर्भय होकर मेरी माता कान्तिमतीसे कह दीजियेगा कि आपका वह पुत्र जिसे राजवाहनकी परिचर्याके लिये रानी वसु- मतीके हाथमें यक्षिणी साप आयी थी, इस जगहपर आ गया है तथा अपने पिताकी दशा, मेरे द्वारा, ज्ञात करके अपनी बुद्धिकी शक्तिसे उक्त रीतिसे व्यवहार करेगा।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF २७४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां यद्बन्धुरबन्धुर्वा दुष्टः स निरपेक्षं निग्राह्य इति । स्त्रीधर्मश्चैष यददुष्टस्य दुष्टस्य वा भर्तुर्गतिर्गन्तव्येति । तदहममुनैव सह चिताग्निमारोक्ष्यामि । युवतिजनानुकूलः पश्चिमो विधिरनुज्ञातव्यः' इति । ( १६ ) स एवं निवेदितो नियतमनुज्ञास्यति । ततः स्वमेवागारमानीय काण्डपटीपरिक्षिप्ते विविक्तोद्देशे दर्भसंस्तरणमधिशाय्य स्वयं कृतानुम- रणमण्डनया त्वया च तत्र संनिधेयम् । अहं च बाह्यकक्षागतस्त्वया प्रवे- शयिष्ये । ततः पितरमुज्जीव्य तदभिरुचितेनाभ्युपायेन चेष्टिष्यामहे' सिंहघोषाय । प्रेषणीयं वाचिकं सन्देष्टव्यम् । क्षात्रधर्मः क्षत्रियाणां नियमः । निर- पेक्षं निर्विचारम् । निग्राह्यः निग्रहीतव्यः दण्डनीय इति यावत् । गतिः पदवी । गन्तव्या अनुसत्र्त्तव्या । अमुना मद्भर्त्रा कामपालेन । युवतिजनानुकूलः स्त्री- जनोचितः । पश्चिमः अन्त्यश्चरम इति यावत् । विधिः दाहादिः । अनुज्ञातव्यः- आदेष्टव्यः । ( १६ ) सः सिंहघोषः निवेदितः ज्ञापितः । नियतमवश्यम् । अनुज्ञास्यति- अनुमोदिष्यते । काण्डपटीति-जवनिकापरिवृते । विविक्तोद्देशे—निर्जनप्रदेशे । दर्भसंस्तरणं-कुशरचितशय्याम् । अधिशाय्य-शाययित्वा । स्वयंकृतेति-स्वयमेव नखन्धेन कृतं रचितमनुमरणस्य सहमरणस्य मण्डनं भूषणं यया तथाभूतया। त्वया-कान्तिमत्या । संनिधेयं-संनिधौ स्थातव्यम् । अहं अर्थपालः । बाह्यकक्षा- गतः-बहिः प्रकोष्ठस्थितः । प्रवेशयिष्ये-प्रविष्टो भविष्यामि । प्रपूर्वकविशधातोर्र्णि जन्तात्कर्मणि लृट् । पितरं-कामपालम् । उज्जीव्य-जीवयित्वा । तदभिरुचितेन- आप (माताजी) राजाके समीप निर्भय हो करके यह कहला दीजिये कि 'यही क्षत्रियोंका धर्म है कि बन्धु हो अथवा अबन्धु हो, जो भी दुष्ट कार्य करे उसे दण्ड देना चाहिये । महिलाओंका भी यह धर्म है कि उनका पति योग्य हो अथवा अयोग्य, उसकी मृत्युके पश्चात् उसीकी गतिका अनुगमन करें । अत एव मैं अपने पतिके साथ चिताग्निमें प्रवेश करूंगी । युवतियोंके लिये श्रेयस्कर इस पिछली विधिको करनेकी आप मुझे आज्ञा दें ।' ( १६ ) वह राजा ऐसे निवेदनपर अवश्य आज्ञा दे देगा । इसके अनन्तर सर्पसे दंशित पिताजीको अपने गृहमें ला करके परदेके अन्दर एकान्त स्थलमें कुशोंके आसनों- पर सुला दूंगा । आप भी (माताजी) उस समय सती होनेवाले योग्य वेशको सजा करके उसो स्थलके समीपमें उपस्थित रहें । मैं भी उसी स्थलके बाहरी दरवाजेपर बैठा रहूँगा, आप मुझे भीतर करा लीजियेगा । तत्पश्चात् मैं पिताजीको जिला करके उनकी इच्छाके अनुसार जो उचित यत्न होगा सो करूंगा । वह पूर्णभद्र 'तथा' स्वीकार है ऐसा कह कर के Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

[Header] चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २७५

इति । स 'तथा' इति हृष्टतरस्तूर्णमगमत् । अहं तु घोषणस्थाने चिञ्चावृक्षं घनतरविपुलशाखमारुह्य गूढतनुरतिष्ठम् । आरूढश्च लोको यथायथमुच्चैः- स्थानानि । उच्चावचप्रलापाः प्रस्तुताः । (१७) तावन्मे पितरं तस्करमिव पश्चाद्बद्धभुजमुद्धुरध्वनिमहाजना- नुयातमानीय मदभ्याश एव स्थापयित्वा मातङ्गास्त्रिरघोषयत् — 'एष मन्त्री कामपालो राज्यलोभाद्भर्तारं चण्डसिंहम्, युवराजं चण्डघोषं च विषा- न्नेनोपांशु हत्वा पुनर्देवोऽपि सिंहघोषः पूर्णयौवन इत्यमुष्मिन्पापमाच- रिष्यन्विश्वासाद्रहस्यभूमौ पुनरमात्यं शिवनागमाहूय स्थूणमङ्गारवर्षं च

पितुरभिमतेन । इत्यन्तं मातरमुद्दिश्य पूर्णभद्रं प्रति अर्थपालवचनम् । स पूर्ण- भद्रः । अहं-अर्थपालः । घोषणस्थाने-यत्र डिण्डिमेन घोषणा क्रियते तत्र । चिञ्चा- वृक्षं-तिन्तिडीवृक्षम् । घनतरविपुलशाखम्-सान्द्रतरविशालविटपम् । चिञ्चावृक्ष- विशेषणमेतत् । गूढतनुः-गुप्तशरीरः । लोकः-दर्शकजनः । उच्चावचप्रलापाः-नाना- विधालापाः । प्रस्तुता आरब्धाः । (१७) तावत् एतदभ्यन्तरे । उद्धुरेति-उद्धुरः संकुलो ध्वनिः शब्दो यस्य तादृशो यो महाजनो जनसमूहस्तेनानुयातमनुसृतम् । मदभ्याशे-मत्समीपे । मातङ्गः-चण्डालः । त्रिः-त्रिवारम् । उपांशु-निर्जने । अमुष्मिन्-सिंहघोषे । विश्वा- सात्-विश्वासमास्थायेति ल्यब्लोपे पंचमी । रहस्यभूमौ-निर्जनप्रदेशे । स्थूणोऽ- ङ्गारवर्षश्चेति द्वौ राजानुचरौ उपजप्य-भेदयित्वा । तैः शिवनागादिभिः । विवृत-

तत्क्षण ही प्रसन्न वदन होकर उस जगहसे चला गया। मैं गुप्त रीतिसे साँपको लेकर एक विशाल तथा घनी शाखावाले तिन्तिडीवृक्षके ऊपर जा बैठा। इसी स्थानपर मेरे पिताके नेत्र निकालनेकी घोषणा की गयी थी। अनेक स्त्री-पुरुष यथायोग्य ऊँचे-ऊँचे स्थानोंपर बैठकर तमाशा देखनेके लिये एकत्र हो गये थे। नाना रूपोंमें नाना वार्त्ताएँ सुनाई देती थीं। (१७) इतनेमें ही भीड़के साथ आगे-आगे मेरे पिता कामपालको चोरके समान पीछे हाथ करके बाँधे हुए बड़े कोलाहलके साथ (चाण्डाल) वहाँपर मेरे समीपमें ही ले आये और वहाँपर पिताको खड़ाकर चाण्डालोंने तीन बार जोरसे चिल्लाकर कहा— 'इस सचिव कामपालने राज्यके लोभसे राजा चण्डसिंह और उनके बड़े लड़के चण्डघोषको विषसे मिश्रित अन्न खिला करके मार डाला। अब इसने पूर्ण तरुणावस्थासे परिव्याप्त महाराज सिंहघोषको मारनेका पापाचरण किया और विश्वास दिलाकर महाराजके मन्त्री शिवनाग तथा अनुचरण स्थूण अङ्गारवर्षका राजासे भेदभाव करा दिया और उन लोगोंसे

२७६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां राजवधायोपजप्य तैः स्वामिभक्त्या विवृतगुह्यो 'राज्यकामुकस्यास्य ब्रा- ह्मणस्यान्धतमसप्रवेशो न्याय्य' इति प्राड्विवाकवाक्यादक्ष्युद्धरणाय नीयते । पुनरन्योऽपि यदि स्यादन्यायवृत्तिस्तमप्येवमेय यथार्हेण दण्डेन योजयिष्यति देवः' इति । (१८) श्रुतैतद्बद्धकलकले महाजने पितुरङ्गे प्रदीप्तशिरसमाशीविषं व्यक्षिपम् । अहं च भीतो नामावप्लुत्य तत्रैव जनादनुलीनः क्रुद्धव्यालद- ष्टस्य तातस्य विहितजीवरक्षो विषं क्षणादस्तम्भयम् । अपतच्चैष भूमौ मृतकल्पः । प्रालपं च 'सत्यमिदं राजावमानिनं दैवो दण्ड एव स्पृशतीति । गुह्यः-प्रकाशितगुप्तरहस्यः । कामपालविशेषणमेतत् । राज्यकामुकस्य राज्याभि- लाषिणः। अन्धतमसप्रवेशः-अन्धतमसे घोरान्धकारे प्रवेशो मृत्युरित्यर्थः । न्याय्यः उचितः । प्राड्विवाकवाक्यात् । व्यवहारद्रष्टुरादेशात् । अक्ष्युद्धारणाय नयनो- त्पाटनाय । नीयते वध्यभूमिमिति शेषः । अन्योऽपि-अपरोऽपि । अन्यायवृत्तिः- दुष्टाचारः । यथार्हेण-यथायोग्येन । (१८) बद्धकलकले-आरब्धकोलाहले । प्रदीप्तशिरसं-उदीर्णफणम् । व्यक्षिपं विक्षिप्तवान् । भीतो नाम भीत इव । नामेत्यलीक सम्भावनायाम् । अवप्लुत्य- च्छिन्नवृक्षादवरुह्य । जनादनु-जनस्य पश्चात् लीनः गुप्तः । क्रुद्धव्यालदष्टस्य-कुपित- सर्पभक्षितस्य । विहितेति-विहिता कृता जीवस्य प्राणस्य रक्षा येन सः । एषः मत्पिता । मृतकषः-मृततुल्यः । प्रालपं-अकथयम् । सत्यमित्यादि-इदं वक्ष्य- माणं वाक्यं सत्यं यथार्थं यत्-दैवो दैवपातितो दण्ड एव राजावमानिनं राजा- एकान्तमें राजाके वधरूप गुप्त रहस्यको प्रकट कर दिया । परन्तु, उन दोनों स्वामि- भक्तोंने इस बातको अस्वीकार कर दिया और इस रहस्यका भण्डाफोड़ भी कर दिया । राज्याभिलाषी इस ब्राह्मणको घोरान्धकारमें प्रवेश कराकर मार डाला जाय । यही उचित है । अतः न्यायाधीशके आदेशानुसार इसकी आँखें निकालनेके लिये हम लोग ले आये हैं । यदि भविष्यमें कोई भी ऐसा अपराध करेगा तो, वह भी इसी प्रकार राजदण्ड पावेगा ।' (१८) इस वृत्तको श्रवण करनेके पश्चात् ज्यों ही कोलाहल शुरू हुआ त्यों ही मैंने अपने पिता कामपालके शरीरपर विशाल फनवाले नागको गिरा दिया । उतरकर मैंने उन्हीं दर्शकोंकी भीड़में क्रुद्ध नागके द्वारा दंशित पिताको अपने मन्त्रौषधिके प्रभावसे उसी क्षण स्तम्भित कर दिया—जिससे नागका विष चढ़ने न पावे । वे मेरे पिता पृथ्वीपर मृतकके तुल्य गिर पड़े वहाँ यह चर्चा (प्रलाप) भी मैंने प्रारम्भ कर दी कि, 'अवश्य इस कामपालने अपराध किया है और उसका प्रतिफल भी इसे ईश्वरने दे दिया ।' राजाने

Here is the text transcribed from the image in Devanagari script, preserving the structure line by line with line markers.

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २९७ यदयमक्षिभ्यां विनावनिपेन चिकीर्षितः, प्राणैरेव वियोजितो विधिना' इति । मद्युक्तं च केचिदन्वमन्यन्त, अपरे पुनर्नानिन्दुः । दर्वीकरस्तु तम- पि चण्डालं दष्ट्वा रूढत्रासद्रुतलोकदत्तमार्गः प्राद्रवत् । ( १६ ) अथ मदम्बा पूर्णभद्रबोधिताथां तादृशेऽपि व्यसने नातिवि- ह्वला कुलपरिजनानुयाता पद्भ्यामेव धीरमागत्य मत्पितुरुत्तमाङ्गमुत्स- ङ्गेन धारयन्त्यासित्वा राज्ञे समादिशत् - एष मे पतिस्तवापकर्ता न वेति दैवमेव जानाति । न मेऽनयास्ति चिन्तया फलम् । अस्य तु पाणिग्राहकस्य गतिमननुप्रपद्यमाना भवत्कुलं कलङ्कयेयम्' । अतोऽनुमन्तुमर्हसि भर्त्रा पथ्यकारिणं जनं स्पृशतीति । अयं मन्त्री कामपालः अवनिपेन राज्ञा अक्षिभ्यां विना नेत्ररहितश्चिकीर्षितः कर्तुमिष्टः । विधिना दैवेन पुनः प्राणैरेव वियोजितः पृथक् कृतः। मदुक्तं एतन्मम वचनम् केचित्-कतिपये अन्वमन्यन्त-अनुमोदित- वन्तः । अपरे-केचन । दर्वीकरः सर्पः । दष्ट्वा दंशनं कृत्वा । रूढत्रासेति-रूढ उत्पन्नो यन्नासो भयं तेन द्रुतः पलायितो यो लोकस्तेन दत्तो मार्गों निर्गमनाय पन्था यस्य सः । प्राद्रवत् पलायिष्ट । ( १९) पूर्णभद्रेति-पूर्णभद्रेण बोधितो ज्ञापितोऽर्थो विषयो यस्याः सा । तादृशे-तथाविधे दारुणे । व्यसने-विपदि । नातिविह्वला-नातिव्याकुला । कुल- परिजनानुयाता-स्ववंशीयसखीजनपरिवृता । धीरं-मन्दम् । उत्तमाङ्गं मस्तकम् । उत्संगेन-क्रोडदेशेन । आसित्वा-उपविश्य । अपकर्ता-अपकारी फलं-प्रयोजनम् । पाणिग्राहकस्य-पत्युः । अननुप्रपद्यमाना-अनभिसरन्ती । भवत्कुलं-भवद्गोत्रम् । कलङ्कयेयं-मालिन्याङ्कितं कुर्याम् । एतत्कुलोत्पन्ना सती यदि मृतस्य पत्युरनुगमनं तो, इसे नेत्रहीन बनाने की आज्ञा दी थी, किन्तु, दैवने इसके प्राणों को ही हर लिया।' उपर्युक्त मेरे कथनका कोई अनुमोदन करते थे और कोई-कोई इस कथनकी निन्दा करते थे । उस भयङ्कर नागने चाण्डालको भी डस लिया और जब नागके डरसे भीड़ भागी तो, रास्ता पाकर वह नाग भी भाग गया । ( १९) तदनन्तर मेरी माता कान्तिमती जिन्हें पूर्णभद्रद्वारा सारा वृत्त ज्ञात हो चुका था, ऐसे कष्टके समयमें भी नहीं घबड़ायी ( व्याकुल न हुई) तथा अपने वंशके परिजनोंके साथ मन्द-मन्द पावोंसे आकर मेरे पिताके शिरको अपनी गोदमें धरकर बैठ गयीं। और राजाके समीप प्रार्थना भेजी कि, 'ये मेरे पति आपके अपकारी है अथवा नहीं, यह तो केवल परमेश्वर ही जानते हैं। इस बातकी चिन्ता करनेसे मुझे कोई फल नहीं । यदि मैं अपने इस पाणिग्रहण करनेवाले पतिकी गतिका अनुसरण न करूंगी तो, मैं आपके

२७८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां सह चिताधिरोहणाय माम्' इति । श्रुत्वा चैतत्प्रीतियुक्तः समादिक्षत्क्षि- तीश्वरः—'क्रियतां कुलोचितः संस्कारः । उत्सवोत्तरं च पश्चिमं विधिसं- स्कारमनुभवतु मे भगिनीपतिः' इति । (२०) चण्डाले तु मत्प्रतिषिद्धसकलमन्त्रवादिप्रयासे संस्थिते 'काम- पालोऽपि कालदष्ट एव' इति स्वभवनोपनयनममुष्य स्वमाहात्म्यप्रकाश- नाय महीपतिरन्वमंस्त । आनीतश्च पिता मे विविक्तायां भूमौ दर्भशय्या- मधिशाय्य स्थितोऽभूत् । ( २१ ) अथ मदम्बा मरणमण्डनमनुष्ठाय सकरुणं सखीरामन्त्र्य, मुहुश्चिप्रणम्य भवनदेवता यत्ननिवारितपरिजनाक्रन्दिता पितुर्मे शयन- न करिष्यामि तर्हि ऐहिकसुखासक्ता पातिव्रत्योचितं नानुष्ठितवतीति जना मां निन्दिष्यन्तीति भावः । अनुमन्तुं अनुज्ञातुम् । उत्सवोत्तरं उत्सवप्रधानम् । पश्चि- मम्-अन्त्यम् । विधिसंस्कारम्-अन्त्येष्टिपद्धत्युक्तदाहक्रियाम् । ( २९ ) चण्डाले-पूर्वमेव सर्पदष्टे घोषणाकारिणि । मत्प्रतिषिद्धेति-मयाऽ- र्थपालेन प्रतिषिद्धो रुद्धः सकलानां मन्त्रवादिनां गारुडिकानां प्रयासो विषापहर- णप्रयत्नो यस्मिन्-तथाभूते । संस्थिते-मृते सति । अमुष्य-कामपालस्य । स्वमा- हात्म्यप्रकाशनाय-स्वीकीयोदारताप्रकटनार्थम् । अन्वमंस्त-अनुमोदितवान् । ( २१ ) मरणमण्डनं-मृत्युकालोचितभूषणम् । सखीः-सहचरीः । भवनदेवताः- गृहदेवताः । अभिप्रणम्येत्यस्य कर्म । यत्ननिवारितेति यत्नेन निवारितं परिजनस्य स्वजनवर्गस्याक्रन्दितं विलापो यया सा । वैनतेयतां गरुडताम् । गतेन-प्राप्तेन- कुलको कलङ्कित करनेवाली कहलाऊँगी । अतएव आप पतिके साथ चितामें अधिरोहण करनेकी मुझे अनुमति देने योग्य हैं।' इन बातोंको सुनकर राजाने प्रेमपूर्वक आदेश दिया कि, 'वंशके अनुकूल संस्कार करिये और उत्सव मनानेके अनन्तर कहा कि, मेरी बहिनके पतिका अन्तिम संस्कार विधिसे हो।' ( २० ) मुझे छोड़कर और सभी मन्त्रशास्त्रियोंने उस दंशित चाण्डालकी झाड़ फूँक की, किन्तु, वह सब व्यर्थ सिद्ध हुई । 'कामपालको भी कालने ही डस लिया है' ऐसा जानकर राजाने अपनी उदारता दिखानेके लिये कामपालको घर ले जानेकी अनुमति दे दी। लोगोंने मेरे पिताको लाकर एकान्त पृथ्वीतलपर कुशाकी शय्यापर लिटा दिया। ( २१ ) तदनन्तर मेरी माता कान्तिमतीने मृत्युकालका वेष रचकर करुणायुक्त होकर सहचरीवर्गोंको बुलाया । भवनदेवताको बार-बार प्रणाम किया । यत्नके साथ अपनी

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २७६ स्थानमेकाकिनी प्राविक्षत् । तत्र च पूर्वमेव पूर्णभद्रोपस्थापितेन च मया वैनतेयतां गतेन निर्विषीकृतं भर्तारमैक्षत । हृष्टतमा पत्युः पादयोः पर्यश्रुमुखी प्रणिपत्य मां च मुहुर्मुहुः प्रस्नुतस्तनी परिष्वज्य सहर्षबाष्प- गद्गदमगदत्—'पुत्र, योऽसि जातमात्रः पापया मया परित्यक्तः, स किमर्थमेवं मामतिनिर्घृणामनुगृह्णासि । अथवैष निरपराध एव ते जन- यिता । युक्तमस्य प्रत्यानयनमन्तकाननात् । क्रूरा खलु तारावली या त्वामुपलब्ध्यापि तत्त्वतः कुबेरादसमर्प्य मह्यमर्पितवती देव्यै वसुमत्यै सैव वा सदृशकारिणी । नहि तादृशाद्भाग्यराशेर्विना मादृशो जनोऽल्पपु- ण्यस्त्वार्हति कलप्रलापामृतानि कर्णाभ्यां पातुम् । एहि, परिष्वजस्व' इति

गारुडविद्यायां कुशलेनेत्यर्थः । निर्विषीकृतं विषशून्यम् । पर्यश्रुमुखी परिगतमश्रु नयनजलं यत्र तादृशं मुखं यस्याः सा । प्रणिपत्येत्यस्य पत्युः पादयोरित्यनेन सम्बन्धः । प्रस्नुतस्तनी क्षरतपयोधरा । सहर्षेति-हर्षेणानन्देन सह यद्बाष्पमश्रु तेन गद्गदम् । जातमात्रः उत्पन्न एव । किमर्थं कथम् । एवं एतेन प्रकारेण पत्युः प्राणदानेनेति भावः । अतिनिर्घृणाम् अतिनिष्क करुणाम् । जनयिता पिता काम- पालः । युक्तमुचितम् । अस्य पितुः । अन्तकाननात् मृत्युमुखात् । क्रूरा निर्दया । उपलभ्य-ज्ञात्वा । तत्त्वतः-याथार्थ्येन । कुबेरादिति-कुबेरेणैवार्थपालस्य जन्म- वृत्तान्तः प्रकाशित आसीदिति भावः । असमर्प्य-अदत्त्वा । सैव-तारावल्येव । सदृशकारिणी-उचितविधात्री । तादृशात्-वसुमतीश्रूपात् । भाग्यराशेः-प्रचुर- सौभाग्यशालिजनात् । विनायोगे पञ्चमी । अल्पपुण्यः-अल्पं पुण्यं यस्यासौ । कलप्रलापेति-कलोऽव्यक्तमधुरो यः प्रलापो भाषणं तदेवामृतं सुधा तानि । पातुं-

सहचारियोंके विलापको रोका । मेरे पिताके शयनगृहमें प्रवेश किया । वहाँपर मैने पहलेसे ही पूर्णभद्रके प्रबन्धसे गारुडविद्याद्वारा पिताको विषरहित बना दिया । उन पिताजी के उन्होंने दर्शन किये । हर्षित होकर उन्होंने आँखोंमें आंसू भरकर अपने पतिके पैर पड़े । स्तनोंसे दूध टपकती हुई ( मेरी माता ) मेरा बार-बार आलिङ्गन करके तथा हर्षाश्रुओंसे गद्गद होकर बोलीं—'हे पुत्र ! तुम क्यों अति निष्करुणा करनेवाली मुझपर दया करते हो ? क्योंकि मुझ पापिनीने तो, तुम्हें उत्पन्न होते ही परित्याग दिया था । अथवा तुम्हारा पिता कामपाल निरपराधी है । इनको कालके मुखसे बचा लेना योग्य ही है । तारावली यक्षिणी भी बड़ी निष्ठुर है । जिसने भगवान् कुबेरके द्वारा तुम्हारा पूर्ण परिचय पाकर भी मुझे समर्पित न किया । अपितु, देवी वसुमतीको समर्पण किया जो उसीके समान योग्य धात्री हैं । विना ऐसी भाग्य-

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

२८० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

भूयोभूयः शिरसि जिघ्रन्त्यङ्कमारोपयन्ती, तारावलीं गर्हयन्त्यालिङ्गन्त्य- श्रुभिरभिषिञ्चती चोत्कम्पिताङ्गयष्टिरन्यादृशीव क्षणमजनिष्ट । (२२) जनयिताऽपिमे नरकादिव स्वर्गम्, तादृशाद् व्यसनात्तथाभूत- मभ्युदयमारूढः पूर्णभद्रेण विस्तरेण यथावृत्तान्तमावेदितो भगवतो मघ- वतोऽपि भाग्यवन्तमात्मानमजीगणत् । मनागिव च मत्संबन्धमाख्याय हर्षविस्मितात्मनोः पित्रोरकथयम्—'आज्ञापयतं काद्य नः प्रतिपत्तिः' इति । पिता मे प्राब्रवीत्—'वत्स, गृहमेवेदमस्मदीयमतिविशालप्राकार-

श्रोतुमित्यर्थः । जिघ्रन्ती-घ्राणं कुर्वती । अङ्कमारोपयन्ती-अर्थपालं उत्सङ्गे समुप- वेशयन्ती । गर्हयन्ती-निन्दन्ती । अभिषिञ्चती-आर्द्रीकुर्वती मामिति-शेषः । उत्कम्पितेति-उत्कम्पिता जातोत्कम्पा अङ्गयष्टिः शरीरलता यस्याः सा । अन्या- दृशी-अन्याकारा । क्षणं-मुहूर्त्तं व्याप्य । अजनिष्ट-जाता । (२२) नरकादिव स्वर्गमिति-यथा कश्चिन्नरकात्स्वर्गमारोहति तथा मे पिता कामपालोऽपि । तादृशात्-नरकसदृशात् । व्यसनात्-नेत्रोत्पाटनरूपाद् दुःखात् । तथाभूतं-तादृशं पुनर्जीवनपुत्रप्राप्तिरूपम् । अभ्युदयमभ्युन्नतिम् । आरूढः-प्राप्तः सन् । यथावृत्तान्तं-वृत्तान्तमनातिक्रम्य-यथायथरूपेणेत्यर्थः । आवेदितः-कथितः । मघवतः-इन्द्रात् । मनाक्-स्वल्पम् । मत्संबन्धं-स्वविषयम् । हर्षेति-हर्षेणानन्देन विस्मित आश्चर्य्यान्वित आत्मा ययोस्तादृशयोः । पित्रोः-मातापित्रोः समीपे इति शेषः । आज्ञापयतं युवामिति योज्यम् । का-कीदृशी । नोऽस्माकम् । प्रतिपत्तिः- इतिकर्त्तव्यता । अतिविशालेति-अतिविशालोऽतिविस्तीर्णः प्राकारवलयः प्राचीर-

शालिनीके मेरे समान अल्प पुण्यवाले व्यक्ति तुम्हारे अव्यक्त मधुर भाषणरूपी सुधाको कणोंद्वारा पान नहीं कर सकते हैं। यहाँ आओ आलिङ्गन दो। इस प्रकारसे उन्होंने पुनः पुनः मेरे शिरको सूँघते हुए मुझे गोदमें बिठाया । तारावलीकी निन्दा करते हुए मेरा आलिङ्गन किया। आसुओंसे मुझे भिंगाया । शरीर को कंपाते हुए क्षणभर अपूर्व आकृति दर्शायी । (२२) पूर्णभद्रके द्वारा मेरे पिताने, सम्पूर्ण विस्तृत वृत्तको ज्ञातकर अपनेको उस कष्टसे रहित पाकर अपूर्व अभ्युदयकी प्राप्तिका अनुभव किया। जैसे नरकसे छूटकर उन्होंने स्वर्गका आनन्द प्राप्त किया हो ] वे अपनेको भगवान् इन्द्रसे अधिक भाग्यशाली मानने लगे। थोड़ासा अपना समाचार सुनाकर मैंने हर्ष और आश्चर्यके साथ अपने जननी-जनकसे कहा—'आज्ञा दीजिये कि, अब मेरा क्या कर्त्तव्य है।' मेरे पिताने कहा- हे वत्स ! यहाँपर मेरा अत्यन्त विशाल भित्तिवलयवाला (चहारदीवारीसे घिरा) गृह है

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८१

वलयमक्षय्यायुधस्थानम् । अलङ्घ्यतमा च गुप्तिः । उपकृताश्च मयाति- बहवः सन्ति सामन्ताः । प्रकृतयश्च भूयस्यो न मे व्यसनमनुरुध्यन्ते । सुभटानां चानेकसहस्रमस्त्येव ससुहृत्पुत्रदारम् । अतोऽत्रैव कतिपयान्य- हानि स्थित्वा बाह्याभ्यन्तरज्ञांन्कोपानुत्पादयिष्यामः । कुपितांश्च संगृह्य प्रोत्साह्यास्य प्रकृत्यमित्रानुत्थाप्य सहजांश्च द्विषः, दुर्दान्तमेनमुच्छेत्स्यामः' इति । 'को दोषः, तथास्तु' इति तातस्य मतमन्वमंसि । (२३) तथास्मासु प्रतिविधाय तिष्ठत्सु राजापि विज्ञापितोदन्तो

मण्डलं यस्य तत् । अक्षय्येति-अक्षय्याणामपरिमितानामायुधानाम्स्त्राणां स्थानं पात्रम् । विशेषणद्वयं गृहस्य । अलंघ्यतमा-अतिशयेनानतिक्रमणीया परैरिति शेषः । गुप्तिः रक्षा भूगृहं वा । उपकृताः कृतोपकाराः । सामन्ताः अधीननृपतयः । प्रकृ- तयः-प्रजाः । भूयस्योऽसंख्याः । व्यसनमनिष्टम् । अनुरुध्यन्ते-अनुमन्यन्ते । ममा- निष्टं नेच्छन्तीत्यर्थः । सुभटानां सुयोधूणाम् । ससुहृत्पुत्रदारं स्वस्वमित्रपुत्रकुटुम्बा- दिसहितम् । अत्रैव-अस्मद्गृह एव । बाह्याभ्यन्तेति-बाह्यान् बहिरङ्गान् प्रकृति- सम्बन्धिनः तथा अभ्यन्तरङ्गान् अमात्यादिसम्बन्धिनः कोपान् क्रोधान् । संगृह्य- वशमानीय । प्रोत्साह्य धनमानादिना प्रोत्साहितान् कृत्वा । अस्य सिंहघोषस्य । प्रकृत्यमित्रान्-प्राकृतशत्रून् । सहजान् द्विषः-सहजशत्रून् । उत्थाप्य-तद्विरोधाय प्रोत्साह्य । दुर्दान्तं-दुर्धर्षम् दुर्विनीतं वा । एनं सिंहघोषम् । उच्छेत्स्यामः-समूल- मुन्मूलयिष्यामः । मतमभिप्रेतम् । अन्वमंसि-अनुमोदितवान् । (२३) तथा तेन पूर्वोक्तेन प्रकारेण । प्रतिविधाय-प्रतिविधानं कृत्वा । राजा- सिंहघोषः । विज्ञापितोदन्तः-विदितवार्त्तः । जातानुतापः-कृतानुशोचनः । पार-

और नाश न होनेवाले शस्त्रोंके रखनेका भी स्थान है । अलंघनीय रक्षागृह (तहखाने) हैं। मेरेद्वारा उपकृत अनेकों सामन्तगण हैं। असंख्य प्रजावर्ग हैं जो मेरे दुःखको नहीं सहन कर सकते हैं। कई हजार योद्धा हैं जो अपने मित्र-स्त्री-पुत्रादिकों सहित (मेरी ओर)। हैं अतः इसी जगह कुछ दिनों रहकर बहिरङ्ग तथा अन्तरङ्ग व्यक्तियोंमें वैर कराऊँगा। और वैरीयोंको (क्रोधी व्यक्तियोंको) एकत्र कर उन सबको प्रोत्साहन दूंगा । फिर इस राजा सिंहघोषके प्रकृत शत्रु तथा सहज बैरियोंको उभार करके इस दुर्विनीत राजाको नष्ट करा दूंगा', 'क्या दोष है स्वीकार है'। ऐसा कहकर मैंने पिताकी बातोंको अनुमोदन किया । (२३) जब हम लोगोंने ऐसा प्रतिविधान रचा और स्थिर हुए । तब राजा सिंहघोषने इन सब वृत्तान्तोंको ज्ञात करके अत्यन्त शोच प्रकट किया । और उसने पारिश्रामिक

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

२८२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां जातानुतापः पारग्रामिकान्प्रयोगान्प्रायः प्रायुङ्क्त । ते चास्माभिः प्रत्यहम- हन्यन्त । अस्मिन्नेवावकाशे पूर्णभद्रमुखाच्च राज्ञः शय्यास्थानमवगम्य तदैव स्वोदवसितभित्तिकोणादारभ्योरगास्येन सुरङ्गामकार्षम् । गता च सा भूमिसवर्गकल्पमनल्पकन्यकाजनं कमप्युद्देशम् । अव्यथिष्ट च दृष्ट्वैव स मां नारीजनः । ( २४ ) तत्र काचिदिन्दुकलेव स्वलावण्येन रसातलान्धकारं निहु- वाना, विग्रहिणीव देवी विश्वंभरा, हरगृहिणीवासुरविजयायावतीर्णा, पाता- लमागता गृहिणीव भगवतः कुसुमधन्वनः, राजलक्ष्मीरिवानेकदुर्नृपदर्श- ग्रामिकान्-प्रयोगान्-परग्रामे परराष्ट्रे भवान् सैन्यादिप्रेषणेन नानाविधविनाशोपा- यान् प्रायः-बाहुल्येन । प्रायुंक्त-प्रयुक्तवान् । ते-प्रयोगाः-सैन्यादय-इत्यर्थः । अहन्यन्त-हताः । अवकाशे-अवसरे । राज्ञः-सिंहघोषस्य । स्वोदवसिते स्वस्य उदवसितं वासगृहं तस्य भित्तिकोणात् कुड्यैकदेशात् । उरगास्येन-सर्पमुखा- कारास्त्रविशेषेण सुरङ्गां बिलम् । सा सुरङ्गा । भूमिसवर्गकल्पं भूस्वर्गतुल्यम् । अनल्पकन्यकाजनं = बहुकन्याजनाश्रयम् । अनल्पः कन्यकाजनो यत्रेति विग्रहः । उद्देशमित्यस्य विशेषणद्वयम् । उद्देशं प्रदेशम् । अव्यथिष्ट भयादिना पीडितोऽभवत् । ( २४ ) तत्र नारीजनमध्ये । इन्दुकला-चन्द्रलेखा । रसातलान्धकारं पाताल- स्थध्वान्तम् । निहुवाना-अपसारयन्ती । विग्रहिणी-मूर्तिमती । विश्वम्भरा-पृथ्वी । हरगृहिणी-पार्वती । कुसुमधन्वनः-गृहणी-कामस्य पत्नी रतिरित्यर्थः । राज- लक्ष्मीः-राजश्रीः । अनेकेति-अनेकेषां दुर्नृपाणां दुष्टराज्ञां । दर्शनमवलोकनं परिह- प्रयोग-शत्रु नगरोंमें सेना आदि भेज करके शत्रुनाश कराना-बहुलतासे आरम्भ किया । वे पारिग्रामिक प्रयोग हम लोगोंके द्वारा नित्य नष्ट कर दिये जाते थे । इसी बीचमें हम लोगोंने पूर्णभद्रके मुखसे राजा सिंहघोषके शयन स्थानका पता पा लिया । और उसी कालमें अपने घरकी दीवालके कोनेसे एक उरगास्य ( कुदालीकी तरह ) अस्त्रसे सुरङ्ग खोदना प्रारम्भ कर दिया । सुरङ्ग खोदते हुए हम उस स्थानपर प्रविष्ट हुए जहांपर अनेकों कन्याओंसे परिपूर्ण पृथिवीका स्वर्गके तुल्य प्रदेश था । वे सब रमणियां हमें देखते ही भयसे पीड़ित हो गयीं । ( २४ ) उस देशमें कोई एक रमणी थी जो अपने लावण्यसे पातालके अन्धकारको चन्द्रलेखाके समान अपसरण करनेवाली थी । साक्षात् मूर्त्तिमती पृथिवीके समान थी । दैत्योंके जीतनेके लिए उत्पन्न साक्षात् पार्वतीके तुल्य थी । पातालमें आई हुई भगवान् कामदेवकी पत्नीके समान थी । अनेकों दुश्चरित्र राजाओंके दर्शनको न प्राप्त करूं इसीसे

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८३ नपरिहाराय महीविवरं प्रविष्टा, निष्टप्तकनकपुत्रिकेवावदातकान्तिः कन्य- का, चन्दनलतेव मलयमारुतेन, मद्दर्शनेनोदकम्पत । तथाभूते च तस्मि- न्नङ्गनासमाजे, कुसुमितेव काशयष्टिः, पाण्डुशिरसिजा स्थविरा काचिच्चर- णयोर्मे निपत्य त्रासदीनमब्रवीत्—'दीयतामभयदानमस्मा अनन्यशरणाय स्त्रीजनाय । किमसि देवकुमारो दनुजयुद्धतृष्णया रसातलं विविक्षुः । आज्ञापय कोऽसि कस्य हेतोरागतोऽसि' इति । ( २५ ) सा तु मया प्रत्यवादि—'सुदत्यः, मास्म भवत्यो भैषुः । अ- हमस्मि द्विजातिवृषात्कामपालाद्देव्यां कान्तिमत्यामुत्पन्नोऽर्थपालो नाम । र्तुम् । महीविवरं-पातालम् । निष्टप्तेति-निष्टप्तं गलितं यत्कनकं सुवर्णं तेन निर्मिता पुत्तलिका । अवदातकान्तिः-गौरद्युतिः । चन्दनलतेव मलयमारुतेन-मलयवायुना यथा चन्दनलतिका कम्पिता भवति तद्वदित्यर्थः । तथाभूते-त्रासादिना कम्पमाने । अङ्गनासमाजे-नारीसमुदाये कुसुमिता-सञ्जातपुष्पोद्गमा । काशयष्टिः-शरनलतिका । पाण्डुशिरसिजा-शुक्लकेशी । स्थविरा वृद्धा । त्रासदीनं-सभयकरुणं यथा तथा । अस्मे अनन्यशरणाय-नास्ति अन्यः शरणं यस्य तस्मै-त्वदेकशरणायेत्यर्थः । देव- कुमारः-देवपुत्रः कार्त्तिकेयो वा । दनुजयुद्धतृष्णया-असुरैः सह युद्धाभिलाषेण । आज्ञापय-कथय । कस्य हेतोः-किमर्थम् । ( २५ ) सा वृद्धा । मया-अर्थपालेन । प्रत्यवादि-प्रत्युक्ता । सुदत्यः शोभ- नदन्ताः सम्बोधनमेतत् । मास्मभैषुः भयं माकार्षुः । भवत्यः यूयम् । द्विजाति- मानो, पृथिवीके विवर ( सुराख ) में प्रविष्टा राजलक्ष्मीकी मूर्त्तिके तुल्य थी । अग्निमें तपायी हुई सुवर्णकी पुतलीके समान उज्ज्वल कान्तिवाली थी । उपर्युक्त वेषधारिणी रमणी हमें देख करके ऐसी काँपने लगी जैसी चन्दनकी लता मलयाचलके पवनके झकोरोंसे काँपने लगती है । वह नारीमण्डल भी हमें देखकर उसीके समान भवान्वित हो गया । ऐसी स्थिति होनेपर एक वृद्धाने, जिसके बाल सफेद हो गये थे और जिसकी आकृति पुष्पित काशयष्टिके समान थी, मेरे चरणोंमें पड़कर भययुक्त होकर कहा—'हे देव ! इन स्त्रीजनोंके केवल आप ही आश्रयदाता हैं ( अनन्यशरणवाली—हम सब हैं ) अतः आप हमें अभयदान दें । क्या आप देवपुत्र कार्त्तिकेय हैं और असुरोंको जीतनेकी अभिलाषासे पातालमें प्रविष्ट होना चाहते हैं । आज्ञा दें, कौन हैं ? किस निमित्त यहाँ आगमन हुआ ?' ( २५ ) मैंने ( अर्थपालने ) उत्तरमें उससे कहा—'हे सुदति ! ( सुन्दर दांतोंवाली ) वृद्धे ! आप भय न करें । मैं ब्राह्मणोंमें उत्तम कामपालके योग द्वारा कान्तिमती देवीके १६ द० कु० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

२८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां सत्यर्थे निजगृहान्नृपगृहं सुरङ्गयोपसरन्निहान्तरे वो दृष्टवान् । कथयत काः स्थ-यूयम् । कथमिह निवसथ' इति प्राब्रवम् । सोदञ्जलिरुदीरित- वती—'भर्तृदारक, भाग्यवत्यो वयम्, यास्त्वामेभिरेव चक्षुर्भिरनघम- द्राक्ष्म । श्रूयताम् । यस्तव मातामहश्चण्डसिंहः, तेनास्यां देव्यां लीला- वत्यां चण्डघोषः कान्तिमतीत्यपत्यद्वयमुदपादि । चण्डघोषस्तु युवराजोऽ- त्यासङ्गादङ्गनासु राजयक्ष्मणा सुरक्षयमगादन्तर्वर्त्न्यां देव्यामाचारव- त्याम् । अमुया चेयं मणिकर्णिका नाम कन्या प्रसूता । अथ प्रसववेद- नया मुक्तजीविताचारवती पत्युरन्तिकमगमत् । (२६) अथ देवश्चण्डसिंहो मामाहूयोपह्वरे समाज्ञापयत्—'ऋद्धि- वृषात्-ब्राह्मणश्रेष्ठात् । सत्यर्थे-अर्थे प्रयोजने सति = उपस्थिते । सुरङ्गया-बिल- मार्गेण । उपसरन्-गच्छन् । अन्तरे मध्ये । वो युष्मान् । स्थ-भवथ । सा वृद्धा । भर्तृदारक-स्वामिकुमार । याः वयम् । अनघं निष्पापम् । अद्राक्ष्म-दृष्टवत्यः । देव्यां महिष्याम् । अपत्यद्वयं-सन्ततियुगलम् । उदपादि-जनितम् । अङ्गनासु कामिनीषु अत्यासङ्गात् अत्यासक्तेः कारणात् । राजयक्ष्मणा-रोगविशेषेण । सुर- क्षयं-देवपुरं स्वर्गमिति यावत् । अन्तर्वर्त्न्यां-गर्भवत्याम् । देव्यामाचारवत्यां- आचारवत्याख्यायां देव्याम् । अमुया-आचारवत्या । इयं-पुरो दृश्यमाना । मुक्त- जीविता-त्यक्तप्राणा । पत्युरन्तिकं पतिसमीपं स्वर्गमिति भावः । (२६) अथ-आचारवतीमरणानन्तरम् । मां वृद्धामित्यर्थः । उपह्वरे-रहसि । गर्भसे उद्भूत अर्थपाल नामक कुमार हूँ। किसी प्रयोजनके हेतु सुरङ्गके द्वारा अपने घरसे राजमन्दिरमें जा रहा हूँ रास्तेमें आपको देखा है । आप लोग बतायें कि, आप सब कौन हैं और क्यों यहाँ रहती हैं ? इस बातपर वृद्धाने अञ्जलि बांधकर हमसे निवेदन किया—'हे स्वामिपुत्र ! हम सब भाग्यशालनी हैं जो इन्हों आँखोंके द्वारा आप ऐसे निष्कलङ्कित कुमारका दर्शन कर रही हैं। सुनिये ! जो आपके नाना चण्डसिंह नामवाले थे, उन्होंने इस लीलावती देवीके द्वारा दो सन्तानें उत्पन्न कीं—एक पुत्र चण्डघोष तथा दूसरी कन्या कान्तिमती । चण्डघोषने युवराजपद प्राप्त किया और अनेकों नारियोंके साथ रमणकर राजयक्ष्मा रोगसे पीड़ित हो गया । तथा इसी कारणसे यह अपनी पत्नी आचारवतीको गर्भवती छोड़कर स्वर्गवासी हो गया । उसी आचारवती देवीने इस मणि- कर्णिका कन्या को उत्पन्न किया है । और प्रसववेदनाके न सह सकनेके कारण वह आचारवती भी मुक्तजीवित होकर अपने पतिके समीप स्वर्गको चली गयीं । (२६) तत्पश्चात् (आचारवतीके स्वर्गगमनके अनन्तर) राजा चण्डसिंहने मुझ

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८५ मति, कन्यकेयं कल्याणलक्षणा । तामिमां मालवेन्द्रनन्दनाय दर्पसाराय विधिवद्वर्धयित्वा दित्सामि । बिभेमि च कान्तिमतीवृत्तान्तादारभ्य कन्य- कानां प्रकाशावस्थापनात् । अत इयमरातिव्यसनाय कारिते महति भूमि- गृहे कृत्रिमशैलगर्भोत्कीर्णनानामण्डपप्रेक्षागृहे प्रचुरपरिबर्हया भवत्या संवर्ध्यताम् । अस्त्यत्र भोग्यवस्तु वर्षशतेनाप्यक्षय्यम्' इति । स तथो- क्त्वा निजवासगृहस्य द्व्यङ्गुलभित्तावधंपाटं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य तेनैव द्वारेण स्थानमिदमस्मानवीविशत् । इह च नो वसन्तीनां द्वादशसमाः ऋद्धिमतीति वृद्धाया नाम। कल्याणलक्षणा-शोभनावयवा । इमां कन्याम् । विधिवत्-यथाविधि । वर्धयित्वा-परिपाल्य । दित्सामि-दातुमिच्छामि । बिभेमि- शङ्के। कान्तिमती वृत्तान्तादारभ्य-यदैव कान्तिमत्याः गुप्तरूपेण कामपालसंसर्गा- त्पुत्रोत्पत्तिर्जाता तस्मादेव दिनादित्यर्थः । प्रकाशावस्थापनात्-प्रकाशं सर्वजनस- मक्षं यदवस्थापनं संस्थापनं संरक्षणमिति यावत् तस्मात्-बिभेमीति भीत्यर्थानां भयहेतुरिति पञ्चमी । इयं-कन्या । अरातिव्यसनाय-अरातिभ्यः शत्रुभ्यो यद् व्य- सनं विपत् तदर्थं-तन्निवारयितुमित्यर्थः । कारिते-निर्मापिते । महति-विशाले भूमि- गृहे-भूतलान्तर्गृहे । कृत्रिमेति-कृत्रिमो रचितो यः शैलः पर्वतस्तस्य गर्भे मध्ये उ त्कीर्णानि विन्यस्तानि नानाविधानि मण्डपानि प्रेक्षागृहाणि नर्त्तनशाला यत्र तस्मिन् । प्रचुरपरिवर्हया-प्रभूतपरिच्छदया । भवत्या-वृद्धयेत्यर्थः । संवर्ध्यताम् पाल्यताम् इयं कन्यकेति शेषः । अत्र-भूमिगृहे । भोग्यवस्तु-खाद्यपरिधेयादिकम् । अक्षम्यं-क्षयानर्हम् । स चण्डघोषः द्व्यङ्गुलभित्तौ अङ्गुलिद्वयपरिमितकुड्ये। अर्धपादं- पाषाणनिर्मितपिधानम् । किष्कुविष्कम्भं-वितस्तिमात्रपरिणाहम् । उद्धृत्य-उत्पाट्य । वृद्धाको एकान्तमें बुलाकर कहा-'हे वृद्धे ! (ऋद्धिमति !) इस पुत्रीमें सभी लक्षण अच्छे पड़े हुए हैं। अत एव इसका यथाविधि पालन-पोषणकर मालवाधिपतिके राजकुमार दर्पसारको इसे समर्पण करनेकी इच्छा करता हूँ। कान्तिमतीके दुर्वृत्तान्तको ज्ञात करके (उसी कालसे) बालिकाओंको प्रकाशरूपेण बाहर रखनेमें मुझे डर लगता है। इस हेतुसे शत्रुगणोंके भयसे मेरेद्वारा बनवाया हुआ अत्यन्त विशाल भूमिगृह (भूतलान्तर्गृह) है। उस भूमिगृहके ऊपर एक बनावटी पर्वत है उस पर्वतको खोद करके उस गृहमें जाना होता है वहांपर नाना प्रकारके मण्डपगृह और नाचघर देखने योग्य बने हुए हैं। वहीं पर सपरिवार रहकर इस कुमारीका पालन आप उचित रीतिसे करें। वहाँपर भोग्य वस्तुएँ इतनी प्रचुरमात्रामें रखी हैं कि वे सौ वर्षों तक भी प्रयोगमें लानेसे समाप्त नहीं हो सकती हैं।' ऐसा कहकर उस राजाने अपने वासगृहसे दो अंगुलकी दूरीपर बनी एक दीवालपर से

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF २८६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां समत्ययुः । इयं च वत्सा तरुणीभूता । न चाद्यापि स्मरति राजा । काम- मियं पितामहेन दर्पसाराय संकल्पिता । त्वदम्बया कान्तिमत्या चेयं गर्भस्थैव द्यूतजिता स्वमात्रा तवैव जायात्वेन समकल्प्यत । 'तदत्र प्राप्त- रूपं चिन्त्यतां कुमारेणैव' इति । ( २७ ) तां पुनरवोचम् - 'अद्यैव राजगृहे किमपि कार्यं साधयित्वा प्रतिनिवृत्तो युष्मासु यथार्हं प्रतिपत्स्ये' इति । तेनैव दीपदर्शितबिलपथेन गत्वा स्थितेऽर्धरात्रे तदर्धपादं प्रत्युद्घृत्य वासगृहं प्रविष्टो विश्रब्धसुप्तं सिंह- अवीविशत्-प्रवेशयामास । इह भूमिगृहे । नः-अस्माकम् । वसन्तीनां-वासं कुर्व- तीनाम् । द्वादशसमाः द्वादशवर्षाणि । समत्ययुः -समतीताः । सम् अति पूर्वक याधातोर्लङि रूपम् । इयं च वत्सा-मणिकर्णिका तरुणीभूता-यौवनमधिगता । राजा-सिंहघोषः । कामं यथेच्छम् । इयं-मणिकर्णिका । पितामहेन-चण्डसिंहन । संकल्पिता-दातुमिष्टा । इयं कन्या । गर्भस्था-गर्भे वर्तमाना । द्यूतजिता द्यूतलब्धा । स्वमात्रा-निजजनन्य-आचारवत्येति यावत् । तवैव-अर्थपालस्यैव । जायात्वेन पत्नीत्वेन । समकल्प्यत-संकल्पित । तत्-तस्मात्कारणात् । अत्रास्मिन् विषये । प्राप्तरूपं-युक्तियुक्तम् । कुमारेण-भवता । (२७) तां-वृद्धाम् । साधयित्वा-सम्पाद्य । यथार्ह-यथायोग्यम् । प्रतिप- त्स्ये-विधास्यामि । दीपप्रदर्शितबिलपथेन-दीपालोकप्रदर्शितसुरङ्गामार्गेण । अर्ध- पादं-पाषाणरचितपिधानम् । प्रत्युद्घृत्य उद्घाट्य । वासगृहं-राजभवनम् । विश्रब्धसुप्तं-विश्वासपूर्वकं निद्रितम् । जीवग्राहं-जीवं गृहीत्वा इति जीवग्राहम्- एक बीता मोटा पत्थर हटा दिया और उसी मार्गसे हमें यहाँपर प्रवेशित करा दिया । यहाँ हम लोगोंको रहते बारह बरस बीत गये । यह कुमारी भी युवती हो गयी । परन्तु, वह अभीतक याद नहीं करता अर्थात् हमलोगोंकी खोज खबरतक नहीं लेता है । इस मणि- कर्णिकाके पितामहने तो इसे दर्पसारको देनेका संकल्प किया था । लेकिन जब यह कुमारी माताके गर्भमें ही थी उसी समयमें आपकी माता कान्तिमतीने आपके साथ विवाह करनेके लिए इसे जुएमें जीत लिया था । अब इस विषयमें जो भी विचार आपके हों वैसा करें।' ( २७ ) मैंने उस बुढ़ियासे फिर कहा—'आज ही राजभवनमें जाकर कुछ कामकर जो भी यथायोग्य व्यवहार होगा वह आप लोगोंके साथ बरतूँगा । उसी दीप-दर्शित सुरङ्गके मार्गसे जाकर मैंने आधी रातमें उस पत्थरके ढक्कनको खोल लिया और राजाके वासगृहमें घुस गया । वहाँपर निश्शंक रीतिसे सोते हुए राजा सिंहघोषको जीते जी Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८५ घोषं जीवग्राहमग्रहीषम् । आकृष्य च तमहिमिवाहिशत्रुः स्फुरन्तममु- नैव भित्तिरन्ध्रपथेन स्त्रैणसंनिधिमनैषम् । आनीय च स्वभवनमायस- निगडसंदितचरणयुगलमवनमितमलिनवदनमश्रुबहलरक्तचक्षुषमेकान्ते- जनयित्रोरदर्शयम् । अकथयं च बिलकथाम् । (२८) अथ पितरौ प्रहृष्टतरौ तं निकृष्टाशयं निशाम्य बन्धने निय- म्य तस्या दारिकाया यथार्हेण कर्मणा मां पाणिमग्राहयेताम्। अनाथकं च तद्राज्यमस्मदायत्तमेव जातम् । प्रकृतिकोपभयात्तु मन्मात्रा मुमुक्षितोऽपि न मुक्त एव सिंहघोषः । तथास्थिताश्च वयमङ्गराजः सिंहवर्मा देवपादानां णमुल्। अग्रहीषम्-आक्रान्तवान् । तं सिंहघोषम् । अहिं सर्पम् । अहिशत्रुर्ग- रुडः। स्फुरन्तं-जीवन्तम् । स्त्रैणसन्निधिं-स्त्रीणां समूहः स्त्रैणं तस्य समीपम् । स्वभवनमस्मद्गृहम् । आयसेति-आयसनिगडेन-लौहशृङ्खलेन संदितं बद्धं चरणयुगलं यस्य तम्। अवनमितमलिनवदनं-नम्रीकृतविवर्णमुखम् अश्रुबहलेति- अश्रुना नयनजलेन बहलरक्तं अतिलोहितं चक्षुर्यस्य तम् । जनयित्रोः मातापित्रोः । (२८) तं सिंहघोषम् । निकृष्टाशयं-नीचचित्तम् । निशाम्य दृष्ट्वा-बन्धने- कारागृहे । दारिकायाः कन्यायाः मणिकर्णिकायाः । यथार्हेण कर्मणा-यथाविधि । अग्राहयेतां ग्राहितवन्तौ । अनाथकं-रक्षितृशून्यम् । अस्मदायत्तं-अस्मदधीनम् । प्रकृतिकोपभयात्-प्रजाविद्वेषशंकयां । मन्मात्रा-कान्तिमत्या । मुमुक्षितः मोक्तु- मिष्टः । तथास्थिताः-तदवस्थाः । कृतकर्मा-कृतकार्यः । इति-इति हेतोः । अमित्राभियुक्तं शत्रुणा-आक्रान्तम् । एनं सिंहवर्माणम् । अभ्यसराम-अभिमुख- पकड़ लिया। वहाँसे फिर राजाको मैं ऐसे जकड़कर उसी सुरङ्ग मार्गसे उन स्त्रियोंके समूहतक ले आया जैसे साँप को उसका शत्रु गरुड़ ले आता है। तदनन्तर उस राजाको मैं अपने भवनमें ले आया और वहाँ ला करके उसे लोहेकी शृङ्खलासे उसके दोनों पाँव बाँध दिये । (मारे लज्जाके) उसका मुख मलिन और नीचा हो गया एवं अत्यन्त आँसू गिरनेसे उसकी आँखें लाल-लाल हो गयीं। तब मैने अपने जननी-जनकको उसे दिखाया और सुरङ्गकी सारी कथा कह सुनायी । (२८) तत्पश्चात् प्रसन्नमनसे मेरे जननी-जनकने उस राजा सिंहघोषको देखा और बन्दी बनाकर उसकी कन्या मणिकर्णिकाके साथ मेरा विवाह यथाशास्त्र करा दिया । वह राज्य भी नेतृहीन होनेसे मेरे ही हाथमें आ गया। प्रजावर्गके क्रोधके भयके कारण मेरी माता कान्तिमतीने उस राजाको छोड़ देना चाहा किन्तु, उस राजा सिंहघोषने मुक्त होना पसन्द न किया । जब हम लोग इस प्रकारसे रह रहे थे, तब अंगराज सिंहवर्मा,

२८८ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां भक्तिमान्कृतकर्मा चेत्यमित्राभियुक्तमेन मभ्यसराम । अभूवं च भवत्पाद- पङ्कजरजोनुग्राह्यः। स चेदानीं भवच्चरणप्रणामप्रायश्चित्तमनुतिष्ठतु सर्वदु- श्चरितक्षालनमनार्यः सिंहघोषः' इत्यर्थपालः प्राञ्जलिः प्रणनाम । देवोऽपि राजवाहनः 'बहुपराक्रान्तम् , बहूपयुक्ता च बुद्धिः, मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः पश्यतु माम्' इत्यभिधाय भूयः प्रमतिमेव पश्यन्प्रीतिस्मेरः 'प्रस्तूयतां तावदात्मीयं चरितम्' इत्याज्ञापयत् । इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरितेऽर्थपालचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः। मागतवन्तः । भवत्पादेति-भवतस्तव पादपङ्कजस्य चरणकमलस्य रजसां परागाणामनुग्राह्यो दयनीयः । अभूवमित्येनेनान्वयः । स चेदानीमित्यादि- स चानार्यः दुष्टः सिंहघोषः इदानीं सर्वदुश्चरितानामखिलपापानां क्षालनं शोधकं भवच्चरणयोः प्रणाम एव प्रायश्चित्तं अनुतिष्ठतु-करोतु । अधुना भवच्चरणयोः शरणग्रहणमन्तरेण तस्य निष्कृतिर्नास्तीति भावः । बहुपराक्रान्तं त्वया महान् पराक्रमः कृतः । बहूपयुक्ता बुद्धिः-बुद्धेर्बहूपयोगः कृतः, मुक्तबन्धः-बन्धनान्मु- क्तस्ते श्वशुरः सिंहघोषः मां पश्यतु मम समीपमागच्छत्वित्यर्थः । भूयः पुनरपि । प्रमतिं-तदाख्यकुमारम् । प्रीतिस्मेरः-प्रीत्या स्नेहेन स्मेर ईषद्धसिताननः । प्रस्तू- यतामारभ्यताम् । इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां वालबोधिनीसमाख्यायां दशकुमार- चरितव्याख्यायाम्-अर्थपालचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः। आपका भक्त कृतकार्य यहाँ आया । और शत्रुओंसे आक्रान्त होकर निज साहाय्यके लिये हमें ले आया । यहाँ पर आपके चरणकमलोंके परागोंकी दया हुई । वह दुष्ट सिंहघोष इस समय आपके चरणोंका प्रणामरूप प्रायश्चित्त विधानके अनुष्ठानसे अपने सभी दुराचरणोंको प्रक्षालित करना चाहता है । ऐसा कह करके अर्थपालने बद्धाञ्जलि होकर प्रणाम किया । देव राजवाहनने भी कहा - 'आपने बड़ा पराक्रम दर्शाया । बुद्धिका बहुत उपयोग किया । आपका श्वशुर बन्धन रहित होकर मुझसे मिले । इतना कहकर पुनः प्रमति नामक कुमार की ओर स्नेहसे स्मित होकर देखते हुए आज्ञा दी कि आप भी अपने चरितको प्रारम्भ करें । इस प्रकारसे बालक्रीडा नामक हिन्दी टीका दशकुमारचरितके * चतुर्थ उच्छ्वासकी समाप्त हुई ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

पञ्चमोच्छ्वासः

(१) सोऽपि प्रणम्य विज्ञापयामास - 'देव देवस्यानवेषणाय दिक्षु भ्रमन्नभ्रंकषस्यापि विन्ध्यपार्श्वरूढस्य वनस्पतेरधः, परिणतपतङ्गबालपल्ल- वावतंसिते पश्चिमदिगङ्गनामुखे पल्वलाम्भस्युपस्पृश्योपास्य संध्याम्, तमः- समीकृतेषु निम्नोन्नतेषु, गन्तुमक्षमः क्षमातले किसलयैरुपस्थाय शय्यां शिशयिषमाणः, शिरसि कुर्वन्नञ्जलिम्, 'यास्मिन्वनस्पतौ वसति देवता सैव मे शरणमस्तु शरारुचक्रचारभीषणायां सर्वगलश्यामशार्वरान्धकार-

(१) सम्प्रति प्रमतिनामा कुमारः स्वचरितं वर्णयति । सोऽपि प्रमतिरपि । अभ्रंकषस्य-गगनस्पर्शिनः? अत्युन्नतस्येति भावः । वनस्पतेर्वृक्षस्य । विन्ध्येति- विन्ध्यस्य तदाख्यपर्वतस्य पार्श्वे पार्श्वभागे रूढस्य उत्पन्नस्य । परिणतेति-परि- णतोऽस्तोन्मुखः पतङ्गः सूर्य एव बालपल्लवो नवकिसलयस्तेन अवतंसिते भूषिते । पश्चिमदिगेवाङ्गना कामिनी तस्या मुखे सायं समये इत्यर्थः । पल्वलाम्भसि- क्षुद्रसरोजले । उपस्पृश्य-आचम्य । निम्नोन्नतेषु-उच्चावचस्थानेषु तमःसमी- कृतेषु तमसान्धकारेण समीकृतेषु पूर्णीकृतेषु सत्सु । क्षमातले-भूतले । किस- लयैः पल्लवैः । उपरचय्य-निर्माय । शिशयिषमाणः-शयितुमिच्छन् । अञ्जलिं कुर्वन्-प्रणमन्नित्यर्थः । शरणं-रक्षित्री । शरारुचक्रेति-शरारुचक्रस्य हिंस्रपशु- मण्डलस्य चारेण सञ्चरणेन भीषणा भयङ्करी तस्याम् । महाटवीविशेषणम् । पुनश्च शार्वंगलेति-शर्वस्य शिवस्य गलः कण्ठस्तद्वत् श्यामो नीलः शर्वर्या अयमिति शार्वरो रात्रिजनितः अन्धकारपूरस्तमःप्रवाहस्तेनाष्मातानि पूर्णानि गभीरगह्वराणि

(१) प्रमतिने प्रणाम करके विज्ञापित किया—'हे देव ! मैं आपको अन्वेषण करता हुआ बादलोंको छूनेवाले विन्ध्यपर्वतके समीप एक अपुष्पवृक्षके नीचे जा पहुंचा । उस समय अस्तोन्मुख सूर्य भगवान् नवीन किसलयके समान आकृतिसे पश्चिम दिशारूपी कामिनीको भूषित कर रहे थे । (अर्थात् सायंकाल हो गया था।) वहाँ पहुँचकर मैंने एक अल्प जलाशयमें आचमन आदि किया और सायं सन्ध्या भी की। इतनेमें अन्ध- कारसे सभी ऊँचे और नीचे स्थान समान मालूम होने लगे । तब उस स्थानसे पृथ्वी- तलपर अन्यत्र जाना असम्भव हो गया और मैंने वहीं पर पल्लवोंको एकत्र करके एक शय्या रची तथा सोनेकी इच्छा करने लगा। सोनेके पूर्व मैं अपने दोनों हाथोंको शिर- पर अञ्जलीरूपमें धरकर प्रार्थना की कि, 'जिस देवताका आवास इस वृक्षके ऊपर होवे वही मेरी रक्षयित्री (रक्षिका) होवे । इस समय मैं यहाँ अकेला हूँ और यह महावन

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

२६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां पूराध्मातगभीरगह्वरायामस्यां महाटव्यामेककस्य मे प्रसुप्तस्य' इत्युप- धाय वामभुजमशयिषि । (२) ततः क्षणादेवावनिदुर्लभेन स्पर्शेनामुखायिषत किमपि गात्रा- णि, आह्लादयिषतेन्द्रियाणि, अभ्यमनायिष्ट चान्तरात्मा, विशेषतश्च हृषि- तास्तनूरुहाः, पर्यस्फुरन्मे दक्षिणभुजः । 'कथं न्विदम्' इति मन्दमन्दमु- न्मिषन्नुपर्यच्छचन्द्रातपच्छेदकल्पं शुक्लांशुकवितानमैक्षिषि । (३) वामतश्चलितदृष्टिः समया सौधभित्ति चित्रास्तरणशायिनमति- मध्यप्रदेशा यस्यास्तथाभूतायाम् । एककस्यैकाकिनः । इति एवं ब्रवन् । वामभुजं सव्यबाहुम् उपधाय-उपधानीकृत्य वामहस्तोपरि मस्तकं न्यस्येत्यर्थः । अशयिषि- शयितोऽभवम् अहमिति शेषः । (२) क्षणात्-तस्मिन्नेव मुहूर्त्ते । असुखायिषत-सुखितानि जातानि । किमपि-अनिर्वचनीयम् आह्लादयिषत-आह्लादितानि जातानि । इन्द्रियाणि- चक्षुरादीनि । अभ्यमनायिष्ट-अतिशयेन मुमुदे । विशेषतः-आधिक्येन । हृषिताः उद्गब्भिताः । तनूरुहाः-लोमानि । पर्यस्फुरत् स्पन्दितोऽभवत् । इदं-भुजकम्पनम् । कथं-केन प्रकारेण सम्भाव्यते । वामेतरभुजस्पन्दो वरस्त्रीलाभसूचक इत्युक्तेः । मन्दमन्दं-स्वल्पम् । उन्मिषन्-चक्षुषी उन्मीलयन् । उपरि मदूर्ध्वप्रदेशे । अच्छे- ति-अच्छो-निर्मलश्चन्द्रस्यातप आलोकस्तस्य खण्डस्तत्सदृशम् । शुक्लांशुक- वितान-शुभ्रवस्त्रनिर्मितोल्लोचम् ऐक्षिषि ईक्षितवान् । (३) वामतो वामभागे । चलितदृष्टिः दत्तचक्षुः । समया-समीपे । सौध- भित्तिमित्यत्र समया योगे षष्ठ्यर्थे द्वितीया । चित्रास्तरणशायिनं-विचित्रशय्या- शिवजीके नीले कण्ठके सदृश रात्रिसे परिव्याप्त घोर अन्धकारमय विशाल गुफाओंवाला है तथा घातक जन्तुओंके गमनागमनसे यह अति भयावना भी है।' उपर्युक्त प्रार्थनाके पश्चात् मैं बायें हाथको तकियाके स्थानपर बनाकरके उसोपर अपना शिर धरकर सो गया । (२) शिरके रखनेके पश्चात् ही उसी क्षणमें पृथिवीपर सोनेके अपूर्व आनन्दको प्राप्त करके मेरे सभी अङ्ग सुखी हो गये, सभी इन्द्रियां आह्लादित हो गयीं, अन्तरात्मा पुलकित हो गयी, रोम-प्रतिलोम विशेषरूपेण हर्षान्वित हो गये उसी समय मेरी दाहिनी भुजा फड़कने लगी । यह भुजाकी फड़कन क्यों हुई ? ऐसा सोचते हुए मैंने धीरे-धीरे आंखोंको खोलकर ऊपरकी ओर दृष्टि फेंकी तो, चन्द्रमाके समान स्वच्छ वस्त्रवाला वितान दिखलायी पड़ा । (३) तदनन्तर बाँयीं ओर दृष्टि डाली तो, अङ्गनाजनको देखा, जो चूनेसे पुती

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६१ विश्रब्धप्रसुप्तमङ्गनाजनमलक्षयम् । दक्षिणतोदत्तचक्षुरागलितस्तनांशुकाम् अमृतफेनपटलपाण्डुरशयनशायिनीम्, आदिवराहदंष्ट्रांशुजाललग्नाम् अंसात्स्रस्तदुग्धसागरदुकूलोत्तरीयाम् भयसाध्वसमूर्च्छितामिव धरणिम्, अरुणाधरकिरणबालकिसलयलास्यहेतुभिराननारविन्दपरिमलोद्वाहिभि- र्निःश्वासमातरिश्वभिरीश्वरेक्षणदहनदग्धं स्फुलिङ्गशेषमनङ्गमिव संधुक्षय- न्तीम्, अन्तःसुप्तषट्पदमम्बुजमिव जातनिद्रमामीलितलोचनेन्दीवरमाननं विन्यस्तदेहम् । अतिविश्रब्धप्रसुप्तं-अतिविश्वासेन निद्रितम् । अलक्षयम्-अप- श्यम् । दक्षिणतः-दक्षिणभागे । दत्तचक्षुः-प्रहितनयनः । आगलितेति-आगलितम् ईषदभ्रष्टं स्तनांशुकं स्तनावरणं यस्यास्ताम् । अमृतेति-अमृतस्य सुधायाः फेन- पटलं डिण्डीरसमूहस्तद्वत् पाण्डुरे शुभ्रे शयने शय्यायां शायिनीं शयिताम् । अतएव आदिवराहस्य वराहरूपेणावतीर्णस्य विष्णोर्दंष्ट्राया दशनस्यांशुजाले मयू- खमण्डले लग्नां सम्बद्धाम्-अंसात् स्कन्धदेशात् स्रस्त गलितं दुग्धसागरः क्षीर- समुद्र एव दुकूलं पट्टवस्त्रं तस्योत्तरीयं यस्यास्ताम् भयेन यत् साध्वसं सम्भ्रम- स्तेन मूर्च्छितां सञ्जातमूर्च्छां धरणीं पृथिवीमिवेत्युत्प्रेक्षा । अरुणेति-अरुणस्य ता- म्रवर्णस्याधरस्य किरणा मयूखा एव किसलयानि पल्लवानि तेषां लास्यस्य नृत्यस्य हेतुभिः कारणभूतैः अधरकम्पनकारणैरित्यर्थः । आननेति-आननमेवारविन्दं कमलं तस्य यः परिमलः सौगन्ध्यं तस्य वाहिभिर्वहनशीलैर्निःश्वासमातरिश्वभि- र्निःश्वासवायुभिः कारणभूतैरित्यर्थः । ईश्वरेक्षणदहनदग्धं धूर्जटिनयनानलाभस्मी- कृतम् । स्फुलिङ्गशेषं-अग्निकणमात्रावशेषम् । अनङ्गं कामम् । सन्धुक्षयन्तीम्- प्रज्वालयन्तीं वर्धयन्तीमिव । अन्तःसुप्ता अभ्यन्तरलीनाः षट्पदाः भ्रमरा यस्मिंस्तत् । अम्बुजं कमलमिव-जातनिद्रं निद्रितमत एवामीलिते ईषत्सङ्कुचिते हुई दीवालके समीप विचित्र एवं उज्ज्वल बिछौनेके ऊपर अत्यन्त विश्वासपूर्वक सोयी हुई थी । दक्षिणकी ओर दृष्टि डाली तो देखा कि उस अङ्गनाके स्तनों (कुचों) परसे वस्त्र खिसके हुए हैं । और वह अमृत के फेनके टुकड़ों के समान अत्यन्त विमल (सफेद) पलङ्गपर सोयी हुई है । वह अंगना आदिवराह भगवान् (विष्णु) के दांतोंकी किरण- प्रभासे परिव्याप्त अपने स्कन्धसे खिसकी हुई साड़ी (वस्त्र) को ऐसे धारण किये हुए है मानो, क्षीर-सागर शुभ्ररूपमें उसके स्कन्धप्रदेशमेंसे खिसक रहा हो । अर्थात् उसकी साड़ी दुग्धसमुद्रके सदृश स्वच्छ थी । भयके सम्भ्रमसे मूर्च्छित पृथिवीके समान तथा लाल अधर-किरणोंरूप रक्त किसलयोंको कंपानेवाली, अपने मुखकमलकी सुगन्धको लेकर उड़नेवाली निःश्वासोंके पवनसे परिव्याप्त भगवान् शङ्करके तृतीय नयनकी Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu