द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१४६ द्रव्यगुणः । किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं रसस्य तु कफोऽसृजः । पित्तं मांसस्य खमला मलः स्वेदस्तु मेदसः ॥ धातुशब्देन धातुशब्दप्रवृत्तेर्धारणपोषणनिमित्तत्वात् । तेन ये शरीरं धारयन्ति धातूंश्च पुष्णन्ति रसादयस्त एव मुख्यतया धातु- शब्दवाच्या न स्तन्यादयः ते हि शरीरं धारयन्त्येव न तु कि- ञ्चित् पुष्णन्ति । उक्तं हि भोजे । शिरास्नायूरजस्तन्यस्त्वचो गतिविवर्जिताः । धातुभ्यश्चोपजायन्ते तस्मात्ते उपधातवः ॥ इति । अत्र गतिविवर्जिता इत्यनेन धात्वन्तरपोषणाया गतिर्निषेध्यते । अतएव धातुभ्यश्चोपजायन्त एव न तु परं जन- यन्तीत्यर्थः । यत्तु किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणमित्यत्र धातुशब्देन दोषाणामपि ग्रहणम् । तद्गौणधातुशब्दप्रयोगाज्- ज्ञेयम् । उक्तं हि दोषा ह्यपि धातुसंज्ञां लभन्ते इति । शुक्र- स्याप्योजःपोषकतया धारणपोषणयोगोऽस्तीति धातुत्वम- खण्डितमेव । ओजस्तु यद्यपि न धातुषु नाप्युपधातुषु पठितं तथापि तत् सप्तधातुसाररूपतया सप्तधात्वन्तर्गतमेवेति ज्ञे- यम् । अतएव तस्याग्निरपि पृथङ्नोक्तः ॥ २२ ॥ प्रसादभागोत्पादनमभिधाय मलभागोत्पादनमाह किट्ट- मिति । रसस्य तु कफ इति रसात् स्वाग्निपच्यमानात् यः किट्टभाग इति मलभागः स कफः प्रसादजश्च रक्तं न तु रसो- त्पत्तिमात्र एव कफो जायत इति । एवं रक्तादिमलेऽपि ज्ञेयम् मांसस्य खमला इति कर्णनासास्यप्रजननादिस्रोतोमलाः । स्यात् किट्टं केशलोमास्थ्न इति । अत्र नखस्याप्यस्थिमलत्वं सु- श्रुतप्रामाण्यादुन्नेयम् । तत्र हि नखा अप्यस्थिमलत्वेनोक्ताः । अतएव बहुधा शीतपीतीये चरकेऽप्युक्तम् किट्टात् केशनखादयः

द्रव्यगुणः । १४७ स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्व- चाम् ॥२३॥ प्रसादकिट्टधातूंनां पाकादेवं विधर्चुतः ॥ २४ ॥ परस्परोपसंस्तम्भा धातुस्नेहपरंपरा ॥ २५ ॥ पुष्णन्ति इति । यत्तु शरीरे अस्थिगणनायां विंशतिर्नखा गणिताः तदस्थिसाम्येनोक्तम् । किं वा जीवन्नखस्यास्थित्वं मृत- नखस्य तु मलत्वं ज्ञेयम् । अत्र केचिदाकृष्टान्डकोषस्य पुंसः श्मश्रुणोऽभावात् श्मश्रूणि शुक्रमलतया वदन्ति । तन्न तन्त्रे ऽनभिधानात् श्मश्रुहीनस्यापि शुक्रदर्शनाच्च । मज्ज्ञः स्नेहो- ऽक्षिविट्त्वचामिति स्नेहस्त्वचामित्यन्वयः । अक्षिविडिति दूषिका । अत्र मलस्थूलानुभागविशेषेण त्रिविधं परिणामं वर्ण- यन्ति केचित् । यथा रसादग्निपक्कान्मलं कफः स्थूलभागो रसः सूक्ष्मभागश्च रक्तम् । तथा रक्तादग्निपच्यमानात् मलं पित्तं स्थूलभागः शोणितं सूक्ष्मभागस्तु मांसमित्यादि उप- संहरति ॥ २३ ॥ धातूनां पाकादेवमुक्तक्रमेण प्रसादकिट्टे द्विधा ऋचुतो भवत इत्यर्थः ॥ २४ ॥ इदानीं यथा पोषकेण रसादिना पोष्यस्य रक्तादेराप्यायनं क्रियते तथा पोष्येणापि रक्तादिना पोषकस्यापि रसादेरा- प्यायनं क्रियत इति परस्परधातूनामुपकारकत्वमाह । पर- स्परमुपस्तम्भः सन्तर्पकत्वं यस्याः सा तथा । धातुस्नेहपरम्परा धातुरूपसारपरम्परा । अतएवातिव्यवायेन पोष्यस्य शुक्रस्य क्षयादपि पूर्वपूर्वपोषकधातुक्षयो य उक्तस्तन्त्रान्तरे स उपपद्यत

१४८ द्रव्यगुणः। अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः । तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकः ॥२६॥ तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः । पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः ॥२७॥ यो हि भुङ्क्ते विधिं मुक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान् । स लौल्याल्लभते शीघ्रं तस्मान्नोल्लङ्घयेद्विधिम्॥२८॥ प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति । वर्णप्रसादसौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम् ॥ तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । इति ज्ञेयम् । एवमुक्तमग्नीनां कर्मोपसंहरति । इति भौतिक- धात्वनुरूपपक्तॄणां कर्म भाषितम् ॥ २५ ॥ भौतिकाः पञ्च धात्वग्नयः सप्त अन्नस्य पक्तैकस्त्रयोदश । एषु एव जाठराग्नेः प्राधान्यमाह अन्नस्येति । हि यस्मात्ते द्वादशा- ग्नयस्तस्य जाठराग्नेर्वृद्ध्या वृद्ध्यात्मका वृद्धिरूपाः । तथा क्षयेण च क्षयात्मका हि यस्मात्ते द्वादशाग्नयः क्षीणस्वरूपा भवन्ति। तस्माज्जाठरानलान्वयव्यतिरेकोऽनुविधायित्वात्तन्मूला इत्यर्थः ॥ २६ ॥ तस्मात्तं पालयेदिति योज्यम् । विधिवद्युक्तैरिति यथा- विध्युपयुक्तैः । विधिश्च दर्शित एव ॥ २७ ॥ उक्तविधिविपर्य्यये दोषमाह यो हीत्यादि ॥ २८ ॥ इदानीं यथाविध्युपयुक्तस्यान्नस्य गुणमाह प्राणा इत्यादि । अभिधावति प्रार्थयते । किं वा अन्नमित्यनन्तरमुद्दिश्येति शेषः । प्रतिभा प्रज्ञा । लौकिकमिति अपरीक्षकलोकभवम् अपरीक्षका

द्रव्यगुणः। १४८ लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गत्तौ यच्च वैदिकम् ॥ कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम् ॥२६॥ शीतोष्णतोयासवमद्ययूष- फलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् । यस्यानुपानन्तु हितं भवेद्य- त्तस्मै प्रदेयं न्विह मात्रया तत् ॥ १ ॥ व्याधिश्च कालश्च विभाव्य धीरै- र्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि ॥२॥ एव हि वर्त्तमानमात्रे प्रवर्त्तन्ते । परीक्षकस्तु जन्मान्तरोप- कारिष्वेव प्रवर्त्तन्ते प्रायः कर्म यद्वृत्ताविति वर्त्तमाने साध्ये यत् कर्म कृष्यादि स्वर्गताविति स्वर्गमभीप्सुः करोमीति यज्ञादि । अपवर्ग इति मोक्षे । एताय निमित्तमव्ययः । यच्चोक्तमिति । मोक्षशास्त्रे सत्यब्रह्मचर्य्यादि । अन्ने प्रतिष्ठितमिति । अन्ननिब- न्धनदेहस्थित्यभावेन सर्व्वारम्भाभावात् । तस्माद्यथोक्तविधिना अन्नं सेव्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥ इति आहारविधिः । आहारानन्तरं हि सुखपाकार्थमनुपानं प्रयुज्यत इत्यनन्तर- मनुपानमाह । तत्र सर्व्वाण्येवानुपानद्रव्याणि उत्तरत्र विवरीतुं संक्षेपेण सूत्रयन्नाह शीतेत्यादि । फलाम्लं वीजपूरादि । धा- न्याम्लं काञ्जिकादि । पयःशब्दस्तद्विकारयोर्वक्ष्यमाणयोर्मस्तु- तक्रयोरपि ग्राहकः । इक्षुरसस्तु रसशब्देन गृह्यते ॥ १ ॥

१५० द्रव्यगुणः। स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम् । कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसं पयः ॥ ३ ॥ उष्णोदकानुपानन्तु स्नेहानामथ शस्यते । ऋते भल्लातकस्नेहात्तत्र तोयं सुशीतलम् ॥ ४ ॥ अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् ॥ ५ ॥ शीतोष्णतोयादिषु मध्ये यदनुपानं यस्मै हितं भवेत्तस्मै तदेव देयम् । कथमित्याह । व्याधिं ज्वरादिकं तथा व्याधि- शब्देन व्याधिहेतवो वातादयोऽपि गृह्यन्ते उपचारात् । एतन्न सङ्गतमित्यन्ये । युगपद्वृत्तिद्वयापत्तिप्रसङ्गात् । कालमार्त्तव- मावस्थिकञ्च । द्रव्याणि द्रवप्रधानानि स्नेहादीनि । भोज्यानि शूकधान्यादीनि । विभाव्येति विशेषेण ज्ञात्वा न सामान्यरूपेण अवधार्य्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ सामान्येनानुपानमभिधाय विशेषेणानुपानेऽभिधातव्ये प्रथमं दोषविशेषेऽनुपानविशेषमाह स्निग्धोष्णमित्यादि ॥ ३ ॥ दोषभेदेनानुपानभेदमभिधाय द्रव्यभेदेनानुपानभेदे वक्तव्ये शीतोष्णतोययोः प्रथमं सूत्रितत्वात् प्रथमं तयोर्विषयमाह उष्णोदकेत्यादि ॥ ऋते भल्लातकस्नेहादिति उष्णोदकानुपान- स्यापवादः । तत्र तोयं सुशीतलमित्यस्य स्थाने स्नेहात्तौवरि- कात्तथेति केचित् पठन्ति । तत्र पत्रैस्तु केशराकारैः फलैः सर्षपसन्निभैः । वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः । तेन तुवरकफलोद्भवः स्नेहस्तौवरक इत्यर्थः । तेन भल्ला- तकस्नेहे तौवरकस्नेहेऽप्युष्णजलस्य निषेधाच्छीतजलानुपानमर्था- ल्लब्धमेव ॥ ४ ॥

द्रव्यगुणः । १५१ शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः । दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥ केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥ पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् । युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ॥ ८ ॥ मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्लं दधि मस्तु वा ॥६॥ अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः । मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥ अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ स्नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयन्नाह अनुपान- मित्यादि । अत्र यूषाम्लकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः । शीत- काले काञ्जिकमित्याहुः ॥ ५ ॥ पिष्टान्नेविदाहरक्षार्थं पायसेऽपि गुरुत्वाद्विदाहरक्षार्थं शीत- जलानुपानम् ॥ ६ ॥ सुखोदकमिति कटूष्णमुदकम् ॥ ७ ॥ अत्र यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यत इति वचनात् शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित् पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तन्न मनोरमम् । यतः शालिषु पयोऽनुपानं शालिप्रभावादेव वचनादुन्नीयते । नहि सर्वत्रानु- पानि कारणवर्णनं सुगमम् । ८ ॥ धान्याम्लन्तु काञ्जिकम् । दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया- सवमद्य इत्यादि वचने पूर्वं सूचितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेवोक्तम् ॥ ६ ॥

१५२ द्रव्यगुणः । उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः । क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथामृतम् ॥ सुरा कृशानां स्थूलानामनुशस्तं मधूदकम् ॥११॥ निरामयानां चित्रन्तु भक्तमध्ये प्रकीर्त्तितम् ॥१२॥ क्षीरमिचुरसश्चेति हितं शोणितपित्तिनः ॥१३॥ अर्कशेलुशिरीषाणामासवस्तु विषार्त्तिषु ॥ १४ ॥ यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते । तच्चानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च ॥१५॥ फलाम्लं दाड़िमादि ॥ १० ॥ कृशानां सुरा अनुशस्ता । स्थूलानान्तु मधूदकमनुशस्त- मिति सम्बन्धः । मधुमिश्रितमुदकं मधूदकम् ॥ ११ ॥ सुस्थमधिकृत्यानुपानमाह निरामयाणामित्यादि । चित्र- मिति नानाप्रकारं येन नानाप्रकारा दोषधातुमलाः स्वमान- मनुवर्त्तन्ते । सामयानान्तु अनुपानं वातादिदोषापेक्षयैव देयम् । तच्च स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ १२ ॥ शीतोष्णतोयेत्यादिसूत्रे इक्षुरसस्यापि रसशब्देनाभिधा- नात् । इक्षुरसोऽपि अनुपाने सूत्रित इति तदभिधानम् नोत्सूत्रम् ॥ १३ ॥ विषार्त्तिषु देयमनुपानमाह अर्केत्यादि ॥ १४ ॥ अनुक्तानुपानज्ञानार्थमाह यदाहारेत्यादि ॥ आहारगुणै- रिति शीतस्नेहमधुरादिभिः । विपरीतमिति विपरीतगुणमनु- पेयम् । एवञ्च दध्नोऽम्लस्य मधुरं क्षीरं तथा पायसस्य च । काञ्जिकाद्यनुपानं स्यादित्यत आह । धातूनां यन्न विरोधि

द्रव्यगुणः । १५३ दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा । यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्य्यति ॥ १६ ॥ रोचनं वृंहणं वृष्यं दोषघ्नं वातभेदनम् । तर्पणं मार्द्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् ॥ दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् । वल्यं वलकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते ॥ १७ ॥ तदादाै कर्षयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् । पश्चात्पीतं वृंहयति तस्मादौच्य प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥ चेति । एवं दध्यादिषु अम्लेषु क्षीराद्यनुपीयमानं धातुविरोध- मावहतीति न तदनुपानमित्यर्थः । एवमन्यदपि विरुद्धमुन्ने- यम् ॥ १५ ॥ अनुपानगुणमाह दोषवदित्यादि । दोषवदिति वातादि- दोषकरम् । गुर्विति स्वभावगुरु लड्डुकपिटकादि । मात्रा- गुरोस्तु अतिमात्रपदेन निर्दिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ पुनः प्रशस्तं गुणमाह रोचनमित्यादि ॥ १७ ॥ अनुपानस्य भोजनादिमध्यान्तविभागेन गुणविशेषमाह- तदादावित्यादि । आदौ पीतं वायुना अधोगतेन रूक्षी- कृतम् आहाराकाङ्क्षाविरोधकतया च देहं कर्षयति । एतच्च यद्यपि कस्यचित् पश्चान्न भवतीत्यतोऽनुपानार्थो न घटते अनु- शब्दस्य पश्चादर्थत्वात् तथापि पानस्य सर्वकालिकत्वात् उप- न्यस्तम् । किं वा अनुशब्दो लक्षणार्थः । तेन भाविभोजनं तृष्णाञ्चानु लक्षीकृत्य पीयत इत्यनुपानमित्यर्थः । स्थापयेन्मध्य- सेवितमिति । भोजनमध्ये सेवितमनुपानं पित्तस्य स्नेहेन

१५४ द्रव्यगुणः । स्थिरतां गतिमक्लिन्नमन्नमद्रवपायिनाम् । भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् ॥ १९ ॥ न पिबेत् श्वासकासार्त्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे । क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः ॥ २० ॥ पीत्वाध्वभाष्याध्ययनस्वप्नगेयान्न शीलयेत् । प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कंठोरसि स्थितम् ॥ स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीन् जनयेदामयान् बहून॥ २१ ॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् । पलद्वयन्त्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ २२ ॥ ——— युक्तं सत् शरीरं समं स्थापयति । पश्चात् पीतञ्च श्लेष्मप्रस- ङ्गात् स्निग्धतरं सद्बृंहयति । वीक्ष्य प्रयोजयेदिति कर्षणादि- कार्य्यमपेक्ष्य प्रयोजयेदित्यर्थः ॥ १८ ॥ अनुपानाभावे दोषमाह स्थिरतामित्यादि ॥ १९ ॥ विषयविशेषेऽनुपाननिषेधमाह न पिवेदित्यादि । अत्र केचिद्द्रवं विना जारणाभावात् नञश्च ईषदर्थत्वात् अल्पं पिबे- दित्यर्थं वदन्ति ॥ २० ॥ द्रवं पीत्वा यन्न कार्य्यं करणे वा यो दोषस्तमाह । कण्ठो- रसि स्थितमिति अध्वादिश्लोभितवातेनोर्ध्वं नीतत्वात् । स्यन्दः कफप्रसेकः ॥ २१ ॥ अनुपानमात्रामाह अनुपानमित्यादि ॥ २२ ॥ इति अनुपानविधिः।

द्रव्यगुणः। १५५ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् । कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ॥१॥ ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छाटट्क्केददाहजित् । उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ॥ २ ॥ स्नेह्मार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा । रूक्षस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनः स्तम्भनः खरः ॥ ३ ॥ पिच्छिलः पीड़नो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः॥४ विशदो विपरीतः स्यात् क्लेदावृषणरोपणः ॥५॥ दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्त्रावणो मृदुरन्यथा ॥ ६ ॥ अनुपानादौ प्रतिपादिता ये गुणास्ते हेयोपादेयका- र्य्यकर्त्तृतयैव हेया उपादेया वा तेषाञ्च कार्य्यं कथं ज्ञातव्य- मिति जिज्ञासायां गुणानां कर्माभिधातुं प्रकरणान्तरमारभते । अत ऊर्ध्वमित्यादि । कर्मेति कार्य्यं कार्य्यावच्छिन्ना वा क्रिया । यद्यप्यत्रापि शीतपिच्छिलादयः प्रत्यक्षास्तथापि ते तत्कार्य्य- कर्त्तृतया अनुमेया एवेति कर्मभिस्त्वनुमीयन्त इत्युक्तम् । नाना च ते द्रव्याश्रयाश्चेति नानाद्रव्याश्रयाः ॥ १ ॥ ह्लादनः सुखकारक इत्यर्थः । स्तम्भनो रक्तातिप्रवृत्त्या- दीनाम् । शीत इति शीतगुणः । पाचनो व्रणस्य आमस्य ॥२॥ खर इति खरत्वं कार्कश्यं तत्कर इति । ३ ॥ पीड़न इति व्रणपीड़नः ॥ ४ ॥ क्लेदावृषण इति क्लेदहारकः ॥ ५ ॥ स्रावण इति व्रणनयनस्रावणः । मृदुरन्यथेति तीक्ष्णविप- रीतकर्मेत्यर्थः ॥ ६ ॥

१५६ द्रव्यगुणः । सादोपलेपबलकृत् गुरुस्तर्पणवृंहणः ॥ ७ ॥ लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा । दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ॥ दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तन्निबोध मे ॥ ८॥ द्रवः प्रक्लेदनः सान्द्रः स्थूलः स्याद् वृन्दकारकः॥६॥ श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कफलो विशदो यथा॥१०• सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ॥११॥ दुर्गन्धो विपरीतोऽस्मात् हृल्लासारुचिकारकः॥१२॥ सादोऽग्निससादः ॥ ७ ॥ कर्म इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तेन कर्म पुरस्कृत्य प्रोक्त इत्यर्थः । तेषां गुणानां मध्ये विशिष्टैः कर्मभिरन्यान् दश प्रव- क्ष्यामोत्यर्थः ॥ ८ ॥ सान्द्र इति सान्द्रगुणः । वृन्दो मेलक उपचय इति यावत् तत्कारकः । केचित्तु द्रवः प्रक्लेदनो व्यापी शुष्कः स्याद् द्वन्द्वकारकः । इति पठन्ति । तत्र शुष्क इति शुष्कगुण इत्यर्थः ॥ ६ ॥ सुगन्धगुणमाह सुखानुबन्धीत्यादि । सुखानुबन्धी सुखज- नकः । सूक्ष्म इत्यवगाहकः । शोभनो गन्धः सुगन्धः ॥ ११ ॥ विपरीत इति दुःखानुबन्धी । तथा नैव पुरुषमवगाहते अनभिलषितत्वात् । सुगन्धवैपरीत्येनैवारुचौ लब्धायां पुनस्त- द्वचनं द्विविधारुचिज्ञापनार्थम् । द्विविधो हि अरोचकः । तत्रैकः अनन्नाभिलाषरूपः । द्वितीयस्तु सत्यपि अभिलाषे अव्यवहारा- सामर्थ्यरूपः ॥ १२ ॥

द्रव्यगुणः। १५७ सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो यात्राकरः स्मृतः ॥१३ व्यवायो चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते ॥१४ विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोचयेत् ॥१५ आशुकरी तथाशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् ॥१६॥ सूक्ष्मस्तु सौक्ष्मात्सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः । गुणा विंशतिरित्युक्तं? गुणा विंशतिरित्‍येवं यथावत्परिकीर्त्तिताः ॥१७॥ अनुलोमन इति । विगुणवायुमलादेः प्रवर्त्तनः । यात्राकर इति स्थैर्य्याद् देहस्थिरकारकः ॥ १३ ॥ व्यवायो गुणः अपक्व एव मद्यविषवत् प्रथममखिलं देहं व्याप्नोति ततस्तत्रस्थ एव पाकं याति । येऽपि भावाय इति पठन्ति, तत्रापि भावाय शरीरस्थितये भवतीत्यर्थः । अन्ये तु भावाय कल्पत इत्यस्य स्थितये कल्पते नोर्द्धमधो वा याती- त्याहुः । अपरे तु भावशब्दमभिप्रायार्थमिच्छन्ति । तत्र नियत- द्रव्यप्रभावेणात्मशक्त्यनुरूपं तत्तद्द्रव्यं मद्यविषवत् विशिष्टाभिप्रा- याय कल्पत इत्यर्थमाचक्षते ॥ १४ ॥ विकसनं विकासो हिंसासहिता गतिः कसगतिसातनयोरि- त्यस्य रूपं सोऽस्यास्तीति विकासी विकसन्निति गच्छन् । धातुबन्धानिति धात्वन्तरमर्य्यादारूपावकाशात् रसादीन् धातु- बन्धान् विमोचयेदिति धात्ववस्थितान् दोषमलान् पृथक्क्रो- तीति ॥ १५ ॥ आशुकरी गुणः आशुत्वादिति शीघ्रगतित्वात् ॥ १६ ॥ सरविशेषो व्यवायो तीक्ष्णविशेषो विकासी तेन विंशति- गुणा इत्युपसंहारो युक्त एव । अन्ये तु संख्याधिक्यभिया व्यवा- यिविकासि गुणौ न पठन्ति तत्र व्यवायिविकासिनोः स्वतन्त्रे १४

१५८ द्रव्यगुणः १ दन्तकाष्ठं करञ्जादि रुचिदं दन्तशोधनम् ॥ १८॥ जिह्वा निर्लेखनं वक्त्रजिह्वावैरस्य जाड्यजित् । देवगोविप्रवृद्धानां गुरूणामपि पूजनम् ॥ आयुष्यं वृद्धिदं पुण्यमलक्ष्मीकविनाशनम् । मङ्गल्योपासनं शस्तं वृद्धिदं व्यसनापहम् ॥ पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् । दृष्टिप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥ नेत्रमञ्जनसंयोगात् भवेच्चामलतारकम् । लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता ॥ दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते । वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी तु तां त्यजेत् ॥ मेदोहरः स्थैर्य्यकरो गौरवव्याधिनाशनः । अभ्यङ्गो मार्दवकरो वातश्लेष्मविनाशनः ॥ उद्वर्त्तनं स्थिरकरं कफमेदोविनाशनम् । स्नानं दीपनमायुष्यं वृष्यं स्वर्य्यं बलप्रदम् ॥ परतन्त्रे च पाठात् । अन्ये तु दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामीत्यत्र दश चान्यानिति पठित्वा चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वेनाधिकगुणद्वय- पाठं समर्थयन्ति । इति गुणकर्मनिर्देशः ॥ १७ ॥ इदानीं परिशेष्याद्दन्तकाष्ठादिगुणमाह दन्तकाष्ठमित्यादि । आदिशब्दात् करवीरादीनां ग्रहणम् । तदुक्तं करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभाशनाः । शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ इति ॥ १८॥

द्रव्यगुणः । १५८ कण्डूमलकफस्वेदतन्द्रातड्दाहपाप्मजित् । उष्णाम्बुनाधः कायस्य परिषेको बलावहः ॥ तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषोः । आलेपनं वृष्यतरं बल्यं दुर्गन्धपाप्मजित् ॥ वासोनवं निर्मलञ्च श्रीमत्पारिषदं शुभम् । हर्घ्यं काम्यमौजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥ रजोवश्यायसूर्यांशूहिमानिलनिवारणम् । प्रतिश्यायशिरःशूलहरञ्चोष्णीषधारणम् ॥ ईतेर्विधमनं बल्यं गुप्तावरणशङ्करम् । घर्मानिलरजोम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते ॥ १८ ॥ स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणाञ्च निवारणम् । अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम् ॥ पादाभ्यङ्गस्तु चक्षुष्यो निद्राकृत्पादरोगहा । संवाहनं मांसरक्तत्वक् प्रसादकरं परम् ॥ प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् । निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम् ॥ वृषताक्लीवताज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ २० ॥ अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता । ईतिरागामिदुर्दैवम् । गुप्तिः पिशाचादिभ्यो रक्षा ॥ १८ ॥ न च जीवितं मरणमित्यर्थः ॥ २० ॥

१६० द्रव्यगुणः । सुखायुषीपराकुर्य्यात्कालरात्रिरिवापरा ॥ रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा । अरूक्षमन्नभिष्यन्दिवासीनप्रचलायितम् ॥२१॥ आस्यावर्णबलश्लेष्मसौकुमार्य्यकरी सुखा । तालवृन्तोद्भवं वातं त्रिदोषशमनं विदुः ॥ वंशव्यजनजः सोष्णो वातपित्तप्रकोपणः । चामरो वस्त्रवातश्च मायूरो वेत्रजस्तथा ॥ एते दोषजिता वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः । निवातमारोग्यकरं सुखवातं श्रमापहम् ॥ प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् । प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ॥ सन्निपातज्वरं श्वासमामवातञ्च कोपयेत् । पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषां विषम् ॥ प्राग्गुणो दक्षिणः प्रोक्त उत्तरः पश्चिमानुगः ॥२२॥ विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकरोगकृत् । धूमः पित्तानिलौ कुर्य्यादवश्यायः कफानिलौ ॥ अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः । आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥ आसीनस्य प्रचलायितं घूर्णितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ प्राग्गुण इति प्राग्वातगुणः ॥ २२॥

द्रव्यगुणः । १६१ आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । ज्योत्स्नाकषाय मधुरा दाहासृक्पित्तनाशिनी ॥ तमोभयावहं तिक्तं कुज्झटिः कफपित्तला ॥२३॥ शीताभिष्यन्दिनी वृष्टिस्तन्द्रानिद्रावलप्रदा । देशोधन्वामरुत्पित्तकरो रूक्षोष्ण एव च ॥ आनूपस्तु हिमः स्निग्धो वातश्लेष्मकरो गुरुः । साधारणः समगुणः सर्वरोगापहः स्मृतः ॥ हेमन्तः शीतलः स्निग्धः स्वादुरग्नेश्च वृद्धिकृत् । शिशिरः शीतलः किञ्चित् रूक्षस्तीक्ष्णोऽनिला- ऽग्निकृत् ॥ वसन्तस्तुवरः सोष्णाकफव्याधिसमीरगाः । ग्रीष्म उष्णोऽतिरूक्षश्च कटुको वलहानिकृत् ॥ वर्षाः शीताविदाहिन्यो वह्निमान्यानिलात्तिंदाः शरत्पित्तकफप्राया स्निग्धोष्णाशस्यवृद्धिकृत् ॥ पूतिमांसं स्त्रियोवृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ सद्योमांसं नवान्नञ्च वालास्त्रीक्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ आतपादीनाञ्च कटुत्वादिकं यदुक्तं तत् कटुरसादितुल्य- कार्य्यकर्तृत्वेन ज्ञेयम् ॥ २३ ॥

१६२ द्रव्यगुणः । सन्तताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् । तद्विद्याचार्य्यसेवा च बुद्धिमेधाकरोगणः ॥ आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानामविधारणम् । ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम् ॥ २४॥ तन्त्राणां सारमाकृष्य द्रव्याणां गुणसंग्रहः । भिषजामुपकाराय रचितश्चक्रपाणिना ॥ २५ ॥ वैद्यमहामहोपाध्याय श्रीमच्चक्रपाणिदत्तकृत द्रव्य- गुणसंग्रहः समाप्तः । इदानीमस्य संग्रहग्रन्थस्य उपादेयतां दर्शयितुमाह तन्त्राणा- मित्यादि ॥ २५ ॥ आसीत् सभायां शिखरीश्वरस्य लब्धप्रतिष्ठः किल सारसेनः । वाणीविलासं कविसार्वभौमं विजित्य यः प्राप यशो दुरापम् ॥ काकुत्स्थसेनस्तनयस्ततोऽभूत् तस्यापि लक्ष्मीधरसेननामा । तस्मादभूदुद्धरणस्तनूजस्तस्याप्यनन्तस्तनयोऽथ जज्ञे ॥ योऽन्तरङ्गपदवीं दुरापां छत्रमप्यतुलकीर्त्ति रवाप । गौड़भूमिपतिर्वाक् साक्षात्तत्सुतस्य कृतिनः कृतिरेषा ॥ कृतिर्ममैषाखिलतन्त्रतत्त्वविच्चिकित्सकान्नोपकरोति यद्यपि । तथापि नव्यान् भिषगल्पदृष्टिनः परः सहस्राननुकूलयिष्यति ॥ इति शिवदाससेनकृतटीका समाप्ता ।

The provided image is completely blurred, faded, and illegible, making it impossible to reliably decipher and transcribe the text. Please provide a clearer or higher-resolution scan of this page.

पण्डितकुलपतिः श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए, PANDIT KULAPATI JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A. Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.

The provided image appears to be blank or contains no visible text to transcribe.