गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

महाविद्यां प्रजप्याथ पुरस्क्रियापुरःसराम् । भवाब्धेस्तरणोपायं तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ॥ ७ ॥ सर्वागमैकतत्त्वज्ञ ब्रह्मनिष्ठ तपोधन । किं करिष्याम्यहं देव कुत्र यास्यामि तद्वद ॥ ८ ॥ दत्तात्रेय उवाच मा विषीद् नृपश्रेष्ठ सर्वथा त्वं स्थिरो भव । यच्छ्रुत्वा(दि?धि)गतं पूर्वमस्माभिर्नन्दिकेश्वरात् ॥ ६ तदशेषं प्रवक्ष्यामि गुह्याद् गुह्यतरं परम् । सारमुद्धृत्य भगवान् यामलादपि सर्वतः ॥ १० ॥ तन्त्रं द्वादशसाहस्र्यं भोगमोक्षैकसाधनम् । पार्वत्यै कथयामास तन्त्रं गन्धर्वसंज्ञकम् ॥ ११ ॥ गीयते सर्वतन्त्राणामखिलायो यतस्त्विह । तेनायं नृपशार्दूल तन्त्रो गन्धर्व उच्यते ॥ १२ ॥ नन्दिकेश्वर उवाच कैलासशिखरारूढं देवदेवं जगद्गुरुम् । पञ्चवक्त्रं महाकायं जटाजूटविभूषितम् ॥ १३ ॥ चारुचन्द्रकलायुक्तं मूर्ध्नि व्यालौघभूषितम् । बाहुभिर्दशभिर्युक्तं व्याघ्रचर्मधरं शुभम् ॥ १४ ॥ कालकूटधरं कण्ठे नागहारोपशोभितम् । विभूतिभूषणं देवं प्रतिवक्त्रं त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १५ ॥ नेत्रैस्तु पञ्चदशभिर्युक्तं स्फटिकसंनिभम् । शक्तिंत्रिशूलखट्वाङ्गवरदाभयकानपि ॥ १६ ॥

प्रथमः पटलः । ३ अक्षसूत्रं बीजपूरं भुजङ्गं डमरुं धनुः । दक्षिणैर्दधतं हस्तैर्वामैः कोटीरभूषणम् ॥ १७ ॥ वृषभोपरिसंस्थं तु गजकृत्तिपरिच्छदम् । सर्वात्मनाविष्टचित्तं गिरिजामुखपङ्कजे ॥ १८ ॥ प्रणम्य परया भक्त्या कृताञ्जलिपुटा सती । उवाच पार्वती देवी ईश्वरं परमेश्वरम् ॥ १९ ॥ पार्वत्युवाच देवदेव जगन्नाथ भक्तानामार्तिनाशन । प्रसन्नो यदि मां देव ब्रह्म किं वा तदुच्यते ॥ २० ॥ योगं किंवा शरीरं च ब्रूहि मे परमेश्वर । स्मितपूर्वं महादेवः पूर्णानन्दमयो विभुः ॥ २१ ॥ वामदेवाख्यवक्त्रेण प्रत्युवाच प्रियां विभुः । ईश्वर उवाच यल्लाभान्नापरो लाभो यत्सुखान्नापरं सुखम् ॥ २२ ॥ यज्ज्ञानान्नापरं ज्ञानं तद् ब्रह्मेत्यवधारय । यद् दृश्यान्नापरं दृश्यं यद् दृष्ट्वा न पुनर्भवः ॥ २३ ॥ तिर्यगूर्ध्वमधः पूर्णं सच्चिदानन्दमव्ययम् । अनन्तमेकं नित्यं यत् तद् ब्रह्मेत्यवधारय ॥ २४ ॥ पार्वत्युवाच कर्मपाशसमाबद्धो भोगी भोगपरायणः । कथं मुक्तो भवेद्देव भोगेनैव महेश्वर ॥ २५ ॥ तत् सर्वं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा । 'वामभिर्हस्तैर्दृत' क पाठ.। २ 'मन्त्रेण' ख पाठः। ३ 'प्रभु' क पाठ । 'न्त नित्यमेक' क पाठ ।

ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यद् गुह्यं परमाद्भुतम् ॥ २६ ॥ न वक्तव्यं त्वया किंचिज्जनेषु कथितं मया । अपृथक्त्वशरीरत्वाद् वक्ष्यामि तव सुव्रते ॥ २७ ॥ यदुक्तं ते मया तन्त्रं त्रिविधं त्रिगुणात्मकम् । तामसं कुत्र संप्रोक्तं राजसं चापि कुत्रचित् ॥ २८ ॥ सात्त्विकं तत्र कुत्रापि धीमांस्तस्मात् तदुद्धरेत् । तामसं नरकायैव स्वर्गाय राजसं प्रिये ॥ २६ ॥ सात्त्विकं मोक्षदं प्राहुस्तुरीयं निष्फलं शिवे । शास्त्राणि चैव गिरिजे तामसानि निबोध मे ॥ ३० ॥ तामसानि पुराणानि तन्त्राणि तानि च प्रिये । स्वर्गमोक्षविहीनानि तानि यत्नाद्विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥ इ(य?म) मर्थं पुरा देवि पृष्टवान् देवकीसुतः । मां प्रसाद्य तपस्तप्त्वा भोगेन मुक्तिसाधनम् ॥ ३२ ॥ तस्मै वापि मया प्रोक्तं संदेहोच्छेदकारकम् । ततस्तेनापि संप्रोक्तं ब्रह्मणे हंसरूपिणे ॥ ३३ ॥ नन्दिकेश्वर एतद्वै मयोक्तं पुनरेव हि । सोऽपि चाभूत्स्वयं कर्ता मम तुल्यो महामतिः ॥ ३८ ॥ पुष्पदन्ते ततः प्रोक्तं तन्त्रमेतद्वरानने । गन्धर्वेभ्यो ददौ तेन रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ ३५ ॥ ब्रह्मणा च तथा प्राप्तं तस्मात् ते मुनयः प्रिये । पुरन्दरेणाङ्गिरसाद् भार्गवाद्दैत्यराट् प्रभुः ॥ ३६ ॥

प्रथमः पटलः । ५ पुलस्तेरपि पौलस्त्याः क्रमादेवं महीतले । नमुच्याद्या महादैत्याः पुरा स्वायंभुवान्तरे ॥ ३७ ॥ महाबलपरीवारा महावीर्या महौजसः । सर्वधर्मरताः शुद्धाः सर्वपापविवर्जिताः ॥ ३८ ॥ त्रयीधर्मरताः सर्वे भग्ना इन्द्रपुरोगमाः । तदाकर्ण्य महेशानि ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ३६ ॥ मदन्तिकं समासाद्य स्तुतिभिर्मां प्रसाद्य च । उवाचेदं वचश्चापि श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ ४० ॥ ब्रह्मोवाच सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वदुःखनिसूदन । भोगमोक्षप्रदे तन्त्रे त्वया प्रकाशिते प्रभो ॥ ४१ ॥ तदवाप्य महादेव नरराक्षसदानवाः । सिद्धिप्रदा भवेयुस्ते प्रभुनाम कथं चरेत् ॥ ४२ ॥ सर्वे ब्रह्मात्मना देव यदि यास्यन्ति विद्यया । कैव सृष्टिः किमत्रा१पि कार्यं स्याद् वद् शंकर ॥४३॥ इति विज्ञाप्य मां ब्रह्मा ययौ ब्रह्मसद२ः प्रति । ततोऽहं परमेशानि गत्वा मन्दरपर्वतम् ॥ ४४॥ तान् विप्रानथ संस्मृत्य मन्त्रयित्वा च तैः सह । नन्दिकेश्वरमाहूय द्वारि संस्थाप्य सत्वरम् ॥ ४५ ॥ रक्षितव्यस्त्वया भद्र वि(क्ष?घ्न) श्चेह समागतः । इत्यादिश्य प्रविष्टोऽहं निर्जनं परमं महत् ॥ ४६॥ मोहनार्थं परं तेषां दैत्यादीनां विशेषतः । १ 'त्रास्ति' क पाठ. । २ 'द' क पाठ ।

शास्त्राणि विविधान्यत्र संप्रोक्तानि द्विजैः सह ॥ ४७ ॥ येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि । यच्चिन्तनान्महादेवि गोतमो मुनिपुंगवः ॥ ४८ ॥ अक्षपाद इति ख्यातः प्रमत्तो मां विगर्हयन् । अनुभूय तदास्वादं मामेव शरणं ययौ ॥ ४६ ॥ तत् कृपालुरहं देवि स्वयमादिष्टवानिदम् । वैष्णवं तन्त्रमाचक्ष्व वि(ष्णुय?ष्ण्व्यं)स्तु सदा मुने ॥ ५० ॥ प्रसन्नको यदा विष्णुस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि । यदुक्तं ते मया तन्त्रं कृष्णस्य परमात्मनः ॥ ५१ ॥ अधीत्य नारदात् सर्वं सिद्धिमाप मुनिस्तदा । प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् ॥ ५२ ॥ मच्छक्त्यावेशितैर्विप्रैः संप्रोक्तानि ततः परम् । कणादेन च संप्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् ॥ ५३ ॥ गोतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन तु । धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगर्हितम् ॥ ५८ ॥ दैत्यानां नाशनाथाय विष्णुना बुद्धरूपिणा । बौद्धशास्त्रमसत् प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् ॥ ५५ ॥ आपा(त्यं?र्थ्य) श्रुतिवाक्यानां दर्शयंल्लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्र वै प्रतिपाद्यते ॥ ५६ ॥ सर्वकर्मपरिभ्रष्ठांन् (वैकर्म सं?विकर्मासत् ) तदुच्यते ।

१ 'मया प्रोक्त' ख पाठ । २ 'वै शतै' क पाठ । ३ 'धिष' क पाठ । 'स्त्र तथा' ख पाठ । ४ 'आपत्य' ख पाठ । ६ 'तादात्म्य' ख पाठ । 'ष्ट कस्तप' ख पाठ ।

गौतमप्रोक्तशास्त्रार्थनिरताः सर्व एव हि ॥ ५७ ॥ सार्गालीं योनिमापन्नाः सं (धि?दि) ग्धाः सर्वकर्मसु । सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थं पुरा शिवे ॥ ५८॥ वेदार्थवन्महाशास्त्रं मायावादमवैदिकम् । मयैव कथितं देवि जगतां नाशकारणात् ॥ ५६ ॥ द्विजन्मना जैमिनिना पूर्वं वेदमपार्थतः । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ॥ ६० ॥ तत्रैवाहं महामन्त्रान् संदूष्य दोषविस्तरैः । कृत(वान्त?वांस्त)न्त्रविस्तारं ससंदेहपदान्वितम् ॥ ६१ ॥ अथ देवाश्च देव्यश्च दूषिते मन्त्रविग्रहे । अभवन् दूषिताः सर्वे हीनवीर्य्यपराक्रमाः ॥ ६२ ॥ निर्बलास्त्वङ्गहीनाश्च अथ सर्वे दिवौकसः । विष्णुलोकं समासाद्य व्यसनं तन्न्यवेदयन् ॥ ६३ ॥ विदित्वा व्यसनं विष्णुस्तत्तत् तेषां दिवौकसाम् । वैनतेयं समारुह्य नन्दिकेश्वरसंनिधौ ॥ ६४ ॥ आगतो वारितस्तेन मद्दर्शनसमुत्सुकः । तत्र स्थित्वा महेशानि भगवाञ्जगदीश्वरः ॥ ६५ ॥ वर्धयितुं शरीरं च वैनतेयं समादिशत् । प्रवृद्धस्य खगेन्द्रस्य स्थित्वा तस्योत्तमाङ्गके ॥ ६६ ॥ स दृष्ट्वा समुपाविष्टमिदमाह स्मिताननः । श्रीभगवानुवाच अकालं प्रलयैः कस्मात् क्रियते भवताधुना ॥ ६७ ॥ १ 'सर्ववेद' ख पाठ । २ 'वर्द्ध' क पाठ । ३ य' क पाठ ।

न युज्यते महादेव कर्तुमेवं न सांप्रतम् । ईश्वर उवाच दूषिता ब्रह्मणो मन्त्राः सौराश्चाग्निसमुद्भवाः ॥ ६८ ॥ तथा वै दूषिता यौन्याः श्रियश्चापीह केचन । सरस्वत्या महामन्त्रा वैष्णवा अपि केचन ॥ ६६ ॥ वैनायका महामन्त्राः प्रायेण दूषिता मया । शक्तितन्त्रेषु ये केचित् ससंदेहपदान्विताः ॥ ७० ॥ श्रीभगवानुवाच जगद्वन्द्य कलाधीश सर्वभूतोपकारक । निवर्त्तस्व महादेव मद्वाक्यशासनादिभिः ॥ ७१ ॥ ईश्वर उवाच विरतोऽहं तदा तस्य विष्णोरमिततेजसः । वचनात् परमेशस्य शंखचक्रगदाभृतः ॥ ७२ ॥ तान्यधीत्यैव ते सर्वे मोहिता विष्णुमायया । भविष्यन्ति च संदिग्धा वालिशेत्वादनास्थया ॥ ७३ ॥ विवदिष्यन्ति संमूढा हेतुवादपरायणाः । हे(ति?तु)साध्येतिवाक्याच्च भविष्यन्ति पराङ्मुखाः ॥७४॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे तन्त्रप्रस्तावनानिरूपणं नाम प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ १ 'व' ल० पाठ । २ 'वाली' ख० पाठ ।

द्वितीयः पटलः । पार्वत्युवाच शक्तितन्त्रं महादेव संदेहरहितं कुरु । तथा कथय देवेश भोगेन मुक्तिसाधनम् ॥ १ ॥ ईश्वर उवाच निःसंदेहं महातन्त्रं श्रूयतां खलु सांप्रतम् । गोपितव्यं पशोरग्रे पूर्णचन्द्रनिभानने ॥ २ ॥ परात्मजीवयोरैक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणोऽपि परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया ॥ ३ ॥ श्रूयतां विमले भद्रे आत्मानमात्मना पुनः । प्रणमामि महादेवीं तुरीयां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ ४ ॥ यस्या स्मरणमात्रेण भवाब्धौ न निमज्जते । अस्याश्चाराधनं कृत्वा नान्यैस्याराधनं चरेत् ॥ ५ ॥ अन्यस्य स्मरणाद् दुःखं योगिनीशापमालभेत् । अपमृत्युर्भवेत् तस्य मृते च नरकं व्रजेत् ॥ ६ ॥ एनामुपास्य देवेशि किं न सिध्यति भूतले । सकृदेनामुपास्यैव न मातुः स्तनपो भवेत् ॥ ७ ॥ तस्माद् देवि शुभे भद्रे तुरीयां समुपाश्रयेत् । आदौ कामेश्वरी ज्ञेया द्वितीया भगमालिनी ॥ ८ ॥ १ 'तस्या' क. पाठ । २ 'नान्यदा' ख. पाठ. । ३ 'देवि ख पाठ ।

वज्रेश्वरी तृतीया च तुर्या त्रिपुरसुन्दरी । त्रयाणामपि देवानां प्रचोदिकों त्रिपादिका ॥ ९ ॥ त्रिपुरेति समाख्याता कामदा सौँ कामेश्वरी । त्रीन् यस्मात् पुरतो दद्याद् दुर्गा सा परमेश्वरी ॥ १० ॥ त्रिपुरेति समाख्याता सौन्दर्यातिशयात् तथा । मयापि चिन्यते सा तु तत्प्रसादादहं प्रभुः ॥ ११ ॥ जगतामीश्वरत्वं च लब्धं तदनुकम्पया । ब्रह्मत्वं ब्रह्मणा प्राप्तं विष्णुत्वं विष्णुना तथा ॥ १२ ॥ सुरासुरमुनीन्द्राणां महत्त्वं तत्प्रसादतः । तेनेयं महती विद्या दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १३ ॥ देव्युवाच भगवन् सर्वमन्त्राश्च भवता मे प्रकाशिताः । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा ये पूर्वसूचिताः ॥ १४ ॥ तांस्तानेवाधुना नाथ संदेहरहितान् कुरु । ईश्वर उवाच सर्वकार्येषु सर्वत्र तान्त्रिके वैदिके तथा ॥ १५ ॥ अविश्वासो महान् दोषो यत्नतस्तं विवर्जयेत् । संसिद्धेः कारणं देवि विश्वासः समुदाहृतः ॥ १६ ॥ विदित्वा रत्नणं यत्तु सगुणं वीर्यवर्धनम् । रत्नेषु कीलकं यद्वद् ग्रन्थिर्मलयसंभवे ॥ १७ ॥ आस्तिकोऽथ शुचिर्दान्तो द्वैतहीनो जितेन्द्रियः ।

१ 'एषणा' क पाठ. । २ 'दिता' ख. पाठ । ३ 'साहि' क पाठ. । ४ 'ता' क पाठ । ५ 'वर्द्ध' क पाठ । ६ 'दत्तो' ख पाठ. ।

द्वितीयः पटलः । ११ ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मवादी च ब्रह्मी ब्रह्मपरायणः ॥ १८ ॥ सर्वहिंसाविनिर्मुक्तः सर्वप्राणिहिते रतः । सोऽस्मिन् शास्त्रेऽधिकारी स्यात् तदन्यो श्रमसाधकः॥१९॥ नास्तिकाय कुशीलाय दाम्भिकाय कदाचन । न वक्तव्यं पशोरग्रे कुटिले चुम्बके तथा ॥ २० ॥ शृणु देवि महत् गुह्यं मन्त्रोद्धारं वरानने । आदौ पञ्चदशी विद्या कथ्यते वीरवन्दिते ॥ २१ ॥ ❄ कामदेवस्ततो योनिस्तुर्य्यस्वरपुरन्दरौ । भुवनेशी ततः पश्चात् पञ्च (रङ्गैँ?वर्णै) विभूषितः ॥ २२ ॥ अयं स वाग्भवो देवि वागीशत्वप्रदायकः । एतज्जप्त्वा महाबीजं किं न सिध्यति भूतले ॥ २३ ॥ बालकस्य तु जिह्वायां त्रिदिनाभ्यन्तरे न्यसेत् । मधुना श्वेतदूर्वाभिः सुवर्णास्य शलाकया ॥ २४ ॥ इदं वाग्भवकूटं तु लिखेद्वै जननान्तरे । स एव पण्डितो भूयान्नै तु मूर्खो भवेद् ध्रुवम् ॥ २५ ॥ एतद्वाग्भवकूटं तु बालिशस्यापि मूर्धनि । हस्तं दत्त्वा पठेत् सिद्धमष्टोत्तरशतं प्रिये ॥ २६॥ सोऽपि श्लोकान्महेशानि करोत्येव न संशयः । सतर्कपदवाक्यार्थशब्दालंकारसारवित् ॥ २७ ॥ जिह्वायां न्यसनाद्देवि मूकोऽपि सुकविर्भवेत् । १ 'ता' क पाठ । २ 'तदन्यत्र न साधक ' ख पाठ । ३ 'स्तू' क पाठ । ४ 'वक्त्र' ख पाठ । ५ 'भूत्वा' ख पाठः । ६ 'इद' ख पाठ. । ❄ काम क योनि. ए तुर्य्येश्वर ई पुरन्दर ल भुवनेशी ह्रीं इति वाग्भवकूटम् ।

बहुनात्र किमुक्तेन जल्पितेनापि सुन्दरि ॥ २८ ॥ वागीशं स्पर्धते वाक्यैः सर्वज्ञो भुवि जायते । मूको भवति वागीशो वाचस्पतिरिवापरः ॥ २९ ॥ १ शिवचन्द्रौ समुद्धृत्य कामव्योमपुरन्दरान् । उद्धरेत् परमेशानि लज्जाबीजं ततः प्रिये ॥ ३० ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्गा सर्वशोभितम् । † चन्द्रः कामस्तथेन्द्रश्च महामाया ततः परम् ॥ ३१ ॥ शक्तिबीजं वरारोहे वेदाक्षरसमन्वितम् । त्रिकूटेयं महाविद्या महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ३२ ॥ सर्वतीर्थम(ये?यी) देवी सर्वदेवस्वरूपिणी । सर्वशास्त्रमयी शुद्धा सर्वदोषविवर्जिता ॥ ३३ ॥ चतुर्वेदमयी साक्षात् सर्वसौभाग्यदायिनी । कामराजाख्यविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा ॥ ३४ ॥ अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा । एतस्या एव विद्यायाः शक्तिं तुर्यं च पार्वति ॥ ३५ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्दुभ्यां लोपामुद्रा प्रकाशिता । § मारबीजं ततो योनिः कामः (शु?श)क्रं तथेश्वरी ॥ ३६ ॥ १ 'र्द्ध' क पाठ । २ 'यदॆव' क पाठ. । † शिव ह चन्द्र स काम. क व्योम ह पुरन्दर ल लज्जा ह्री इति कामराजकूटम् । ‡ चन्द्र स काम क इन्द्र ल महामाया ह्री इति शक्तिकूटम् ।

• उक्ताया एव विद्याया वाग्भवादौ शक्तितुर्ये एई विहाय शिव ह् इन्दुः स इत्येतत् द्वयमादौ नियोज्य लोपामुद्रोपासिता विद्या भवति । § मार. क योनि ए काम क शक्र ल ईश्वरो ही इति वाग्भवकूटस्थाने विन्यस्य पूर्ववत्कामराजशक्तियोगात् शाम्भवी विद्या ।

द्वितीयः पटलः । १३ पूर्ववत् कामराजं च शक्तिकूटं तथैव च । सवीर्या सिद्धिदा विद्या त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ३७ ॥ तव स्नेहान्महेशानि मयेयं तु प्रकाशिता । एतच्छांभवमुद्दिष्टं शृणु शाक्तमतः परम् १ ॥ ३८ ॥ † शक्तिर्महेशः कामश्च इन्द्रबीजमतः परम् । महामाया ततः पश्चात् पूर्ववदपरं ततः ॥ ३६ ॥ विद्यात्रयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये । देव्युवाच षोडशार्णां महाविद्यां त्रैलोक्यवशदायिनीम् ॥ ४० ॥ अधुना कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच शृणु देवि महाविद्यां षोडशाक्षररूपिणीम् ॥ ४१ ॥ एतस्या एव विद्याया यद्याद्ये भुवनेश्वरी । तदेयं परमेशानि षोडशाक्षररूपिणी ॥ ४२ ॥ मायास्थाने (वा?२) माबीजं दत्त्वान्या ‡ षोडशी भवेत् । वरदा सिद्धिदा विद्या३ कुबेरास्पददायिनी ॥ ४३ ॥ चिन्तामणिरियं विद्या त्रैलोक्ये चापि दुर्लभा । • वेदादिमण्डिता चान्या विद्या मोक्षप्रदायिनी ॥ ४४ ॥ तथैव हि महाँबीजं रमाबीजं तथैव च । १ 'र' क पाठ । २ 'द्यात्' क पाठ । ३ माया' ख पाठ । † शक्ति स महेश ह काम क इन्द्र ल महामाया ह्रीँ इति प्रागुक्तविद्याया वाग्- भवे नियोज्य शाक्ती विद्या सपद्यते । ‡ भुवनेश्वरी ही तदादियुता पूर्वोक्ता विद्या षोडशार्णा । अथवाद्यौ रमाबीजोपेता तथा भवति ।

पञ्चदशाक्षरीविद्यां तथैव च समुद्धरेत् ॥ ४५ ॥ सेयं ^†सप्तदशी विद्या साक्षात् जाग्रत्स्वरूपिणी । देव्युवाच ततः कथय देवेश राजराजेश्वरीं पराम् ॥ ४६ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां त्रैलोक्यवशदायिनीम् । जननीं सर्वमन्त्राणां परब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥ ४७ ॥ ईश्वर उवाच राजराजेश्वरीं विद्यां तथास्याः कवचं प्रिये । यो जानाति महीपृष्ठे स देवो नतु मानुषः ॥ ४८ ॥ राजराजेश्वरी विद्या कथ्यते शृणु पार्वति । रमाबीजं समुद्धृत्य मायाबीजं नियोजयेत् ॥ ४६ ॥ कामबीजं समालिख्य वाग्बीजं तदनन्तरम् । चतुर्दशस्वरोपेतं चन्द्रं बिन्दुयुगान्वितम् ॥ ५० ॥ प्रणवं भुवनेशानीं रमां चैव महेश्वरि । पञ्चदशाक्षरीं पश्चादुद्धरेत् परमेश्वरि ॥ ५१ ॥ व्युत्क्रमात् परमेशानि पूर्वोक्तबीजपञ्चकम् । आलिख्य संपुटीकुर्याद् विद्येयं ह्यष्टकूटका । ॥ ५२ ॥ तुरीयेयं महाविद्या केवलात्मस्वरूपिणी । षोडशार्णा महाविद्या श्रीविद्या कथिता परा ॥ ५३ ॥ ^† समनन्तरोक्ता पञ्चदशाक्षरी मायारमाभ्या ह्रीं श्रीं इत्याभ्यामाद्ययोजिता सप्तद- शाक्षरी विद्या भवति । ^‡ रमा श्री माया ही कामबीज क्लीं वाग्बीज ऐं चतुर्दशस्वरोपेत सविसर्गश्चन्द्रः सौः प्रणव ओङ्कार भुवनेशानी ह्रीं रमा श्री तत पञ्चदशाक्षरी व्युत्क्रमैः बीजपञ्च- कैश्च सपुटिता षोडशकटा तुरीया विद्या भवति ।

वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वर्णितुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ ५४ १॥ षोडशार्णा महाविद्या सर्वतन्त्रेषु गोपिता । तव स्नेहान्महेशानि गन्धर्वे वै प्रकाशिता ॥ ५५ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे विद्याभेदोद्धारनिरूपणं नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ १ 'शक्येऽह श्रीविद्या षोडशाक्षरीम्' ख पाठः ।

तृतीयः पटलः । देव्युवाच देवदेव जगन्नाथ भक्तानामार्तिनाशन । पञ्चपञ्चाक्षरीं विद्यां पञ्चमीं सर्वकामदाम् ॥ १ ॥ अधुना कथयेशान समग्रां पापनाशिनीम् । ईश्वर उवाच दुर्लभा पञ्चमी विद्या पञ्चकूटात्मिका शुभा ॥ २ ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा शुद्धा सुखदा दुःखनाशिनी । शृणु देवि प्रवच्यामि¹ यथा सा चिन्त्यते परा ॥ ३ ॥ गुरुभक्तेन शुद्धेन साधकेन सुबुद्धिना । देवी पञ्चात्मकं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ४ ॥ पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । पृथिवी ब्राह्मणी शक्तिर्जलं नारायणी तथा ॥ ५ ॥ तेजो रुद्रस्य रुद्राणी वायुरीशस्य चेश्वरी । माहेश्वरी तथाकाशं शक्तिर्महेश्वरस्य च ॥ ६ ॥ - पञ्चदेवात्मकं पञ्च पञ्चमीपञ्चशक्तयः । या शक्तिः सर्वभूतानां जगच्चैतन्यरूपिणी ॥ ७ ॥ सा * एव पञ्चमीविद्या जगदाधाररूपिणी । सा एव हि जगत्सर्वं सा एव परमा कला ॥ ८ ॥

१ 'ख्या' ख पाठ ।

• सन्धेरभाव ऽप्येष. एवमग्रेपि बोध्यम् ।

तृतीयः पटलः । १७ नान्यत् परतरं देवि विद्यते तद्वहिष्कृते । पञ्चविंशतितत्त्वेन कूटके पञ्च देवताः ॥ ९ ॥ आदौ कामेश्वरी ज्ञेया ततो वज्रेश्वरी शुभा । तृतीया भगमाला च तुर्या त्रिपुरसुन्दरी ॥ १० ॥ श्रीमत्त्रिपुरसुन्दर्याश्चिन्तनीया परा कला । सा एव पञ्चमी शक्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी ॥ ११ ॥ परमानन्दरूपं यज्जगतां कारणं महत् । तस्या देव्यास्तु तद्रूपमुदयास्तविवर्जितम् ॥ १२ ॥ स्थूलत्वे स्थूलरूपा सा सूक्ष्मत्वे सूक्ष्मरूपिणी । स्थूलसूक्ष्मप्रभेदेन जगत्कारणरूपिणी ॥ १३ ॥ योऽसौ विश्वेश्वरो देवो विश्वं व्याप्य स्थितश्च यः । सैव विश्वेश्वरी देवी व्यापकत्वेन संस्थिता ॥ १४ ॥ नित्या सा सुखरूपा च महासुखशुभप्रदा । तत्स्वरूपानन्दमयी परमानन्दरूपिणी ॥ १५ ॥ किं पुनः शक्तिरूपेण परब्रह्मस्वरूपिणी । तस्याः पुनः पुनः सृष्टिर्जायते लीयते सदा ॥ १६ ॥ तस्माच्छक्तिः प्रधाना च शक्त्या व्याप्तमिदं जगत् । सर्वदानन्दहृदयश्चाद्वैतानन्दपारगः ॥ १७ ॥ समयाचारसंपन्नो भोगी भोगपरायणः । सदा ज्ञानविशुद्धात्मा गुरुभक्तो जितेन्द्रियः ॥ १८ ॥ गन्धर्वरूपवान् भूत्वा पञ्चमीं समुपासयेत् । पृथिव्यां मान (वो?वः) श्रेष्ठो यदि जानाति पञ्चमीम् ॥ १९ ॥

१८ गन्धर्वतन्त्रे । शापभ्रष्टेन गन्धर्वो न नरो दैवयोगतः । यो जानाति महाविद्यां पञ्चकूटात्मिकां पराम् ॥ २० ॥ स भवेत् खचरो देवि षण्मासान्नात्र संशयः । सदा ज्ञानविशुद्धात्मा मोक्षभागी भवेन्नरः ॥ २१ ॥ भोगेन लभते मुक्तिं यदि जानाति पञ्चमीम् । पञ्चपञ्चाक्षरीं विद्यां योऽसौ जानाति साधकः ॥ २२ ॥ स पूज्यः सर्वलोकेषु स देवो नतु मानुषैः¹ । त्रिकूटमेवं² कूटेषु कूटमेकं त्रिपञ्चकम् ॥ २३ ॥ पञ्चपञ्चाक्षरी विद्या त्रिकूटा पञ्चकूटकैः । पञ्चविंशतितत्त्वेन वर्णरूपेण संस्थिता ॥ २४ ॥ एकवर्णे त्रिकूटे च त्रिकूटे पञ्च देवताः । एकवर्णे पञ्चदश देवताः परिकीर्तिताः ॥ २५ ॥ पञ्चविंशतितत्त्वेन त्रिकूटे पञ्चसंख्यया । पञ्चसप्ततिपूर्वाणि तेन तासां शतत्रयम् ॥ २६ ॥ पञ्चकूटान्विता विद्या परा सौभाग्यसुन्दरी । वर्णरूपेण सा देवी जगदाधाररूपिणी ॥ २७ ॥ अक्षरात् सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् । नित्यमेकाक्षरं ब्रह्म अक्षरं परमं पदम् * ॥ २८ ॥ जप्यमेकाक्षरं ब्रह्म आदिकूटान्तमध्यगम् । जप्त्वा तत्साधयेत् सर्वं बहुजप्तेनं³ किं फलम् ॥ २९ ॥ तदेव परमं गुह्यं महासौभाग्यदायकम् । १ 'मानव' ख पाठः । २ 'क' क पाठः । ३ 'जाप्येन' ख पाठः ।

• सकृज्जप्त्वाक्षर मन्त्रं ब्रह्मभूयाय कल्पते । इत्यधिक. ख पाठः ।

तृतीयः पटलः । १६ तदेव पञ्चकूटं तु पञ्चतत्त्वेन पञ्चमी ॥ ३० ॥ † कामं विष्णुयुतं शक्तिर्माया शक्रश्च पार्वति । पश्चाद् देवि महामायाबीजं चान्ते नियोजयेत् ॥ ३१ ॥ ‡ शिवबीजं समुद्धृत्य शक्तिबीजं तदन्तरम् । तदधः कामबीजं तु भूर्व्योमानलसंयुक्तम् ॥ ३२ ॥ चतुर्थस्वरसंयुक्तमर्द्धेन्दुबिन्दुभूषितम् । प्रथमं कामराजस्य कूटं त्रैलोक्यपूजितम् ॥ ३३ ॥ मध्यकूटं प्रवक्ष्यामि कामराजस्य मध्यगम् । अतिगुह्यतरं देवि स्नेहाद् वक्ष्यामि केवलम् ॥ ३४ ॥ ✠ वियद्विष्णुयुतं देवि मादनं तदनन्तरम् । तदधो हंसबीजं तु इन्द्रबीजं समुद्धरेत् ॥ ३५ ॥ विष्णोः पदं वह्नियुतं मायाबीजं समुद्धरेत् । मध्यकूटमिदं प्रोक्तं महासौभाग्यदायकम् ॥ ३६ ॥ तुरीयं तु प्रवक्ष्यामि शृणु देवि सुदुर्लभम् । § कामबीजं महेशानि शिवबीजं ततः परम् ॥ ३७ ॥ तदधो वायुबीजं तु इन्द्रबीजं नियोजयेत् । वियद् वह्निसमायुक्तं चतुर्थस्वरभूषितम् ॥ ३८ ॥ † काम. क विष्णुयुतोऽकारोपेत., शक्ति. ए माया ई शक्रो ल महामाया ह्री इत्येतत्पञ्चमीविद्याया प्रथम वग्भवकूटम् । ‡ मध्यकूटत्रय कामराजस्य । तत्र शिव ह शक्ति. स कामः क भू ल व्योमानलेत्या- दिना ह्रीँ, इति कामराजस्य प्रथम कूटम् । ✠ वियत् ह विष्णुयुतमकारोपेतम् । मादन क हस. ह इन्द्र. ल विष्णोः पदमि- त्यादिना ह्रीं, इति कामराजस्य मध्यम कूटम् । § काम. क शिव. ह वायु. य इन्द्र ल वियदित्यादिना ह्री, इति कामराजस्य तृतीय कूटम् ।

अर्द्धेन्दुबिन्दुसंयुक्तं चतुर्थं कूटमुत्तमम् । शक्तिकूटं प्रवक्ष्यामि शृणु देवि सुदुर्लभम् ॥ ३६ ॥ यच्छ्रुत्वा साधकाः सर्वे लभन्ते मुक्तिमुत्तमाम् ।

• प्राणबीजं समुद्धृत्य कामबीजं समुद्धरेत् ॥ ४० ॥ इन्द्रबीजं तथा दे(वि?वी) क्रमेण विनियोजयेत् । सान्तं वह्निसमायुक्तं चतुर्थस्वरसंयुतम् ॥ ४१ ॥ नादबिन्दुकलायुक्तं शक्तिकूटं समुद्धरेत् । फलं चास्या विशेषेण साधनं च वरानने ॥ ४२ ॥ कथितव्यं मया देवि¹ संक्षेपात् कथ्यतेऽधुना । एषा विद्या महाविद्या गुह्याद् गुह्यतमा प्रिये ॥ ४३ ॥ भोगदा मोक्षदा चैव सर्वकामार्थसिद्धिदा । वाग्भवं प्रथमं कूटं शक्तिकूटं तु पञ्चमम् ॥ ४४ ॥ मध्यकूटत्रयं देवि काम(बी?रा)जं मनोहरम् । काम(बी?रा)जं प्रवक्ष्यामि कूटभेदेन तच्छृणु ॥ ४५ ॥ ज्ञात्वा तत्साधयेद् देवि असाध्यमपि भूतले । सौभाग्यं प्रथमं कूटं महासौभाग्यदायकम् ॥ ४६ ॥ त्रिकूटमेककूटेन काम(बी?रा)जं महत्पर²म् । एवं कूटत्रयेणैव नित्या सौभाग्यसुन्दरी ॥ ४७ ॥ एकत्र पञ्चकूटेन नित्यं कूटत्रयान्विता । दुर्लभा सर्वलोकेषु महासौभाग्यसुन्दरी ॥ ४८ ॥ एतस्या एव विद्याया मध्यकूटस्य मध्यमम् ।
• प्राणो ह काम क इन्द्र ल देवी स सान्तमित्यादिना ह्रीं इति शक्तिकूटम् । १ 'महादेवि' क पाठ । २ 'दम्' क पाठ ।

तृतीयः पटलः । ०२१ जप्त्वाऽनन्दमयो भूत्वा सर्वकाममुपालभेत् ॥ ४६ ॥ इयं स्वप्नावती नाम्ना विद्या त्रैलोक्यविश्रुता । आकर्षणकरी विद्या जगदाह्लादकारिणी ॥ ५० ॥ साधनं च प्रवक्ष्यामि यस्मादाकर्षणं भवेत् । स्वर्गे म(र्ते?र्त्ये) च पाताले नारीणां पुरुषस्य च ॥ ५१ ॥ नार्यो वश्या विशेषेण वशं (जा?या)ति जगत्त्रयम् । भोगदा मोक्षदा चैषा विद्या गन्धर्वसेविता ॥ ५२ ॥ महाभोगवती विद्या महदैश्वर्यदायिनी । तथा मधुमतीसिद्धिर्जायतेऽस्याः प्रसादतः ॥ ५३ ॥ बृहत्त्वं च लघुत्वं च दर्शनादर्शने तथा । प्रवेशं परकायस्य कामरूपो भवेद् ध्रुवम् ॥ ५४ ॥ पुंसां रूपं स्त्रियो रूपं यच्चान्यद्रूपमुत्तमम् । सर्वं तत् परमं रूपं तस्या एव न संशयः ॥ ५५ ॥ कान्तिस्तुष्टिस्तथा पुष्टिः श्रद्धा लज्जा दया घृणा । धृतिः शान्तिस्तथा ऋद्धिः सिद्धिर्बुद्धिर्मतिः क्षमा ॥ ५६ ॥ महामाया महाबुद्धिर्महाविद्या महोदया । महामहत्करी विद्या ब्रह्मविद्यैव केवला ॥ ५७ ॥ महाभूतदिने नक्तं श्मशाने यदि साधकः । सहस्रैकप्रमाणेण किं न सिध्यति भूतले ॥ ५८ ॥ यो जपेत् पञ्चमीं विद्यां परां त्रैलोक्यमातृकाम् । स नरो देवदेवेशो महादेव इवापरः ॥ ५९ ॥ भोगारमा लभते भुक्तिं नानाभोगेन केवलम् ।